विकिपिडिया:सामाजिक पोर्टल

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ne">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपिडिया</sitename>
    <dbname>newiki</dbname>
    <base>https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मीडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">वार्तालाप</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">प्रयोगकर्ता</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">प्रयोगकर्ता वार्ता</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपिडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपिडिया वार्ता</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र वार्ता</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मीडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मीडियाविकि वार्ता</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ढाँचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ढाँचा वार्ता</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">मद्दत</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">मद्दत वार्ता</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">श्रेणी</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">श्रेणी वार्ता</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">पोर्टल</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">पोर्टल वार्ता</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मस्यौदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मस्यौदा वार्ता</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">मोड्युल</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">मोड्युल वार्तालाप</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>विकिपिडिया:सामाजिक पोर्टल</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1080</id>
    <revision>
      <id>1363504</id>
      <parentid>1363321</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T13:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>14766</id>
      </contributor>
      <comment>/* Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki */ नयाँ खण्ड</comment>
      <origin>1363504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13110" sha1="80mivadnqkx39ocl862ca23qzwe5zl6" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;position: absolute; top: 3.4em; right: 1.0em; border: 1px solid #a9a9a9; background: #fff;&quot; class=&quot;boilerplate metadata plainlinks&quot;&gt;&lt;small&gt;[[#footer|&amp;nbsp;पुछारमा जानुहोस् (Go to bottom)&amp;nbsp;]]&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
__TOC__ __NEWSECTIONLINK__
{{माथि जाने}}
&lt;/br&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0 auto; float:right; clear:none; background:#fffaea; border:2px solid #bfb1a3; text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#eee9d9; font-size:140%;&quot; |'''सामाजिक पोर्टलका सन्देशहरू'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; |
&lt;center&gt; [[File:Replacement filing cabinet.svg|20px|alt=|link=]] '''सामाजिक पोर्टलका सन्देशहरू''' {{सामाजिक पोर्टल अभिलेखहरू|start={{{start|}}}}}&lt;/center&gt;
|}
{{-}}

== Help Needed – A project to grow content and attract more contributors in Nepali Wikipedia ==

{{int:Hello}} Nepal Wikipedia,

We apologize that this message is not in your language. {{int:Please-translate}}.

The WMF Language and Product Localization team is planning to launch a campaign project to encourage more native speakers to contribute to your Wikipedia. 

'''Our approach'''

We will invite native speakers through Nepali Wikipedia homepage to join a 3-week onboarding program in an [[metawiki:Event_Center/Registration#Event_Registration_Tool|Event registration page]]. This program will:

* Guide them step-by-step through an onboarding material on how to edit and use contribution tools to expand articles.
* Surface vital articles that the community has prioritized for improvement and editing tasks can be worked on to improve those articles.

Through this guided onboarding program we will see if this approach will increase contributions from new editors or less experienced editors in your Wikipedia. You can read more about the project here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Research:Engage_native_speakers_to_improve_vital_content_in_small_language_Wikipedias#Hypothesis_WE2.1.5.

'''Tasks you can volunteer to help us with'''

To make this project successful, we need your community’s help with these key tasks:

* Translate the onboarding materials on this page: https://meta.wikimedia.org/wiki/User:SSethi_(WMF)/Sandbox/Event:_Vital_Knowledge_Drive_2026#Overview into Nepali.
* Set up a call-to-action message on your [[मुख्य पृष्ठ|homepage]] using the translations. Admins are needed for this step. Instructions for the setup are on [[metawiki:User:SSethi_(WMF)/Sandbox/Event:_Vital_Knowledge_Drive_2026#For_event_organizers:_adding_vital_knowledge_section_to_wiki_home_page|this page]]. @[[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]] and @[[प्रयोगकर्ता:Saroj|Saroj]], please can you help with this task?
* Create an Event Registration Page on Nepali Wikipedia, and insert the translated materials in it. Here is a sample of the event registration page: https://meta.wikimedia.org/wiki/User:SSethi_(WMF)/Sandbox/Event:_Vital_Knowledge_Drive_2026#Event:_Vital_Knowledge_Drive_2026
* Identify local Wikipedia articles or lists of articles needing improvement or missing in your Wikipedia. You might find inspiration in the &quot;[[metawiki:List_of_articles_every_Wikipedia_should_have|List of articles every Wikipedia should have]]&quot;. These articles are to be added into the Event page you will create. Our team will help generate links to contribution tools for the selected articles.

'''Timeline and Next Steps'''

Please, help us complete these tasks by '''March 20, 2026'''. We plan to launch the program on March 23, 2026.

We understand this is a big effort and truly appreciate any help you all can provide. Your support can help grow your community and make Nepali Wikipedia stronger.

Please let us know If your community is interested in this project and would help us with the tasks by replying on this thread.

Thank you for your time and support!

[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|कुरा गर्नुहोस्]]) १५:२४, २६ फेब्रुअरी २०२६ (नेपाली समय)

:Hello, thank you for the initiative. I'm interested and willing to help with translation, homepage setup, event page creation, and identifying priority articles, and I look forward to collaborating on this. [[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:२४, २६ फेब्रुअरी २०२६ (नेपाली समय)
::Thank you so much, @[[प्रयोगकर्ता:Saroj|Saroj]] for helping with this. We really appreciate your volunteering to do this. Please let me know if you need anything from my team, and the right channel for us to coordinate on this work (maybe email). If this thread is convenient for you, that's fine too. 
::I am looking forward to collaborating with you on this project.
::Best regards, [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|कुरा गर्नुहोस्]]) २१:५६, ४ मार्च २०२६ (नेपाली समय)

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;

(This message was sent to [[:आयोजना:सामाजिक पोर्टल]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) ०६:४३, २६ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय)
&lt;/bdi&gt;

(This message was sent to [[:आयोजना:सामाजिक पोर्टल]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Invitie: Community language documentation &amp; archiving workshop series ==
[[File:OpenSpeaks_Training_Workshop%2C_Kochi_-_7_September_2026.svg|thumb|Invite for community language documentation &amp; archiving workshop series]]

Namaste, we invite Nepali Wikimedians interested in documenting local, Indigenous languages of Nepal in audio and video. This workshop series is for those who already record and archive such languages, or want to start. Less experience is okay. The upcoming session is on 18 May and needs registration [[:m:OpenSpeaks/Community_language_documentation_and_archiving_training/1|here]]. We're also looking for [[:m:OpenSpeaks/Community_language_documentation_and_archiving_training/1#Volunteers|volunteers]] to help with coordination and translation. We also invite you to use the [[:m:OpenSpeaks/Archives|archived audio and video materials]] from Nepal, India and Sri Lanka in Nepali Wikipedia articles and Wiktionary entries. [[User:Psubhashish|Psubhashish]] ([[User talk:Psubhashish|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:१४, १५ मे २०२६ (नेपाली समय)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) २२:५९, २७ मे २०२६ (नेपाली समय)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|कुरा गर्नुहोस्]])&lt;/bdi&gt; २२:५६, २३ जुन २०२६ (नेपाली समय)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १९:१४, २५ जुन २०२६ (नेपाली समय)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;</text>
      <sha1>80mivadnqkx39ocl862ca23qzwe5zl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>स्नायुविज्ञान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2299</id>
    <revision>
      <id>1363528</id>
      <parentid>1175912</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T19:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2144" sha1="akttjdvwhekrpxlvtwomgmhmei7iffu" xml:space="preserve">{{Infobox medical specialty
| title        = स्नायुविज्ञान
| subdivisions = 
| image        = [[File:PLoSBiol4.e126.Fig6fNeuron.jpg|225px]]
| caption      = हिप्पोक्याम्पसमा न्यूरोनबाट डेन्ड्राइट्सको एउटा नेटवर्क
| system       = [[स्नायु प्रणाली]]
| diseases     = [[Neuropathy]], [[dementia]], [[stroke]], [[encephalopathy]], [[Parkinson's disease]], [[epilepsy]], [[meningitis]], [[muscular dystrophy]], [[migraine]], [[attention deficit/hyperactivity disorder]]
| tests        = [[Computed axial tomography]], [[MRI scan]], [[lumbar puncture]], [[electroencephalography]]
| specialist   = न्यूरोलोजिस्ट
| glossary     = [[चिकित्सा शब्दावली]]
}}

'''स्नायुविज्ञान''' स्नायु प्रणालीाका विकारहरूसँग सम्बन्धित चिकित्सा विज्ञानको एक अंश हो। 

==बाह्य कडीहरू==
* [http://www.aan.com American Academy of Neurology]
* [http://www.ninds.nih.gov National Institute of Neurological Disorders र Stroke (NINDS)]
* [http://www.neuroscienceforums.com Neuroscience Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321091937/http://www.neuroscienceforums.com/ |date=2009-03-21 }}: Neuroscience Forum.
* [http://journalreview.org/spage.php?specialty_id=12&amp;sdesc=NeuroSciences On Line Neurology Journal Club (via JournalReview.org)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212203022/http://www.journalreview.org/spage.php?specialty_id=12&amp;sdesc=NeuroSciences |date=2006-12-12 }}
* [http://www.neuroscience.me Neuroscience Journal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906012508/http://www.neuroscience.me/ |date=2010-09-06 }}: Open access journal publishing original research articles in all aspects of the nervous system.

{{चिकित्साशास्त्र}}
{{Commonscat|Neurology}}

[[श्रेणी:विज्ञान]]</text>
      <sha1>akttjdvwhekrpxlvtwomgmhmei7iffu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेपालको इतिहास</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3124</id>
    <revision>
      <id>1363600</id>
      <parentid>1340894</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36858-88</username>
        <id>79552</id>
      </contributor>
      <comment>/* किरात काल */</comment>
      <origin>1363600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58196" sha1="qoxkm9oxvsy21nb8otgf8wuolefnsj1" xml:space="preserve">एसियाका ठूला देशहरू [[चीन]] र [[भारत]]को बीचमा हिमालयको काखमा बसेको '''नेपालको इतिहास''' यस क्षेत्रका अन्य देशहरूको भन्दा फरक छ। नेपालदेखि दक्षिणपट्टि रहेका देशहरू विदेशी अधिनमा रहँदा पनि नेपाल स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा रहिरह्यो । विभिन्न धर्मशास्त्र तथा पुराणहरूमा नेपाललाई अत्यन्तै प्राचीन भूमिको रूपमा वर्णन गरिएको छ । करीब १३ करोड वर्ष अगाडि बनेका यहाँका पर्वत शृङ्खलाहरू र उपत्यकाहरूमा पछि आएर प्राणीहरूको आकर्षण विशेष रूपमा बढ्दै गएको पाइन्छ । नेपाल नामको पहिलो उल्लेख अथर्वपरिशिष्टमा गरिएको पाइन्छ । अथर्वपरिशिष्टको समय निश्चित गर्न नसकिए तापनि इसापूर्व ५००–६०० को बीचमा यसको निर्माण भएको मानिन्छ । यसमा नेपाललाई कामरू, विदेह उदुम्बर, अवन्ती र कैकय देशहरूसँगै राखी चर्चा गरिएको छ । मूल सर्वास्तिवाद, विनयवस्तु नामको बौद्ध ग्रन्थमा पनि नेपालबारे चर्चा गरिएको छ । यसमा [[गौतम बुद्ध|भगवान बुद्ध]]को समयमै उनका चेलाहरू व्यापारीहरूका साथ नेपाल पसेको घटना उल्लेख गरिएको छ । [[महाभारत]] वनपर्वमा नेपाललाई विषय (देश) को रूपमा वर्णन गरिएको छ । जैन ग्रन्थ आवश्यक सूत्र तथा कौटल्यको अर्थशास्त्र (ई.पू. चौथो शताब्दी) ले पनि नेपालको बारेमा उल्लेख गरेका छन्।त्यस्तै भारतीय [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त सम्राट]] समुद्रगुप्तले आफ्नो [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] अभिलेखमा [[असम|आसाम]] र किर्तिपुर ([[कुमाउँ मण्डल|कुमाउँ]]) नेपालको उल्लेख छिमेकी राज्य को रूपमा गरेका छन् भने त्यसपछिका प्रायः सबै स्श्रोतहरूले नेपालको उल्लेख स्वतन्त्र राज्यको रूपमा नै गरेका छन् । नेपालका शिलालेखहरूमा भने वि.सं. ५२२ पछि पाइएका अभिलेखमा नेपाल शब्दको उल्लेख भएको छ । यसरी यो मुलुक अत्यन्तै प्राचीन समयदेखि नै नेपाल नामबाट परिचित रहेको स्पष्ट हुन्छ । नेपाललाई [[सत्य युग]]मा सत्यवती, [[त्रेता युग]]मा तपोवन र [[द्वापर युग]]मा मुक्तिसोपान भनिन्थ्यो र [[कलियुग|कलि युग]]मा नेपाल भन्ने गरिएको कुरा हाम्रा पौराणिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ ।

हाम्रो देश नेपालको नामकरण कसरी भयो भन्ने बारेमा
''[[नेपाल]]'' शब्द सबैभन्दा पहिला अथर्ववेदमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यसअनुसार नेपाल हिमालको काखमा भएको कारणबाट नेपाल नामको उत्पत्ति [[संस्कृत]] शब्द 'निपालय''बाट भएको हुन सक्छ, जसको अर्थ &quot;पहाडको आधार (खुट्टा) &quot; अथवा &quot;खुट्टामा निवास&quot; हो ।'' यसका साथै तलका कथनहरू पनि सुन्नमा आउने गर्दछन्:

* नेपाल शब्द [[ल्हासा तिब्बती|तिब्बती भाषा]] ''नियमपाल''बाट आएको हो, यसको अर्थ हो &quot;पवित्र भूमी&quot; हुन्छ।
* धेरै लामो समय पहिला नेपाल धेरै मात्रामा ऊनको उत्पादन गरिन्थ्यो र ऊन राख्नलाई तिरपालको घरको प्रयोग गरिन्थ्यो। यहाँ '''ने''' जसको अर्थ हो ऊन र '''पाल''' जसको अर्थ हो तिरपाल भएकोले यसै शब्दबाट नेपाल नाम रहन गएको हुन सक्छ।
* '''ने''' नाम गरेका ऋषीले संरक्षण दिएका कारण ''ने'' र ''पाल''(संरक्षण गर्नु) भन्न

=== किरात काल ===
{{Main|किराँत काल}}
[[काठमाडौँ]] उपत्यकामा पाइएका नि‍योलि‍थि‍क उपकरणहरूबाट यो थाहा पाइन्‍छ कि‍ नेपालमा मानि‍सको बसोबास कम्‍ति‍मा पनि‍ ९ हजार वर्ष पहि‍लादेखि‍ हुँदै आएको छ । किरातीहरु नेपालको हिमाल, पहाड र जंगलको  भूमि पुत्र आदिवासी अर्थात् मुलबासी हो । किरात कालभन्दा अगाडि पनि यो मुलुकमा गोपाल, महिषपाल जस्ता अन्य जातिहरूको राज्य थियो भन्ने अपुष्ट इतिहासहरू पनि पाइन्छ तर प्रष्ट प्रमाणको अभावमा किराँत काल सुरु हुनुभन्दा अगाडिको समयलाई प्रामाणिक इतिहासको रूपमा लिइँदैन। यसर्थ आजसम्म नेपालको प्रामाणिक प्राचीन इतिहासको सुरुवात किरात कालबाटै सुरु भएको हो भन्ने कुराको ऐतिहासिक मान्यता स्थापित भइसकेका छन्। यस कालका राजा [[यलम्बर]]लाई नै प्रथम किराती राजाको रूपमा मानिन्छ।

=== लिच्छवी काल ===
{{Main|लिच्छवी काल}}
सन ४०० देखि ७५० सम्म नेपालको हालको राजधानी [[काठमाडौँ]]मा [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवी]]हरूले शासन गर्दथे। कौटिल्यको अर्थशास्त्र अनुसार तथा चिनियाँ यात्री हुएन साङ्गको यात्रा वृत्तान्त अनुसार वैशालीबाट भागेर आएका केही वीर पुरुषले झालिझेली गरेर किराँतहरूलाई जितेर लिच्छवी वंशको स्थापना गरे । पाइएका शिलालेख, मुद्रा र चाँगुनारायण मन्दिरका अभिलेखहरूबाट मानदेव लिच्छवी वंशका प्रथम ऐतिहासिक राजा थिए । अंशुवर्माको भारतका राजा हर्षवर्धनसँग निकटतम वैवाहिक सम्बन्ध थियो । यस तथ्यबाट यो पुष्टि हुन्छ कि गण्डकीदेखि कोशीसम्म पहाडी भूभागमा लिच्छवीहरूले एकछत्र राज्य गरेका थिए भने तराई प्रदेशमा प्रसेनजीतर अजातशत्रुका सन्तानहरू मिथिला राज्यलाई आफ्नो अन्तर्गत वैशाली र पाटलीपुत्र राज्यमा समावेश गरेका थिए । [[अंशुवर्मा]]पछि [[नरेन्द्रदेव]]लाई भारतीय रजौटाहरूले समर्थन सहयोग गरी राज्यारुढ गरेका थिए । नरेन्द्रपछि गुप्त वंशका शासनले गर्दा सम्पूर्ण राज्य स-साना राज्य रजौटामा विभाजित भयो । यी सम्पूर्ण घटना ईसा पूर्वका हुन् । उता बङ्गालमा चालुक्यसेनहरूको राज्य थियो । [[नान्यदेव]] चालुक्य राजाको सेनापति थिए । जसले तिरहुत [[कर्णाट वंश|डोय राज्य]]को स्थापना गरी सिम्रोनगढलाई राजधानी बनाए । मुसलमान आक्रामक शुद्धिन तुगलकका भयले नान्यदेवका पनाति [[हरिसिंहदेव|हरि सिंहदेव]] सर्लाही जिल्ला हुँदै भक्तपुर पुगे र यिनकी श्रीमती राजल देवीले [[जयस्थिति मल्ल]]लाई ज्वाइँ बनाई मल्लवंशको शासन स्थापित गराइन् ।

=== मल्ल काल ===
{{Main|मल्ल काल}}

=== नेपाल एकीकरण ===
{{main|नेपालको एकीकरण}}

{{विशाल नेपाल}}
विसं १७९९ मा गोर्खाका राजा नरभुपाल शाहको निधन पश्चात राज्य सम्हालेका उनका जेठा छोरा [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]को राज्य विस्तारको सोच सँगै नेपालको एकिकरणको सुरुवात भयो। उनले प्रथम पटक नुवाकोटमा विसं १८०० मा आक्रमण गरे तर त्यस पटक उनी पराजित भए। फेरी विसं १८०१ म दोस्रो पटक आक्रमण गरी उनले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरे। त्यसपछि उनले विसं १८१४ र विसं १८२१ मा [[कीर्तिपुरको युद्ध]]मा दुबै पटक नराम्रो हार ब्यहोर्नु पर्यो। यस युद्धमा  किर्तिपुरेहरूले सेनापति कालु पाण्डेलाई मारिदिए र पृथ्वी नारायण शाह भाइ सुरप्रतापको आँखा समेत फोडिदिए। विसं १८२२ चैत्र ३ गते पुन: किर्तिपुरमाथी आक्रमण गरी विजय हासिल गरे। पृथ्वी नारायणले विसं १८२५ भाद्र शुक्ल चर्दुशीमा [[काठमाडौँ]]मा [[इन्द्रजात्रा]] मनाइरहेको दिन पारेर आक्रमण गरेर जित हासिल गरे। यसपछि उनले क्रमश: विसं १८२५ आश्विन २२ मा [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]], विसं १८२६ कार्तिकमा [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]माथि विजय प्राप्त गरे।

== नेपाल अधिराज्य ==
मुख्य लेख: [[नेपाल अधिराज्य]]

=== शाह शासन ===
मुख्य लेख: [[शाह वंश]]

[[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]ले [[काठमाडौँ उपत्यका]]मा विजय हासिल गरिसकेपछि विसं १८२६ मा आफ्नो देशको राजधानी[[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]]बाट [[काठमाडौँ]]मा सार्नुसँगै नयाँ नेपाल अधिराज्यको पनि स्थापना गरे। पृथ्वी नारायणको मृत्यूपछि पनि शाहवंशको राज्य विस्तार अभियान रोकिएन।&gt;राज्य विस्तार पछि अनेकन सन्धीहरु भए पश्चात १९२३ ई २१ डिसेम्वर का दिन नेपाल र अँग्रेजहरुको विच पनि एक नया सन्धी भयो सन्धीमा निम्न उल्लेखित धाराहरु छन्(१)नेपाल र ग्रेटब्रिटेनका सरकारको विच सदाकाल मैत्री र शान्ती रहनेछ।देशी र वैदेशिक नीति र व्यवहारमा दुवै सरकार एक अर्काको पूर्ण स्वतन्त्रता मान्नेछन्।(२)वर्तमान सन्धीका धाराहरूले छुने विषयहरुवाहेक १८१५ ई.को सुगौली-सन्धी र त्यसपछिका अन्य प्रत्येक सन्धी,सम्झौता आदी यश सन्धीद्वारा खारिज हुनेछन्।(३)दुवै राज्यका सिमाना जोरिएका छिमेकी देशहरूसित कुनै झगडा-टण्टा उठेको खण्डमा प्रस्तुत सन्धी गर्ने दुवै पक्षले पारस्परिक मैत्री र शान्ती कायम राख्न आपसी सल्लाहद्वारा त्यस झगडा-टण्टाको समाधान गर्नेछन्।(४)सन्धी गर्ने दुवै पक्षले आफ्नो सरहदमा सकेसम्म कुनै यस्तोकाम हुन दिनेछैनन् जसद्वारा आर्कोदेशको सुरक्षा र शान्तीमा वाधापरोस्।(५)नेपाल र ब्रिटिश सरकारमा मैत्री भएकोले यो सम्बन्ध कायम रहेसम्म नेपाल ब्रिटिश-भारत वा त्यसमार्फत अन्यकुनैदेशसित आवश्यक युध्द-सामग्री किन्न स्वतन्त्रहुनेछ।नेपालसरकारपनी मंजूरगर्दछ कि सरकारी वा व्यक्तीगततरिकाले ती युध्द-सामग्री नेपालको सिमान्तपारी जानेछैनन्।कुनै सस्रास्र-नियन्त्रक समिती गठितभएको खण्डमा र ग्रेटब्रिटेनपनी त्यस समितिको एक सदस्य भएको खण्डमा नेपाललेपनी त्यसकोसदस्यबनी त्यस समितिका नियमअनुसार शस्रास्र झिकाउनुपर्नेछ।(६)स्वदेशी उपयोगकानिमित्त नेपालले विदेशबाट झिकाएका मालहरूमा ब्रिटिश भारतका बन्दरगाहमा भन्सार लाग्नेछैन।मालआएकासमयमा यसविषयमा निर्धारित अधिकारिहरूले बन्दरगाहकाचिफ-कस्टम्स अफिसरको समक्ष आवश्यक प्रमाण पेश गर्नुपर्नेछ।स्रोत:-नेपालको ऐतिहासिकरुपरेखापाना३६०-६१वाट-बिष्णुहरिलामिछाने-

=== राणा शासन === 

प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणा

राणाहरूले गरेको पारिवारिक शासन। नेपालमा यो विक्रम सम्बत १९०३ देखि प्रारम्भ भएर २००७ साल सम्म कायम रह्यो। यसमा राणा प्रधानमन्त्रीका भाइ-भतिजामा पद सर्दै जाने नियम थियो। देशका मुख्य मुख्य शक्तिशाली पदहरूमा पनि राणा खानदानका नै मानिसहरू नियुक्त हुन्थे। आधारभूत मौलिक अधिकार हुँदैनथ्यो। राणाले जे बोले पनि कानुन सरह लागू हुन्थ्यो।

=== प्रजातन्त्र ===

=== पञ्चायती शासन ===

=== प्रथम जनआन्दोलन ===
मुख्य लेख: [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६]]

विसं २०४६ मा भएको नेपालको प्रथम जनआन्दोलनमा विभिन्न राजनीतिक दलहरू एकै उद्देश्य लिएर सडकमा उत्रिएका थिए। नेपाली कांग्रेसले नेतृत्त्व गरेको यो आन्दोलनमा विभिन्न कम्युनिस्ट पार्टीहरूको समूह संयुक्त वाम मोर्चा बनाएर आन्दोलनमा उत्रियो। ५० दिनसम्म चलेको यो आन्दोलनमा तत्कालीन पञ्चायती शासकहरूले बर्बरतापूर्वक दमन गरे।२०१७ सालमा राजा महेन्द्रले जन निर्वाचित तत्कालिन प्रधानमन्त्रीलाई पदच्यूत गर्दै संसद समेत भङ्ग गरेर निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था कायम गरे। तर १८ सालको क्रान्ति, ३३ सालको बीपीको मेलमिलाप नीति, २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलन आदिको दवावका कारण २०३६मा तत्कालीन राजा बीरेन्द्रले नेपालमा जनमत सँग्रह गराए। बहुदल वा सुधारिएको पञ्चायत कुन रोज्ने भनी गराइएको [[जनमत सङ्ग्रह|जनमत संग्रह]]मा राज्य शक्तिको चरम दुरूपयोग गरी पञ्चायत पक्षलाई जिताइयो। त्यसपछि पनि देशमा बहुदलीय व्यवस्था स्थापना हुन नसकेपछि २०४२ सालमा नेपाली कांग्रेसले सत्याग्रह सुरू गर्यो। अन्तत यो कदम २०४६ मा जनआन्दोलनमा परिणत भयो। for more ask bedant

=== माओवादी शसस्त्र युद्ध र संकटकाल ===
मुख्य लेख: [[माओवादी जनयुद्ध|नेपालको शसस्त्र युद्ध]]

=== नारायणहिटी हत्याकाण्ड ===
विसं २०५८ जेठ १९ गते राती नारायणहिटी दरवारभित्र भएको रक्तपातपूर्ण गोलीकाण्डमा राजा बीरेन्द्रको परिवारका सबैजनाको हत्या भयो। [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा बीरेन्द्र]], [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी ऐश्वर्य]], [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]] (एक दिन पछि मृत्यु भएको भनिएको), राजकुमारी श्रुती, राजकुमार निराजन लगायत राजपरिवारको मृत्यु भएको थियो।

=== दोस्रो जनआन्दोलन चोर ===


मुख्य लेख: [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३]]

दोस्रो जनआन्दोलन नेपालमा भएको शान्तिपूर्ण आन्दोलन थियो जुन १९ दिनसम्म चलेको थियो। यस आन्दोलनले नेपालको २ सय ३७ वर्ष पुरानो राजतन्त्र ढालेर देशमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको जग बसाल्यो। यस आन्दोलनमा विभिन्न राजनीतिक पार्टी र शसस्त्र युद्ध गरिरहेको माओवादी समेत सम्मिलित भएको थियो।

''[[नेपाल]]'' शब्द सबैभन्दा पहिला अथर्ववेदमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यसअनुसार नेपाल हिमालको काखमा भएको कारणबाट नेपाल नामको उत्पत्ति [[संस्कृत]] शब्द 'निपालय''बाट भएको हुन सक्छ, जसको अर्थ &quot;पहाडको आधार (खुट्टा) &quot; अथवा &quot;खुट्टामा निवास&quot; हो । 
यसका साथै तलका कथनहरू पनि सुन्नमा आउने गर्दछन्:
* नेपाल शब्द [[ल्हासा तिब्बती|तिब्बती भाषा]] ''नियमपाल''बाट आएको हो, यसको अर्थ हो &quot;पवित्र भूमी&quot; हुन्छ। 
* धेरै लामो समय पहिला नेपाल धेरै मात्रामा ऊनको उत्पादन गरिन्थ्यो र ऊन राख्नलाई तिरपालको घरको प्रयोग गरिन्थ्यो। यहाँ '''ने''' जसको अर्थ हो ऊन र '''पाल''' जसको अर्थ हो तिरपाल भएकोले यसै शब्दबाट नेपाल नाम रहन गएको हुन सक्छ।
*'''ने''' नाम गरेका ऋषीले संरक्षण दिएका कारण ''ने'' र ''पाल''(संरक्षण गर्नु) भन्ने शब्द मिली नेपाल बनेको हुन सक्छ।

===किराँत काल===
{{Main|किराँत काल}}
[[काठमाडौँ]] उपत्यकामा पाइएका नि‍योलि‍थि‍क उपकरणहरूबाट यो थाहा पाइन्‍छ कि‍ नेपालमा मानि‍सको बसोबास कम्‍ति‍मा पनि‍ ९ हजार वर्ष पहि‍लादेखि‍ हुँदै आएको छ| यसले देखाएको छ कि मानिसहरू जुन शायद [[किराँत जाति|किराँत]] जातिका थिए लगभग १००० वर्ष अगाडि यहाँ बसोबास गर्दथे। किराँती जंगली र पहाडीहरूको एक जनजाति हो, जुन मध्य एसिया, भारत र हिमालयबाट आएर बस्न थाले। किराँत कालभन्दा अगाडि पनि यो मुलुकमा गोपाल, महिषपाल जस्ता अन्य जातिहरूको राज्य थियो भन्ने अपुष्ट इतिहासहरू पनि पाइन्छ तर प्रष्ट प्रमाणको अभावमा किराँत काल सुरु हुनुभन्दा अगाडिको समयलाई प्रामाणिक इतिहासको रूपमा लिइँदैन। यसर्थ आजसम्म नेपालको प्रामाणिक प्राचीन इतिहासको सुरुवात किराँत कालबाटै सुरु भएको हो भन्ने कुराको ऐतिहासिक मान्यता स्थापित भइसकेका छन्। यस कालका राजा [[यलम्बर]]लाई नै प्रथम किराँती राजाको रूपमा मानिन्छ।

===लिच्छवी काल===
{{Main|लिच्छवी काल}}
सन ४०० देखि ७५० सम्म नेपालको हालको राजधानी [[काठमाडौँ]]मा [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवी]]हरूले शासन गर्दथे। कौटिल्यको अर्थशास्त्र अनुसार तथा चिनियाँ यात्री हुएन साङ्गको यात्रा वृत्तान्त अनुसार वैशालीबाट भागेर आएका केही वीर पुरुषले किराँतहरूलाई खेदेर लिच्छवी वंशको स्थापना गरे । पाइएका शिलालेख, मुद्रा र चाँगुनारायण मन्दिरका अभिलेखहरूबाट मानदेव लिच्छवी वंशका प्रथम ऐतिहासिक राजा थिए । अंशुवर्माको भारतका राजा हर्षवर्धनसँग निकटतम वैवाहिक सम्बन्ध थियो । यस तथ्यबाट यो पुष्टि हुन्छ कि गण्डकीदेखि कोशीसम्म पहाडी भूभागमा लिच्छवीहरूले किराँतहरूलाई धपाई एकछत्र राज्य गरेका थिए भने तराई प्रदेशमा प्रसेनजीतर अजातशत्रुका सन्तानहरू मिथिला राज्यलाई आफ्नो अन्तर्गत वैशाली र पाटलीपुत्र राज्यमा समावेश गरेका थिए । [[अंशुवर्मा]]पछि [[नरेन्द्रदेव]]लाई भारतीय रजौटाहरूले समर्थन सहयोग गरी राज्यारुढ गरेका थिए । नरेन्द्रपछि गुप्त वंशका शासनले गर्दा सम्पूर्ण राज्य स-साना राज्य रजौटामा विभाजित भयो । यी सम्पूर्ण घटना ईसा पूर्वका हुन् । उता बङ्गालमा चालुक्यसेनहरूको राज्य थियो । [[नान्यदेव]] चालुक्य राजाको सेनापति थिए । जसले तिरहुत [[कर्णाट वंश|डोय राज्य]]को स्थापना गरी सिम्रोनगढलाई राजधानी बनाए । मुसलमान आक्रामक शुद्धिन तुगलकका भयले नान्यदेवका पनाति [[हरिसिंहदेव|हरि सिंहदेव]] सर्लाही जिल्ला हुँदै भक्तपुर पुगे र यिनकी श्रीमती राजल देवीले [[जयस्थिति मल्ल]]लाई ज्वाइँ बनाई मल्लवंशको शासन स्थापित गराइन् ।

===मल्ल काल===
{{Main|मल्ल काल}}
===नेपाल एकीकरण===
{{विशाल नेपाल}}
विसं १७९९ मा गोर्खाका राजा नरभुपाल शाहको निधन पश्चात राज्य सम्हालेका उनका जेठा छोरा [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]को राज्य विस्तारको सोच सँगै नेपालको एकिकरणको सुरुवात भयो। उनले प्रथम पटक नुवाकोटमा विसं १८०० मा आक्रमण गरे तर त्यस पटक उनी पराजित भए। फेरी विसं १८०१ म दोस्रो पटक आक्रमण गरी उनले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरे। त्यसपछि उनले विसं १८१४ र विसं १८२१ मा [[कीर्तिपुरको युद्ध]]मा दुबै पटक नराम्रो हार ब्यहोर्नु पर्यो। यस युद्धमा  किर्तिपुरेहरूले सेनापति कालु पाण्डेलाई मारिदिए र पृथ्वी नारायण शाह भाइ सुरप्रतापको आँखा समेत फोडिदिए। विसं १८२२ चैत्र ३ गते पुन: किर्तिपुरमाथी आक्रमण गरी विजय हासिल गरे। पृथ्वी नारायणले विसं १८२५ भाद्र शुक्ल चर्दुशीमा [[काठमाडौँ]]मा [[इन्द्रजात्रा]] मनाइरहेको दिन पारेर आक्रमण गरेर जित हासिल गरे। यसपछि उनले क्रमश: विसं १८२५ आश्विन २२ मा [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]], विसं १८२६ कार्तिकमा [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]माथि विजय प्राप्त गरे।

==नेपाल अधिराज्य==
{{Main|नेपाल अधिराज्य}}
===शाह शासन===
{{Main|शाह वंश}}
[[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]ले [[काठमाडौँ उपत्यका]]मा विजय हासिल गरिसकेपछि विसं १८२६ मा आफ्नो देशको राजधानी [[नुवाकोट जिल्ला|नुवाकोट]]बाट [[काठमाडौँ]]मा सार्नुसँगै नयाँ नेपाल अधिराज्यको पनि स्थापना गरे। पृथ्वी नारायणको मृत्यूपछि पनि शाहवंशको राज्य विस्तार अभियान रोकिएन।&gt;राज्य विस्तार पछि अनेकन सन्धीहरु भए पश्चात १९२३ ई २१ डिसेम्वर का दिन
नेपाल र अँग्रेजहरुको विच पनि एक नया सन्धी भयो 
सन्धीमा निम्न उल्लेखित धाराहरु छन्(१)नेपाल र ग्रेटब्रिटेनका सरकारको विच सदाकाल मैत्री र शान्ती रहनेछ।देशी र वैदेशिक नीति र व्यवहारमा दुवै सरकार एक अर्काको पूर्ण स्वतन्त्रता मान्नेछन्।(२)वर्तमान सन्धीका धाराहरूले छुने विषयहरुवाहेक १८१५ ई.को सुगौली-सन्धी र त्यसपछिका अन्य प्रत्येक सन्धी,सम्झौता आदी यश सन्धीद्वारा खारिज हुनेछन्।(३)दुवै राज्यका सिमाना जोरिएका छिमेकी देशहरूसित कुनै झगडा-टण्टा उठेको खण्डमा प्रस्तुत सन्धी गर्ने दुवै पक्षले पारस्परिक मैत्री र शान्ती कायम राख्न आपसी सल्लाहद्वारा त्यस झगडा-टण्टाको समाधान गर्नेछन्।(४)सन्धी गर्ने दुवै पक्षले आफ्नो सरहदमा सकेसम्म कुनै यस्तोकाम हुन दिनेछैनन् जसद्वारा आर्कोदेशको सुरक्षा र शान्तीमा वाधापरोस्।(५)नेपाल र ब्रिटिश सरकारमा मैत्री भएकोले यो सम्बन्ध कायम रहेसम्म नेपाल ब्रिटिश-भारत वा त्यसमार्फत अन्यकुनैदेशसित आवश्यक 
युध्द-सामग्री किन्न स्वतन्त्रहुनेछ।नेपालसरकारपनी मंजूरगर्दछ कि सरकारी वा व्यक्तीगततरिकाले ती युध्द-सामग्री नेपालको सिमान्तपारी जानेछैनन्।कुनै
सस्रास्र-नियन्त्रक समिती गठितभएको खण्डमा र
ग्रेटब्रिटेनपनी त्यस समितिको एक सदस्य भएको खण्डमा नेपाललेपनी त्यसकोसदस्यबनी त्यस समितिका
नियमअनुसार शस्रास्र झिकाउनुपर्नेछ।(६)स्वदेशी
उपयोगकानिमित्त नेपालले विदेशबाट झिकाएका मालहरूमा ब्रिटिश भारतका बन्दरगाहमा भन्सार लाग्नेछैन।मालआएकासमयमा यसविषयमा निर्धारित अधिकारिहरूले बन्दरगाहकाचिफ-कस्टम्स अफिसरको
समक्ष आवश्यक प्रमाण पेश गर्नुपर्नेछ।स्रोत:-नेपालको ऐतिहासिकरुपरेखापाना३६०-६१वाट-बिष्णुहरिलामिछाने-

===राणा शासन===
[[File:Jung bahadur 1877.jpg|thumb|right|250px|प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणा]]

राणाहरूले गरेको पारिवारिक शासन। नेपालमा यो विक्रम सम्बत १९०३ देखि प्रारम्भ भएर २००७ साल सम्म कायम रह्यो। यसमा राणा प्रधानमन्त्रीका भाइ-भतिजामा पद सर्दै जाने नियम थियो। देशका मुख्य मुख्य शक्तिशाली पदहरूमा पनि राणा खानदानका नै मानिसहरू नियुक्त हुन्थे। आधारभूत मौलिक अधिकार हुँदैनथ्यो। राणाले जे बोले पनि कानुन सरह लागू हुन्थ्यो।

===प्रजातन्त्र===

===पञ्चायती शासन===

==== प्रथम जनआन्दोलन ====
{{Main|नेपालको जनआन्दोलन २०४६}}

विसं २०४६ मा भएको नेपालको प्रथम जनआन्दोलनमा विभिन्न राजनीतिक दलहरू एकै उद्देश्य लिएर सडकमा उत्रिएका थिए। नेपाली कांग्रेसले नेतृत्त्व गरेको यो आन्दोलनमा विभिन्न कम्युनिस्ट पार्टीहरूको समूह संयुक्त वाम मोर्चा बनाएर आन्दोलनमा उत्रियो। ५० दिनसम्म चलेको यो आन्दोलनमा तत्कालीन पञ्चायती शासकहरूले बर्बरतापूर्वक दमन गरे।२०१७ सालमा राजा महेन्द्रले जन निर्वाचित तत्कालिन प्रधानमन्त्रीलाई पदच्यूत गर्दै संसद समेत भङ्ग गरेर निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था कायम गरे। तर १८ सालको क्रान्ति, ३३ सालको बीपीको मेलमिलाप नीति, २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलन आदिको दवावका कारण २०३६मा तत्कालीन राजा बीरेन्द्रले नेपालमा जनमत सँग्रह गराए। बहुदल वा सुधारिएको पञ्चायत कुन रोज्ने भनी गराइएको [[जनमत सङ्ग्रह|जनमत संग्रह]]मा राज्य शक्तिको चरम दुरूपयोग गरी पञ्चायत पक्षलाई जिताइयो। त्यसपछि पनि देशमा बहुदलीय व्यवस्था स्थापना हुन नसकेपछि २०४२ सालमा नेपाली कांग्रेसले सत्याग्रह सुरू गर्यो। अन्तत यो कदम २०४६ मा जनआन्दोलनमा परिणत भयो।

===माओवादी जनयुद्ध र संकटकाल===
{{Main|नेपालको जनयुद्ध}}

===नारायणहिटी हत्याकाण्ड===
विसं २०५८ जेठ १९ गते राती नारायणहिटी दरवारभित्र भएको रक्तपातपूर्ण गोलीकाण्डमा राजा बीरेन्द्रको परिवारका सबैजनाको हत्या भयो। [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा बीरेन्द्र]], [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी ऐश्वर्य]], [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]] (एक दिन पछि मृत्यु भएको भनिएको), राजकुमारी श्रुती, राजकुमार निराजन लगायत राजपरिवारको मृत्यु भएको थियो।

===दोस्रो जनआन्दोलन===
{{Main|नेपालको जनआन्दोलन २०६३}}

दोस्रो जनआन्दोलन नेपालमा भएको शान्तिपूर्ण आन्दोलन थियो जुन १९ दिनसम्म चलेको थियो। यस आन्दोलनले नेपालको २ सय ३७ वर्ष पुरानो राजतन्त्र ढालेर देशमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको जग बसाल्यो। यस आन्दोलनमा विभिन्न राजनीतिक पार्टी र शसस्त्र युद्ध गरिरहेको माओवादी समेत सम्मिलित भएको थियो।

====सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल====

==थप==

इतिहास(नेपाल हिमालयहो,यसकोकाख समुन्द्रीसतहसम्म फैलिएकोछ,जुन दृश्यआजपनी सजिवछ र सजिवरहनेनैछ-बिष्णुहरिलामिछाने-)

हिमालय क्षेत्रमा मानिसहरू बस्न थालेको कम्तिमा पनि ९,००० वर्ष भएको कुरा काठमाडौँ उपत्यकामा पाइएका प्राचीन औजारहरूबाट पुष्टि हुन्छ। सम्भवत: भोट-बर्मेली मूलका मानिसहरू नेपालमा २,५०० वर्ष अगाडि बसोबास गर्दथे।[४]

ईशापूर्व १५०० तिर इन्डो-आर्यन जातिहरू उपत्यका प्रवेश गरे। ईशापूर्वको १००० तिर स-साना राज्यहरू र राज्यसङ्गठनहरू बने। सिद्धार्थ गौतम (ईशापूर्व ५६३–४८३) त्यस्तै एक वंश, शाक्यवंशका राजकुमार थिए, जसले आफ्नो राजकाज त्यागी तपस्वीको जीवन अँगाले र उनी बुद्ध भनेर विश्व प्रसिद्ध भए।

ईशापूर्वको २५० सम्ममा, यो क्षेत्र उत्तर भारतको मौर्य साम्राज्यको प्रभावमा पर्‍यो र पछि चौँथो शताब्दिमा गुप्त साम्राज्यको अधीनस्थ राज्य हुनपुग्यो। यो क्षेत्रमा ५औं शताब्दिको उत्तरार्द्धमा आएर लिच्छवीहरूले राज्य गरे। ८औं शताब्दिको उत्तरार्धमा लिच्छवीवंश अस्त हुनथाल्यो र सन् ८७९ देखि नेवार युगको उदय भयो, तथापि उनीहरूको नियन्त्रणमा देशको कति विस्तार भएको थियो यकिन छैन। ११औं शताब्दिको उत्तरार्द्धमा दक्षिण भारतबाट आएका चालुक्य साम्राज्यको प्रभावमा नेपालको दक्षिणी भूभाग पर्‍यो। चालुक्यहरूको प्रभावमा त्यति बेला चलिआएको बुद्ध धर्मको साटो राजाहरूले हिन्दू धर्मको समर्थन गर्न थाले र नेपालमा हिन्दू धर्म तर्फको धार्मिक परिवर्तन हुनथाल्यो।

१३औं शताब्दिको पूर्वार्द्धमा संस्कृत शब्द मल्ल थर भएका नाइकेहरूको उदय हुनथाल्यो। सुरूमा उनीहरूको सत्ता उदयमान भयो, तर त्यसपछिका २०० वर्षहरूमा राजाहरूले उनीहरूको शक्ति एकमुष्ट पार्ने मात्र काम गरे। १४औं शताब्दिको उत्तरार्धमा देशका धेरैजसो भागहरू एकीकृत राज्यको अधीनमा आए। तर यो एकीकरण छोटो समयसम्म मात्र टिक्यो: १४८२मा यक्ष मल्लको समयमा आफ्ना छोराहरूलाई अंशबण्डामा काठमाडौँ उपत्यकाका तीन राज्य बाँडेर दिने निर्णय पछि यो राज्य तीन भागमा टुक्रियो - काठमाडौँ, पाटन, र भादगाउँ – जसको बीचमा शताब्दियौंसम्म खिचातानी र दुश्मनी रहिरहेको थियो।

१७६५ मा, गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले थोरैमात्र हतियार र सहयोग जुटाई छिमेकी राज्यहरू, (खासगरी लम्जुङ्ग, कास्की र तनहूँ)को तटस्थता आफ्नो पक्षमा उपयोग गर्न सफल भएपछि देश एकीकरणका निम्ति अघि बढे। धेरै रक्तरञ्जित लडाईंहरू पश्चात्, उनी ३ वर्षपछि काठमाडौँ उपत्यकालाई विशाल नेपाल भित्र एकीकरण गर्ने अभियानमा सफलता प्राप्त गरे।तथापि उनले तत्कालीन राजा जयप्रकाश मल्लले राज्य गरिरहेको काठमाडौँ राज्यलाई जित्दाखेरि कुनै युद्ध गर्नु परेन। वास्तवमा, त्यतिबेला इन्द्रजात्रा पर्वमा काठमाडौँ उपत्यकाका सबै जनताहरू जात्रा मनाइरहेका थिए जब पृथ्वी नारायण शाहले आफ्ना सेनाहरू लिएर खासै कुनै मेहनतबिना उपत्यकालाई कब्जा गरे आफै बसेर जात्रा चलाएर साँस्कृतिक सम्मानको अवधारणा प्रस्तुत गरे। त्यसैगरी नेपाल एकीकरणको सिलसिलामा सम्पूर्ण साना राज्यहरू जितेपछि पूर्वमा पल्लो किरात लिम्बूवान राज्य पुगे लिम्बूवान राज्यमा १७ पटक सम्म हमला गरी वि.स‌ं २२/०४/१८३१ मा लिम्बूवानको केन्द्रीय राजधानी विजयपुरमा लालमोहर सहित तम्रपत्रमा लेखी सन्धि भयो। यसले नयाँ नेपालको जन्मको आधारशिला तय गर्‍यो।

तिब्बतसँग हिमाली मार्गको नियन्त्रणको निम्ति भएको [[नेपाल –तिब्बत /चीन युद्ध|विवाद र त्यस पश्चातको युद्ध]]मा चीन तिब्बतको सहायताको लागि आएपछि नेपाल पछि हट्नुपर्‍यो। नेपालको सीमा नजीकका स-साना राज्यहरूलाई हडपेका कारण सुरू भएको ब्रिटिस इस्ट इण्डिया कम्पनी सँगको दुश्मनीका कारण रक्तरञ्जित [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध|एङ्गलो-नेपाल युद्ध]] (१८१४–१६) भयो, जसमा नेपालले हालको सीमा रक्षा गर्न सफल भएपनि महाकाली नदी पश्चिमको आफ्ना क्षेत्रहरू गुमाउनु पर्‍यो। ती क्षेत्रहरू हालको उत्तराखण्ड राज्य र हालको हिमाञ्चल प्रदेशका धेरै पञ्जाबी पहाडी राज्यजहरू पर्दछन। आफ्नो स्वाधीनताका लागि नेपालले इस्ट इण्डिया कम्पनिसँग सुगौली सन्धि गरेर तराईका केही भूभाग र एक तिहाइभन्दा बढी भूभाग सहित सिक्किम ,दार्जिलिनङ्ग गुमाउनु पर्‍यो। कांगडासम्म पुगेका नेपाली र सतलजदेखि टिस्टासम्मको विशाल नेपाल मेची र कालीमा सीमित हुन पुग्यो, तर पनि पछि १८६०मा प्रथम राणा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणासँग खुसी भई अङ्ग्रेजले नेपाललाई राप्तीदेखि कालीसम्मको तराई फर्काइदिएका थिए।

राज परिवार बीचको गुटबन्दीका कारण युद्धपछि अस्थायित्व कायम भयो। सन् १८४६मा शासन गरिरहेकी रानीको सेनानायक [[जङ्गबहादुर राणा]]लाई पदच्युत गर्ने षड्यन्त्रको खुलासा हुनाले [[कोत पर्व|कोतपर्व]] घट्न पुग्यो। हतियारधारी सेना र रानीप्रति बफादार भाइ-भारदारहरूबीच मार-काट चल्नाले देशका सयौं राजखलक, भारदारहरू र रजौटाहरूको हत्या भयो। जङ्गबहादुरले जितेपछि राणा खानदान सुरू गरे र राणा शासन लागू गरे। राजालाई नाममात्रमा सीमित गरियो र प्रधानमन्त्री पदलाई शक्तिशाली र वंशाणुगत गरियो। राणाहरू पूर्णनिष्ठाले ब्रिटिसहरूका पक्षमा थिए र ब्रिटिसहरूलाई १८५७को सिपोई रिबेलियन (प्रथम भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम), र पछि दुबै विश्व युद्धहरूमा सघाएका थिए। सन् १९२३मा संयुक्त अधिराज्य र नेपालबिच आधिकारिक रूपमा मित्रताको सम्झौतामा हस्ताक्षर भयो, जसमा नेपालको स्वतन्त्रतालाई संयुक्त अधिराज्यले स्विकार्‍यो।

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[नालापानीको लडाइँ|नालापानीको युद्ध]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
डा.डिल्लिरमन रेग्मि, प्रचिन नेपालको इतिहास

==बाह्य कडीहरू==
* [http://www.nhrcnepal.org/ नेपाल मानव अधिकार आयोग]
{{नेपाल सम्बन्धि विषयहरू}}
{{एसियाको इतिहास}}

{{Commonscat|History of Nepal|नेपालको इतिहास}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय इतिहास|नेपाल]]
[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]</text>
      <sha1>qoxkm9oxvsy21nb8otgf8wuolefnsj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पेरिस कम्युन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6929</id>
    <revision>
      <id>1363514</id>
      <parentid>870981</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T16:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1363514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4808" sha1="kzq1irtlrhhm9effmhtvv61xlhd5y71" xml:space="preserve">{{Orphan|date=जुन २०११}}

[[चित्र:Barricade18March1871.jpg|पेरिस, १८ मार्च १८७१|alt=|thumb|337x337px]]'''पेरिस कम्युन''' - इतिहासमा [[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा अधिनायकत्व]]सम्बन्धी अनुभवको पहिलो उदाहरण । 

'''पेरिस कम्युन''' ({{Langx|fr|Commune de Paris}}, {{IPA|fr|kɔ.myn də pa.ʁi|pron}}) फ्रान्सेली क्रान्तिकारी सरकार थियो जसले १८ मार्च १८७१ देखि २८ मे सम्म पेरिसमा सत्ता कब्जा गरेर शहरका केही भागहरू नियन्त्रण गरेको थियो। १८७०-१८७१ को फ्रान्को-प्रुसियन युद्धको समयमा, फ्रान्सेली [[नेसनल गार्ड]]ले पेरिसको रक्षा गरेको थियो, र सिपाहीहरूमा श्रमिक वर्गको कट्टरपन्थीता बढ्यो। 

सेप्टेम्बर १८७० मा [[फ्रान्सेली तेस्रो गणतन्त्र]](फेब्रुअरी १८७१ बाट फ्रान्सेली प्रमुख-कार्यकारी एडोल्फ थियर्सको नेतृत्वमा)को स्थापना पछि  र मार्च १८७१ सम्ममा जर्मनहरूद्वारा फ्रान्सेली सेनाको पूर्ण पराजय पछि, नेसनल गार्डका सिपाहीहरूले १८ मार्चमा शहरको नियन्त्रणमा लिए। कम्युनार्डहरूले दुई फ्रान्सेली सेनाका जनरलहरूलाई मारे र तेस्रो गणतन्त्रको अधिकार मान्न अस्वीकार गरे; बरु, कट्टरपन्थीहरूले आफ्नै स्वतन्त्र सरकार स्थापना गर्ने योजना बनाए।  

सन् १८७१को विद्रोह फलस्वरूप गठित मजदुरवर्गको यो क्रान्तिकारी सरकार, १८ मार्चदेखि २८ मेसम्म, जम्मा ७२ दिन कायम रह्यो । [[पेरिस]] कम्युनले चर्चलाई राज्यबाट अलग तुल्यायो र स्तुलहरूलाई चर्चको अधीनबाट मुक्त गर्‍यो, स्थायी सेनाको सट्टा जनतालाई सार्वजनिक रूपमा सशस्त्र तुल्यायो, कर्मचारीहरूको तलब मजदुरहरूको तलबभन्दा बढी हुनु हुन्न भन्ने नियम वनायो, मजदुरहरू तथा शहरका गरीब बासिन्दाहरूको आर्थिक स्थिति सुधार्ने विभिन्न कदमहरू चालेको थियो । 

२९ मे, १८७१मा थियेरको प्रतिक्रान्तिकारी सरकारको सेना पेरिसभित्र पसेर क्रुरतापूर्वक पेरिसका मजदुरहरूको दमन गर्‍यो । करिब ३० हजार मानिसहरू मारिए, ५० हजार व्यक्ति गिरफ्तार भए र हजारौंले कालापानीको सजाय पाए ।&lt;ref&gt;[[भ्ला. इ. लेनिन]]: संकलिन रचना / भाग ५-८. [[काठमाडौँ (स्पष्टता)|काठमाडौँ]]: ऐरावती प्रकाशन, २०६३. p. १००-१०१&lt;/ref&gt;

== स्रोतहरू ==
{{reflist}}
{{Commonscat|Paris Commune}}

[[श्रेणी:युरोपको इतिहास]]
[[श्रेणी:पेरिस]]
[[श्रेणी:फ्रान्सको इतिहास]]
[[श्रेणी:कम्युनिष्ट क्रान्तिहरू]]</text>
      <sha1>kzq1irtlrhhm9effmhtvv61xlhd5y71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आर्सनल फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8876</id>
    <revision>
      <id>1363562</id>
      <parentid>1298823</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा −[[श्रेणी:खेलकूद]]; −[[श्रेणी:फुटबल]]; +[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</comment>
      <origin>1363562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6092" sha1="tj2uam5btw1m8dv7g3sdlk9k9a5qoj6" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname    =  आर्सनल
| current     = 2022-2023 आर्सनल एफसी सिजन 
| image       = 872px-Arsenal FC.svg(1).png
| image_size  = 185px
| fullname    = आर्सनल फुटबल क्लब
| nickname    = द गनर्स्
| founded     = {{Start date and age|df=yes|1886}} &lt;ref name=&quot;First Game&quot;&gt;{{cite web|last1=Kelly|first1=Andy|title=Arsenal’s First Game – The Facts Finally Revealed « The History of Arsenal|url=http://www.blog.woolwicharsenal.co.uk/archives/6280|website=www.blog.woolwicharsenal.co.uk|publisher=AISA Arsenal History Society|accessdate=7 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130426033737/http://www.blog.woolwicharsenal.co.uk/archives/6280|archivedate=26 April 2013|date=21 April 2013}}&lt;/ref&gt;
| ground      = [[इमिरेट्स रङ्गशाला|इमिरेट्स रंगशाला]]
| capacity    = ५९,८६७&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arsenal.com/155/unhoused-import-pages/latest-stadium-news/the-real-capacity-of-emirates-stadium|title=The real capacity of Emirates Stadium|website=www.arsenal.com|publisher=The Arsenal Football Club plc|accessdate=28 July 2016}}&lt;/ref&gt;
| owner       = 
| chairman    = [[सर चिपस् केस्विक्]]
| manager     = [[Mikel Arteta]]
| league      = 
| season      = 
| position    = 
| pattern_la1 = _arsenal2526h
| pattern_b1 = _arsenal2526h
| pattern_ra1 = _arsenal2526h
| pattern_sh1 = _arsenal2526h
| pattern_so1 = _arsenal2526hl
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = F00000
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = F00000
| pattern_la2 = _arsenal2526a
| pattern_b2 = _arsenal2526a
| pattern_ra2 = _arsenal2526a
| pattern_sh2 = _arsenal2526a
| pattern_so2 = _adidasredl
| leftarm2 = 192B47
| body2 = 192B47
| rightarm2 = 192B47
| shorts2 = 0c1c3e
| socks2 = 0c1c3e
| pattern_la3 = _arsenal2425T
| pattern_b3 = _arsenal2425T
| pattern_ra3 = _arsenal2425T
| pattern_sh3 = _arsenal2425t
| pattern_so3 = _arsenal2425tl
| leftarm3 = 9adee9
| body3 = 9adee9
| rightarm3 = 9adee9
| shorts3 = 000040
| socks3 = 000040
&lt;!-- Do not add kits that display logos or crests as this is against Wikipedia 's copyright policies.
A discussion is happening at Wikipedia_talk:WikiProject_Football/Archive_71#Logos_on_kits
--&gt;
| website     = http://www.arsenal.com/
}}


'''आर्सनल''' एक बेलायतको प्रसिद्ध फुटबल टीम हो। यस क्लबको स्थापना सन् १८८६ मा वूल्विच् भन्ने ठाउँमा भएको हो । सन् १८९३ मा दक्शिन् बेलायतबाट फुटबल लिग खेल्ने पहिलो क्लब हो । 
आर्सनल फुटबल क्लब ले  [[प्रिमियर लिग]] खेल्ने गर्दछ। १३ वटा फस्ट डिभिजन र प्रिमियर लिग  जितेको छ,भने 14 वटा [[एफए कप ]]  जितेको छ । &lt;ref name=&quot;All Time Table&quot;&gt;{{cite web|title=English Premier League : Full All Time Table|url=http://www.statto.com/football/stats/england/premier-league/all-time-table/full|website=statto.com|accessdate=21 January 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110074328/http://www.statto.com/football/stats/england/premier-league/all-time-table/full |date=10 January 2016 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;RSSSF_Div_Movements&quot;&gt;{{cite web|last1=Ross|first1=James|last2=Heneghan|first2=Michael|last3=Orford|first3=Stuart|last4=Culliton|first4=Eoin|title=English Clubs Divisional Movements 1888-2016|url=http://www.rsssf.com/tablese/engall.html|website=www.rsssf.com|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|accessdate=5 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805092856/http://www.rsssf.com/tablese/engall.html |archivedate=5 August 2016|date=23 June 2016|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Independent: Hodgson&quot;&gt;{{cite news|last1=Hodgson|first1=Guy|title=Football: How consistency and caution made Arsenal England's greatest|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-how-consistency-and-caution-made-arsenal-englands-greatest-team-of-the-20th-century-1133020.html|accessdate=13 May 2016|work=The Independent|date=17 December 1999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303192410/http://www.independent.co.uk/sport/football-how-consistency-and-caution-made-arsenal-englands-greatest-team-of-the-20th-century-1133020.html|archivedate=3 March 2016|location=London|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;


आर्सनल एक प्रसिद्ध फूटबल टीम हो।जसको संसार भर लाखौं समर्थकहरू रहेको छ।

==इतिहास ==
==वर्तमान खेलाडीहरू==
At the moment, the team has been on a rebuild under manager [[Mikel Arteta]]. With the completion of latest season for a fifth spot, missing out on the champion's league by just two points to their arch rivals Tottenham. The future of the club under the manager looks great with the young squad and a couple of valuable additions.
The current list of players in the club's first team include goal keepers Aaron Ransdale and Bernd Leno, Defenders Gabriel Meghales, Ben white, Rob holding, Takehiro Tomiyasu, Cedric Soares, Keiran Tierney, Nuno Travares mid fielders Granit Xhaka, Thomas Partey, Mohammed Elneny, Martin Odegaard(C), Emile Smith Rowe, Pukar Baral and forwards BUkayo Saka, Gabriel Martinelli, Eddie Nketiah and Alex Lacazette.

==कोच==
[Mikel Artera]]ले हाल आर्सनलको प्रशिक्षकको भुमिका सम्हालेका छन् ।

==स्रोत==
{{कमन्सश्रेणी|Arsenal F.C.}}

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>tj2uam5btw1m8dv7g3sdlk9k9a5qoj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ट्रेड युनियन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13675</id>
    <revision>
      <id>1363515</id>
      <parentid>1274577</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T16:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1363515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6486" sha1="jef7xa4vjlg34v8uilztza0wc429jo6" xml:space="preserve">[[चित्र:Garment Workers on Strike, New York City circa 1913.jpg|thumb|सन् १९१३ मा न्युयोर्कमा मजदुरहरूले गरेको विरोध कार्यक्रम]]'''ट्रेड युनियन''' ({{lang-en|Trade union}}) मजदुरहरूको सङ्गठन हो, जसले सामूहिक रूपमा सामूहिक सौदावाजी मार्फत उनीहरूको आपसी हितहरूको संरक्षण र प्रवर्धन गर्न खोज्दछ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessmanagementideas.com/trade-unions/trade-unions-objectives-functions-formation-regulations-rights-and-liabilities/2489|title=Trade Unions: Objectives, Functions, Formation, Regulations, Rights and Liabilities|author=कल्पना आर|access-date=१५ डिसेम्बर, २०१९}}&lt;/ref&gt; ट्रेड युनियन भनेको मजदुरहरूको अवस्था सुधार गर्ने उद्देश्यले गठन गरिएको मजदुरहरूको एक सङ्गठन हो। यो कामदारहरूको हितको रक्षाको लागि गठन गरिएको हो। मजदुरहरूको असङ्गगठित हुँदा उनीहरूसँग थोरै मोलतोल गर्ने क्षमता हुन्छ। वास्तवमा ट्रेड युनियन आन्दोलन पुँजीवादी प्रणाली अन्तर्गत केहि व्यवस्थापन द्वारा श्रमिकको शोषणको बिरूद्ध शुरू भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.yourarticlelibrary.com/trade-unions/trade-union-meaning-objectives-and-benefits/90560|title=Trade Union: Meaning, Objectives and Benefits|author=मिनाक्षी जैन|access-date=१५ डिसेम्बर, २०१९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919213412/http://www.yourarticlelibrary.com/trade-unions/trade-union-meaning-objectives-and-benefits/90560/ |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; ट्रेड युनियनले मजदुरहरूलाई भुक्तानीको निष्पक्षता, राम्रो कार्य वातावरण, कामको घण्टा र सुविधाहरू जस्ता मुद्दाहरूमा मद्दत गर्दछन्। तिनीहरू कामदारहरूको समूह प्रतिनिधित्व गर्छन् र व्यवस्थापन र मजदुरहरू बीच एक मध्यस्थकर्ताको काम गर्छन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/Trade-Union|title=Definition of Trade Union|access-date=१५ डिसेम्बर, २०१९}}&lt;/ref&gt;

खासगरी [[औद्योगिक क्रान्ति]]को परिणामस्वरुप श्रमिकहरूको अधिकार न्यूनतम मानवीय व्यवहार सेवा तथा व्यवसायिक सुरक्षा जस्ता विषयहरूमा श्रमिकहरूमाथि गरिएको दमन र शोषणको प्रतिक्रिया स्वरुप ट्रेड युनियन श्रमिक सङ्गठनहरूको स्थापना भएको हो । ILO र [[कार्ल मार्क्स|कार्ल माक्स]]को योगदानले ट्रेड युनियन आन्दोलनलाई खास उचाइमा पुर्याउन र व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्यो । निलपोशी कामदारहरूको अधिकारको सुनिश्चितता र सेवाको सुरक्षामा केन्द्रित अवधारणा भएतापनि हाल श्वेतपोशी कामदारहरूको क्षेत्रमा पनि ट्रेड युनियनको अभ्यास हुन थालेको छ ।

== ट्रेड युनियनको परिभाषा ==
आफ्नो हकहीतको सुरक्षाको ध्येयले स्थापना गरिएको श्रमिकहरूको एकतावद्ध अभ्यास नै ट्रेड युनियन हो । आफ्नो हकहीत सेवाको सुरक्षा कार्यवातावरणको सुरक्षा क्षतिपूर्ति र सामाजिक सुरक्षा जस्ता विषयहरूमा एकीकृत हुने सौदावाजी गर्ने र पेशागत मर्यादा र सम्मान कायम गर्न आवश्यक विविध विषयहरूमा ती युनियनहरूको ध्यान हुन्छ । &lt;ref&gt;रिजाल, मेघनाथ (2069), औद्योगिक सम्बन्ध, औद्योगिक बुलेटिन(२०६९), घरेलु तथा साना उद्योग विभाग, काठमाण्डौ, नेपाल&lt;/ref&gt;

“टेड्र युनियन” भन्नाले कामदारहहरूको पेशागत हक हितको संरक्षण र सम्वद्र्धन गर्न यस ऐन बमोजिम दर्ता भएको प्रतिष्ठान स्तरको टेड्र युनियन सम्झनु पर्छ र सो शब्दले टेड्र युनियन सङ्घ तथा टेड्र युनियन महासंघलाई समेत जनाउँछ। ट्रेड यूनियन ऐन, २०४९ दफा २(घ)

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:सङ्गठन]]</text>
      <sha1>jef7xa4vjlg34v8uilztza0wc429jo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राप्ती नदी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17015</id>
    <revision>
      <id>1363551</id>
      <parentid>1147040</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabin Pun</username>
        <id>79548</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1363551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3575" sha1="k9pdi38x5mm29qkb2u0e1fwtcua6kyz" xml:space="preserve">{{Infobox river
 | name              = राप्ती नदी
 | name_native       = राप्ती नदी
 | image             = Rapti_river.JPG
 | image_size        = 
 | image_caption     = 
 | map               =
 | map_size          = 
 | map_caption       = 
 | source1_location  = [[राप्ती अञ्चल]], [[नेपाल]] [[रुकुम जिल्ला]] को दक्षिण सिमा [[रोल्पा जिल्ला]] सङ्ङै 
 | source1_coordinates= {{coord|28.4757|82.8788|format=dms}}
 | mouth_location    = [[कर्णाली नदी]]
 | mouth_coordinates = {{coord|26.289|83.669|format=dms|display=inline,title}}
 | subdivision_type1 = Country
 | subdivision_name1 = [[नेपाल]], [[भारत]]
 | length            = 
 | source1_elevation = {{convert|3500|m|ft|abbr=on}}
 | mouth_elevation   = {{convert|60|m|ft|abbr=on}}
 | discharge1_avg    = {{convert|136|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
 | basin_size        = {{convert|23900|km2|sqmi|abbr=on}} 
 | river_system      = [[गङ्गा नदी|गङ्गा]]
 | tributaries_left  = लुङ्रि खोला, झिम्रुक खोला, आमि नदी, [[रोहिणी नदी|रोहिणी नदी]]
 | tributaries_right = अरुण खोला 
}}

'''राप्ती नदी'''का प्रमुख सहायक नदी माडी खोला र झिम्रुक खोला भएकोले यो जल सम्पदाका दृष्टिले निकै सम्पन्न छ। रोल्पा जिल्लाको महाभारत पर्वतबाट उत्पन्न भएको माडी नदी [[प्युठान जिल्ला]] हुदै आएको छ। [[प्युठान जिल्ला]]को गौमुखी भन्ने ठाउँबाट उत्पन्न भएको झिम्रुक खोलामा (गर्दन खोला, छोपेखोला, खप्रङखोला) आदि स–साना नदी नालाहरु मिसिएका छन्। [[प्युठान जिल्ला]]को ऐरावती भन्ने ठाउँमा माडी खोला र झिम्रुक खोला मिसिए पछि राप्ती नदीले आफ्नो बृहत स्वरुप प्राप्त गर्दछ। ६,५०० वर्ग कि. मि. जलधार क्षेत्र भएको पश्चिम राप्ती नदिको कुल लम्वाई २५७ कि. मि. रहेको छ। यो नदीबाट दाङ्ग देउखुरी उपत्यका र [[बाँके जिल्ला]] सिचांई सुविधा पुग्न गएको छ। राप्ती नदिको मुहान रुकुम पुर्वको चुन्वाङ छ्हारीखोला हो।

==सन्दर्भ सामग्री==
{{सन्दर्भसूची}}


==बाह्यकडीहरू==


{{Navbox नेपालको जल सम्पदा}}


{{stub}}

[[श्रेणी:नेपालका जलविद्युत उर्जा केन्द्रहरू]]
[[श्रेणी:पवित्र नदीहरू]]
[[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका नदीहरू]]</text>
      <sha1>k9pdi38x5mm29qkb2u0e1fwtcua6kyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>न्युक्यासल युनाइटेड फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25090</id>
    <revision>
      <id>1363563</id>
      <parentid>1321357</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]] हटाइयो; [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4369" sha1="2255smjdqxkfpo0vr26kf1cs503oocw" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname         = न्युक्यासल युनाइटेड
| image            = 
 [[चित्र:1017px-Newcastle United Logo.svg.png|200px]]
| fullname         = न्युक्यासल युनाइटेड फुटबल क्लब
| nickname         = द म्यागपाइज, द टुन, गोर्डिज
| founded          = {{Start date and age|df=yes|1892|12|9}}
| ground           = &lt;!-- Consensus is that the original ground name should be used here; see the talk page for explanation --&gt; [[सेन्ट जेम्स पार्क रङ्गशाला]]
| capacity         = ५२,३५४&lt;ref name=&quot;premierleague.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |title=Premier League Handbook Season 2013/14 |format=PDF |accessdate=17 August 2013 |work=[[Premier League]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140122060849/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |date=22 January 2014 }}&lt;/ref&gt;
| owner            = [[माइक एश्ले (व्यापारी)|माइक एश्ले]]
| chrtitle         = प्रवन्ध निर्देशक
| chairman         = ली चार्न्ले
| mgrtitle         = अन्तरिम प्रमुख कोच
| manager          = राफेल बेनिटेज
| top scorer       = [[एलन शेरर]]
| league           = [[प्रिमियर लिग]]
| season           = २०१७-१८
| position         = प्रिमियर लिग, १०औं
| current          = 
| website          = http://www.nufc.co.uk
| pattern_la1 = _newcastle2425h
| pattern_b1 = _newcastle2425h
| pattern_ra1 = _newcastle2425h
| pattern_sh1 = _newcastle2425h
| pattern_so1 = _whitetop
| leftarm1 = 000000
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = 000000
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _newcastle2425A
| pattern_b2 = _newcastle2425A
| pattern_ra2 = _newcastle2425A
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _newcastle2425Al
| leftarm2 = 800000
| body2 = 800000
| rightarm2 = 800000
| shorts2 = 001053
| socks2 = 800000
| pattern_la3 = _newcastle2425a
| pattern_b3 = _newcastle2425a
| pattern_ra3 = _newcastle2425a
| pattern_sh3 = _newcastle2425a
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FFFFFF
| body3 = FFFFFF
| rightarm3 = FFFFFF
| shorts3 = FFFFFF
| socks3 = FFFFFF
|}}

'''न्युक्यासल युनाइटेड फुटबल क्लब''' [[इङ्ल्यान्ड|इङ्गल्याण्ड]]मा रहेको एक इङ्लिस प्रिमियर लिग फुटबल क्लब हो। यस क्लबको स्थापना १८९२ मा दुई स्थानीय क्लबहरू, न्युक्यासल इस्ट एन्ड र न्युक्यासल वेस्ट एन्डको विलयबाट भएको हो। इस्ट एन्ड र वेस्ट एन्ड क्लबहरूको एकीकरणपछि न्यूक्यासल युनाइटेड इस्ट एन्डको रातो जर्सीमा नै खेलिरह्यो तर सन् १८९४ मा रंगको कारणले हुने टकरावबाट बच्नको लागि कालो सेतो धर्के सर्टसँग कालो रंगको सानो प्यान्ट र मोजाको चिन्हात्मक जर्सी प्रयोग गरियो।&lt;ref&gt;[http://www.historicalkits.co.uk/Newcastle_United/Newcastle_United.htm न्युक्यासल युनाइटेड]&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commonscat|Newcastle United FC|न्युक्यासल युनाइटेड फुटबल क्लब}}

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>2255smjdqxkfpo0vr26kf1cs503oocw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एफसी बार्सिलोना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26047</id>
    <revision>
      <id>1363585</id>
      <parentid>1362203</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31782" sha1="i8nkwdymis6vn4l7bm2kdo1s7dtz18i" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = बार्सिलोना
| image = [[चित्र:FC Barcelona.png|frameless|200px]]
| fullname = फुटबल क्लब बार्सिलोना (Futbol Club Barcelona)&lt;!--in Catalan, futbol does not have an accent over &quot;u&quot;--&gt;
| nickname = ''बार्सा (Barça)''&lt;/br&gt;''कुलेस (Culés)''&lt;/br&gt;''ब्लाउग्रानेस (Blaugranes, अर्थ: निलो-)''&lt;!--in Catalan, it is always blaugrana (singular) or blaugranes (plural), while in Spanish the Catalan word &quot;blaugrana&quot; is often used as well as the Spanish word &quot;azulgrana&quot;--&gt; (supporters)
| motto = Més que un club
| founded = नोभेम्बर २९, [[इ.स. १८९९|१८९९]]&lt;br/&gt;(as ''Foot-Ball Club Barcelona'')
| ground = [[क्याम्प नउ]], [[बार्सिलोना]], [[स्पेन]]
| capacity = ९९,३५४
| chrtitle = President
| chairman = जोन लापोर्ता
| manager = हान्स- डिएटर फ्लिक
| league = [[ला लीगा]]
| season = [[2018-19 La Liga|२०१८-१९]]
| position = ला लीगा, च्याम्पियन
| current = 2019-20 FC Barcelona season
| website = http://www.fcbarcelona.com
| pattern_la1 = _barcelona2526h
| pattern_b1 = _barcelona2526h
| pattern_ra1 = _barcelona2526h
| pattern_sh1 = _barcelona2526h
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = 14266e
| body1 = 14266e
| rightarm1 = 14266e
| shorts1 = 14266e
| socks1 = 14266e
| pattern_la2 = _barcelona2526a
| pattern_b2 = _barcelona2526a
| pattern_ra2 = _barcelona2526a
| pattern_sh2 = _barcelona2526a
| pattern_so2 = _monterrey1213t1
| leftarm2 = f6eeb0
| body2 = f6eeb0
| rightarm2 = f6eeb0
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _barcelona2526t
| pattern_b3 = _barcelona2526t
| pattern_ra3 = _barcelona2526t
| pattern_sh3 = _barcelona2526t
| pattern_so3 = _barcelona2526tl
| leftarm3 = ef8377
| body3 = ef8377
| rightarm3 = ef8377
| shorts3 = ef8377
| socks3 = ef8377
}}
{{एफसी बार्सिलोनाका खेल विभागहरू}}

'''बार्सिलोना''' वा '''बार्सा'''को नामले चिनिने यो क्लब [[स्पेन]]को एक व्यावसायिक फुटबल क्लब हो, जुन [[स्पेन]]को [[बार्सिलोना]]मा अवस्थित छ । यसको पुरा नाम '''एफसी बार्सिलोना''' अर्थात '''फुटबल क्लब बार्सिलोना''' हो ।

सन् १८९९मा जोअन ग्यामपरको नेतृत्वमा स्विस, अङ्ग्रेजी, र स्पेनिश फुटबल खेलाडीको एक समूह मिलाई &quot;Més que un club&quot; (नेपालीमा: एउटा क्लब भन्दा बढी) भन्ने नाराका साथ फुटबल क्लब बार्सिलोनाको रूपमा यस क्लबको स्थापना भएको थियो । यो क्लब क्याटलनबाद र क्याटलन संस्कृतिको एक प्रतीक बन्यो । यसको आधिकारिक गान &quot;Cant del Barça&quot; जउमे पिकास र जोसफ मारिया इस्पिनासले लेखेका हुन । राजस्वको मामलामा यो क्लब विश्वको दोस्रो धनी फुटबल क्लब हो, यसको वार्षिक बजेट ३९८,०००,००० थियो। यस क्लबको रियल म्याड्रिड क्लबसँग लामो समय देखि प्रतिद्वन्द्विता चली आएको छ र यि दुई बिचको खेललाई अल क्लासिकोको नामले चिनिन्छ ।

समग्र ट्रफिहरू: २६ पटक [[ला लिगा]]मा शिर्षस्थान साथै २८ [[स्पेनिश कप]], १२ [[स्पेनिश सुपर कप]], २ [[लिग कप]] विजेता रेकर्डका साथ एफसी बार्सिलोना स्पेनिश फुटबलमा सबै भन्दा सफल क्लबको रूपमा स्थापित छ। साथै यूरोपीय फुटबलमा दस पटक UEFA प्रतियोगिता विजेता बन्ने क्लबहरू मध्यमा पर्दछ । यो क्लब १९५५ पछि प्रत्यक सिजनका यूरोपेली महाद्वीपीय फुटबल खेलहरूमा समावेश हुने एक मात्र क्लब हो । सन् २००९ मा बार्सिलोना ला लिगा, कोपा डेल रे र च्यापियन्स लिग विजेता भई स्पेनमा एकै पटक तिन वटा खेल विजेता (ट्रेबल) हुने प्रथम क्लब बन्यो । त्यही वर्ष, स्पेनिश सुपर कप, UEFA सुपर कप र फिफा क्लब विश्वकपमा पनि विजेता भई पहिलो पल्ट एकै वर्ष ६ प्रतियोगिताहरू जित्ने (सेक्सटपल) पहिलो क्लब बन्यो । त्यसैगरि सन् २०१४-१५ मा बार्सिलोना ला लिगा, कोपा डेल रे र च्यापियन्स लिग विजेता भई दोस्रो पटक ट्रेबल जित्ने पहिलो क्लब बन्यो  । त्यही वर्ष उसले स्पेनिश सुपर कपमा पनि विजेता भई पहिलो पल्ट दोस्रो पटक ट्रेबल जित्ने पहिलो क्लब बन्यो । सन् २०१६ मा ला लिगा,कोपा डेल रे र सुपर कोपा गरी तीन वटा उपाधीमा रक्षा गर्यो।

== इतिहास ==
{{Quote box|'''Sports Notice:''' Our friend and companion Hans Gamper... former Swiss [football] champion, being keen on organising some football games in the city asks anyone who feels enthusiastic enough about the sport to present themselves at the office of this newspaper any Tuesday or Friday evening between the hours of 9 and 11pm.|'''लस डेपोरटिज''' पत्रिकामा छापिएको ग्याम्परको विज्ञापन&lt;ref name=&quot;Ball, Phil p. 89&quot;/&gt;|align=right|width=350px}}

२२ अक्टूबर १८९९ मा, [[जोअन ग्याम्पर]]ले '''लस डेपोरटिज''' नामक पत्रिकामा आफुलाई एक फुटबल क्लब स्थापना गर्ने इच्छा दर्शाउँदै विज्ञापन प्रकाशित गरे, जसको सकारात्मक प्रतिक्रिया स्वरूप २९ नोभेम्बरमा जिम्नासिओ सोलमा एक बैठक गरियो। यस बैठकमा क्लबका पहिला निर्देशक ''वाल्टर वाइल्ड'' लगायत ११ जना खेलाडीहरू: लुइस डि'ओसो, बार्टोमेउ टेराडास, ओट्टो कन्जल, ओट्टो म्याइर, एन्रिक डकल, पेरे क्याबोट, कार्लेस पुजोल, जिसेफ ल्लोबेट, जन पार्सन्स र विलियम पार्सन्सको उपस्थिति थियो। यसै बैटकको निर्णयबाट '''फुटबल क्लब बार्सिलोना'''को जन्म भयो।&lt;ref name=&quot;Ball, Phil p. 89&quot;&gt;Ball, Phil p. 89.&lt;/ref&gt;

एफसी बार्सिलोनाले क्याम्पिओनेट डे क्याटालुन्या र कोपा डेल रेको प्रतिस्पर्धाबाट क्षेत्रीय र राष्ट्रिय कपमा सफल शुरूवात गरेको थियो। १९०२ मा, क्लबले कोपा डेल रेमा एथलेन्टिक बिल्बाओलाई २-१ले पराजित गर्दै आफ्नो पहिलो ट्रफी, कोपा मकाया जित्यो।&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spancuphist.html |title=Spain – List of Cup Finals |author=Carnicero, José Vicente Tejedor |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=21 May 2010|accessdate=9 March 2010}}&lt;/ref&gt; १९०५मा क्याम्पिओनेट डे क्याटालुन्या पछि कुनै पनि प्रतियोगिता नजित्नाले क्लबमा आर्थिक कठिनाई आइलाग्यो। सन् १९०८मा ग्याम्पर क्लबको अध्यक्ष भए। सन् १९०८ देखि १९२५ सम्ममा उनी पाँच अलग अवसरहरूमा क्लबको अध्यक्ष भए र आफ्नो २५ वर्ष उनले यही बिताए। उनको मुख्य उपलब्धिहरू मध्य एक क्लबको आफ्नो नै रङ्गशाला निर्माण हो, यसबाट क्लबलाई एक स्थिर आयको स्रोत हासिल भएको थियो।&lt;ref name=&quot;fcbarcelona1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |title=History part I |publisher=FC Barcelona |accessdate=11 March 2010 }} {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090702100948/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |date=2 July 2009 }}&lt;/ref&gt;

१४ मार्च १९०९मा टीम ८,००० मान्छेहरू बस्ने क्षमता भएको रंगशाला क्याम्प डे ला इन्डस्ट्रियामा सर्योह। सन १९१० देखि १९१४ सम्म बार्सिलोना लङ्गडक, मिडी, एक्वीटाइन (दक्षिणी फ्रान्स), बास्क राज्य तथा क्याटालिनियाका सर्वश्रेष्ठ टीमहरू समावेश हुने पाइरेनिस कपमा भाग लियो। त्यस समयमा यो कप सबैभन्दा राम्रो खुल्ला प्रतियोगिता मानिन्थ्यो।&lt;ref&gt;Murray, Bill; Murray, William J. p. 30.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesp/pyrenees.html |title=Coupe des Pyrenées – Copa de los Pirineos |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=19 June 2001|accessdate=12 June 2010|author= Ferrer , Carles Lozano}}&lt;/ref&gt; त्यहि समयमा नै क्लबले आफ्नो आधिकारिक भाषा क्यास्टिलियनलाई क्याटालानमा परिवर्तन गर्योa, जुन बिस्तारै क्याटालान पहिचानको एक महत्त्वपूर्ण प्रतीकमा विकसित भयो।

ग्याम्परले नयाँ क्लब सदस्यहरू भर्ना गर्ने अभियान शुरू गर्योय र १९२२ सम्ममा क्लबका सदस्यहरूको संख्या २०,००० भन्दा धेरै पग्यो र क्लब एक नयाँ रंगशाला खरीद गर्न सक्षम भयो। त्यही वर्ष क्लब नयाँ रंगशाला लेस कोर्टसमा स्थानान्तरित भयो। लेस कोर्टस रंगशालाको सीट क्षमता २२,००० थियो जुन पछि ६०,०००मा विस्तार गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;fcbarcelona2&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |title=History part II |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 March 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302203345/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |date=2 March 2010 }}&lt;/ref&gt; [[ज्याक ग्रिनवेल]]लाई पहिलो पूर्ण समय प्रबन्धकको रूपमा नियुक्त गरियो र क्लबको भाग्यमा सुधार शुरू भयो। ग्याम्पर युग बार्सिलोनाको लागि पहिलो &quot;स्वर्ण युग&quot; थियो, यस समयमा एफसी बार्सिलोनाले ११ क्याम्पिओन्याट डे क्याटालुन्या, ६ कोपा डेल रे र ४ पाइरेनिस कपमा जित हासिल गर्न सफल भयो।&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;fcbarcelona1&quot;/&gt;

== रेकर्ड ==

[[File:Messi Barcelona - Valladolid (cropped).jpg|thumb|150px|[[लियोनेल मेसी|लियोनेल मेस्सी]] बार्सिलोनाको लागि सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी हुन् ।]] [[File:Xavi Hernández - 002 (cropped).jpg|thumb|[[जाभियर हर्नान्डेज]] बार्सिलोनाको लागि सबैभन्दा धेरै खेल खेल्ने खेलाडी हुन् । (हाल कतारी क्लबमा)]]

==रङ्गशाला==

[[चित्र:Chelsea on Tour - Barcelona 311006.jpg|right|thumb|alt=an elevated view of the stadium at night|क्याम्प नउ रङ्गशालाको पुरा दृष्य]]
बार्सिलोनाले शुरूमा क्याम्प डे ला इन्डष्ट्रिया रंगशालामा खेलेको थियो। यसको सीट क्षमता १०,००० थियो र क्लबका सदस्यको बृद्धि संगै अधिकारीहरूले क्लबको लागि सुविधाहरू अपर्याप्त महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html|publisher=FC Barcelona|title=Cent anys del camp de la Indústria|accessdate=11 September 2010|date=14 March 2009|author=Santacana, Carles|language=Catalan}}&lt;/ref&gt;
१९२२मा समर्थकहरूको संख्या २०,००० भन्दा बढि भइसकेको थियो। अत: क्लबको लागि चन्दा सङ्कलन गरी बार्सिलोनाले २०,००० दर्शक क्षमता भएको क्याम्प डी लेस कोर्टसको निर्माण गर्यो। स्पेनको गृहयुद्ध पछि बार्सिलोनाले ठूलो संख्यामा क्लबका सदस्यहरू र खेलहरूमा दर्शकहरू आकर्षित गर्न शुरू गर्योट। यसबाट क्लबले क्याम्प डी लेस कोर्टस १९४४, १९४६ र १९५०मा तीन पटक पूनर्निर्माण गरी ६०,००० दर्शक क्षमताको बनाउन सफल भयो।&lt;ref name=&quot;fcbarcelona6&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html|title=Brief history of Camp Nou |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=30 July 2010}}&lt;/ref&gt;

यस निर्माण पछि लेस कोर्टसमा विस्तारको लागि अब अलिकति पनि स्थान थिएन। २५६ खेलहरूमा १९६ गोल संगै १९४८ र १९४९मा ला लिगाको शिर्षस्थानमा फिर्ता तथा जुन १९५०मा लस्जलो कुबालालाई क्लबमा अनुबन्धन गर्नुले क्लबले आफ्नो खेलमा दर्शकहरूको ठूलो भीडलाई आकर्षित गर्योज।&lt;ref name=&quot;fcbarcelona6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Farred, Grant. p. 124.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Eaude, Michael. p. 104.&lt;/ref&gt; दर्शकहरूको संगै क्लबले एक नयाँ रंगशाला निर्माणको लागि योजना बनाउन शुरू गर्योu&lt;ref name=&quot;fcbarcelona6&quot;/&gt;। सोहि योजना स्वरूप २८ मार्च १९५४मा क्याम्प नउ रङ्गशालाको निर्माण कार्य शुरु भयो। यस रंगशालाको शिलान्यास तत्कालिन गभर्नर फेलिप असेडो कलंगाले गरेका थिए। निर्माण कार्य तिन वर्ष चल्यो र २७ सेप्टेम्बर १९५७मा समाप्त भयो। यस रंगशालाको कुल लागत क्लबको बार्षिक बजेटको ३३६ % अर्थात २८८०००००० थियो।&lt;ref name=&quot;fcbarcelona6&quot;/&gt;

सन् १९८०मा क्लबले रंगशालालाई मापदण्डको बनाउनु पर्ने आवश्यकता महशुस गरी क्लबले प्रशंसकहरू सँग दाताहरूको नाम इँटमा लेख्ने प्रचार गरी पैसा सङ्कलन गर्योप। यस प्रचारले लोकप्रियता पायो र लाखौं मान्छेहरूले चन्दा दिए। तर पछि म्याड्रिडका सञ्चार माध्यमहरूले उक्त इँटहरू मध्यमा लामो समय सम्म रियल म्याड्रिडका अध्यक्ष रहेका तथा फ्रान्सिस्को फ्रान्कोका समर्थक स्यान्टियागो बर्नब्यूको पनि नाम रहेको प्रचार गरेपछि विवादको विषय बनेको थियो।&lt;ref&gt;Ball, Phil pp. 20–21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ball, Phil pp. 121–22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Murray, Bill; Murray, William J.. p. 102.&lt;/ref&gt; १९९२मा ग्रीष्मकालीन खेलको तैयारीको क्रममा माथिल्लो भागमा दुई पंक्ति कुर्सीहरू थपियो।&lt;ref&gt;Snyder, John. pp. 81–2.&lt;/ref&gt; अहिले यो रंगशाला ९८,७८७ दर्शक क्षमताका साथ यूरोपको सबैभन्दा ठूलो स्टेडियमको रूपमा परिचित छ।&lt;ref&gt;Stone, Peter. p. 201.&lt;/ref&gt;

यस रंगशालामा निम्न अन्य स्थान तथा सुविधाहरू रहेका छन:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/castellano/noticies/club/temporada09-10/07/n090728107768.html|title=El proyecto Barça Parc, adelante|accessdate=28 July 2009|year=2009|language= Spanish|publisher=FC Barcelona}}&lt;/ref&gt;
** [[Ciutat Esportiva Joan Gamper]] (एफसी बार्सिलोनाको अभ्यास मैदान)
** [[La Masia]] (युवा खेलाडीहरूको बस्ने स्थान)
** [[Mini Estadi]] (Home of the reserve team)
** [[Palau Blaugrana]] (एफसी बार्सिलोनाको आन्तरिक खेल क्षेत्र)
** Palau Blaugrana २ (एफसी बार्सिलोनाको दोस्रो आन्तरिक खेल क्षेत्र)
** Pista de Gel (FC Barcelona ice rink)

== खेलाडीहरू ==

{{updated|5 August 2015}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff|title=First team|publisher=FC Barcelona|language=English|accessdate=1 december  2018}}&lt;/ref&gt;
{{Fs start}}
{{Fs player|no= 1|pos=GK|nat=GER|name=[[Marc-André ter Stegen]]}}
{{Fs player|no= 2|pos=DF|nat=BRA|name=[[Nelson Semedo]]}}
{{Fs player|no= 3|pos=DF|nat=ESP|name=[[जेरार्ड पिके|गेरार्ड पिके]]}}
{{Fs player|no= 4|pos=MF|nat=CRO|name=[[इभान  राकिटिच]]}}
{{Fs player|no= 5|pos=MF|nat=ESP|name=[[Sergio Busquets]]}}
{{Fs player|no= 
6|pos=MF|nat=ESP|name=[[डेनिस स्वारेज]]                          {Fs player|no= 7|pos=MF|nat=BRA|name=[[फिलिप काउटिन्हो]]}}
{{Fs player|no= 8|pos=MF|nat=BRA|name=[[Arthur]]}}
{{Fs player|no= 9|pos=FW|nat=URU|name=[[लुइस स्वारेज]]}}
{{Fs player|no=10|pos=FW|nat=ARG|name=[[लियोनेल मेसी|लियोनेल मेस्सी]]|other=[[Captain (association football)|captain]]}}
{{Fs player|no=11|pos=FW|nat=FRA|name=[[ousmane dembele]]}}
{{Fs player|no=12|pos=MF|nat=BRA|name=[[Rafinha (footballer, born 1993)|Rafinha]]}}
{{Fs player|no=13|pos=GK|nat=NED|name=[[jasper cillessen]]}}

{{Fs player|no=19|pos=FW|nat=ESP|name=[[Sandro Ramírez]]}}
{{Fs player|no=20|pos=MF|nat=ESP|name=[[सर्जी रोबर्टो]]}}
{{Fs player|no=21|pos=DF|nat=BRA|name=[[Adriano (footballer, born 1984)|Adriano]]}}
{{Fs player|no=22|pos=MF|nat=CHI|name=[[आर्टुरो भिडाल]]}}
{{Fs player|no=23|pos=DF|nat=FRA|name=[[सामुएल उमटिटी]]}}
{{Fs player|no=25|pos=GK|nat=ESP|name=[[Jordi Masip]]}}
{{Fs player|no= —|pos=MF|nat=TUR|name=[[Arda Turan]]}}
{{Fs player|no= —|pos=MF|nat=ESP|name=[[Aleix Vidal]]}}
{{Fs end}}

&lt;b&gt; Out on loan &lt;/b&gt;
{{Fs start}}
{{fs player|no= —|pos=DF|nat=SEN|name=[[Diawandou Diagne]]|other= at [[K.A.S. Eupen|Eupen]] until 30 June 2016}}
{{Fs player|no= —|pos=DF|nat=ESP|name=[[Martín Montoya]]|other=at [[Inter Milan|Internazionale]] until 30 June 2016}}
{{Fs player|no= —|pos=DF|nat=ESP|name=[[Lucas Gafarot]]|other= at [[UE Cornellà|Cornellà]] until 30 June 2016}}
{{fs player|no= —|pos=MF|nat=POR|name=[[Agostinho Cá]]|other= at [[Lleida Esportiu]] until 30 June 2016}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no= —|pos=MF|nat=CMR|name=[[Alex Song]]|other= at [[West Ham United F.C.|West Ham United]] until 30 June 2016}}
{{Fs player|no= —|pos=MF|nat=CRO|name=[[Alen Halilović]]|other=at [[Sporting de Gijón|Sporting Gijón]] until 30 June 2016}}
{{fs player|no= —|pos=MF|nat=ESP|name=[[Joel Huertas]]|other= at [[Lleida Esportiu]] until 30 June 2016}}
{{Fs player|no= —|pos=FW|nat=ESP|name=[[Cristian Tello]]|other=at [[FC Porto|Porto]] until 30 June 2016}}
{{Fs end}}

== सम्मान ==
=== राष्ट्रिय ===
* '''[[स्पेनिस च्याम्पियनसिप]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&amp;Controltype=EvHist&amp;id=1&amp;tmpd=28&amp;tmph=110&amp;e1=5&amp;e2=&amp;e3=&amp;e4=|title=Evolution 1929–10 |publisher=[[Liga de Fútbol Profesional]] |date= |accessdate=6 August 2010}}&lt;/ref&gt;

: '''विजेता (२६):''' ''१९२८-२९'', ''१९४४-४५'', ''१९४७-४८'', ''१९४८-४९'', ''१९५१-५२'', ''१९५२-५३'', ''१९५८-५९'', ''१९५९-६०'', ''१९७३-७४'', ''१९८४-८५'', ''१९९०-९१'', ''१९९१-९२'', ''१९९२-९३, ''१९९३-९४'', १९९७-९८'', ''१९९८-९९'', २००४-०५'', ''२००५-०६'', ''२००८-०९'', ''२००९-१०'', ''२०१०-११'', ''२०१२-१३'', ''२०१४-१५'',''२०१५-१६'', ''२०१७-१८'',
''२०१८-१९''

* '''[[स्पेनिस कप]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|language=Spanish|url=http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-rey/palmares.html |title=Palmarés en |publisher=[[MARCA]] |date= |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;

: '''विजेता (२७):''' ''१९०९-१०'', ''१९११-१२'', ''१९१२-१३'', ''१९१९-२०'', ''१९२१-२२'', ''१९२४-२५'', ''१९२५-२६'', ''१९२७-२८'', ''१९४१-४२'',''१९५०-५१'', ''१९५१-५२'', ''१९५२-५३'', ''१९५६-५७'', ''१९५८-५९'', ''१९६२-६३'', ''१९६७-६८'', ''१९७०-७१'', ''१९७७-७८'', ''१९८०-८१'', ''१९८२-८३'', ''१९८७-८८'', ''१९८९-९०'', ''१९९६-९७'', ''१९९७-९८'', ''२००८-०९'', ''२०११-१२'', ''२०१४-१५'', 

* '''[[स्पेनिस लिग कप]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spanleagcuphist.html |author=Torre, Raúl |title=Spain – List of League Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=29 January 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;

: '''विजेता (२):''' ''१९८२-८३'', ''१९८५-८६''

* '''[[स्पेनिस सुपर कप]]'''&lt;ref name=&quot;rsssf2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |author=Carnicero, José; Torre, Raúl; Ferrer, Carles Lozano |title=Spain – List of Super Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=28 August 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;

: '''विजेता (११):''' ''१९८३'', ''१९९१'', ''१९९२'', ''१९९४'', ''१९९६'', ''२००५'', ''२००६'', ''२००९'', ''२०१०'', ''२०११'', ''२०१३''

* '''[[Copa Eva Duarte]] (Predecessor to the [[Supercopa de España]])'''&lt;ref&gt;{{Cite web|language=English|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |title=List of Super Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSF]] |date= |accessdate=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;

: '''विजेता (९):''' १९४५, १९४८, १९५२, १९५३

=== युरोपेली ===
[[चित्र:Celebrando la Copa de Campeones 2008-09.jpg|thumb|alt=Happy players gather around as one hoists a trophy into the air|UEFA च्याम्पियनस लिग २००८-०९मा जित हासिल गरेपछि खुसी मनाउँदै बार्सिलोनाका खेलाडीहरू]]

* '''[[युरोपेली कप / UEFA च्याम्पियनस लिग]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html |title=Champions League history |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |date= |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;

: '''विजेता (५):''' ''१९९१-९२'', ''२००५-०६'', ''२००८-०९'', ''२०१०-११'', ''२०१४-१५''

* '''[[UEFA कप विजेता कप]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |title=UEFA Cup Winners' Cup |publisher=[[UEFA]] |date= |accessdate=22 June 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501123433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |date=1 May 2010 }}&lt;/ref&gt;

: '''विजेता (४):''' ''१९७८-७९'', ''१९८१-८२'', ''१९८८-८९'', ''१९९६-९७''

* '''[[Inter-Cities Fairs Cup]]''' (the forerunner to the '''[[UEFA Europa League]]''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablese/ec3a.html |title=Inter-Cities Fairs' Cup |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |author=Stokkermans, Karel |date=26 January 2000 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;

: '''विजेता (३):''' ''१९५५-५८'', ''१९५८-६०'', ''१९६५-६६''

* '''[[UEFA सुपर कप]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |title=UEFA Super Cup |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820032123/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |date=20 August 2010 }}&lt;/ref&gt;

: '''विजेता (३):''' ''१९९२'', ''१९९७'', ''२००९'', ''२०११'', ''२०१५''

* '''[[ल्याटिन कप]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesl/latin.html |title=Latin Cup|publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=23 November 2006 |accessdate=13 September 2010 |author=Karel Stokkerman, Osvaldo José Gorgazzi}}&lt;/ref&gt;
: '''विजेता (२):''' ''१९४९'', ''१९५२''

=== विश्वब्यापी ===
* '''[[इन्टरकन्टिनेन्टेल कप]] (Intercontinental Cup)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/toyota.html |title=Intercontinental Club Cup |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=30 April 2005 |accessdate=9 August 2010 |author=Magnani, Loris ; Stokkermans, Karel}}&lt;/ref&gt;

*'''[[फिफा क्लब विश्वकप]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/index.html |title=Tournaments |publisher=FIFA |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
: '''विजेता (२):''' ''२००९'', ''२०११'',२०१५

== व्यवस्थापन तथा कर्मचारी ==
==सन्दर्भ सूचीहरू==
{{reflist|2}}

{{Commonscat|FC Barcelona}}

[[श्रेणी:स्पेनका फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:एफसी बार्सिलोना]]
[[श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू]]</text>
      <sha1>i8nkwdymis6vn4l7bm2kdo1s7dtz18i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26156</id>
    <revision>
      <id>1363564</id>
      <parentid>1267889</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24262" sha1="d3t3f0ukg466aurcb1y2gkhznpskeze" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = म्यान्चेस्टर युनाइटेड
| current = 
| image  = [[चित्र:Manchester United FC.png|frameless|200px]]
| fullname = म्यान्चेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब
| nickname = 'द रेड डेभिलस (रातो राक्षस )''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/man-utd |title=Manchester United Football Club |work=premierleague.com |publisher=Premier League |accessdate=9 June 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315135420/http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/man-utd |date=15 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
| founded = सन १८७८ मा , न्यूटन हेल्थ LYR F.C.को नाममा
| ground  = [[ओल्ड ट्राफोर्ड]]
| capacity = ७४,९९४&lt;ref name=&quot;pl1213file&quot;&gt;{{cite web |title=Manchester United |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2012-2013.pdf |publisher=Premier League |accessdate=15 August 2012 |type=PDF |page=17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314070653/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2012-2013.pdf |date=14 March 2013 }}&lt;/ref&gt;
| owner  = [[ग्लेजर परिवार]]
| chairman = [[जोएल ग्लेजर]] र [[अव्राम ग्लेजर]]
| chrtitle = उपाध्यक्ष
| manager = [[ओले गुनर सोल्सार ]]
| league  = [[प्रिमियर लिग]] 
| season  = २०२०-२१
| position = दोस्रो
| pattern_la1 = _manutd2425h
| pattern_b1 = _manutd2425h
| pattern_ra1 = _manutd2425h
| pattern_sh1 = _manutd2425h
| pattern_so1 = _manutd2425hl
| leftarm1 = ff0000
| body1 = ff0000
| rightarm1 = ff0000
| shorts1 = ffffff
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _manutd2425a
| pattern_b2 = _manutd2425a
| pattern_ra2 = _manutd2425a
| pattern_sh2 = _manutd2425a
| pattern_so2 = _manutd2425al
| leftarm2 = 001a67
| body2 = 001a67
| rightarm2 = 001a67
| shorts2 = 001a67
| socks2 = 001a67
| pattern_la3 = _manutd2425t
| pattern_b3 = _manutd2425t
| pattern_ra3 = _manutd2425t
| pattern_sh3 = _manutd2425t
| pattern_so3 = _manutd2425tl
| leftarm3 = faf9f6
| body3 = faf9f6
| rightarm3 = faf9f6
| shorts3 = faf9f6
| socks3 = faf9f6
| website = https://www.manutd.com/
}} 
म्यानचेष्टर यूनाइटेड फुटबल क्लब [[ओल्ड ट्राफोर्ड]], ग्रेटर म्यानचेष्टरमा अवस्थित एक अङ्ग्रेजी व्यावसायिक फुटबल क्लब हो। यूनाइटेड अङ्ग्रेजी [[प्रिमियर लिग|प्रिमियर लिगमा]] खेल्ने गर्दछ। यो क्लब सन् १८७८ मा न्युटन हीथ एलवाइआर फुटबल क्लबको नामले स्थापित भएको थियो । यस क्लबले सन् १९०२ मा आफ्नो नाम म्यानचेष्टर यूनाइटेड राख्यो र सन् १९१० मा ओल्ड ट्राफोर्डमा सर्यो । 
२० लीग टाइटल, १२ एफ. ए. कप, ५ लीग कप, तथा २१ कम्युनिटी शील्डका साथ युनाइटेडले अङ्ग्रेजी फुटबलमा सर्वाधिक सफलता हासिल गरेको छ। यसका साथसाथै [[युरोप|यूरोप]]कै सबैभन्दा प्रतिष्ठित क्लब प्रतियोगिता [[युइएफए च्याम्पियन्स लिग]] पनि युनाइटेडले ३ चोटि जितेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा च्याम्पियन्स् लीगका अलावा युनाइटेडले यूईफा यूरोपा लीग, यूईफा कप वीनर्स कप, यूईफा सूपर कप, ईन्टरकन्टिनेन्टल कप, र फिफा क्लब विश्वकप पनि एकएक पटक जितेको छ।

==इतिहास==

=== प्रारम्भिक इतिहास ===
सन् १८७८ मा म्यानचेस्टर शहरको न्युटन हीथ क्षेत्रको लाङ्काशर र योर्कशर रेल्वे (छोटोमा एल्. वाई. आर.) डीपोमा न्युटन हीथ एल् वाई आर फुटबल क्लब खोलिएको थियो। यही क्लब पछि गएर म्यानचेस्टर युनाइटेडमा रूपान्तरण भएको हो। सुरुवातमा अन्य विभाग र रेल कम्पनी हरूसँग फुटबल खेल्ने गरेको न्युटन हीथ पछि गएर लोकल क्षेत्रको लीग स्थापना गरी खेल्न थालेको थियो। त्यस पछि युनाइटेडले नयाँ 'फुटबल अलायन्स' लीगको बाटो हुँदै राष्ट्रिय स्तरको 'द फुटबल लीग' मा आफूलाई पुर्‍याउन सफल भयो। दुई वर्ष पछि न्युटन हीथ दोस्रो श्रेणीमा रेलिगेट भएको थियो।

सन् १९०२ मा ऋणमा डुबेको न्युटन हीथ टाट पल्टने अवस्थामा चार जना स्थानीय व्यवसायीहरूले लगानी गरेर क्लब बचाउने निर्णय लिए। यस क्रममा म्यानचेस्टर युनाइटेडको जन्म भयो। 

सन् १९०६ मा म्यान्चेस्टर युनाइटेड दोश्रो श्रेणीबाट दोस्रो स्थान हासिल गरेर पहिलो श्रेणीमा उक्लिन सफल भयो। त्यस्को दुई वर्ष पछि पहिलो श्रेणीको बिजेता भई युनाइटेडले आफ्नो इतिहासको पहिलो उपाधी  शिर्षक हात पर्‍यो। त्यस्को लगत्तैको सिजनमा युनाइटेडले कम्युनिटी शील्ड र [[एफ ए कप]] जित्यो। १९१० मा फेरी पहिलो श्रेणीको बिजेता हुन सफल म्यान्चेस्टर युनाइटेड त्यसपछि भने पहिलो र दोश्रो श्रेणीमा तल माथि गरिरह्यो। क्लब प्रेसिडेन्ट तथा लगनिकर्ता जोन हेन्री देभिसको सन् १९२७ मा मृत्‍यु भएपछि युनाइटेडको आर्थिक अवस्था पूनः नाजूक हुन गयो। डिसेम्बर १९३१ मा जेम्स गिब्सनले फेरी लगानी गरेर म्यान्चेस्टर युनाइटेडलाई बचाएका थिए।

=== बस्बी वर्ष ===
[[चित्र:Sir Matt Busby Statue.jpg|alt=सर म्याट बस्बीको सालिक|frame|सर म्याट बस्बीको सालिक म्यानचेस्टर युनाइटेडको रंगशाला बाहिर १९९६मा सम्मानपुर्वक खडा गरिएको थियो।  ]]
[[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]]को समाप्तिपछि अक्टोबर १९४५ मा प्रिमियर लिग पून संचालनमा आयो। म्यानचेस्टर युनाइटेडले आफ्नो प्रबन्धकको रूपमा म्याट बस्बीलाई नियुक्त गर्यो। नियुक्तिको बेलामा बस्बीले क्लबमा अप्रत्याशित मात्राको नियन्त्रणको माग गरेका थिए। बस्बीका साथ युनाइटेडले १९४७, १९४८, र १९४९ मा लीगमा दोस्रो स्थान हात पार्न सफल भयो।  १९४८ मा एफ ए कप पनि जित्यो। अघिल्लोपटक लीग जीतेको ४१ वर्ष पछि १९५२ मा युनाइटेडले पुन: लीग जित्यो। त्यसपछि १९५६ र १९५७ मा लगातार लीग जित्ने क्रममा युनाइटेडको टीमको औसत उमेर मात्र २२ वर्षको थियो। युवा खेलाडीमा भरोसा गरेर प्रबन्धक म्याट बस्बीले प्राप्त गरेको सफलताको बयान गर्दा मिडियाले यो टीमलाई प्रेमपुर्वक 'द बस्बी बेब्स' (बस्बीका केटाहरु) को नामले बोलाउने गर्दथे। १९५७ मा युनाइटेड यूरोपी फूटबल खेल्ने पहिलो अंग्रेजी क्लब बन्यो। यूरोपेली कपको सेमी-फाइनलमा [[रियल म्याड्रिड|रियल मड्रिड]]संग पराजित भए पनि त्यो टीमले अघिल्लो चरणमा बेल्जियन बिजेता एन्दर्लेक्टलाई १०-० गोल अन्तरले जितेको थियो।

यस्पछिको सिजन्मा युरोपियन कप को क्वार्टर-फाइनलमा रेड स्टार बेल्ग्रेड्लाई हराएर फर्किने क्रममा म्यान्चेस्टर युनाइटेड्को टीम, कर्मचारी, तथा पत्रकार बोकेको हवाईजहाज दूर्घटनामा परेको थियो। म्युनिखमा इन्धन भर्न अवतरन गरेको जहाज फेरि उड्न खोज्दा सो दुर्घटना घटेको थियो। यो दुर्घटनामा युनाइटेडका आठ खेलाडीसहित कुल २३ जनाले ज्यान गुमाए। बस्बी पनि यस दुर्घटनामा घाइते भएकाले यो समयमा सहायक प्रबन्धक जिमी मर्फीले युनाइटेडको अन्तरिम टीम सम्हाले। प्रथम टिमका खेलाडीहरुको र प्रमुख प्रबन्धक बस्बीको अभावका बावजुद युनाइटेड एफ ए कप को फाइनलसम्म पुग्यो, तर अन्तिममा बोल्टन वान्डरर्स संग पराजित भयो।  यस पश्चात बस्बीले युनाइटेडको पुन:निर्माण सुरु गरे। सन् १९६० को दशकमा उनले नयाँ रुपमा युनाइटेडलाई उतार्न सफल भए। जर्ज बेस्ट, डेनिस ल, र बबी चार्लटन लगायतका खेलाडीहरु संगै युनाइटेडले १९६३ मा एफ ए कप एवं १९६५ र १९६७ मा घरेलु लीग जित्न सफल भयो। १९६८ मा युनाइटेड युरोपियन कप जित्ने पहिलो अंग्रेजी टीम बनेर इतिहास रच्यो। त्यस पश्चातको १९६८ इन्टर-कन्टिनेन्टल​ कपको खेलमा अर्जेन्टिनाको एस्तुदियान्तेस संग दुइ लेगमा भने युनाइटेडले पराजय भोग्यो। १९६९ मा बस्बीले प्रबन्धकको पदबाट राजिनामा दिए।

==रेकर्ड==

==रङ्गशाला==
[[File:View of Old Trafford from East Stand.jpg|thumb|200px|ओल्ड ट्राफोर्ड रङ्गशाला]]
ओल्ड ट्राफोर्ड म्यानचेस्टर युनाइटेडको घरेलु रंगशाला हो।
यो रंगशाला बेलायतको म्यान्चेस्टरमा रहेको छ।
यस् रंगशालामा राष्ट्रिय र अन्तराष्टिय दुबै खेल खेलिने गर्दछ। पुरानो ट्रेफर्ड पुरानो ट्रेफर्ड, ग्रेटर म्यानचेस्टर , इंग्ल्याण्ड र [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर यूनाइटेड]]को घरको फुटबल स्टेडियम हो। 74,994 को क्षमता संग,  यो [[बेलायत]]मा सबै भन्दा ठूलो क्लब फुटबल स्टेडियम (र विम्बले स्टेडियम पछि सबै भन्दा ठूलो सबै भन्दा ठूलो) हो र युरोप मा एघारौं सबै भन्दा ठूलो छ। [2] यो पुरानो ट्रेफर्ड क्रिकेट ग्राउण्ड र नजिकैको ट्राम स्टपबाट लगभग 0.5 माइल (800 मि) छ। रंगशाला म्यान्चेस्टर युनाईटेड को घरेलु मैदान हो। यसको क्षमता -७५,६४३ रहेको छ।

==खेलाडीहरू==

===पहिलो समूह===
१० अगस्ट  २०१९ को आधारमा &lt;ref&gt;{{cite web |title=First Team |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |accessdate= 16 october  2014 }}&lt;/ref&gt;

{{fs start}}
{{fs player |no=१ |nat=ESP |pos=GK |name=[[ दाबिद डे हेया]] }}
{{fs player |no=२ |nat=SWE |pos=DF |name=[[भिक्टर लिंडेलफ]] }}
{{fs player |no=३ |nat=CIV |pos=DF |name=[[एरिक बेली]] }}
{{fs player |no=४ |nat=ENG |pos=DF |name=[[फिल जोन्स]] }}
{{fs player |no=६ |nat=FRA |pos=MF |name=[[पल पोग्बा]] }}
{{ fs player |no=७ |nat=POR |pos=FW|name=[[क्रिस्टियानो रोनाल्डो]] }}
{{fs player |no=८ |nat=ESP |pos=MF |name=[[जुआन माटा]] }}
{{fs player |no=९ |nat=FRA |pos=FW|name=[[एन्थोनी मार्सल]]}}
{{fs player |no=१० |nat=ENG |pos=FW |name=[[मार्कस र्‍यासफोर्ड]] }}
{{fs player |no=11 |nat=ENG |pos=FW |name=[[मेसन ग्रीनवुड]] }}
{{fs player |no=१३ |nat=ENG |pos=GK |name=[[लि ग्र्यान्ट]] }}                                    
{{fs player |no=१४ |nat=ENG |pos=MF |name=[[जेसी लिङ्गार्ड|जेसि लिङ्गार्ड]] }}
{{fs player|no=१५ |nat=BRA|pos=MF|name=[[एन्ड्रेयश परेरा]] }}
{{fs player |no=१७ |nat=BRA |pos=MF |name=[[फ्रेड]] }}
{{fs mid}}
{{fs player |no=२० |nat=POR |pos=DF |name=[[डिएगो डालोट]] }}
{{fs player |no=२१|nat=URU|pos=FW |name=[[एडिन्सन काभानी]] }}  {{fs player |no=२३ |nat=ENG |pos=DF |name=[[लुक श]] }}
{{fs player |no=२९ |nat=ENG |pos=DF |name=[[ऐरोन भिसाका]] }}
{{fs player |no=३१ |nat=SRB |pos=MF |name=[[नेमन्जा मटीच]] }} 
{{fs player |no=३९ |nat=SCO |pos=MF|name=[[स्कोट मक्क्टोमीने]] }}
{{fs end}}

====लोनमा====

===रिजर्भ===
{{see|म्यानचेष्टर यूनाइटेड (फुटबल क्लब) रिजर्भ तथा एकेडेमी}}

===सबैभन्दा धेरै खेल खेल्ने खेलाडी ===

१.- {{flagicon|WAL}} [[रायन गिग्स]]= ९६३

===क्लबका कप्तानहरू===
१९९६-१९९७   {{flagicon|FRA}}
[[एरिक कन्टोन]]

१९९७-२००५     {{flagicon|IRL}}
[[रोय केअन्र]]


२००५-२०११     {{flagicon|ENG}}
[[गेरी नेविल्ल]]
 

२०११-२०१४     {{flagicon|SRB}}
[[नेमान्जा भिडिक]]


२०१४-२०१७      {{flagicon|ENG}}
[[वाइन रोनी]]

२०१७-२०१८          {{flagicon|ENG}}
[[माइकल क्यारिक ]]

२०१८-
{{flagicon|ECU}}
[[एन्टोनियो भ्यालेन्सियो]]

==सम्मान==
==व्यवस्थापन तथा कर्मचारी==
* मालिक: [[मेल्कॉम ग्लेजर]] (रेड फुटबल शेयरहोल्डर लिमिटेड) &lt;ref&gt;Red Football Shareholder Limited: Group of companies' accounts made up to 30 June 2009. Downloaded from Companies House UK&lt;/ref&gt;
* माननिय अध्यक्ष: [[मार्टिन एडवर्ड्स]]&lt;ref&gt;{{cite news |first=Neil |last=Gardner |title=Martin Edwards voices concerns over Manchester United's future |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article6866287.ece |work=The Times |publisher=Times Newspapers |location=London |date=8 October 2009 |accessdate=11 June 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814140620/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article6866287.ece |date=14 August 2011 }}&lt;/ref&gt;


'''म्यानचेस्टर युनाइटेड लिमिटेड ''' 

* उपाध्यक्ष: [[जोएल ग्लेजर]] र [[एव्राम ग्लेजर]]
* मुख्य कार्यकारी निर्देशक : [[एड वुडवार्ड]]
* मुख्य संचालक निर्देशक: माइकल बोलिंगब्रोक 
* वाणिज्य निर्देशक : जेमिसन रिगल 
* समुह कार्याकारी निर्देशक : रिचर्ड आर्नोल्ड  
* गैर कार्यकारी निर्देशक : [[ब्रायन ग्लेजर]],केभिन ग्लेजर,एडवर्ड ग्लेजर,डार्सी ग्लेजर,रोबर्ट लिएटो,जन हुक्स र मनु सहनी


'''म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब ''' 

* निर्देशक : डेविड गिल, माइकल एडेल्सन, सर बॉबी चार्लटन, [[सर]] [[एलेक्स फर्गुसन]]
* क्लब सचिब : जन एलेक्जेन्डर &lt;ref&gt;{{cite news |title=Reds' new Club Secretary |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Dec/Reds-new-Club-Secretary.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |date=20 December 2009 |accessdate=3 December 2010 }}&lt;/ref&gt;
* वैश्विक राजदुत : [[ब्रायन रोब्सन]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Manchester United appoint Bryan Robson as global ambassador |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece |work=The Times |publisher=Times Newspapers |location=London |date=20 March 2008 |accessdate=11 June 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011215325/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece |date=11 October 2008 }}&lt;/ref&gt;


'''कोचिङ र चिकित्सक कर्मचारी समूह ''' 

* म्यानेजर :  ओले गुनार सोल्शर&lt;ref&gt;https://www.manutd.com/en/players-and-staff/detail/solskjaer&lt;/ref&gt;
* सहायक म्यानेजर : [[माइकल क्यारिक ]]&lt;ref name=&quot;backroom&quot;&gt;{{cite news |title=Backroom staff appointments |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2013/Jul/club-confirm-new-backroom-staff-appointments.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |date=1 July 2013 |accessdate=1 July 2013 }}&lt;/ref&gt;
* प्रथम टिम कोच : [[सिल्विनो लोउरो]]
* प्रथम टिम कोच : [[रिकदो फोर्मोसिन्हो]]&lt;ref name=&quot;nevillegiggs&quot;&gt;{{cite news |title=Man Utd: Ryan Giggs &amp; Phil Neville to join coaching staff |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23177876 |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=4 July 2013 |accessdate=4 July 2013 }}&lt;/ref&gt;
* खेलाडी कोच : [[एनिलिओ अल्वरेज]]
* गोलकिपिंग कोच : [[कृष वुड्स]]
* फिटनेस कोच: [[कर्लोद ललिन]]&lt;ref name=&quot;hawkins&quot;&gt;{{cite web |title=Coaching Staff: Richard Hawkins |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Richard-Hawkins.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |accessdate=3 December 2010 }}&lt;/ref&gt; 
* रिजर्भ टिम म्यानेजर : [[व्यारेन जोयेस]]&lt;ref&gt;{{cite news |first=Steve |last=Bartram |title=Res: United 5 N'wcstle 1 |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Reserves/Reserves-News/2010/Dec/Reserves-United-v-Newcastle.aspx?pageNo=3 |page=3 |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |date=16 December 2010 |accessdate=10 March 2011 }}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{Reflist|2}}
{{Commonscat|Manchester United FC}}

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>d3t3f0ukg466aurcb1y2gkhznpskeze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363607</id>
      <parentid>1363564</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dhakkuannu</username>
        <id>40281</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Change manager name</comment>
      <origin>1363607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24256" sha1="t91t2lwmp6vkjrdm4emcze6dnw029o1" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = म्यान्चेस्टर युनाइटेड
| current = 
| image  = [[चित्र:Manchester United FC.png|frameless|200px]]
| fullname = म्यान्चेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब
| nickname = 'द रेड डेभिलस (रातो राक्षस )''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/man-utd |title=Manchester United Football Club |work=premierleague.com |publisher=Premier League |accessdate=9 June 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315135420/http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/man-utd |date=15 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
| founded = सन १८७८ मा , न्यूटन हेल्थ LYR F.C.को नाममा
| ground  = [[ओल्ड ट्राफोर्ड]]
| capacity = ७४,५००&lt;ref name=&quot;pl1213file&quot;&gt;{{cite web |title=Manchester United |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2012-2013.pdf |publisher=Premier League |accessdate=15 August 2012 |type=PDF |page=17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314070653/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2012-2013.pdf |date=14 March 2013 }}&lt;/ref&gt;
| owner  = [[ग्लेजर परिवार]]
| chairman = [[जोएल ग्लेजर]] र [[अव्राम ग्लेजर]]
| chrtitle = उपाध्यक्ष
| manager = [[माईकल क्यारीक ]]
| league  = [[प्रिमियर लिग]] 
| season  = २०२५-२६
| position = तेस्रो 
| pattern_la1 = _manutd2425h
| pattern_b1 = _manutd2425h
| pattern_ra1 = _manutd2425h
| pattern_sh1 = _manutd2425h
| pattern_so1 = _manutd2425hl
| leftarm1 = ff0000
| body1 = ff0000
| rightarm1 = ff0000
| shorts1 = ffffff
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _manutd2425a
| pattern_b2 = _manutd2425a
| pattern_ra2 = _manutd2425a
| pattern_sh2 = _manutd2425a
| pattern_so2 = _manutd2425al
| leftarm2 = 001a67
| body2 = 001a67
| rightarm2 = 001a67
| shorts2 = 001a67
| socks2 = 001a67
| pattern_la3 = _manutd2425t
| pattern_b3 = _manutd2425t
| pattern_ra3 = _manutd2425t
| pattern_sh3 = _manutd2425t
| pattern_so3 = _manutd2425tl
| leftarm3 = faf9f6
| body3 = faf9f6
| rightarm3 = faf9f6
| shorts3 = faf9f6
| socks3 = faf9f6
| website = https://www.manutd.com/
}} 
म्यानचेष्टर यूनाइटेड फुटबल क्लब [[ओल्ड ट्राफोर्ड]], ग्रेटर म्यानचेष्टरमा अवस्थित एक अङ्ग्रेजी व्यावसायिक फुटबल क्लब हो। यूनाइटेड अङ्ग्रेजी [[प्रिमियर लिग|प्रिमियर लिगमा]] खेल्ने गर्दछ। यो क्लब सन् १८७८ मा न्युटन हीथ एलवाइआर फुटबल क्लबको नामले स्थापित भएको थियो । यस क्लबले सन् १९०२ मा आफ्नो नाम म्यानचेष्टर यूनाइटेड राख्यो र सन् १९१० मा ओल्ड ट्राफोर्डमा सर्यो । 
२० लीग टाइटल, १२ एफ. ए. कप, ५ लीग कप, तथा २१ कम्युनिटी शील्डका साथ युनाइटेडले अङ्ग्रेजी फुटबलमा सर्वाधिक सफलता हासिल गरेको छ। यसका साथसाथै [[युरोप|यूरोप]]कै सबैभन्दा प्रतिष्ठित क्लब प्रतियोगिता [[युइएफए च्याम्पियन्स लिग]] पनि युनाइटेडले ३ चोटि जितेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा च्याम्पियन्स् लीगका अलावा युनाइटेडले यूईफा यूरोपा लीग, यूईफा कप वीनर्स कप, यूईफा सूपर कप, ईन्टरकन्टिनेन्टल कप, र फिफा क्लब विश्वकप पनि एकएक पटक जितेको छ।

==इतिहास==

=== प्रारम्भिक इतिहास ===
सन् १८७८ मा म्यानचेस्टर शहरको न्युटन हीथ क्षेत्रको लाङ्काशर र योर्कशर रेल्वे (छोटोमा एल्. वाई. आर.) डीपोमा न्युटन हीथ एल् वाई आर फुटबल क्लब खोलिएको थियो। यही क्लब पछि गएर म्यानचेस्टर युनाइटेडमा रूपान्तरण भएको हो। सुरुवातमा अन्य विभाग र रेल कम्पनी हरूसँग फुटबल खेल्ने गरेको न्युटन हीथ पछि गएर लोकल क्षेत्रको लीग स्थापना गरी खेल्न थालेको थियो। त्यस पछि युनाइटेडले नयाँ 'फुटबल अलायन्स' लीगको बाटो हुँदै राष्ट्रिय स्तरको 'द फुटबल लीग' मा आफूलाई पुर्‍याउन सफल भयो। दुई वर्ष पछि न्युटन हीथ दोस्रो श्रेणीमा रेलिगेट भएको थियो।

सन् १९०२ मा ऋणमा डुबेको न्युटन हीथ टाट पल्टने अवस्थामा चार जना स्थानीय व्यवसायीहरूले लगानी गरेर क्लब बचाउने निर्णय लिए। यस क्रममा म्यानचेस्टर युनाइटेडको जन्म भयो। 

सन् १९०६ मा म्यान्चेस्टर युनाइटेड दोश्रो श्रेणीबाट दोस्रो स्थान हासिल गरेर पहिलो श्रेणीमा उक्लिन सफल भयो। त्यस्को दुई वर्ष पछि पहिलो श्रेणीको बिजेता भई युनाइटेडले आफ्नो इतिहासको पहिलो उपाधी  शिर्षक हात पर्‍यो। त्यस्को लगत्तैको सिजनमा युनाइटेडले कम्युनिटी शील्ड र [[एफ ए कप]] जित्यो। १९१० मा फेरी पहिलो श्रेणीको बिजेता हुन सफल म्यान्चेस्टर युनाइटेड त्यसपछि भने पहिलो र दोश्रो श्रेणीमा तल माथि गरिरह्यो। क्लब प्रेसिडेन्ट तथा लगनिकर्ता जोन हेन्री देभिसको सन् १९२७ मा मृत्‍यु भएपछि युनाइटेडको आर्थिक अवस्था पूनः नाजूक हुन गयो। डिसेम्बर १९३१ मा जेम्स गिब्सनले फेरी लगानी गरेर म्यान्चेस्टर युनाइटेडलाई बचाएका थिए।

=== बस्बी वर्ष ===
[[चित्र:Sir Matt Busby Statue.jpg|alt=सर म्याट बस्बीको सालिक|frame|सर म्याट बस्बीको सालिक म्यानचेस्टर युनाइटेडको रंगशाला बाहिर १९९६मा सम्मानपुर्वक खडा गरिएको थियो।  ]]
[[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]]को समाप्तिपछि अक्टोबर १९४५ मा प्रिमियर लिग पून संचालनमा आयो। म्यानचेस्टर युनाइटेडले आफ्नो प्रबन्धकको रूपमा म्याट बस्बीलाई नियुक्त गर्यो। नियुक्तिको बेलामा बस्बीले क्लबमा अप्रत्याशित मात्राको नियन्त्रणको माग गरेका थिए। बस्बीका साथ युनाइटेडले १९४७, १९४८, र १९४९ मा लीगमा दोस्रो स्थान हात पार्न सफल भयो।  १९४८ मा एफ ए कप पनि जित्यो। अघिल्लोपटक लीग जीतेको ४१ वर्ष पछि १९५२ मा युनाइटेडले पुन: लीग जित्यो। त्यसपछि १९५६ र १९५७ मा लगातार लीग जित्ने क्रममा युनाइटेडको टीमको औसत उमेर मात्र २२ वर्षको थियो। युवा खेलाडीमा भरोसा गरेर प्रबन्धक म्याट बस्बीले प्राप्त गरेको सफलताको बयान गर्दा मिडियाले यो टीमलाई प्रेमपुर्वक 'द बस्बी बेब्स' (बस्बीका केटाहरु) को नामले बोलाउने गर्दथे। १९५७ मा युनाइटेड यूरोपी फूटबल खेल्ने पहिलो अंग्रेजी क्लब बन्यो। यूरोपेली कपको सेमी-फाइनलमा [[रियल म्याड्रिड|रियल मड्रिड]]संग पराजित भए पनि त्यो टीमले अघिल्लो चरणमा बेल्जियन बिजेता एन्दर्लेक्टलाई १०-० गोल अन्तरले जितेको थियो।

यस्पछिको सिजन्मा युरोपियन कप को क्वार्टर-फाइनलमा रेड स्टार बेल्ग्रेड्लाई हराएर फर्किने क्रममा म्यान्चेस्टर युनाइटेड्को टीम, कर्मचारी, तथा पत्रकार बोकेको हवाईजहाज दूर्घटनामा परेको थियो। म्युनिखमा इन्धन भर्न अवतरन गरेको जहाज फेरि उड्न खोज्दा सो दुर्घटना घटेको थियो। यो दुर्घटनामा युनाइटेडका आठ खेलाडीसहित कुल २३ जनाले ज्यान गुमाए। बस्बी पनि यस दुर्घटनामा घाइते भएकाले यो समयमा सहायक प्रबन्धक जिमी मर्फीले युनाइटेडको अन्तरिम टीम सम्हाले। प्रथम टिमका खेलाडीहरुको र प्रमुख प्रबन्धक बस्बीको अभावका बावजुद युनाइटेड एफ ए कप को फाइनलसम्म पुग्यो, तर अन्तिममा बोल्टन वान्डरर्स संग पराजित भयो।  यस पश्चात बस्बीले युनाइटेडको पुन:निर्माण सुरु गरे। सन् १९६० को दशकमा उनले नयाँ रुपमा युनाइटेडलाई उतार्न सफल भए। जर्ज बेस्ट, डेनिस ल, र बबी चार्लटन लगायतका खेलाडीहरु संगै युनाइटेडले १९६३ मा एफ ए कप एवं १९६५ र १९६७ मा घरेलु लीग जित्न सफल भयो। १९६८ मा युनाइटेड युरोपियन कप जित्ने पहिलो अंग्रेजी टीम बनेर इतिहास रच्यो। त्यस पश्चातको १९६८ इन्टर-कन्टिनेन्टल​ कपको खेलमा अर्जेन्टिनाको एस्तुदियान्तेस संग दुइ लेगमा भने युनाइटेडले पराजय भोग्यो। १९६९ मा बस्बीले प्रबन्धकको पदबाट राजिनामा दिए।

==रेकर्ड==

==रङ्गशाला==
[[File:View of Old Trafford from East Stand.jpg|thumb|200px|ओल्ड ट्राफोर्ड रङ्गशाला]]
ओल्ड ट्राफोर्ड म्यानचेस्टर युनाइटेडको घरेलु रंगशाला हो।
यो रंगशाला बेलायतको म्यान्चेस्टरमा रहेको छ।
यस् रंगशालामा राष्ट्रिय र अन्तराष्टिय दुबै खेल खेलिने गर्दछ। पुरानो ट्रेफर्ड पुरानो ट्रेफर्ड, ग्रेटर म्यानचेस्टर , इंग्ल्याण्ड र [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर यूनाइटेड]]को घरको फुटबल स्टेडियम हो। 74,994 को क्षमता संग,  यो [[बेलायत]]मा सबै भन्दा ठूलो क्लब फुटबल स्टेडियम (र विम्बले स्टेडियम पछि सबै भन्दा ठूलो सबै भन्दा ठूलो) हो र युरोप मा एघारौं सबै भन्दा ठूलो छ। [2] यो पुरानो ट्रेफर्ड क्रिकेट ग्राउण्ड र नजिकैको ट्राम स्टपबाट लगभग 0.5 माइल (800 मि) छ। रंगशाला म्यान्चेस्टर युनाईटेड को घरेलु मैदान हो। यसको क्षमता -७५,६४३ रहेको छ।

==खेलाडीहरू==

===पहिलो समूह===
१० अगस्ट  २०१९ को आधारमा &lt;ref&gt;{{cite web |title=First Team |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |accessdate= 16 october  2014 }}&lt;/ref&gt;

{{fs start}}
{{fs player |no=१ |nat=ESP |pos=GK |name=[[ दाबिद डे हेया]] }}
{{fs player |no=२ |nat=SWE |pos=DF |name=[[भिक्टर लिंडेलफ]] }}
{{fs player |no=३ |nat=CIV |pos=DF |name=[[एरिक बेली]] }}
{{fs player |no=४ |nat=ENG |pos=DF |name=[[फिल जोन्स]] }}
{{fs player |no=६ |nat=FRA |pos=MF |name=[[पल पोग्बा]] }}
{{ fs player |no=७ |nat=POR |pos=FW|name=[[क्रिस्टियानो रोनाल्डो]] }}
{{fs player |no=८ |nat=ESP |pos=MF |name=[[जुआन माटा]] }}
{{fs player |no=९ |nat=FRA |pos=FW|name=[[एन्थोनी मार्सल]]}}
{{fs player |no=१० |nat=ENG |pos=FW |name=[[मार्कस र्‍यासफोर्ड]] }}
{{fs player |no=11 |nat=ENG |pos=FW |name=[[मेसन ग्रीनवुड]] }}
{{fs player |no=१३ |nat=ENG |pos=GK |name=[[लि ग्र्यान्ट]] }}                                    
{{fs player |no=१४ |nat=ENG |pos=MF |name=[[जेसी लिङ्गार्ड|जेसि लिङ्गार्ड]] }}
{{fs player|no=१५ |nat=BRA|pos=MF|name=[[एन्ड्रेयश परेरा]] }}
{{fs player |no=१७ |nat=BRA |pos=MF |name=[[फ्रेड]] }}
{{fs mid}}
{{fs player |no=२० |nat=POR |pos=DF |name=[[डिएगो डालोट]] }}
{{fs player |no=२१|nat=URU|pos=FW |name=[[एडिन्सन काभानी]] }}  {{fs player |no=२३ |nat=ENG |pos=DF |name=[[लुक श]] }}
{{fs player |no=२९ |nat=ENG |pos=DF |name=[[ऐरोन भिसाका]] }}
{{fs player |no=३१ |nat=SRB |pos=MF |name=[[नेमन्जा मटीच]] }} 
{{fs player |no=३९ |nat=SCO |pos=MF|name=[[स्कोट मक्क्टोमीने]] }}
{{fs end}}

====लोनमा====

===रिजर्भ===
{{see|म्यानचेष्टर यूनाइटेड (फुटबल क्लब) रिजर्भ तथा एकेडेमी}}

===सबैभन्दा धेरै खेल खेल्ने खेलाडी ===

१.- {{flagicon|WAL}} [[रायन गिग्स]]= ९६३

===क्लबका कप्तानहरू===
१९९६-१९९७   {{flagicon|FRA}}
[[एरिक कन्टोन]]

१९९७-२००५     {{flagicon|IRL}}
[[रोय केअन्र]]


२००५-२०११     {{flagicon|ENG}}
[[गेरी नेविल्ल]]
 

२०११-२०१४     {{flagicon|SRB}}
[[नेमान्जा भिडिक]]


२०१४-२०१७      {{flagicon|ENG}}
[[वाइन रोनी]]

२०१७-२०१८          {{flagicon|ENG}}
[[माइकल क्यारिक ]]

२०१८-
{{flagicon|ECU}}
[[एन्टोनियो भ्यालेन्सियो]]

==सम्मान==
==व्यवस्थापन तथा कर्मचारी==
* मालिक: [[मेल्कॉम ग्लेजर]] (रेड फुटबल शेयरहोल्डर लिमिटेड) &lt;ref&gt;Red Football Shareholder Limited: Group of companies' accounts made up to 30 June 2009. Downloaded from Companies House UK&lt;/ref&gt;
* माननिय अध्यक्ष: [[मार्टिन एडवर्ड्स]]&lt;ref&gt;{{cite news |first=Neil |last=Gardner |title=Martin Edwards voices concerns over Manchester United's future |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article6866287.ece |work=The Times |publisher=Times Newspapers |location=London |date=8 October 2009 |accessdate=11 June 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814140620/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article6866287.ece |date=14 August 2011 }}&lt;/ref&gt;


'''म्यानचेस्टर युनाइटेड लिमिटेड ''' 

* उपाध्यक्ष: [[जोएल ग्लेजर]] र [[एव्राम ग्लेजर]]
* मुख्य कार्यकारी निर्देशक : [[एड वुडवार्ड]]
* मुख्य संचालक निर्देशक: माइकल बोलिंगब्रोक 
* वाणिज्य निर्देशक : जेमिसन रिगल 
* समुह कार्याकारी निर्देशक : रिचर्ड आर्नोल्ड  
* गैर कार्यकारी निर्देशक : [[ब्रायन ग्लेजर]],केभिन ग्लेजर,एडवर्ड ग्लेजर,डार्सी ग्लेजर,रोबर्ट लिएटो,जन हुक्स र मनु सहनी


'''म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब ''' 

* निर्देशक : डेविड गिल, माइकल एडेल्सन, सर बॉबी चार्लटन, [[सर]] [[एलेक्स फर्गुसन]]
* क्लब सचिब : जन एलेक्जेन्डर &lt;ref&gt;{{cite news |title=Reds' new Club Secretary |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Dec/Reds-new-Club-Secretary.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |date=20 December 2009 |accessdate=3 December 2010 }}&lt;/ref&gt;
* वैश्विक राजदुत : [[ब्रायन रोब्सन]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Manchester United appoint Bryan Robson as global ambassador |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece |work=The Times |publisher=Times Newspapers |location=London |date=20 March 2008 |accessdate=11 June 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011215325/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece |date=11 October 2008 }}&lt;/ref&gt;


'''कोचिङ र चिकित्सक कर्मचारी समूह ''' 

* म्यानेजर :  ओले गुनार सोल्शर&lt;ref&gt;https://www.manutd.com/en/players-and-staff/detail/solskjaer&lt;/ref&gt;
* सहायक म्यानेजर : [[माइकल क्यारिक ]]&lt;ref name=&quot;backroom&quot;&gt;{{cite news |title=Backroom staff appointments |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2013/Jul/club-confirm-new-backroom-staff-appointments.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |date=1 July 2013 |accessdate=1 July 2013 }}&lt;/ref&gt;
* प्रथम टिम कोच : [[सिल्विनो लोउरो]]
* प्रथम टिम कोच : [[रिकदो फोर्मोसिन्हो]]&lt;ref name=&quot;nevillegiggs&quot;&gt;{{cite news |title=Man Utd: Ryan Giggs &amp; Phil Neville to join coaching staff |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23177876 |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=4 July 2013 |accessdate=4 July 2013 }}&lt;/ref&gt;
* खेलाडी कोच : [[एनिलिओ अल्वरेज]]
* गोलकिपिंग कोच : [[कृष वुड्स]]
* फिटनेस कोच: [[कर्लोद ललिन]]&lt;ref name=&quot;hawkins&quot;&gt;{{cite web |title=Coaching Staff: Richard Hawkins |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Richard-Hawkins.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |accessdate=3 December 2010 }}&lt;/ref&gt; 
* रिजर्भ टिम म्यानेजर : [[व्यारेन जोयेस]]&lt;ref&gt;{{cite news |first=Steve |last=Bartram |title=Res: United 5 N'wcstle 1 |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Reserves/Reserves-News/2010/Dec/Reserves-United-v-Newcastle.aspx?pageNo=3 |page=3 |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |date=16 December 2010 |accessdate=10 March 2011 }}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{Reflist|2}}
{{Commonscat|Manchester United FC}}

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>t91t2lwmp6vkjrdm4emcze6dnw029o1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363608</id>
      <parentid>1363607</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dhakkuannu</username>
        <id>40281</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ fix it</comment>
      <origin>1363608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24256" sha1="bf50s3cv97815lpw07h7pgdh63s2mip" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = म्यान्चेस्टर युनाइटेड
| current = 
| image  = [[चित्र:Manchester United FC.png|frameless|200px]]
| fullname = म्यान्चेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब
| nickname = 'द रेड डेभिलस (रातो राक्षस )''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/man-utd |title=Manchester United Football Club |work=premierleague.com |publisher=Premier League |accessdate=9 June 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315135420/http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/man-utd |date=15 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
| founded = सन १८७८ मा , न्यूटन हेल्थ LYR F.C.को नाममा
| ground  = [[ओल्ड ट्राफोर्ड]]
| capacity = ७४,५००&lt;ref name=&quot;pl1213file&quot;&gt;{{cite web |title=Manchester United |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2012-2013.pdf |publisher=Premier League |accessdate=15 August 2012 |type=PDF |page=17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314070653/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2012-2013.pdf |date=14 March 2013 }}&lt;/ref&gt;
| owner  = [[ग्लेजर परिवार]]
| chairman = [[जोएल ग्लेजर]] र [[अव्राम ग्लेजर]]
| chrtitle = उपाध्यक्ष
| manager = [[माईकल क्यारीक ]]
| league  = [[प्रिमियर लिग]] 
| season  = २०२५-२६
| position = तेस्रो 
| pattern_la1 = _manutd2425h
| pattern_b1 = _manutd2425h
| pattern_ra1 = _manutd2425h
| pattern_sh1 = _manutd2425h
| pattern_so1 = _manutd2425hl
| leftarm1 = ff0000
| body1 = ff0000
| rightarm1 = ff0000
| shorts1 = ffffff
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _manutd2425a
| pattern_b2 = _manutd2425a
| pattern_ra2 = _manutd2425a
| pattern_sh2 = _manutd2425a
| pattern_so2 = _manutd2425al
| leftarm2 = 001a67
| body2 = 001a67
| rightarm2 = 001a67
| shorts2 = 001a67
| socks2 = 001a67
| pattern_la3 = _manutd2425t
| pattern_b3 = _manutd2425t
| pattern_ra3 = _manutd2425t
| pattern_sh3 = _manutd2425t
| pattern_so3 = _manutd2425tl
| leftarm3 = faf9f6
| body3 = faf9f6
| rightarm3 = faf9f6
| shorts3 = faf9f6
| socks3 = faf9f6
| website = https://www.manutd.com/
}} 
म्यानचेष्टर यूनाइटेड फुटबल क्लब [[ओल्ड ट्राफोर्ड]], ग्रेटर म्यानचेष्टरमा अवस्थित एक अङ्ग्रेजी व्यावसायिक फुटबल क्लब हो। यूनाइटेड अङ्ग्रेजी [[प्रिमियर लिग|प्रिमियर लिगमा]] खेल्ने गर्दछ। यो क्लब सन् १८७८ मा न्युटन हीथ एलवाइआर फुटबल क्लबको नामले स्थापित भएको थियो । यस क्लबले सन् १९०२ मा आफ्नो नाम म्यानचेष्टर यूनाइटेड राख्यो र सन् १९१० मा ओल्ड ट्राफोर्डमा सर्यो । 
२० लीग टाइटल, १३ एफ. ए. कप, ६ लीग कप, तथा २१ कम्युनिटी शील्डका साथ युनाइटेडले अङ्ग्रेजी फुटबलमा सर्वाधिक सफलता हासिल गरेको छ। यसका साथसाथै [[युरोप|यूरोप]]कै सबैभन्दा प्रतिष्ठित क्लब प्रतियोगिता [[युइएफए च्याम्पियन्स लिग]] पनि युनाइटेडले ३ चोटि जितेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा च्याम्पियन्स् लीगका अलावा युनाइटेडले यूईफा यूरोपा लीग, यूईफा कप वीनर्स कप, यूईफा सूपर कप, ईन्टरकन्टिनेन्टल कप, र फिफा क्लब विश्वकप पनि एकएक पटक जितेको छ।

==इतिहास==

=== प्रारम्भिक इतिहास ===
सन् १८७८ मा म्यानचेस्टर शहरको न्युटन हीथ क्षेत्रको लाङ्काशर र योर्कशर रेल्वे (छोटोमा एल्. वाई. आर.) डीपोमा न्युटन हीथ एल् वाई आर फुटबल क्लब खोलिएको थियो। यही क्लब पछि गएर म्यानचेस्टर युनाइटेडमा रूपान्तरण भएको हो। सुरुवातमा अन्य विभाग र रेल कम्पनी हरूसँग फुटबल खेल्ने गरेको न्युटन हीथ पछि गएर लोकल क्षेत्रको लीग स्थापना गरी खेल्न थालेको थियो। त्यस पछि युनाइटेडले नयाँ 'फुटबल अलायन्स' लीगको बाटो हुँदै राष्ट्रिय स्तरको 'द फुटबल लीग' मा आफूलाई पुर्‍याउन सफल भयो। दुई वर्ष पछि न्युटन हीथ दोस्रो श्रेणीमा रेलिगेट भएको थियो।

सन् १९०२ मा ऋणमा डुबेको न्युटन हीथ टाट पल्टने अवस्थामा चार जना स्थानीय व्यवसायीहरूले लगानी गरेर क्लब बचाउने निर्णय लिए। यस क्रममा म्यानचेस्टर युनाइटेडको जन्म भयो। 

सन् १९०६ मा म्यान्चेस्टर युनाइटेड दोश्रो श्रेणीबाट दोस्रो स्थान हासिल गरेर पहिलो श्रेणीमा उक्लिन सफल भयो। त्यस्को दुई वर्ष पछि पहिलो श्रेणीको बिजेता भई युनाइटेडले आफ्नो इतिहासको पहिलो उपाधी  शिर्षक हात पर्‍यो। त्यस्को लगत्तैको सिजनमा युनाइटेडले कम्युनिटी शील्ड र [[एफ ए कप]] जित्यो। १९१० मा फेरी पहिलो श्रेणीको बिजेता हुन सफल म्यान्चेस्टर युनाइटेड त्यसपछि भने पहिलो र दोश्रो श्रेणीमा तल माथि गरिरह्यो। क्लब प्रेसिडेन्ट तथा लगनिकर्ता जोन हेन्री देभिसको सन् १९२७ मा मृत्‍यु भएपछि युनाइटेडको आर्थिक अवस्था पूनः नाजूक हुन गयो। डिसेम्बर १९३१ मा जेम्स गिब्सनले फेरी लगानी गरेर म्यान्चेस्टर युनाइटेडलाई बचाएका थिए।

=== बस्बी वर्ष ===
[[चित्र:Sir Matt Busby Statue.jpg|alt=सर म्याट बस्बीको सालिक|frame|सर म्याट बस्बीको सालिक म्यानचेस्टर युनाइटेडको रंगशाला बाहिर १९९६मा सम्मानपुर्वक खडा गरिएको थियो।  ]]
[[दोस्रो विश्व युद्ध|दोस्रो विश्वयुद्ध]]को समाप्तिपछि अक्टोबर १९४५ मा प्रिमियर लिग पून संचालनमा आयो। म्यानचेस्टर युनाइटेडले आफ्नो प्रबन्धकको रूपमा म्याट बस्बीलाई नियुक्त गर्यो। नियुक्तिको बेलामा बस्बीले क्लबमा अप्रत्याशित मात्राको नियन्त्रणको माग गरेका थिए। बस्बीका साथ युनाइटेडले १९४७, १९४८, र १९४९ मा लीगमा दोस्रो स्थान हात पार्न सफल भयो।  १९४८ मा एफ ए कप पनि जित्यो। अघिल्लोपटक लीग जीतेको ४१ वर्ष पछि १९५२ मा युनाइटेडले पुन: लीग जित्यो। त्यसपछि १९५६ र १९५७ मा लगातार लीग जित्ने क्रममा युनाइटेडको टीमको औसत उमेर मात्र २२ वर्षको थियो। युवा खेलाडीमा भरोसा गरेर प्रबन्धक म्याट बस्बीले प्राप्त गरेको सफलताको बयान गर्दा मिडियाले यो टीमलाई प्रेमपुर्वक 'द बस्बी बेब्स' (बस्बीका केटाहरु) को नामले बोलाउने गर्दथे। १९५७ मा युनाइटेड यूरोपी फूटबल खेल्ने पहिलो अंग्रेजी क्लब बन्यो। यूरोपेली कपको सेमी-फाइनलमा [[रियल म्याड्रिड|रियल मड्रिड]]संग पराजित भए पनि त्यो टीमले अघिल्लो चरणमा बेल्जियन बिजेता एन्दर्लेक्टलाई १०-० गोल अन्तरले जितेको थियो।

यस्पछिको सिजन्मा युरोपियन कप को क्वार्टर-फाइनलमा रेड स्टार बेल्ग्रेड्लाई हराएर फर्किने क्रममा म्यान्चेस्टर युनाइटेड्को टीम, कर्मचारी, तथा पत्रकार बोकेको हवाईजहाज दूर्घटनामा परेको थियो। म्युनिखमा इन्धन भर्न अवतरन गरेको जहाज फेरि उड्न खोज्दा सो दुर्घटना घटेको थियो। यो दुर्घटनामा युनाइटेडका आठ खेलाडीसहित कुल २३ जनाले ज्यान गुमाए। बस्बी पनि यस दुर्घटनामा घाइते भएकाले यो समयमा सहायक प्रबन्धक जिमी मर्फीले युनाइटेडको अन्तरिम टीम सम्हाले। प्रथम टिमका खेलाडीहरुको र प्रमुख प्रबन्धक बस्बीको अभावका बावजुद युनाइटेड एफ ए कप को फाइनलसम्म पुग्यो, तर अन्तिममा बोल्टन वान्डरर्स संग पराजित भयो।  यस पश्चात बस्बीले युनाइटेडको पुन:निर्माण सुरु गरे। सन् १९६० को दशकमा उनले नयाँ रुपमा युनाइटेडलाई उतार्न सफल भए। जर्ज बेस्ट, डेनिस ल, र बबी चार्लटन लगायतका खेलाडीहरु संगै युनाइटेडले १९६३ मा एफ ए कप एवं १९६५ र १९६७ मा घरेलु लीग जित्न सफल भयो। १९६८ मा युनाइटेड युरोपियन कप जित्ने पहिलो अंग्रेजी टीम बनेर इतिहास रच्यो। त्यस पश्चातको १९६८ इन्टर-कन्टिनेन्टल​ कपको खेलमा अर्जेन्टिनाको एस्तुदियान्तेस संग दुइ लेगमा भने युनाइटेडले पराजय भोग्यो। १९६९ मा बस्बीले प्रबन्धकको पदबाट राजिनामा दिए।

==रेकर्ड==

==रङ्गशाला==
[[File:View of Old Trafford from East Stand.jpg|thumb|200px|ओल्ड ट्राफोर्ड रङ्गशाला]]
ओल्ड ट्राफोर्ड म्यानचेस्टर युनाइटेडको घरेलु रंगशाला हो।
यो रंगशाला बेलायतको म्यान्चेस्टरमा रहेको छ।
यस् रंगशालामा राष्ट्रिय र अन्तराष्टिय दुबै खेल खेलिने गर्दछ। पुरानो ट्रेफर्ड पुरानो ट्रेफर्ड, ग्रेटर म्यानचेस्टर , इंग्ल्याण्ड र [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर यूनाइटेड]]को घरको फुटबल स्टेडियम हो। 74,994 को क्षमता संग,  यो [[बेलायत]]मा सबै भन्दा ठूलो क्लब फुटबल स्टेडियम (र विम्बले स्टेडियम पछि सबै भन्दा ठूलो सबै भन्दा ठूलो) हो र युरोप मा एघारौं सबै भन्दा ठूलो छ। [2] यो पुरानो ट्रेफर्ड क्रिकेट ग्राउण्ड र नजिकैको ट्राम स्टपबाट लगभग 0.5 माइल (800 मि) छ। रंगशाला म्यान्चेस्टर युनाईटेड को घरेलु मैदान हो। यसको क्षमता -७५,६४३ रहेको छ।

==खेलाडीहरू==

===पहिलो समूह===
१० अगस्ट  २०१९ को आधारमा &lt;ref&gt;{{cite web |title=First Team |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |accessdate= 16 october  2014 }}&lt;/ref&gt;

{{fs start}}
{{fs player |no=१ |nat=ESP |pos=GK |name=[[ दाबिद डे हेया]] }}
{{fs player |no=२ |nat=SWE |pos=DF |name=[[भिक्टर लिंडेलफ]] }}
{{fs player |no=३ |nat=CIV |pos=DF |name=[[एरिक बेली]] }}
{{fs player |no=४ |nat=ENG |pos=DF |name=[[फिल जोन्स]] }}
{{fs player |no=६ |nat=FRA |pos=MF |name=[[पल पोग्बा]] }}
{{ fs player |no=७ |nat=POR |pos=FW|name=[[क्रिस्टियानो रोनाल्डो]] }}
{{fs player |no=८ |nat=ESP |pos=MF |name=[[जुआन माटा]] }}
{{fs player |no=९ |nat=FRA |pos=FW|name=[[एन्थोनी मार्सल]]}}
{{fs player |no=१० |nat=ENG |pos=FW |name=[[मार्कस र्‍यासफोर्ड]] }}
{{fs player |no=11 |nat=ENG |pos=FW |name=[[मेसन ग्रीनवुड]] }}
{{fs player |no=१३ |nat=ENG |pos=GK |name=[[लि ग्र्यान्ट]] }}                                    
{{fs player |no=१४ |nat=ENG |pos=MF |name=[[जेसी लिङ्गार्ड|जेसि लिङ्गार्ड]] }}
{{fs player|no=१५ |nat=BRA|pos=MF|name=[[एन्ड्रेयश परेरा]] }}
{{fs player |no=१७ |nat=BRA |pos=MF |name=[[फ्रेड]] }}
{{fs mid}}
{{fs player |no=२० |nat=POR |pos=DF |name=[[डिएगो डालोट]] }}
{{fs player |no=२१|nat=URU|pos=FW |name=[[एडिन्सन काभानी]] }}  {{fs player |no=२३ |nat=ENG |pos=DF |name=[[लुक श]] }}
{{fs player |no=२९ |nat=ENG |pos=DF |name=[[ऐरोन भिसाका]] }}
{{fs player |no=३१ |nat=SRB |pos=MF |name=[[नेमन्जा मटीच]] }} 
{{fs player |no=३९ |nat=SCO |pos=MF|name=[[स्कोट मक्क्टोमीने]] }}
{{fs end}}

====लोनमा====

===रिजर्भ===
{{see|म्यानचेष्टर यूनाइटेड (फुटबल क्लब) रिजर्भ तथा एकेडेमी}}

===सबैभन्दा धेरै खेल खेल्ने खेलाडी ===

१.- {{flagicon|WAL}} [[रायन गिग्स]]= ९६३

===क्लबका कप्तानहरू===
१९९६-१९९७   {{flagicon|FRA}}
[[एरिक कन्टोन]]

१९९७-२००५     {{flagicon|IRL}}
[[रोय केअन्र]]


२००५-२०११     {{flagicon|ENG}}
[[गेरी नेविल्ल]]
 

२०११-२०१४     {{flagicon|SRB}}
[[नेमान्जा भिडिक]]


२०१४-२०१७      {{flagicon|ENG}}
[[वाइन रोनी]]

२०१७-२०१८          {{flagicon|ENG}}
[[माइकल क्यारिक ]]

२०१८-
{{flagicon|ECU}}
[[एन्टोनियो भ्यालेन्सियो]]

==सम्मान==
==व्यवस्थापन तथा कर्मचारी==
* मालिक: [[मेल्कॉम ग्लेजर]] (रेड फुटबल शेयरहोल्डर लिमिटेड) &lt;ref&gt;Red Football Shareholder Limited: Group of companies' accounts made up to 30 June 2009. Downloaded from Companies House UK&lt;/ref&gt;
* माननिय अध्यक्ष: [[मार्टिन एडवर्ड्स]]&lt;ref&gt;{{cite news |first=Neil |last=Gardner |title=Martin Edwards voices concerns over Manchester United's future |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article6866287.ece |work=The Times |publisher=Times Newspapers |location=London |date=8 October 2009 |accessdate=11 June 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814140620/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article6866287.ece |date=14 August 2011 }}&lt;/ref&gt;


'''म्यानचेस्टर युनाइटेड लिमिटेड ''' 

* उपाध्यक्ष: [[जोएल ग्लेजर]] र [[एव्राम ग्लेजर]]
* मुख्य कार्यकारी निर्देशक : [[एड वुडवार्ड]]
* मुख्य संचालक निर्देशक: माइकल बोलिंगब्रोक 
* वाणिज्य निर्देशक : जेमिसन रिगल 
* समुह कार्याकारी निर्देशक : रिचर्ड आर्नोल्ड  
* गैर कार्यकारी निर्देशक : [[ब्रायन ग्लेजर]],केभिन ग्लेजर,एडवर्ड ग्लेजर,डार्सी ग्लेजर,रोबर्ट लिएटो,जन हुक्स र मनु सहनी


'''म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब ''' 

* निर्देशक : डेविड गिल, माइकल एडेल्सन, सर बॉबी चार्लटन, [[सर]] [[एलेक्स फर्गुसन]]
* क्लब सचिब : जन एलेक्जेन्डर &lt;ref&gt;{{cite news |title=Reds' new Club Secretary |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Dec/Reds-new-Club-Secretary.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |date=20 December 2009 |accessdate=3 December 2010 }}&lt;/ref&gt;
* वैश्विक राजदुत : [[ब्रायन रोब्सन]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Manchester United appoint Bryan Robson as global ambassador |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece |work=The Times |publisher=Times Newspapers |location=London |date=20 March 2008 |accessdate=11 June 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011215325/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece |date=11 October 2008 }}&lt;/ref&gt;


'''कोचिङ र चिकित्सक कर्मचारी समूह ''' 

* म्यानेजर :  ओले गुनार सोल्शर&lt;ref&gt;https://www.manutd.com/en/players-and-staff/detail/solskjaer&lt;/ref&gt;
* सहायक म्यानेजर : [[माइकल क्यारिक ]]&lt;ref name=&quot;backroom&quot;&gt;{{cite news |title=Backroom staff appointments |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2013/Jul/club-confirm-new-backroom-staff-appointments.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |date=1 July 2013 |accessdate=1 July 2013 }}&lt;/ref&gt;
* प्रथम टिम कोच : [[सिल्विनो लोउरो]]
* प्रथम टिम कोच : [[रिकदो फोर्मोसिन्हो]]&lt;ref name=&quot;nevillegiggs&quot;&gt;{{cite news |title=Man Utd: Ryan Giggs &amp; Phil Neville to join coaching staff |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23177876 |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=4 July 2013 |accessdate=4 July 2013 }}&lt;/ref&gt;
* खेलाडी कोच : [[एनिलिओ अल्वरेज]]
* गोलकिपिंग कोच : [[कृष वुड्स]]
* फिटनेस कोच: [[कर्लोद ललिन]]&lt;ref name=&quot;hawkins&quot;&gt;{{cite web |title=Coaching Staff: Richard Hawkins |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Richard-Hawkins.aspx |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |accessdate=3 December 2010 }}&lt;/ref&gt; 
* रिजर्भ टिम म्यानेजर : [[व्यारेन जोयेस]]&lt;ref&gt;{{cite news |first=Steve |last=Bartram |title=Res: United 5 N'wcstle 1 |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Reserves/Reserves-News/2010/Dec/Reserves-United-v-Newcastle.aspx?pageNo=3 |page=3 |publisher=ManUtd.com (Manchester United) |date=16 December 2010 |accessdate=10 March 2011 }}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{Reflist|2}}
{{Commonscat|Manchester United FC}}

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>bf50s3cv97815lpw07h7pgdh63s2mip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रियल म्याड्रिड</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26370</id>
    <revision>
      <id>1363547</id>
      <parentid>1362444</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T05:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा −[[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]]; +[[श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू]]</comment>
      <origin>1363547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25891" sha1="due3ao8xwvozckgb0qza55tff9m1y7b" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = रियल म्याड्रिड
| image  = [[चित्र:Logo Real Madrid.png|frameless|160px]]
| fullname = रियल म्याड्रिड क्लब डे फुटबल&lt;br /&gt;(Real Madrid Club de Fútbol)&lt;ref name=&quot;Real Madrid Club de Fútbol&quot;&gt;{{cite web| title = Real Madrid Club de Fútbol | url = http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15| publisher = Liga de Fútbol Profesional | accessdate =22 February 2009| language=Spanish}}&lt;/ref&gt;
| nickname = {{Nowrap|''लस ब्लान्कस''(The Whites)}} {{Nowrap|''लस मरेगन्गस''(The Meringues)''}} {{Nowrap|[[लस ग्यालाक्टिकस]]'' (The Superstars)}}
&lt;!-- Los Galacticos is not a nickname for the club it refers to a group of players only. --&gt;
| founded = ६ मार्च १९०२&lt;br /&gt;''म्याड्रिड फुटबल क्लब''&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (I)&quot;&gt;{{cite web|title = Pre-history and first official title (1900–1910) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681095/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(I).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate =12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt;
| ground  = [[सान्टियागो बर्नबेउ स्टेडियम]], [[म्याड्रिड]], ([[स्पेन]])
| capacity = ८१,०४४ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.realmadrid.com/en/santiago-bernabeu-stadium|title=Santiago Bernabéu Stadium {{!}} Real Madrid CF|work=Real Madrid C.F. - Web Oficial|access-date=2017-08-26|language=en}}&lt;/ref&gt;
| chrtitle = अध्यक्ष
| chairman = [[फ्लोरेन्टिनो पेरेज]]
| mgrtitle = म्यानेजर
| manager = [[कार्लो ऐन्सेलोत्ती]]
| league  = [[ला लिगा]] 
| season  = [[२०२४-२५ La Liga|२०२४-२५]]
| position = ला लिगा, प्रथम
| current = २०२४-२०२५ Real Madrid C.F. season
| pattern_la1 = _realmadridcf2324h
| pattern_b1 = _realmadridcf2324h
| pattern_ra1 = _realmadridcf2324h
| pattern_sh1 = _realmadridcf2324h
| pattern_so1 = _realmadridcf2324hl
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _realmadridcf2324a
| pattern_b2 = _realmadridcf2324a
| pattern_ra2 = _realmadridcf2324a
| pattern_sh2 = _realmadridcf2324a
| pattern_so2 = _realmadridcf2324al
| leftarm2 = 000030
| body2 = 000030
| rightarm2 = 000030
| shorts2 = 000030
| socks2 = 000030
| pattern_la3 = _realmadridcf2324t
| pattern_b3 = _realmadridcf2324t
| pattern_ra3 = _realmadridcf2324t
| pattern_sh3 = _realmadridcf2324t
| pattern_so3 = _realmadridcf2324tl
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| shorts3 = 000000
| socks3 = 000000

| website     = http://www.realmadrid.com

&lt;!--Do not add kits that display logos or crests as this is against Wikipedia's copyright policies.
A discussion is happening at [[Wikipedia talk:WikiProject Football/Archive 71#Logos on kits|Kits]]--&gt;
}}

'''रियल म्याड्रिड''' वा '''रियल म्याड्रिड क्लब डे फुटबल''' [[म्याड्रिड]], [[स्पेन]]मा अवस्थित व्यवसायिक फुटबल क्लब हो। यसको स्थापना १९०२ मार्च ६ मा ''म्याड्रिड फुटबल क्लब'' नाममा भएको थियो। स्थापनाकालदेखि नै सेतो जर्सी लगाउने यस क्लबलाई ''लस ब्लान्कस''(द ह्वाइट्स) पनि भनिन्छ। स्पेनिस भाषामा रियलको अर्थ रोयल हुन्छ, स्पेनका तत्कालिन राजाले सन १९२० मा ''म्याड्रिड फुटबल क्लब'' लाई रोयल उपाधी र निशानी (चिन्ह) प्रदान गरेका थिए। 

रियल म्याड्रिड विश्वमा सबैभन्दा धेरै समर्थक भएका खेलका टिमहरु मध्ये एक हो।&lt;ref&gt;Dongfeng Liu, Girish Ramchandani (2012). &quot;The Global Economics of Sport&quot;. p. 65. Routledge,&lt;/ref&gt; यो ला लिगाको तीन संस्थापक क्लबहरुमध्ये एक हो। ला लिगामा रियल म्याड्रिड कहिल्यै पनि पहिलो श्रेणीबाट घटुवा भएको छैन (बार्सिलोना र एथ्लेटिक बिल्बाओ समेत)। फुटबलमा यस क्लबको केही प्रतिस्पर्धाहरु लामो समयदेखि कायम छन, ती मध्ये एल क्लासिको (बार्सिलोना विरुद्ध) र म्याड्रिड डर्बी (एत्लेटिको म्याड्रिड विरुद्ध) चर्चित छन।

स्पेन र युरोपमा रियल म्याड्रिड महारथी फुटबल क्लबको रूपमा स्थापित छ। क्लबले सन १९५० को दशकमा लगातार ५ पटक युरोपियन कप र ७ वर्षमा ५ पटक लिग जितेको थियो। स्टेफानो, पुस्कास, गेन्टो आदि खेलाडी रहेको उक्त समयको टिमलाई कतिपयले फुटबल जगतको अहिले सम्मकै सर्बोत्कृष्ट टिम मान्छन।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/jonathanstevenson/2011/05/the_greatest_club_side_of_all.html | title=Real Madrid 1960 – the greatest club side of all time | date=23 May 2011 | publisher = BBC | accessdate=19 March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.theguardian.com/football/blog/2013/may/22/european-cup-teams-real-madrid | title=The great European Cup teams: Real Madrid 1955–60 | date=22 May 2013 | work = The Guardian | accessdate=19 March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://footballsgreatest.weebly.com/real-madrid-1955-1960.html | title=Real Madrid 1955–1960 | publisher = Football's Greatest | accessdate=19 March 2015}}&lt;/ref&gt;

स्पेनमा रियल म्याड्रिडले ७० उपाधीहरू जितेको छ, जसमा किर्तिमानी ३५ ला लिगा, २० कोपा डेल रे, १३ स्पेनिस सुपरकोपा सहित अन्य छन।&lt;ref&gt;{{cite web|title = World Football: The 11 Most Successful European Clubs in History | url = http://bleacherreport.com/articles/510011-world-football-the-11-most-successful-european-clubs-in-history/page/12 | accessdate =22 January 2012}}&lt;/ref&gt; युरोप र विश्वमा यस क्लबले १४ युरोपियन च्याम्पियन्स लिग, २ युइएफए कप, ४ युइएफए सुपर कप, ३ इन्टरकन्टिनेन्टल कप र ५ फिफा क्लब वर्ल्डकप सहित किर्तिमानी २६ उपाधीहरु जितेको छ। सन २००० मा फिफाले रियल म्याड्रिडलाई २० औँ शताब्दीको सर्बोत्कृष्ट फुटबल क्लब घोषणा गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20070423161359/http://www.fifa.com/events/playergala00/documents/Club.pdf |title=The FIFA Club of the Century |publisher=[[FIFA]] |date=1 December 2000 |accessdate=11 May 2017}}&lt;/ref&gt; सन २०१७ मा रियल म्याड्रिड लगातार ३ सिजन नयाँ स्वरूपको च्याम्पियन्स लिग जित्ने पहिलो क्लब बन्न सफल भयो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2015.html |title=UEFA Team Ranking 2016 |publisher=xs4all.nl |date=1 December 2000 |accessdate=22 May 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629035207/http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2015.html |date=29 June 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/ |title=UEFA rankings for club competitions |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 May 2017}}&lt;/ref&gt;

==इतिहास==
म्याड्रिडमा फुटवल को सुरुवात  क्याबरिज तथा अक्सफोड विश्विद्यालयका विद्यार्थीले गरेका थिए ,स्न १९०० मा स्काइ फुटबल समुह वनाइ आइतवार खेल खेल्दथे पछी सो समुहमा विभाजन आयो र जुआन प्याड्रस र कार्लोस प्याड्रस,  नयाँ क्लब  म्याड्रिड फटबल क्लब स्न १९०१ मा बन्यो र स्न १९०२मा आधिकारिक रूपमा दर्ता(गठन) भयो &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football/1900-1910-juan-padros-and-julian-palacios-found-madrid |title=म्याड्रिड काे इतिहास}}&lt;/ref&gt; । आधिकारिक रूपमा दर्ता भएको ३ बर्ष पछाडी म्याड्रिडले पहिलो उपाधीको रुपमा स्पेनिश कप एथलेटिक बिलबाओलाई हराउदै जित्यो ।

१९२०मा राजा अल्फन्सो तेह्रोले म्याड्रिडलाई रियल (रोयल राजकीय)को उपाधि प्रधान गरे क्लबको नाम रियल म्याड्रिड भयो । सन् १९३१ को दोस्रो स्पेनी गणतन्त्रका कारण रियल नाम हटाउन परेको थियो ।

सन् १९२९ मा स्पेनिश फुटबल लिग सरु भएपछी पहिलो पटक १९३१÷३२ सिजमा उपाधी जित्यो र अर्काे बर्ष पनि रियले नै स्पेनिश फुटबल लिग जित्यो ।

स्पेनिश गृहयुद्ध सकिएपछी  १९४५मा स्यान्टियागो बर्नाबाउ रियल म्याड्रिडको अध्यक्षहुदा एस्टाडियो रियल म्याड्रिड क्लब डे फटबोल (रङ्गगशाला) र सियुदाद डेपोर्टिभा (प्रशिक्षण केन्द्र) पुन निर्माण तथा १९५०मा युवा एकेडेमी बनेकोे थियो र उनको ३५ बर्षको कार्याकालमा विदेशी विश्व स्तरीय खेलाडीहरुलाई क्लबमा अनुबन्धन गर्ने रणनीति बनेको थियो,उक्त समयमा अर्जेन्टिनीयन अल्फ्रेडो डि स्टोफानो जस्ता विश्व प्रसिध खेलाडीहरु अनसबन्धन गरेका थिए। सोही समयमा अहीले यूइएफए च्याम्पियन्स लिग भनिने युरोपिन कप्प १९५६ देखी १९६० सम्म लगातार ५ पटक जितेको थियो । सन् १९७८ जुन ८ मा उन्को निधन भएको थियो ।

२०००मा फुटबलको अन्तर्राष्ट्रिय निकाय फिफाले शताब्दीको उत्कृष्ट क्लब घोषित गरेको थियो ।

२००० जुलाइमा फ्लोरेन्टिनो पेरेज क्लबको यूरो २७०मिलियन ऋण मुक्त गर्ने र क्लबलाइ आधुनिकरण गर्ने घोषणा गरेका थिए र अध्यक्ष मनोनित भएपछी प्रतिद्वंद्वी क्लब बार्सिलोना बाट लुइस फिगोलाई अनुबन्धन गरे र ग्यालक्टिकोस युगको सुरुवात गरेका थिए । उक्त समयमा रियलले विश्व प्रसिद जिनेदिन जिदान,रोनाल्डो नाजारियो,फिगो,डेभिड बेक्हम, फावियो क्यानाभारो जस्ता खेलाडी लाई रियाल ल्याएको थियो र २००५मा जिलियो, रोविनहो, सर्जियो रामोस जस्ता युवा खेलाडीलाइ अनुबन्धन गरेको थियो &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hamrokhelkud.com/football/71397.html|title= रियलका नं ९ हरू publisher=hamrokhelkud.com}}&lt;/ref&gt; तर पनि रियलले २००२ मा यूसियल २००३मा ला लिगा पनि जितेपनि अरु कप नजितेको कारण २००६ मा  फ्लोरेन्टिनो पेरेजले राजीनामा गरे र उनि पछी रामान काल्डेरोन रियलका अध्यक्ष भए।

सन् २००९मा फ्लोरेन्टिनो पेरेज फेरी अध्यक्ष मनोनित भए र काकालाई मिलानबाट ५६मिलियन यूरोमो र फेरी क्रिस्टियानो रोनाल्डोलाइ म्यानचेस्टर युनाइटेडबाट ८० मिलियन यूरोमा विश्व कीर्तिमान तोडै रियलमा अनुबन्धन गरे&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.90min.com/posts/6388608-on-this-day-in-2009-cristiano-ronaldo-signs-for-real-madrid-from-manchester-united |title=राेनाल्डाेलाइ रियलअाएकाे दिन }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925113105/https://www.90min.com/posts/6388608-on-this-day-in-2009-cristiano-ronaldo-signs-for-real-madrid-from-manchester-united |date=2021-09-25 }}&lt;/ref&gt; र पुन ग्यालक्टिकोस युग÷नीति सुरुगरेका थिए ।


== रङ्गशाला ==
[[चित्र:Panoramica 002 - Estadio Santiago Bernabeu.jpg|thumb|right|200px|दर्शकले भरिएको सान्टियागो बर्नबेउ रङ्गशाला]]

== सम्मान ==
==सिजन==
{{Main|रियल म्याड्रिडका सिजनहरू}}

== खेलाडीहरू ==

जनवरी २२, २०२० को आधारमा&lt;ref name=&quot;Squad&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/futbol/plantilla |title=Plantilla de Jugadores del Real Madrid &amp;#124; Real Madrid CF |publisher=Realmadrid.com |accessdate=22 July 2017|language=Spanish}}&lt;/ref&gt;

=== टिममा ===

{{Fs start}}
{{fs player|no=१|pos=GK|nat=FRA|name= अल्फोन्स एरिओला|other= [[पेरिस सेन्ट-जर्मेन फुटबल क्लब|पेरिस सेन्ट-जर्मेन]]बाट लोनमा}}
{{fs player|no=२|pos=DF|nat=ESP|name=[[ड्यानियल कार्भजल]]}}
{{fs player|no=३|pos=DF|nat=BRA|name= [[एडर मिलिटो]]}}
{{fs player|no=४|pos=DF|nat=ESP|name=[[सर्जियो रामोस]]|other=[[कप्तान (फुटबल)|कप्तान]]}}
{{fs player|no=५|pos=DF|nat=FRA|name=[[राफाएल भरान]]|other=[[कप्तान (फुटबल)#उप-कप्तान|उप-कप्तान]]}}
{{fs player|no=६|pos=DF|nat=ESP|name=[[नाचो]]}}
{{Fs player|no=७|pos=FW|nat=BEL|name=[[एडन हजार्ड]]}}
{{fs player|no=८|pos=MF|nat=GER|name=[[टोनी क्रूस]]}}
{{fs player|no=९|pos=FW|nat=FRA|name=[[करिम बेन्जेमा]]|other=[[कप्तान (फुटबल)#उप-कप्तान|उप-कप्तान]]}}
{{fs player|no=१०|pos=MF|nat=CRO|name=[[लुका मोड्रिच]]}}
{{fs player|no=११|pos=FW|nat=WAL|name=[[ग्यारेथ बेल]]}}
{{fs player|no=१२|pos=DF|nat=BRA|name=[[मार्सेलो]]|other=[[कप्तान (फुटबल)#उप-कप्तान|उप-कप्तान]]}}
{{Fs player|no=१३|pos=GK|nat=BEL|name=[[थिबोउ कोर्टवा]]}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=१४|pos=MF|nat=BRA|name=[[काजिमिरो|कासीमिरो]]}}
{{Fs player|no=१५|pos=MF|nat=URU|name=[[फेडरिको भल्भर्डे]]}}
{{fs player|no=१६|pos=MF|nat=COL|name=[[जेम्स रोदृगेज]]}}
{{Fs player|no=१७|pos=FW|nat=ESP|name=[[लुकास भाजक्वेज]]}}
{{fs player|no=१८|pos=FW|nat=SRB|name=[[लुका योभिच]]}}
{{Fs player|no=२०|pos=MF|nat=ESP|name=[[मार्को एसेन्सिओ]]}}
{{Fs player|no=२१|pos=MF|nat=ESP|name=[[ब्राहिम डियाज]]}}
{{Fs player|no=२२|pos=MF|nat=ESP|name=[[इस्को]]}}
{{Fs player|no=२३|pos=DF|nat=FRA|name=[[फर्लाण्ड मेन्डी]]}}
{{Fs player|no=२४|pos=FW|nat=DOM|name=[[मारिआनो डियाज]]}}
{{Fs player|no=२५|pos=FW|nat=BRA|name=[[भिनिसियस जुनियर]]}}
{{Fs player|no=२७|pos=FW|nat=BRA|name=[[रोड्रिगो सिल्भा]]}}
{{Fs end}}

=== लोनमा ===

{{Fs start}}
{{Fs player|no=—|nat=UKR|pos=GK|name=एन्द्रिय लुनिन|other=३० जुन २०२० सम्म रियल ओभिएदो स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=GK|name=मोहा रामोस|other=३० जुन २०२० सम्म बरमिङहम, बेलायतमा}}
{{Fs player|no=—|nat=FRA|pos=GK|name=लुका जिदान|other=३० जुन २०२० सम्म रेसिङ डे स्यान्टान्डर, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=MAR|pos=DF|name=अच्राफ हाकिमी|other=३० जुन २०२० सम्म [[बोरुसिया डर्टमन्ड‎]], जर्मनीमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=DF|name=अल्वारो ओद्रियोजोला|other=३० जुन २०२० सम्म [[एफसी बायर्न म्युनिख|बायर्न म्युनिख]], जर्मनीमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=DF|name=सर्जियो रेगिलन|other=३० जुन २०२० सम्म सेभिया, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=DF|name=जावि स्यान्चेज|other=३० जुन २०२० सम्म रियल भायाडोलिड, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=DF|name=जिसस भाल्लेजो|other=३० जुन २०२० सम्म ग्रानाडा, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=MF|name=ड्यानि सेबायोस|other=३० जुन २०२० सम्म [[आर्सनल फुटबल क्लब|आर्सनल]], बेलायतमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=MF|name=अल्बर्टो फर्नान्डेज||other=३० जुन २०२० सम्म फ्युएन्लाब्राडा, स्पेनमा}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=MF|name=जोर्गे डे फ्रुटोस|other=३० जुन २०२० सम्म रायो भाएकानो, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=JPN|pos=MF|name=टाकेफुसा क्युबो|other=३० जुन २०२० सम्म मायोर्का, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=NOR|pos=MF|name=मार्टिन ओडेगार्ड|other=३० जुन २०२० सम्म रियल सोसियाड्याड, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=MF|name=ओस्कार रोदृगेज|other=३० जुन २०२० सम्म लेगानेस, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=MF|name=अल्बर्टो सोरो|other=३० जुन २०२० सम्म रियल जारागोजा, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=PAR|pos=FW|name=सर्जियो डियाज|other=३१ डिसेम्बर २०२० सम्म सेर्रो पोर्तेन्यो, पाराग्वेमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=FW|name=ड्यानि गोमेज|other=३० जुन २०२० सम्म टेनेराईफ, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=FW|name=बोर्जा मायोराल|other=३० जुन २०१९ सम्म लेभान्टे, स्पेनमा}}
{{Fs player|no=—|nat=ESP|pos=FW|name=ह्युगो भाल्लेजो|other=३० जुन २०२० सम्म डेपोर्टिभो ला कोरुना, स्पेनमा}}
{{Fs end}}

==व्यवस्थापन तथा कर्मचारी==

=== प्रशिक्षकहरु ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!पद
!कर्मचारी
|-
|मुख्य प्रशिक्षक
|[[जिनेदिन जिदान]]
|-
|सहायक प्रशिक्षक
|डेभिड बेटेनि
|-
|गोलरक्षा प्रशिक्षक
|रोबर्टो भाज्क्वेज
|-
|-
|फिटनेस प्रशिक्षक/ खेल थेरापीस्ट
|जाभीएर माल्लो
|-
|खेल थेरापीस्ट
|जोसे कार्लोस जि प्यार्रालेस
|}

=== प्रशासकहरु ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!पद
!कर्मचारी
|-
|अध्यक्ष
|फ्लोरेन्टिनो पेरेज
|-
|पहिलो उपाध्यक्ष
|फर्नान्डो फर्नान्डेज तापिआस
|-
|दोस्रो उपाध्यक्ष
|एडुआर्डो फर्नान्डेज डे ब्लास
|-
|मानार्थ अध्यक्ष
|फ्रान्सिस्को गेन्टो
|-
|बोर्ड सचिव
|एनरिके सान्चेज गोन्जालेज
|-
|मुख्य निर्देशक
|जोशे एन्जेल सान्चेज 
|-
|अध्यक्षको कार्यालयको निर्देशक
|म्यानुएल रेडोन्डो
|-
|सामाजिक क्षेत्रको निर्देशक
|जोशे लुईस सान्चेज 
|}

==जितेका उपाधिहरू==
===ला लिगा===
===कोपा डेल रे कप===
===स्पेनिस सुपर कप===
===युइएफए च्याम्पियन लिग===
===फिफा क्लब विश्व कप===


== बाहिरि लिङ्कहरू ==
{{Commons category|Real Madrid}}
{{Wikinews category|Real Madrid}}
*{{Official website|http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Home.htm}} {{ar icon}} {{en icon}} {{ja icon}} {{es icon}}
*[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season%3D2012/clubs/club%3D50051/profile/index.html Real Madrid C.F.] at [[UEFA]]
*[http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15&amp;language=en-GB Real Madrid C.F.] at [[La Liga]] {{en icon}} {{es icon}}
* [http://www.bdfutbol.com/en/e/e2.html Real Madrid C.F.] at BDFutbol
{{Commonscat|Real Madrid}}
hiwiki

== सन्दर्भ सूची ==
{{Reflist}}


[[श्रेणी:स्पेनका फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:रियल म्याड्रिड]]
[[श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू]]</text>
      <sha1>due3ao8xwvozckgb0qza55tff9m1y7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्रिस्टियानो रोनाल्डो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27606</id>
    <revision>
      <id>1363610</id>
      <parentid>1324399</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T10:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dhakkuannu</username>
        <id>40281</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1363610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218237" sha1="n7b68jo22zsuknh0c3h2dng2ofw6a59" xml:space="preserve">{{निर्वाचित लेख}}
{{विशेष लेख|व्यक्तित्व}}
{{Infobox football biography
| playername = क्रिस्टियानो रोनाल्डो
| image = Cristiano Ronaldo playing for Al Nassr FC against Persepolis, September 2023 (cropped).jpg
| caption =
| fullname = क्रिस्टियानो रोनाल्डो डस सान्तोस अभेइरो
| dateofbirth = {{Birth date and age|1985|02|05}}
| height = {{height|m=1.86}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041476158/1202773887674/jugador/Jugador/Cristiano_Ronaldo.htm |work=Realmadrid.com |publisher=Real Madrid C.F. |accessdate=18 February 2010 }}&lt;/ref&gt;
| position = [[अग्रपङ्क्ति (फुटबल)|फरवार्ड]]
| currentclub = [[अल-नासर फुटबल क्लब|अल नासार]]
| clubnumber = ७
| youthyears1 = १९९३–१९९५ |youthclubs1 = एन्डोरिन्हा
| youthyears2 = १९९५–१९९७ |youthclubs2 = नेकियोनल
| youthyears3 = १९९७–२००२ |youthclubs3 = स्पोर्टीङ सिपि
| years1 = २००२–२००३ |clubs1 = स्पोर्टिङ सिपि |caps1 = २५ |goals1 = ३
| years2 = २००३–२००९ |clubs2 = [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यान्चेस्टर युनाइटेड]] |caps2 = १९६ |goals2 = ८४
| years3 = २००९– २०१८ |clubs3 = [[रियल म्याड्रिड]] |caps3 = २९२ |goals3 = ३११ |years4= २०१८-२०२१ |clubs4=[[युभेन्टस फुटबल क्लब|युभेन्टस]] |caps4=९८ |goals4=८१|
|years5 = २०२१-२०२२ |clubs5=[[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यान्चेस्टर युनाइटेड]]|caps5= ४०  |goals5=१९|years6= २०२३-  |clubs6 = [[अल-नासर फुटबल क्लब|अल नासार]] |caps6=१०७  |goals6= १०२


| nationalyears1 = २००१–२००२ |nationalteam1 = पुर्तुगाल यु१७ |nationalcaps1 = ७ |nationalgoals1 = ५
| nationalyears2 = २००३ |nationalteam2 = |पुर्तुगाल यु२० |nationalcaps2 = ५ |nationalgoals2 = १
| nationalyears3 = २००२–२००३ |nationalteam3 = |पुर्तुगाल यु२१ |nationalcaps3 = १० |nationalgoals3 = ३
| nationalyears4 = २००४ |nationalteam4 = पुर्तुगाल यु२३]] |nationalcaps4 = ३ |nationalgoals4 = २
| nationalyears5 = २००३– |nationalteam5 = [[पोर्तगाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|पुर्तुगाल]] |nationalcaps5 = २२० |nationalgoals5 = १४५
| pcupdate = २०२४ मे २७
| ntupdate = २०२६ जुन २६
}}

'''क्रिस्टियानो रोनाल्डो''' ({{भाषा-पुर्तुगाली|Cristiano Ronaldo)}}
(पुर्तुगाली उच्चारण - '''क्रिस्तिआनो रोनाल्दो दस सान्तोस'''), (जन्म: ५ फेब्रुअरी १९८५, चर्चित नाम: क्रिस्टियानो रोनाल्डो) पुर्तुगालको राष्ट्रिय फुटबल टोली तथा साउदी क्लब [[अल-नासर फुटबल क्लब|अल नासर]]का [[अग्रपङ्क्ति (फुटबल)|अग्रपङ्क्ति]]का फुटबल खेलाडी हुन्। उनी [[पोर्तगाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|पुर्तुगाल राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का कप्तान पनि हुन्। उनले सन २००८ मा पहिलो पटक [[फिफा बेलोन डी' ओर]]  र फिफा विश्व वर्ष खेलाडीको उपाधि जित्न सफल भएका थिए। उनले चार पटक बेलन डि'ओर  जितिसकेका छन्। उनी युरोपको उत्कृष्ट ५ लिग, युइएफए च्याम्पियन्स लिग र युइएफए युरोका सर्बाधिक गोलकर्ता हुन भने युइएफए च्याम्पियन्स लिगको एक सिजनमा सर्बाधिक गोल गरेको किर्तीमान पनि उनकै नाममा छ। उनी चारपटक युरोपेली गोल्डेन जुत्ता जित्ने पहिलो खेलाडी हुन्। सन २०१५ मा आफ्नो खेल जीवनको ५०० औँ गोल गरेका उनले क्लब र राष्ट्रिय टोलीबाट हालसम्म ९६० गोल गरिसकेका छन्।

उनीलाई विश्व फुटबलका सबैभन्दा महान खेलाडीहरू मध्येका एक मानिन्छ। उनलाई सन् २०१५ मा पोर्चुगलको फुटबल संघद्वारा पोर्चुगलको इतिहासमा हालसम्मको सबैभन्दा महान खेलाडी घोषणा गरिएको थियो। रोनाल्डोले पुर्तुगाल राष्ट्रिय फुटबल टोलीबाट सात प्रमुख प्रतियोगिताहरु खेल्दै देशलाई पहिलो प्रमुख अन्तराष्ट्रिय उपाधीको रूपमा युइएफए युरो २०१६ जिताएका थिए। उनी पुर्तुगालको राष्ट्रिय फुटबल टोलीको सबैभन्दा धेरै खेल खेल्ने र सर्बाधिक गोल गर्ने खेलाडी पनि हुन्। उनलाई सन २०१६ र २०१७ मा इएसपिएन र [[फोर्ब्स]]ले क्रमश: सबैभन्दा चर्चित र सबैभन्दा धेरै कमाउने खेलाडी घोषणा गरेका थिए।

स्पोर्तिङ सेपेबाट क्लब खेल जीवन आरम्भ गरेका रोनाल्डोले आफ्नो उत्पादनशिल समय म्यानचेस्टर युनाइटेड र रियल म्याड्रिडमा दिएर लिग, च्याम्पियन्स लिग लगायत विभिन्न पुरस्कारहरू जितेका छन् भने धेरै किर्तिमानहरू पनि बनाएका छन्। त्यस्तै पुर्तुगालको राष्ट्रिय टोलीबाट युरोकप जितेका रोनाल्डोको नाममा पुर्तुगाल, युरोप, र विश्व फुटबलमा विभिन्न किर्तिमानहरू छन्।

==प्रारम्भिक जीवन==
रोनाल्डोको जन्म [[पोर्तगाल|पोर्चुगल]]को फञ्चल, म्याडेइराको एक बस्ती सान्तो आन्तोनियोमा ५ फेब्रुअरी १९८५ को दिन माता मारिया डोलोरेस डस सान्तोस अभेइरो र पिता होजे डिनिस अभेइरोका कान्छा सन्तानको रूपमा भएको थियो । क्रिस्टियानो रोनाल्डोका एक भाइ ह्युगो र दुई दिदी एल्मा र लिलाना कातिया छन् । क्रिस्टियानो रोनाल्डोको नामको दोश्रो भाग '''रोनाल्डो''' पोर्चुगलमा अपेक्षाकृत दुर्लभ छ । उनको मातापिताले उनको यो नाम त्यतिबेलाका अमेरिकी राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनको नाममा राखेका थिए किनकी [[रोनाल्ड रेगन]] उनका बुवाका मनपर्ने अभिनेता थिए ।

रोनाल्डो स्कुलमा रहँदा अन्य विद्यार्थी सरह पढाईमा अब्ब‌ल थिए तर उनी आफ्ना शिक्षकलाई कुर्सीले हिर्काएर स्कुलबाट निष्कासित भएका थिए । व्यवसायिक खेलाडीका रूपमा स्थापित भइसकेपछी उक्त घटनाको बारेमा बोल्दै उनले भनेका थिए, '''उहाँले मलाई अनादर गर्नुभयो''' । १४ वर्षको उमेरमा उनले आफ्नी आमाको कुरा मानेर सम्पूर्ण ध्यान फुटबलमा केन्द्रित गर्ने वचन दिए ।

==क्लब खेल जीवन==
=== स्पोर्तिङ सेपे===
[[File:C.Ronaldo at Museum Mundo Sporting.JPG|thumb|right|स्पोर्तिङ सेपे सङ्ग्राहालयमा रोनाल्डोको सम्झनाको लागि राखिएका सामग्रीहरू]]

रोनाल्डो १६ वर्षको हुँदा उनको ड्रिबलिङ (विपक्षीलाई छक्याएर बल अगाडि बढाउने) क्षमताबाट प्रभावित भएर स्पोर्टिङ सिपीका प्रशिक्षकले उनलाई युवा टोलीबाट मुख्य टोलीमा बढुवा गरेका थिए। &lt;ref&gt;{{cite web|title=Boloni își amintește de debutul lui Ronaldo la Sporting: &quot;Nu reușeam să îl opresc să facă driblinguri&quot;|url=http://www.digisport.ro/Sport/FOTBAL/Competitii/Fotbal+International/Boloni+isi+aminteste+de+debutul+lui+Ronaldo+la+Sporting|publisher=डिजि स्पोर्ट|accessdate=२४ फेब्रुअरी २०१६|date=१३ जनवरी २०१३}}&lt;/ref&gt; उनी एकै सिजनमा क्लबको १६ वर्ष मुनिको उमेर समूह, १७ वर्ष मुनिको उमेर समूह, १८ वर्ष मुनिको उमेर समूह, बी टिम र मुख्य टोलीबाट खेल्ने पहिलो खेलाडी बने।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/clash-of-the-titans-989542 |title=Clash of the Titans |date=18 April 2010 |accessdate=30 August 2014 |work=म्यानचेस्टर इभिनङ न्युज}}&lt;/ref&gt; सन २००२ अक्टोबर ७ मा उनले पोर्चुगलको प्रिमियर लिगाको पहिलो खेलमा दुई गोल गरे जुन खेलमा उनको टिम ३-० ले विजयी भयो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.uefau17.com/history/index.htm |title=Famous players featured in U17 c'ships |publisher=uefau17.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090602071706/http://www.uefau17.com/history/index.htm |archivedate=2 June 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602071706/http://www.uefau17.com/history/index.htm |date=2 June 2009 }}&lt;/ref&gt; 
स्पोर्टिङ र [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर युनाइटेड]]बिच सन् २००३ अगस्टमा लिस्बनमा भएको खेलमा युनाइटेड ३-१ ले पराजित हुँदा युनाइटेडका खेलाडीहरू र प्रशिक्षक [[एलेक्स फर्गुसन|सर एलेक्स फर्गुसन]] रोनाल्डोको खेल कौशलबाट अत्याधिक प्रभावित भए। यही खेलले रोनाल्डोलाई युनाइटेडमा स्थानान्तरण गराउन मुख्य भूमिका खेल्यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.wldcup.com/euro/2004/players_present/472_cristiano_ronaldo_dos_santos_aveiros.html |title=विश्वकप फुटबलमा क्रिस्टियानो रोनाल्डोको प्रोफाइल |publisher=wldcup.com}}&lt;/ref&gt;  फर्गुसनले त्यतिबेला रोनाल्डोलाई आफूले जीवनमा भेटेका सर्वोत्कृष्ट युवा खेलाडीमध्ये एक भनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |last=मार्सल |first=एडम |url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/2273339/united-confirm-ronaldo-capture |title= रोनाल्डोले म्यानचेस्टर युनाइटेडमा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका छन् |date=१२ अगस्ट २०१४ |accessdate=27 August 2014 |work=स्काई स्पोर्ट}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2003/aug/12/newsstory.sportinglisbon |title=United land other Ronaldo |date=12 August 2003 |accessdate=27 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt; रोनाल्डो स्पोर्टिङबाट बाहिरिएको एक दशक पछि सन् २०१३ अप्रिलमा क्लबले उनलाई क्लबको १००,०००औँ सदस्य बनाएर सम्मान गरेको छ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sporting.pt/English/News/news_eng_clubdecsbruno_300413_110552.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517151357/http://www.sporting.pt/English/News/news_eng_clubdecsbruno_300413_110552.asp |archivedate=१७ मे २०१४ |title=अध्यक्षबाट एक सन्देश |publisher=Sporting Clube de Portugal |date=२९ अप्रिल २०१३ |accessdate=15 May 2014}}&lt;/ref&gt;

=== म्यानचेस्टर युनाइटेड ===
====२००३-२००६: विकास र परिपक्वता====
सन २००३-०४ को सिजन अगाडि म्यानचेस्टर युनाइटेडमा अनुबन्धित भएका रोनाल्डो क्लबमा खेल्ने पोर्चुगलको पहिलो खेलाडी बने।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/3142959.stm |title=Man Utd sign Ronaldo |date=12 August 2003 |accessdate=27 August 2014 |work=BBC Sport}}&lt;/ref&gt; £१२.२४ मिलियनमा भित्र्याइएका उनी उक्त समयमा बेलायतको फुटबल इतिहासमा सर्वाधिक महङ्गा किशोर खेलाडी भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |first=Sam |last=Wallace |title= United fork out record £12m fee to land teenager |newspaper=The Daily Telegraph |date=13 August 2003 |accessdate=17 March 2016}}&lt;/ref&gt; उनले २८ नम्बरको जर्सीको माग गरेका थिए किनकी उनले यो नम्बर स्पोर्टिङमा लाउने गरेका थिए तर उनले ७ नम्बरको जर्सी पाए जुन नम्बर क्लबका प्रभावशाली खेलाडीहरू जस्तै जर्ज बेस्ट, इरिक क्यान्टोना, [[डेभिड बेक्ह्याम]] आदिले लाउने गर्थे।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Taylor |first=Daniel |url=https://www.theguardian.com/football/2003/aug/13/newsstory.sport10 |title=Teenager takes Beckham No7 shirt |date=13 August 2003 |accessdate=27 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt; यसले उनलाई थप उत्साहित बनायो,&lt;ref&gt;{{cite news |last=McDonnell |first=David |url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/cristiano-ronaldo-exclusive-716711 |title=Cristiano Ronaldo exclusive |date=29 September 2007 |accessdate=27 August 2014 |work=Daily Mirror |location=London}}&lt;/ref&gt; र उनले ३ वर्षभित्र विश्वको सर्वश्रेष्ठ खेलाडी मध्ये एक बन्ने लक्ष्य राखे।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Livie |first=Alex |url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/2294783/ronaldo-out-to-impress |title=Ronaldo out to impress |date=27 March 2004 |accessdate=27 August 2014 |work=Sky Sports}}&lt;/ref&gt; रोनाल्डोको खेल जीवनलाई उचाईमा पुर्‍याउन म्यानचेस्टर युनाइटेडका प्रशिक्षक [[एलेक्स फर्गुसन|सर एलेक्स फर्गुसन]]को महत्त्वपुर्ण भूमिका रह्यो। रोनाल्डोले भनेका छन,  ''फुटबल खेलमा फर्गुसन मेरा पिता हुन, मेरो जीवनको एक अति नै महत्त्वपुर्ण र प्रभावशाली व्यक्ति हुन्। ''&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ronaldo vows to justify price tag |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/8134301.stm |publisher=BBC Sport |date=4 July 2009 |accessdate=4 July 2009}}&lt;/ref&gt;

विगतमा विभिन्न खेलाडीहरूलाई 'नयाँ जर्ज बेस्ट' भनेर भनियो, तर त्यसो भनेर मेरो प्रशंसा गरेको जस्तो मलाई पहिलो पटक लाग्दैछ।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Arsenal 0-0 Man Utd (aet)|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/4558271.stm|accessdate=19 October 2015|publisher=BBC Sport|date=21 May 2005}}&lt;/ref&gt; १८ वर्षे रोनाल्डोको बारेमा पूर्व म्यानचेस्टर युनाइटेड खेलाडी जर्ज बेस्ट ।

सन २००३ अगस्त १६ मा रोनाल्डोले युनाइटेडको लागि पहिलो खेल खेले। बोल्टोन वान्डरर्स विरुद्ध युनाइटेड ४-० ले विजयी भएको प्रिमियर लिगको खेलको ६०औँ मिनेटमा रोनाल्डो मैदान प्रवेश गर्दा सबै दर्शकले उभिएर स्वागत गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/3140899.stm |title=Man Utd stroll past Bolton |date=16 August 2003 |accessdate=27 August 2014 |work=BBC Sport}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/3157145.stm |title=Ferguson hails Ronaldo debut |date=17 August 2003 |accessdate=27 August 2014 |work=BBC Sport}}&lt;/ref&gt; उक्त खेलमा रोनाल्डोको प्रदर्शनलाई पूर्व म्यानचेस्टर युनाइटेड खेलाडी जर्ज बेस्टले ''सबैभन्दा आकर्षक पहिलो खेल'' भनेका थिए । युनाइटेडको लागि रोनाल्डोले पहिलो गोल सोही नोभेम्बर १ मा फ्री किक मार्फत गरे, उक्त खेलमा पोर्टस्माउथ ३-० ले पराजित भयो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/3207091.stm |title=Man Utd see off Pompey |date=1 November 2003 |accessdate=27 August 2014 |work=BBC Sport}}&lt;/ref&gt; उक्त सिजन लिगमा रोनाल्डोले थप तीन गोल गरे।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Weaver |first=Paul |url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/22/match.sport7 |title=United rediscover form and put Arsenal on red alert |date=22 March 2004 |accessdate=27 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/3574333.stm |title=Birmingham 1–2 Man Utd |date=10 April 2004 |accessdate=27 August 2014 |work=BBC}}&lt;/ref&gt; उक्त सिजन लिगको अन्तिम दिन एस्टन भिल्लाविरुद्ध उनले एक गोल गर्नुका साथै पहिलो पटक रातो कार्ड पनि पाए।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ridley |first=Ian |url=https://www.theguardian.com/football/2004/may/16/match.sport1 |title=Ronaldo's good and bad day |date=15 May 2004 |accessdate=27 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt; एफए कपमा मिलवाल एफसी विरुद्ध ३-० को जितमा पहिलो गोल गरेका रोनाल्डोले युनाइटेडमा पहिलो उपाधि जित्दै आफ्नो पहिलो सिजन बिताए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Man Utd win FA Cup |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/3725063.stm |publisher=BBC Sport |date=22 May 2004 |accessdate=26 January 2011}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ronaldo - Manchester United vs Chelsea.jpg|thumb|right|सन २००६ मा प्रिमियर लिगमा चेल्सी विरुद्ध खेल्दै रोनाल्डो]]

सन् २००४-०५ को सिजनमा उत्कृष्ट खेल पस्किदै उनले आफ्नो विकासक्रम जारी राखे। विङ्गबाट खेलेर अत्याधिक गोल नगरे पनि उनले सन् २००५-०६ को सिजनमा तीन खेलमा दुई/दुई गोल गरे।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4560308.stm |title=Man Utd 4–1 Bolton |date=31 December 2005 |accessdate=27 August 2014 |work=BBC}}&lt;/ref&gt;  सन् २००५ अक्टोबर २९ मा उनले प्रिमियर लिगमा युनाइटेडको १०००औँ गोल गरे तर उक्त खेलमा युनाइटेड पराजित भयो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Middlesbrough 4–1 Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4366686.stm |publisher=BBC Sport |date=29 October 2005 |accessdate=1 February 2010}}&lt;/ref&gt; सोही सिजनको मध्यतिर उनले क्लबसँगको अनुबन्ध दुई वर्ष थपेर सन् २०१० सम्म पुर्‍याए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/4448900.stm |title=Ronaldo extends Man Utd contract |date=18 November 2005 |accessdate=28 August 2014 |publisher=BBC Sport}}&lt;/ref&gt; सन् २००५-०६ को लिग कप फाइनलमा गोल गर्दै उनले युनाइटेडको लागि दोस्रो उपाधि जिते।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Man Utd ease to Carling Cup glory |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/4727118.stm |publisher=BBC Sport |date=26 February 2006 |accessdate=26 January 2011}}&lt;/ref&gt;

सन २००६ को विश्वकप फुटबलमा रोनाल्डोको कारणले क्लबका अर्का खेलाडी [[वाइन रोनी|वाइने रोनी]]लाई रातो कार्ड दिइएको आरोप लागेपछि,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/england/5130880.stm |title=Rooney's dismissal stuns England |date=1 July 2006 |accessdate=28 August 2014 |work=BBC}}&lt;/ref&gt; युनाइटेडले आफूलाई बचाऊ नगरेको भन्दै उनले अर्को क्लबमा स्थानान्तरण गरिदिन माग गरे।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/5120332.stm |title=Ronaldo wants transfer to Spain |date=9 July 2006 |accessdate=28 August 2014 |work=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Stirling |first=James |url=https://www.theguardian.com/football/2006/jul/09/worldcup2006.sport3 |title=Ronaldo: I can't stay in Manchester |date=9 July 2006 |accessdate=28 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt; तर उनको क्लबले यसलाई अस्वीकार गर्यो।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Buckingham |first=Mark |url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/2383344/united-ronaldo-not-for-sale |title=United: Ronaldo not for sale |date=12 July 2006 |accessdate=28 August 2014 |work=Sky Sports}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.worldsoccer.com/news/ronaldo-not-for-sale-united |title=Ronaldo not for sale |date=12 July 2006 |accessdate=28 August 2014 |work=वल्ड सकर }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903134314/http://www.worldsoccer.com/news/ronaldo-not-for-sale-united |date=3 September 2014 }}&lt;/ref&gt; सोही घटनाको कारणले युनाइटेड र रोनीका समर्थकहरूले रोनाल्डोलाई सन् २००६-०७ सिजनभर गिज्याए पनि यो सिजनले उनलाई एक उत्कृष्ट खेलाडीको रूपमा उदय गरायो।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Tyldesley |first=Clive |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2346496/Ronaldo-has-last-laugh-on-Reading-fans.html |title=Ronaldo has last laugh on Reading fans |date=25 September 2006 |accessdate=28 August 2014 |work=The Daily Telegraph |location= London}}&lt;/ref&gt; उनले सो सिजनमा २०-गोलको सीमा पार गरे भने पहिलो पटक प्रिमियर लिगको उपाधि जित्न सफल भए। नोभेम्बरमा उनलाई खेलमा प्रतिस्थापन गरिदाँ विपक्षी ब्ल्याकबर्न रोवर्स एफसीका समर्थकहरूले उभिएर सम्मान गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Taylor |first=Daniel |url=https://www.theguardian.com/football/2006/nov/13/match.sport1 |title=New Ronaldo earns old-style respect with pride after a fall |date=13 November 2006 |accessdate=28 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt; डिसेम्वरमा उनले लगातार तीन खेलमा दुई/दुई गोल गरेका थिए। &lt;ref&gt;{{cite news |last=James |first=Stuart |url=https://www.theguardian.com/football/2006/dec/24/match.sport5 |title=Cristiano's stockings full of gifts for United |date=24 December 2006 |accessdate=28 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt; नोभेम्बर र डिसेम्बरमा उनी  प्रिमियर लिगको उत्कृष्ट खेलाडी हुदैँ उनी यसरी लगातार दुई महिनाभित्र उत्कृष्ट हुने प्रिमियर लिग इतिहासकै तेस्रो खेलाडी भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.inthenews.co.uk/news/autocodes/world-cup-teams/brazil/ronaldo-lands-back-back-accolades-$1040247.htm |title=Ronaldo lands back-to-back accolades |publisher=inthenews.com |date=11 January 2007 |accessdate=12 January 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070604185206/http://www.inthenews.co.uk/news/autocodes/world-cup-teams/brazil/ronaldo-lands-back-back-accolades-$1040247.htm |date=4 June 2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ronaldo wins monthly award again |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6252317.stm |publisher=बिबिसी स्पोर्ट |date=11 January 2007 |accessdate=2 January 2010}}&lt;/ref&gt;

====२००७-२००९: सफलता नै सफलता====
[[File:Cristiano Ronaldo.jpg|thumb|right|सन २००६-०७ को सिजनमा रोनाल्डो]]

सन् २००६-०७ को सिजनमा [[युएफा च्याम्पियन्स लिग|युइएफए च्याम्पियन्स लिग]]को उत्कृष्ट आठको खेलमा रोमा क्लब विरुद्ध युनाइटेडले ७-१ को जित निकाल्दा रोनाल्डोले दुई गोल गर्दै च्याम्पियन्स लिगमा गोलको खाता खोले। &lt;ref&gt;{{cite news |last=McCarra |first=Kevin |url=https://www.theguardian.com/football/2007/apr/11/match.sport |title=Seven wonders of sublime United dazzle and destroy helpless Roma |date=11 April 2007 |accessdate=27 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Winter |first=Henry |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2310770/Seventh-heaven-in-Theatre-of-Dreams.html |title=Seventh heaven in Theatre of Dreams |date=11 April 2007 |accessdate=27 August 2014 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt; सन् २००७ मे ५ को म्यानचेस्टर डर्बीमा एक गोल गर्दै उनले युनाइटेडको लागि गोल सङ्ख्या ५० पुर्‍याए। सोही सिजन युनाइटेडले चार वर्ष पछि फेरि लिगको उपाधि जित्यो।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wilson |first=Paul |url=https://www.theguardian.com/football/2007/may/06/sport.comment4 |title=Misfiring Ronaldo gets a kick out of giving City the runaround |date=6 May 2007 |accessdate=27 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt; उत्कृष्ट प्रदर्शनको कारणले रोनाल्डोले पिएफए, व्यवसायिक फुटबल खेलाडी सङ्गठन) वर्ष खेलाडी, पिएफए फ्यान वर्ष खेलाडी, पिएफए युवा वर्ष खेलाडी तथा एफडब्लुए, फुटबल पत्रकार सङ्गठन) वर्ष खेलाडीको उपाधि जिते ।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.worldsoccer.com/news/ronaldo-wins-pfa-double |title=Ronaldo wins PFA double |date=23 April 2007 |accessdate=28 August 2014 |work=World Soccer }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903134221/http://www.worldsoccer.com/news/ronaldo-wins-pfa-double |date=3 September 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Buckingham |first=Mark |url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/2455317/writers-award-for-ronaldo |title=Writers award for Ronaldo |date=4 May 2007 |accessdate=28 August 2014 |work=Sky Sports}}&lt;/ref&gt; यी चार उपाधि एकैसाथ जित्ने उनी पहिलो खेलाडी बने।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ronaldo secures PFA awards double |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6582201.stm |publisher=BBC Sport |date=22 April 2007 |accessdate=1 May 2007}}&lt;/ref&gt; क्लबले उनको तलब बढाएर £१२०,००० प्रतिहप्ता पुर्‍यायो भने उनले पाँच वर्षको लागि अनुबन्ध बढाउन सहमति जनाए।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kay |first=Oliver |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premiership/manchester_united/article1652823.ece |title=Ferguson lets rip at Madrid after Ronaldo signs £31m deal |work=The Times |location=London |date=14 April 2007 |accessdate=16 April 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407125055/http://www.thetimes.co.uk/ |date=7 April 2020 }}&lt;/ref&gt;

सन् २००७-०८ को सिजनमा उनले ४२ गोल गरे, यो उनले म्यानचेस्टर युनाइटेडका लागि एक सिजनमा गरेको सबैभन्दा धेरै गोल हो। &lt;ref&gt;{{cite news |last=Taylor |first=Daniel |url=https://www.theguardian.com/football/2007/sep/20/match.sportinglisbon |title=Lionised Ronaldo lights up his Lisbon homecoming |date=20 September 2007 |accessdate=29 August 2014 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; बेलोन डी' ओर २००७ मा उप-विजेता घोषित भए, जसमा काका विजेता भएका थिए। &lt;ref&gt;{{cite news |title=Kaká's year capped by Ballon d'Or |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=631048.html |work=UEFA Official Website |date=2 December 2007 |accessdate=3 July 2012}}&lt;/ref&gt; साथै फिफा वर्ष खेलाडीमा काका र मेस्सी पछि तेस्रो भएका थिए। &lt;ref&gt;{{cite news |title=Ronaldo:Going the right way |url=http://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid=663385.html |publisher=FIFA |date=17 December 2007 |accessdate=18 December 2007 |archivedate=18 December 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071218205137/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid=663385.html}}&lt;/ref&gt;
सन् २००८ जनवरी १२ मा उनले युनाइटेडको लागि पहिलो ह्याट्रिक गरे, उक्त खेलमा [[न्युक्यासल युनाइटेड फुटबल क्लब|न्युक्यासल युनाइटेड]]लाई ६-० गोलअन्तरले पराजित गर्दै म्यानचेस्टर युनाइटेड शीर्ष स्थानमा उक्लियो। &lt;ref&gt;{{cite news |title=Man Utd 6–0 Newcastle |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/7172817.stm |publisher=BBC Sport |date=12 January 2008 |accessdate=12 January 2008}}&lt;/ref&gt; मार्च १९ मा उनले पहिलो पटक म्यानचेस्टर युनाइटेडको कप्तानी गर्दै बोल्टोन विरुद्ध दुई गोल गरे।&lt;ref&gt;{{cite news |first=Oliver |last=Kay |title=Cristiano Ronaldo revels in role of Captain Fantastic as United stretch lead |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3587367.ece |work=The Times |location=London |date=20 March 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510154250/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3587367.ece |date=10 May 2008 }}&lt;/ref&gt; बोल्टोन विरुद्धको दोस्रो गोल उक्त सिजनमा रोनाल्डोको ३३औँ गोल थियो, यससँगै मध्यपङ्तिमा खेल्ने रोनाल्डोले सन् १९६७-६८ को सिजनमा जर्ज बेस्टले राखेको ३२ गोलको क्लब किर्तिमान तोडेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Taylor |first=Daniel |title=Best's crown intact until Ronaldo cures his travel sickness |url=https://www.theguardian.com/football/2008/apr/01/championsleague.sport |work=The Guardian |location=London |date=1 April 2008 |accessdate=2 April 2008}}&lt;/ref&gt; मे ११ मा विगान विरुद्ध पेनाल्टीबाट निर्णायक गोल गर्दै उनले युनाइटेडलाई अर्को प्रिमियर लिग उपाधि जिताए। &lt;ref&gt;{{cite news |last=McCarra |first=Kevin |url=https://www.theguardian.com/football/2008/may/11/premierleague.wiganathletic |title=Ronaldo makes Wigan suffer as champions mix business with pleasure |date=12 May 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=The Guardian |location=London}}&lt;/ref&gt; लिगमा ३१ गोल गरेका कारण उनले प्रिमियर लिग गोल्डेन बुट जिते भने युरोपेली गोल्डेन शू जित्ने पहिलो विङ्गर बने। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/7401795.stm |title=Ronaldo &amp; Ferguson win top awards |date=14 May 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=720667.html |title=Ronaldo scoops ESM Golden Shoe |date=17 June 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=UEFA Official Website}}&lt;/ref&gt;

[[File:C Ronaldo.jpg|thumb|right|रोनाल्डो फ्री किक हान्न तयार हुँदै]]

सन २००७-०८ को सिजनमा युनाइटेडले युइएफए च्याम्पियन्स लिगको उपाधि जित्दा रोनाल्डोको भूमिका महत्त्वपुर्ण रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Brown |first=Oliver |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2293527/Cristiano-Ronaldo-puts-Man-Utd-into-quarters.html |title=Cristiano Ronaldo puts Man Utd into quarters |date=5 March 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=The Daily Telegraph |location= London}}&lt;/ref&gt; च्याम्पियन्स लिगको उक्त संस्करणमा सर्वाधिक गोल गरेका रोनाल्डोले युइएफए वर्ष खेलाडी भएका थिए।&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=63706/profile/ &quot;क्रिस्टियानो रोनाल्डोको प्रोफाइल&quot;]. UEFA.com. Retrieved 1 July 2014&lt;/ref&gt; उनले लगातार दोस्रो वर्ष पिएफए वर्ष खेलाडी तथा एफडब्लुए वर्ष खेलाडीको उपाधि पनि जितेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/7370319.stm |title=Ronaldo named player of the year |date=27 April 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=BBC Sport}}&lt;/ref&gt;

सन २००८-०९ को संस्करण युनाइटेडमा उनको अन्तिम संस्करण थियो। उनले २००८ नोभेम्बर १५ मा स्टोक सिटी विरुद्ध गोल गर्दै युनाइटेडका लागि आफ्नो गोल सङ्ख्या १०० पुर्‍याएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Weaver |first=Paul |url=https://www.theguardian.com/football/2008/nov/17/premierleague-manchesterunited |title=United swear by Ronaldo as Stoke can only curse |date=17 November 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt; यस सँगै उनले एकै संस्करणमा प्रिमियर लिगका सबै १९ विपक्षी विरुद्ध गोल गर्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite journal |date=15 November 2008 |title=Stat Attack |journal=The United Review |volume=70 |issue=11 |page=65 |publisher=Manchester United}}&lt;/ref&gt;  २००८ मा युनाइटेडले क्लब विश्वकप जित्दा रोनाल्डोको योगदान महत्त्वपुर्ण रह्यो।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bailey |first=Richard |url=http://www1.skysports.com/football/live/match/10390/report |title=United secure final date |date=18 December 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=Sky Sports}}&lt;/ref&gt; प्रतियोगितामा उनले सिल्भर बल जिते।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bevan |first=Chris |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/7793438.stm |title=Liga de Quito 0–1 Man Utd |date=21 December 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/japan2008/news/newsid=985037/index.html |title=Rooney crowned best player |date=21 December 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=FIFA Official Website}}&lt;/ref&gt; उनले सन २००८ को बेलोन डी' ओर जितेर जर्ज बेष्ट (१९६८) पछि सो पुरस्कार जित्ने पहिलो युनाइटेड पहिलो खेलाडी बने। &lt;ref&gt;{{cite news |last=Roughley |first=Gregg |url=https://www.theguardian.com/football/2008/dec/02/ronaldo-manchesterunited |title=Ronaldo beats off Messi and Torres to scoop Ballon d'Or |date=2 December 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=The Guardian |location= London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/ronaldo-scoops-ballon-dor-1047630.html |title=Ronaldo scoops Ballon d'Or |date=2 December 2008 |accessdate=29 August 2014 |work=The Independent |location= London}}&lt;/ref&gt; सोही वर्ष उनी फिफा वर्ष खेलाडी घोषित भए, प्रिमियर लिग खेलाडीले यो पुरस्कार पाएको यो पहिलो अवसर थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ronaldo named Fifa player of 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7822115.stm |publisher=BBC Sport |date=12 January 2009 |accessdate=2 January 2010}}&lt;/ref&gt; 
२००८-०९ को सिजन उनको प्रेरणामा युनाइटेड युइएफए च्याम्पियन्स लिगको फाइनलमा पुग्यो तर बार्सिलोनासँग पराजित भएर उप-विजेता बन्यो। &lt;ref&gt;{{cite news |first=Phil |last=McNulty |title=Man Utd 2–0 Inter Milan (agg 2–0) |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7899577.stm |publisher=BBC Sport |date=11 March 2009 |accessdate=11 March 2009}}&lt;/ref&gt;  पोर्तो क्लब विरुद्धको दोस्रो खेलमा उनले ४० यार्डबाट गरेको गोलले वर्षको सर्वोत्कृष्ट गोलको रूपमा फिफा पुस्कास अवार्ड जित्यो। &lt;ref&gt;{{cite news |title=Ronaldo's 'incredible, fantastic' goal |url=http://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid=1151584.html |publisher=FIFA |date=21 December 2009 |accessdate=15 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091224170408/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid=1151584.html |archivedate=24 December 2009}}&lt;/ref&gt;
युनाइटेडले लिग कप र लगातार तेस्रो प्रिमियर लिग उपाधि जित्दा रोनाल्डोले सो क्लबबाट नौ उपाधिहरू जिते।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Player Profile Cristiano Ronaldo|url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.career-history.html/cristiano-ronaldo|website=PremierLeague.com|accessdate=17 March 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307190146/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.career-history.html/cristiano-ronaldo |date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Man Utd 0–0 Tottenham (aet) |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/7905889.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=1 March 2009 |accessdate=17 March 2016 }}&lt;/ref&gt; म्यानचेस्टर युनाइटेडका लागि रोनाल्डोले अन्तिम गोल २००९ मे १० मा म्यानचेस्टर डर्बीमा फ्री किकमार्फत गरे।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www1.skysports.com/football/live/match/19232/report |title=United closing in on glory |date=10 May 2009 |accessdate=29 August 2014 |work=Sky Sports}}&lt;/ref&gt;

===रियल म्याड्रिड===
====२००९-२०१२: किर्तिमानी स्थानान्तरण र ला लिगा उपाधि ====
{{quote box|width=32%|align=right|quote=&quot; म भित्र रोनाल्डोको प्रशंसा बाहेक केहि छैन। उ संसारकै सर्वोत्कृष्ट खेलाडी हो भन्न कुनै गाह्रो छैन। विपक्षीलाई उसले गोल गर्ने त्राश अकल्पनीय हुन्छ। उसको तथ्याङ्क अविश्वसनिय छन: गोल, गोलको प्रयास, पेनाल्टी बक्समा उपस्थिति, हेडर। उ सँग सबै कौशल छन्। अति नै प्रभावशाली।&quot; |source=— रोनाल्डो म्यानचेस्टर युनाइटेडबाट रियल म्याड्रिडमा गएपछि युनाइटेडका प्रशिक्षक एलेक्स फर्गुसन &lt;ref name=bio&gt;{{cite web|title=Cristiano Ronaldo Bio, Stats, News|url=http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/22774/cristiano-dos-santos-aveiro-ronaldo|work=ESPN FC|accessdate=26 February 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318034856/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/22774/cristiano-dos-santos-aveiro-ronaldo |date=18 March 2012 }}&lt;/ref&gt;}}

सन २००९ मा £८० मिलियन को [[सबैभन्दा महँगो फुटबल स्थानान्तरणहरूको सूची|किर्तिमानी स्थानान्तरण रकम]] तिरेर रियल म्याड्रिडले रोनाल्डोलाई क्लबमा भित्र्याएको थियो। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/5505073/Cristiano-Ronaldo-transfer-Real-Madrid-agree-80-million-fee-with-Manchester-United.html |title=Cristiano Ronaldo transfer: Real Madrid agree £80&amp;nbsp;million fee with Manchester United |work=The Daily Telegraph |date=11 June 2009 |accessdate=5 November 2010 |location=London |first=Mark |last=Ogden}}&lt;/ref&gt; उनलाई क्लबको रङ्गशालामा स्वागत गर्न करीब ८०,००० समर्थक भेला भएका थिए, यसले २५ वर्ष अगाडिको मारादोनालाई नेपोली क्लबमा करीब ७५,००० ले स्वागत गरेर राखेको किर्तिमानी तोड्न सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2009/jul/06/cristiano-ronaldo-real-madrid-bernabeu |title=Cristiano Ronaldo welcomed by 80,000 fans at Real Madrid unveiling |work=The Guardian |location=London |date=6 July 2009 |accessdate=6 July 2009}}&lt;/ref&gt; उक्त समयमा क्लबका कप्तान राउलले ७ नम्बरको जर्सी लाईरहेको हुनाले उनलाई ९ नम्बरको जर्सी दिइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Cristiano Ronaldo To Wear No. 9 At Real Madrid – Report|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2009/07/05/1364496/cristiano-ronaldo-to-wear-no-9-at-real-madrid-report|publisher=goal.com|date=6 June 2009 |accessdate=6 June 2009}}&lt;/ref&gt;

[[File:Cristiano Ronaldo y Diego Forlán.jpg|thumb|left|रोनाल्डो एक खेलमा डिएगो फोर्लान विरुद्ध]]

२००९-१० को संस्करण अन्तर्गत सन् २००९ अगस्ट २९ मा रियल म्याड्रिडको लागि पहिलो खेल खेल्दा रोनाल्डोले पेनाल्टीबाट गोल गरेका थिए भने उक्त खेल म्याड्रिडले ३-२ ले जितेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ronaldo in winning start for Real |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8229070.stm |publisher=BBC Sport |date=29 August 2009 |accessdate=29 August 2009}}&lt;/ref&gt; आफ्ना पहिला चार खेलमा गोल गरेर उनी रियल म्याड्रिडको सो किसिमको पहिलो खेलाडी बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/6225577/Cristiano-Ronaldo-makes-Real-Madrid-history.html |title=Cristiano Ronaldo makes Real Madrid history |work=The Daily Telegraph |location=London |date=23 September 2009 |accessdate=25 August 2010}}&lt;/ref&gt;  युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा म्याड्रिडको लागि उनका पहिला दुई गोल फ्री किक मार्फत ज्युरिच क्लब विरुद्ध बर्सिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tuesday's Champions League review |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8257957.stm |publisher=BBC Sport |date=15 September 2009 |accessdate=15 September 2009}}&lt;/ref&gt;  सन २००९ को बेलोन डी' ओर र फिफा वर्ष खेलाडीमा उनी उप-विजेता बने भने उनका प्रतिष्पर्धी मेसीले दुबै पुरस्कार जितेका थिए। स्पेनको लिगको आफ्नो पहिलो संस्करण रोनाल्डोले एक ह्याट्रिक (२०१० मे ५ मा मालोर्सा विरुद्ध) सहित ३३ गोल गरेका थिए,&lt;ref name=&quot;first La Liga season&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2010/may/06/cristiano-ronaldo-real-madrid |title=Cristiano Ronaldo hat-trick keeps Real Madrid on Barcelona's tail |date=6 May 2010 |accessdate=30 August 2014 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; तर क्लबले उपाधि जित्न भने असमर्थ रहेको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news|title=The cristiano ronaldo-higuain duo holds the real madrid's scoring record|url=http://1x2.eu/top-players/cristiano-ronaldo/the-cristiano-ronaldo-higuain-duo-holds-the-real-madrids-scoring-record/|work=1x2.eu|date=6 May 2010|accessdate=6 May 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107100926/http://1x2.eu/top-players/cristiano-ronaldo/the-cristiano-ronaldo-higuain-duo-holds-the-real-madrids-scoring-record/ |date=7 January 2016 }}&lt;/ref&gt;

राउलले क्लब छाडेपछि सन् २०१०-११ को संस्करण देखि रोनाल्डोले ७ नम्बरको जर्सी लाएर खेल्न थालेका थिए।&lt;ref name=&quot;Raul&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.whoateallthepies.tv/kits/37525/cristiano-ronaldo-takes-rauls-no-7-shirt-at-real-madrid-benzema-moves-to-no-9-xabi-alonso-takes-no-14.html |title=Cristiano Ronaldo Takes Raul's No.7 Shirt at Real Madrid, Benzema Moves To No.9, Xabi Alonso Takes No.14 |accessdate=3 August 2010 |publisher=whoateallthepies.tv |date=3 August 2010}}&lt;/ref&gt; २०१० अक्टोबर २३ मा उनले जीवनमै पहिलोपल्ट एक खेलमा चार गोल गर्दै रेसिङ् सान्तान्देर विरुद्ध म्याड्रिडलाई ६-१ को जित दिलाए। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/9121629.stm |title=Cristiano Ronaldo scores four in Real Madrid victory |date=23 October 2010 |accessdate=30 August 2014 |work=BBC}}&lt;/ref&gt;  उनले सोही सिजन एथ्लेटिक बिल्बाओ, लेभान्टे, भिल्लार्रियाल र मालागा विरुद्ध ह्यट्रिक गरे।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2010/SPORT/football/11/20/football.real.madrid.barcelona.messi.ronaldo/ |title=Ronaldo matches Messi's treble as Real and Barca go goal crazy |date=20 November 2010 |accessdate=30 August 2014 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

२०११ अप्रिलमा भएका चार एल क्लासिको (बार्सिलोना विरुद्ध) खेलमा उनले दुई गोल गर्दै आफ्नो गोल सङ्ख्या ४२ पुर्याए र आफूले एक सिजनमा गरेको जम्मा गोलको बराबरी गरे। युइएफए च्याम्पियन्स लिगको सेमिफाइनलबाट म्याड्रिड बाहिरिए पनि कोपा डेल रेको फाइनलमा रोनाल्डोले विजयी गोल गर्दै स्पेनमा पहिलो उपाधि जिते।&lt;ref name=&quot;second season Madrid&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3365041,00.html Madrid clinch Copa del Rey] ''[[Sky Sports]]'' Retrieved 20 April 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110423012003/http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3365041,00.html |date=23 April 2011 }}&lt;/ref&gt; त्यसको दुई हप्ता भित्र रोनाल्डोले सेभिल्ला विरुद्ध चार गोल&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/302101 |title=Report: Sevilla FC v Real Madrid – Spanish Primera División |publisher=ESPN FC |date=7 May 2011 |accessdate=3 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511000639/http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/302101? |archivedate=11 May 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511000639/http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/302101 |date=11 May 2011 }}&lt;/ref&gt; गेटाफे विरुद्ध ह्यट्रिक,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-delay-coronation-of-barcelona-as-la-liga-champions-2282286.html |title=Real Madrid delay coronation of Barcelona as La Liga champions |date=11 May 2011 |accessdate=30 August 2014 |work=The Independent}}&lt;/ref&gt; र भिल्लार्रियाल विरुद्ध फ्री किकमार्फत दुई गोल गर्दै सिजनमा आफ्नो लिग गोलसङ्ख्या ३८ पुर्याए, यो टेल्मो जार्रा र ह्युगो स्यान्चेजको लिग किर्तिमानको बराबरी थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8515923/Real-Madrids-Cristiano-Ronaldo-equals-La-Liga-goal-scoring-record-but-hes-not-obsessed-with-scoring-goals.html |title=Real Madrid's Cristiano Ronaldo equals La Liga goal-scoring record |date=16 May 2011 |accessdate=30 August 2014 |work=The Daily Telegraph |location= London}}&lt;/ref&gt; सिजनको अन्तिम खेलमा अल्मेरिया विरुद्ध दुई गोल गर्दै उनी ला लिगाको एक सिजनमा ४० गोल गर्ने पहिलो खेलाडी बने।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/13485792 |title=Cristiano Ronaldo sets new Primera Liga scoring record |date=21 May 2011 |accessdate=30 August 2014 |work=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2011/SPORT/football/05/21/football.ronaldo.spain.record/ |title=Ronaldo breaks La Liga record as Real rout Almeria |date=21 May 2011 |accessdate=30 August 2014 |work=CNN }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903070758/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/football/05/21/football.ronaldo.spain.record/ |date=3 September 2014 }}&lt;/ref&gt; स्पेनको पिचीची अवार्ड (सर्वाधिक गोलकर्ता) सँगै उनले युरोपियन गोल्डेन शू जिते र दुई फरक लिगबाट सो उपाधि जित्ने पहिलो खेलाडी बने।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=1634078.html |title=Record-breaking Ronaldo wins 2010/11 Golden Shoe |date=23 May 2011 |accessdate=30 August 2014 |work=UEFA Official Website}}&lt;/ref&gt; उक्त सिजन रोनाल्डोले सबै प्रतियागिताहरूमा जम्मा ५३ गोल गरे।

[[File:Cristiano Ronaldo Madrid.jpg|thumb|upright| ९ नम्बरको जर्सी लाएका रोनाल्डो]]

सन २०११-१२ को सिजनमा उनले सबै प्रतियागिताहरूमा जम्मा ६० गोल गरे।&lt;ref&gt;[http://soccernet.espn.go.com/team/squad/_/id/86/season/2011/league/esp.1/real-madrid?cc=4716 &quot;Real Madrid Squad Stats (Spanish Primera División) – 2011–12&quot;]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ESPN. Retrieved 7 September 2014&lt;/ref&gt; रियल म्याड्रिडको लागि १०० औँ गोल उनले सुपरकोपा डे स्पेनको खेलमा बार्सिलोना विरुद्ध क्याम्प नउमा गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Barcelona 3 Real Madrid 2; agg 5-4, match report|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8707839/Barcelona-3-Real-Madrid-2-agg-5-4-match-report.html|publisher=The Telegraph|date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt;  सन २०११ मा उनी पुन: फिफा बेलोन डी' ओरमा उप-विजेता बने। पाँच क्लबहरू (रियल जारागोजा, रायो भाल्लेकानो, मालागा, ओसासुना, सेभिल्ला) विरुद्ध ह्याट्रिक गर्दै रोनाल्डोले म्याड्रिडलाई लिगको आधा खेल सकिदा शीर्ष स्थानमा पुर्याए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8728695/Cristiano-Ronaldo-grabs-hat-trick-as-Real-Madrid-defeat-Real-Zaragoza-6-0.html |title=Cristiano Ronaldo grabs hat-trick as Real Madrid defeat Zaragoza 6–0 |date=28 August 2011 |accessdate=30 August 2014 |work=The Daily Telegraph |location= London}}&lt;/ref&gt; सो संस्करण रियल म्याड्रिडले किर्तिमानी १०० अङ्क सहित लिग जितेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/9078733/Cristiano-Ronaldos-sixth-hat-trick-of-the-season-sees-Real-Madrid-open-10-point-lead-over-Barcelona-in-La-Liga.html |title=Cristiano Ronaldo's sixth hat-trick of the season sees Real Madrid open 10-point lead over Barcelona |date=13 February 2012 |accessdate=30 August 2014 |work=The Daily Telegraph |location= London}}&lt;/ref&gt; रोनाल्डोले ९२ लिग खेलबाट १०० गोल गर्दै सन २०१२ मार्च २४ मा क्लबको लागि नयाँ किर्तिमान राख्दा पुस्कासको पुरानो रेकर्ड तोडियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.espnfc.com/story/1039908 |title=Madrid and Barca victorious |date=24 March 2011 |accessdate=30 August 2014 |publisher=ESPN Soccernet}}&lt;/ref&gt; रोनाल्डोले सो सिजनमा ४६ गोल गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Lionel Messi: Barcelona striker's goal record in numbers|url=http://www.bbc.co.uk/sport/football/29507683|publisher=BBC|date=29 March 2016}}&lt;/ref&gt; साथै, एकै सिजनमा लिगका सबै १९ विपक्षी टिम विरुद्ध गोल गर्ने पहिलो खेलाडी बने।&lt;ref name=&quot;footballzz1&quot;&gt;{{cite web|title=Ronaldo makes history scoring against every La Liga team|url=http://www.footballzz.com/noticia.php?id=63858|publisher=footballzz.com|accessdate=14 May 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130811184611/http://www.footballzz.com/noticia.php?id=63858 |date=11 August 2013 }}&lt;/ref&gt;

२०१२-१३ को सिजनको सुरुवातमा म्याड्रिडले सुपरकोपा डे स्पेन जित्यो। साथै बार्सिलोना विरुद्ध सुपर कपमा रोनाल्डोले २ गोल गर्दा म्याड्रिडले उपाधि चुम्यो&lt;ref name=&quot;Supercopa 12&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2012/aug/23/barcelona-real-madrid-live-mbm|title=Barcelona 3–2 Real Madrid – as it happened|work=The Guardian|date=23 August 2012 |accessdate=30 August 2012}}&lt;/ref&gt; उनले च्याम्पियन्स लिगमा पहिलो ह्याट्रिक अज्याक्स विरुद्ध गरे जुन खेल म्याड्रिडले ४-१ ले जित्यो।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Tynan |first=Gordon |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/champions-league-roundup-cristiano-ronaldo-grabs-another-real-madrid-hattrick-8196517.html |title=Cristiano Ronaldo grabs another Real Madrid hat-trick |date=4 October 2012 |accessdate=30 August 2014 |work=The Independent |location= London}}&lt;/ref&gt; चार दिन पछि उनी एल क्लासिकोमा २-२ को बराबरी हुँदा दुबै गोल गरेर लगातार छ एल क्लासिकोमा गोल गर्ने पहिलो खेलाडी बने। सन २०१२ को फिफा बेलोन डी' ओरमा पनि रोनाल्डो दोस्रो भए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2013/01/07/sport/football/football-messi-wins-ballon-dor-ronaldo-iniesta/index.html?hpt=isp_c1 |title=Messi crowned world's best for record fourth time |work=CNN |date=8 January 2013 |accessdate=10 May 2013}}&lt;/ref&gt;

====२०१३–२०१४: लगातार बेलोन डी' ओर र ''ला डेसिमा''====
२०१२-१३ सिजन अन्तर्गत सन २०१३ जनवरी ६ मा रोनाल्डोले पहिलो पटक रियल म्याड्रिडको कप्तानी गरे। उक्त खेलमा दुई गोल गरेर १० खेलाडीमा सीमित म्याड्रिडलाई रेआल सोसिदाद विरुद्ध ४-३ को जित दिलाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|last=Marioni |first=Massimo |url=http://metro.co.uk/2013/01/07/iker-casillas-rejects-captains-armband-gesture-from-cristiano-ronaldo-3341136/ |title=Iker Casillas rejects captain's armband gesture from Cristiano Ronaldo |work=Metro|location=UK |date=7 January 2013 |accessdate=25 January 2013}}&lt;/ref&gt; उनले क्लब जीवनको ५०० औँ खेल बार्सिलोना विरुद्ध खेल्दा  एल क्लासिकोमा म्याड्रिडको कप्तानी गर्ने ६० वर्षमा पहिलो गैर-स्पेनी खेलाडी बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lowe |first=Sid |url=https://www.theguardian.com/football/2013/jan/30/real-madrid-barcelona-copa-del-rey |title=Real Madrid 1–1 Barcelona Copa del Rey semi-final first leg match report |work=The Guardian |location= London |date=30 January 2013 |accessdate=21 February 2013}}&lt;/ref&gt;  त्यसको तीन दिन अघि गेटाफे विरुद्ध ह्याट्रिक गरेर उनले आफ्नो क्लब गोल ३०० पुर्याएका थिए। मे ८ मा मालागा विरुद्ध उनले रियल म्याड्रिडको लागि २०० औँ गोल (१९७ खेलमा) गरे।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en-us/news/1956/europe/2013/05/08/3964637/cristiano-ronaldo-reaches-200-goals-for-real-madrid-with|title=Cristiano Ronaldo reaches 200 goals for Real Madrid with Malaga strike|publisher=goal.com|date=8 May 2013 |accessdate=10 May 2013}}&lt;/ref&gt; रोनाल्डोले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरे पनि म्याड्रिड कोपा डेल रेको फाइनल र लगातार तेस्रोपटक च्याम्पियन्स लिगको सेमिफाइनलमा पराजित भयो भने लिगको उप-विजेतामा सिमित भयो।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lowe |first=Sid |url=https://www.theguardian.com/football/2013/feb/26/barcelona-real-madrid-copa-del-rey |title=Cristiano Ronaldo scores twice as Real Madrid crush Barcelona |work=The Guardian |location= London |date=26 February 2013 |accessdate=13 March 2013}}&lt;/ref&gt; तर रोनाल्डो भने क्याम्प नउमा लगातार छ खेलमा गोल गर्ने खेलाडी बने, १२ गोलका साथ दोस्रोपटक च्याम्पियन्स लिगको सर्वाधिक गोलकर्ता बने, भने उक्त सिजनमा  सबै प्रतियोगितामा गरेर जम्मा गोल सङ्ख्या ५५ पुर्याए।

[[File:CR derbi 2013 cropped.png|thumb|left|upright|२०१३ को एक खेलमा रोनाल्डो]]

२०१३-१४ को संस्करणको सुरुवातमा क्लबसँगको आफ्नो अनुबन्ध परिमार्जन तथा थप गरेर सन् २०१८ सम्म पुर्याउदा उनी सर्वाधिक कमाउने फुटबल खेलाडी बनेका थिए। सन २०१३ मा रोनाल्डोले ५९ खेलबाट ६९ गोल गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.marca.com/2013/12/31/en/football/real_madrid/1388444820.html |title=Cristiano Ronaldo's goal-den 2013, month by month |work=Marca|location=Spain |date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;  सन २०१३ को अन्त्यतिर रोनाल्डोले २२ खेलबाट ३२ गोल गरे जसमा ५ ह्याट्रिक (गालातासारे, सेभिया, रेआल सोसिदाद, उत्तर आयरल्यान्ड, र स्विडेन विरुद्ध) रहेका थिए। सो वर्ष उनी फिफा बेलोन डी' ओर विजेता बन्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/25705654 |title=Ballon d'Or: Cristiano Ronaldo beats Lionel Messi and Ribery |date=13 January 2014 |work=BBC Sport}}&lt;/ref&gt;

रियल म्याड्रिडले आफ्नो दशौँ युरोपेली उपाधि जित्दा रोनाल्डोको भूमिका उल्लेखनिय रहेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inagist.com/all/438976810651381761/?utm_source=inagist |title=Cristiano Ronaldo: first player in history to score 10+ goals in 3 consecutive Uefa Champions League campaigns |publisher=Inagist |date=27 February 2014}}&lt;/ref&gt; साल्के, डर्टमुण्ड, बायर्न म्युनिख जस्ता क्लबसँग उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका उनले फाइनलमा [[एट्लेटिको म्याड्रिड|आत्लेतिको माद्रिद]] विरुद्ध ४-१ को जितमा पेनाल्टीबाट गोल गरेपछि युरोपेली कपको फाइनलमा दुई विजयी टोलीबाट गोल गर्ने पहिलो खेलाडी बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/2014/05/25/soccer-champions-ronaldo-idINL3N0OB00020140525 |title=Ronaldo first to score for two different European Cup winners |work=Reuters |last=Collett |first=Mike |date=24 May 2014 |accessdate=25 May 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140525200442/http://in.reuters.com/article/2014/05/25/soccer-champions-ronaldo-idINL3N0OB00020140525 |date=25 May 2014 }}&lt;/ref&gt; उक्त फाइनलमा रोनाल्डो डाक्टरको सल्लाह विरुद्ध गएर खेलेका थिए, र यस बारेमा उनले भनेका थिए: “जीवनमा त्याग नगरी जित असम्भव छ, त्यसैले जोखिम उठाउनै पर्छ।”&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/354461.html#y5JPi1lcsRmaQZgx.99 |title=Ronaldo 'risked career' by playing through pain barrier |date=9 October 2014 |accessdate=10 October 2014 |work=ESPN }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017025938/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/354461.html#y5JPi1lcsRmaQZgx.99 |date=17 October 2014 }}&lt;/ref&gt; १७ गोल गरेर तेस्रोपल्ट च्याम्पियन्स लिगको सर्वाधिक गोलकर्ता बनेका रोनाल्डो, युइएफए वर्ष खेलाडी पनि बन्न सफल भएका थिए।

कोपा डेल रेको सेमिफाइनलमा [[एट्लेटिको म्याड्रिड|आत्लेतिको माद्रिद]] विरुद्ध २ गोल गरेका उनी फाइनल भने चोटका कारण खेल्न पाएनन, जसमा रियल बार्सिलोना विरुद्ध २-१ ले विजयी भयो। सेमिफाइनलमा एत्लेटिको म्याड्रिडविरुद्धको पहिलो गोल गरेपछि उनी खेलको ९० मिनेटको हरेक मिनेटमा गोल गर्ने पहिलो खेलाडी बने।&lt;ref&gt;name=Treadway&gt;{{cite news |last=Treadaway |first=Dan |url=http://www.si.com/extra-mustard/2014/02/12/throughout-his-career-cristiano-ronaldo-has-scored-a-goal-in-every-minute-of-a-game |title=Cristiano Ronaldo Has Scored a Goal in Every Minute of a Game Throughout His Career |date=12 February 2014 |accessdate=30 August 2014 |work=[[Sports Illustrated]]}} &lt;/ref&gt; ला लिगामा तेस्रो भए पनि रोनाल्डोले ३१ गोल गरेर पिचीची अवार्ड र युरोपियन गोल्डेन शू (स्वारेजसँग संयुक्त रूपमा) जिते।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/308791.html |title=Suarez claims top billing with Ronaldo |work=ESPN |date=19 May 2014 |accessdate=21 May 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140520071349/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/308791.html |date=20 May 2014 }}&lt;/ref&gt; जनवरी ६ मा सेल्टा भिगो विरुद्ध २ गोल गर्दा उनले ६५३ खेलबाट क्लब र देशको लागि ४०० औँ गोल गरेका थिए। भालेन्सिया विरुद्ध मे ४ मा पछाडी फर्केर हानेको गोल (ब्याकहिल भली) उनको सो सिजनको ५० औँ गोल थियो जुन गोललाई ला लिगाले वर्षको उत्कृष्ट गोलको दर्जा दियो भने रोनाल्डोलाई ला लिगा वर्ष खेलाडीको पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.realmadrid.com/en/news/2014/05/cristianos-spectacular-backheel-to-reach-50-goals?pid=1394215343652 |title=Cristiano's spectacular backheel to reach 50 goals |first=Javier |last=García |publisher=Real Madrid |date=4 May 2014 |accessdate=15 May 2014}}&lt;/ref&gt;
सन २०१४-१५ को सिजनमा रोनाल्डोले ६१ गोल गर्दै नया व्यक्तिगत किर्तिमान राखेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ronaldo beats his personal best for a single season |url=http://as.com/diarioas/2015/05/24/english/1432466623_718194.html |publisher=AS (English) |accessdate=24 May 2015 |date=24 May 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524231648/http://as.com/diarioas/2015/05/24/english/1432466623_718194.html |date=24 May 2015 }}&lt;/ref&gt; डिसेम्बर ६ मा ला लिगाको २३ औँ ह्याट्रिक गर्दा रोनाल्डो ला लिगामा सबैभन्दा छिट्टो ला लिगामा २०० गोल (१७८ खेल) गर्ने खेलाडी बनेका थिए। २०१४ को फिफा क्लब विश्वकप जितेपछि,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2199029.html |title=Real Madrid claim FIFA Club World Cup |date=20 December 2014 |accessdate=21 December 2014 |work=UEFA}}&lt;/ref&gt; रोनाल्डोले लगातार दोस्रो पटक फिफा बेलोन डी' ओर विजेता बन्दै तीन पटक सो अवार्ड जित्ने सिमित खेलाडीमा पर्न सफल भए।&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/ballon-dor/news/y=2015/m=1/news=ronaldo-kessler-low-and-kellermann-triumph-at-fifa-ballon-d-or-2014-2505871.html &quot;Ronaldo, Kessler, Low and Kellermann triumph at FIFA Ballon d’Or 2014&quot;]. FIFA.com. Retrieved 13 January 2015&lt;/ref&gt;

====२०१५-२०१६: रियल म्याड्रिडको सर्वाधिक गोलकर्ता र ''ला अनडेसिमा''====
[[File:Ronaldo vs. FC Schalke 04 (16854146922).jpg|thumb|upright|सन २०१५ मा साल्के क्लब विरुद्ध रोनाल्डो]]

२०१४-१५ सिजनको शितकालिन विश्रामपछि रियल र रोनाल्डो दुबैको स्तर खस्किएको थियो।&lt;ref name=&quot;AS&quot;/&gt; सन् २०१५ को पहिलो खेलमा रोनाल्डोले सुरुवाती गोल गरेपनि म्याड्रिड भ्यालेन्सियासँग २-१ ले पराजित भई २२ खेलको विजयी यात्रा टुङ्गिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |newspaper=The Daily Telegraph |date=4 January 2015 |title=Real Madrid fall short of world-record winning run as they lose 2-1 to Valencia |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/real-madrid/11324451/Real-Madrid-fall-short-of-world-record-winning-run-as-they-lose-2-1-to-Valencia.html |accessdate=22 April 2016}}&lt;/ref&gt; रियल म्याड्रिडले सो सिजन ला लिगामा दोस्रो स्थानमा चित्त बुझायो भने च्याम्पियन्स लिगमा सेमिफाइनलबाट बाहिरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Cristiano Ronaldo eclipses his best in an up-and-down Real Madrid campaign|url=http://www.espnfc.us/club/real-madrid/86/blog/post/2461499/ronaldo-eclipses-his-best-in-tumultuous-real-madrid-season|publisher=ESPN FC|accessdate=27 May 2015|date=28 May 2015}}&lt;/ref&gt; च्याम्पियन्स लिगमा टिमलाई सेमिफाइनलमा पुर्याउन रोनाल्डोले उत्कृष्ट खेल खेलेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cristiano levels Raúl and Messi in Europe with Schalke goal |url=http://as.com/diarioas/2015/02/19/english/1424302247_031153.html |date=19 February 2015 |accessdate=19 February 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219052541/http://as.com/diarioas/2015/02/19/english/1424302247_031153.html |date=19 February 2015 }}&lt;/ref&gt; च्याम्पियन्स लिगमा १० गोल गरेका उनी लगातार तेस्रो र समग्रमा चौथो पटक सर्वाधिक गोलकर्ता भएका थिए।&lt;ref name=&quot;AS&quot;/&gt;

ला लिगामा रियल म्याड्रिड दोस्रो भयो तर रोनाल्डोको गोलको वर्षा जारी रहेको थियो। अप्रिल ५ मा ग्रानाडा विरुद्ध उनले जीवनमा पहिलो पटक एक खेलमा ५ गोल गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/32121102|title=Real Madrid 9–1 Granada|accessdate=5 April 2015|work=बिबिसी}}&lt;/ref&gt; तीन दिन पछि उनले म्याड्रिड क्लबको लागि ३०० औँ गोल रायो भाल्लेकानो विरुद्ध गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/32176264|title=Rayo Vallecano 0–2 Real Madrid|date=8 April 2015|work=बिबिसी}}&lt;/ref&gt; सेभिल्ला, इस्प्यानोल र ग्रानाडा विरुद्ध ह्याट्रिक गरेर उनले रियलमा आफ्नो ह्याट्रिक ३१ पुर्याए। रियल म्याड्रिड क्लबमा २८ ह्याट्रिकका साथ अल्फेडो डि स्टेफ्यानो सर्वाधिक ह्याट्रिककर्ता थिए।&lt;ref name=&quot;AS&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/32499612|title=Sevilla 2–3 Real Madrid|date=2 May 2015|work=बिबिसी}}&lt;/ref&gt; उक्त सिजनमा रोनाल्डोले ४८ लिग गोल गरे। पिचीची अवार्डको साथमा उनले युरोपियन गोल्डेन शू किर्तिमानी चौथोपल्ट जिते।&lt;ref name=&quot;AS&quot;/&gt;

[[File:Cristiano Ronaldo entrenando.jpg|thumb|left|रोनाल्डो (बीचमा) खेलको पुर्वतयारी गर्दै]]

रियल म्याड्रिडमा रोनाल्डोको सातौँ संस्करण (सन् २०१५-१६) को सुरुवातमा उनी लिगमा र सबै प्रतियोगितामा क्लबको तर्फबाट सर्वाधिक गोलकर्ता बने। २०१५ सेप्टेम्बर १२ मा इस्प्यानोल विरुद्ध ५ गोल गरेर उनले ला लिगामा आफ्नो गोल सङ्ख्या २३० (२०३ खेलबाट) पुर्याए र राउललाई उछिन्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.laliga.es/noticias/un-historico-ronaldo-lidera-la-goleada-al-espanyol|title=Un histórico Ronaldo lidera la goleada al Espanyol|publisher=laliga.es|date=12 September 2015|accessdate=12 September 2015}}&lt;/ref&gt; अक्टोवर १७ मा लेभान्टे विरुद्ध १ गोल गरेर सबै प्रतियोगिताहरूमा आफ्नो गोल सङ्ख्या ३२४ पुर्याए र यस किर्तिमानमा पनि राउललाई उछिने। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/34549203 |title=BBC Sport - Real Madrid 3-0 Levante |date=17 October 2015 |work=[[BBC Sport]] |accessdate=17 October 2015}}&lt;/ref&gt; युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा साख्तर डोनेस्क विरुद्ध ह्याट्रिक गर्दै उनी सो प्रतियोगिताको इतिहासमा सर्वाधिक गोलकर्ता पनि बने।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11945/9993056/ronaldo-scores-a-hat-trick-as-real-madrid-beat-shakhtar|title=Cristiano Ronaldo scores a hat-trick as Real Madrid beat Shakhtar|publisher=Sky Sports|date=16 September 2015|accessdate=16 September 2015}}&lt;/ref&gt; सेप्टेम्रब ३० मा माल्मो क्लबसँगको खेलमा २ गोल गर्दा उनले क्लब र देशको लागि ५०० गोल गरेर एउटा कोशेढुङ्गो पार गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;500 goals&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.us/real-madrid/story/2619945/real-madrid-cristiano-ronaldo-scores-500th-career-goal|title=Real Madrid forward Cristiano Ronaldo scores 500th career goal|publisher=ESPN FC|date=30 September 2015|accessdate=30 September 2015}}&lt;/ref&gt; माल्मो क्लबसँगको अर्को खेलमा ४ गोलसहित युइएफए च्याम्पियन्स लिगको समूह चरणमा ११ गोल गरेर उनी समूह चरणमा दोहोरो अंकको गोल गर्ने पहिलो खेलाडी बन्न सफल भए।&lt;ref name=&quot;UEFA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2016/matches/round=2000634/match=2015746/postmatch/report/index.html|title=Ronaldo rampant as Madrid put eight past Malmö|publisher=Union of European Football Associations|date=8 December 2015}}&lt;/ref&gt; सन २०१५ को फिफा बेलोन डी' ओरमा रोनाल्डो दोस्रो भए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/football/35285469 |publisher=BBC Sport |date=11 January 2015 |title=Lionel Messi wins Ballon d'Or over Cristiano Ronaldo and Neymar |accessdate=22 April 2016}}&lt;/ref&gt;

सन २०१६ मार्च ५ मा साल्ता भिगो विरुद्ध चार गोल गरेर उनले ला लिगामा आफ्नो गोल सङ्ख्या २५२ पुर्याए, यसरी प्रतियोगिताको इतिहासमा जार्रालाई उछिन्दै उनी दोस्रो सर्वाधिक गोलकर्ता बन्न सफल भए।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Real Madrid 7 Celta Vigo 1: Ronaldo hits four to beat Zarra mark|url=http://www.fourfourtwo.com/news/real-madrid-7-celta-vigo-1-ronaldo-hits-four-beat-zarra-mark#:aHzEx0m1WzTvYA|accessdate=5 March 2016|work=FourFourTwo|date=5 March 2016}}&lt;/ref&gt; अप्रिल २ मा १० खेलाडीमा सिमित रियललाई एल क्लासिकोमा २-१ को जित दिलाउन निर्णायक गोल गरेका रोनाल्डोले,&lt;ref&gt;{{cite news|title=Barcelona 1–2 Real Madrid|url=http://www.bbc.co.uk/sport/football/35928630|date=3 April 2016}}&lt;/ref&gt; वुल्फ्सबर्ग क्लबसँगको खेलमा ह्याट्रिक गर्दै पहिलो खेलमा २-० को हार उल्टाएर समग्रमा ३-२ को जित सहित रियल म्याड्रिडलाई च्याम्पियन्स लिगको सेमिफाइनलमा पुर्याए।&lt;ref&gt;{{cite news|title=3-0: Comeback accomplished, now for the semi-finals; Real Madrid overcome Wolfsburg courtesy of a Cristiano Ronaldo hat-trick, to take their place in Friday's Champions League draw.|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2016/04/3-0-comeback-accomplished-now-for-the-semi-finals|date=12 April 2016}}&lt;/ref&gt; च्याम्पियन्स लिग उक्त संस्करण १६ गोल गर्दै उनी लगातार चौथो र समग्रमा पाँचौपल्ट सर्वाधिक गोलकर्ता बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cristiano Ronaldo takes scoring prize again |publisher=UEFA |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2368004.html |accessdate=31 May 2016}}&lt;/ref&gt; २०१६ को च्याम्पियन्स लिग फाइनल पुन: एत्लेटिको म्याड्रिडविरुद्ध भयो। १२० मिनेटसम्मको खेल १-१ को बराबरी भएपछि पेनाल्टी सुटआउटमा उनले निर्णायक गोल गरे। यो रियल म्याड्रिडको ११ औँ युरोपियन कप (ला अनडेसिमा) र रोनाल्डोको तेस्रो च्याम्पियन्स लिग उपाधि थियो।&lt;ref name=&quot;Independent16&quot;&gt;{{cite news |first=Samuel |last=Stevens |title=Cristiano Ronaldo brands his critics 'jealous' after third Champions League triumph |newspaper=The Independent |date=30 May 2016 |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/cristiano-ronaldo-brands-critics-jealous-after-third-champions-league-triumph-a7056501.html?utm_campaign=Contact+SNS+For+More+Referrer&amp;utm_medium=twitter&amp;utm_source=snsanalytics |accessdate=31 May 2016}}&lt;/ref&gt; यो सँगै रोनाल्डोले लगातार छैठौँ सिजन ५० गोलभन्दा धेरै गरे। उनलाई सो संस्करणको युइएफए वर्ष खेलाडीको पुरस्कार दिइएको थियो।&lt;ref name=&quot;Independent16&quot;/&gt;

२०१६ नोवेम्बर ६ मा उनले क्लबसँगको अनुबन्ध सन २०२१ सम्म बढाउन सहमति जनाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Announcement: Cristiano Ronaldo|publisher=realmadrid.com|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2016/11/official-announcement-cristiano-ronaldo|accessdate=6 November 2016}}&lt;/ref&gt; नोवेम्बर १९ मा एत्लेटिको म्याड्रिडसँगको खेलमा ह्यट्रिक गर्दा उनी म्याड्रिड डर्बीमा सर्वाधिक (१८) गोल गर्ने खेलाडी बने।&lt;ref name=&quot;madrid derby top-scorer&quot;/&gt;&lt;ref name=FFT /&gt; २०१६ डिसेम्बर  १५ मा क्लब वर्ल्डकपको सेमिफाइनल खेलमा क्लब अमेरिका विरुद्धको गोल उनको ५०० औँ क्लब गोल (३७७ रियल, ११८ युनाइटेड, ५ स्पोर्टिङ) थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.com/real-madrid/story/3014020/real-madrid-forward-cristiano-ronaldo-scores-500th-club-goal |title=Real Madrid forward Cristiano Ronaldo scores 500th club goal |date=15 December 2016  |accessdate=15 December 2016 |publisher=ESPN FC}}&lt;/ref&gt; क्लब वर्ल्डकपको फाइनलमा उनले जापानको कासिमा एन्ट्लर्स क्लबसँगको खेलमा ह्याट्रिक गरे।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=276112/match=300364984/match-report.html |title=Madrid see off spirited Kashima in electric extra time final |date=18 December 2016  |accessdate=18 December 2016 |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt; प्रतियोगितामा सर्वाधिक ४ गोल गरेका उनी सो प्रतियोगिताको सर्वोत्कृष्ट खेलाडी चुनिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/clubworldcup/news/y=2016/m=12/news=double-joy-for-cristiano-ronaldo-2861147.html |title=Ronaldo, Modric and Shibasaki sweep awards |date=18 December 2016  |accessdate=18 December 2016 |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt; सन २०१६ को बेलोन डी' ओर विजेता बनेका रोनाल्डोले  फिफा वर्ष खेलाडी २०१६ को उपाधि पनि पाए, जसमा उनले आफ्नो देश पोर्चुगलबाट जितेको युरोकप २०१६ ले पनि मुख्य भूमिका खेल्यो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2016/12/cristiano-ronaldo-wins-his-fourth-ballon-dor |title=Cristiano Ronaldo wins his fourth Ballon d'Or |publisher=Real Madrid |date=12 December 2016 |accessdate=18 December 2016 }}&lt;/ref&gt;

====२०१७–हालसम्म: ४०० रियल म्याड्रिड गोल र ''ला डुओडेसिमा''====
२०१७ जनवरी २७ मा भिल्लार्रियाललाई पराजित गर्ने क्रममा रोनाल्डोले पेनाल्टीबाट ला लिगामा ५७ औँ गोल गरे र ह्युगो स्यान्चेजको किर्तिमान भङ्ग गर्दै नयाँ किर्तिमान बनाए। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.com.au/club/real-madrid/86/blog/post/3070106/real-madrids-cristiano-ronaldo-passes-hugo-sanchezs-la-liga-penalty-record|title=Real Madrid's Cristiano Ronaldo passes Hugo Sanchez's La Liga penalty record|author=ESPN Staff|work=ESPN FC|date=28 February 2017|accessdate=28 February 2017|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=OPTA57 /&gt; उक्त गोल ला लिगामा रियल म्याड्रिडको ५९०० औँ गोल थियो र यो कोशेढुङ्गो पार गर्ने रियल म्याड्रिड ला लिगाको पहिलो क्लब बनेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2017/02/real-madrid-have-scored-more-than-5900-goals-in-the-league|title=Real Madrid have scored more than 5,900 goals in the league|quote=The Cristiano penalty saw the total top another hundred.|website=RealMadrid.com|date=27 February 2017|accessdate=28 February 2017|last=Leal|first= Antonio M.|publisher=Real Madrid Club de Fútbol}}&lt;/ref&gt;
रोनाल्डोले २०१६ अप्रिल १२ मा च्याम्पियन्स लिगको क्वाटर-फाइनलमा बायर्न म्युनिख विरुद्ध पहिलो खेल (बायर्नको मैदान) मा २ गोल र दोस्रो खेल (रियलको मैदान) मा ३ गोल गरेका थिए। यी गोलहरु सँगै उनी च्याम्पियन्स लिगमा १०० गोल गर्ने पहिले खेलाडी बनेका थिए।&lt;ref name=championsleague100&gt;{{cite news|title=Cristiano Ronaldo scores 100th Champions League goal |url=http://www.goal.com/en/news/1716/champions-league/2017/04/18/34722772/cristiano-ronaldo-scores-100th-champions-league-goal |website=goal.com|date=18 April 2017|publisher=Goal.com |accessdate=19 April 2017}}&lt;/ref&gt; २०१७ मे २ मा च्याम्पियन्स लिगकै सेमिफाइनल अन्तर्गतको पहिलो खेलमा एत्लेटिको म्याड्रिड अर्को ह्याट्रिक गर्दै उनी सो प्रतियोगिताको समुह चरण पछीका खेलमा ५० गोल गर्नै पहिलो खेलाडी भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/matches/round=2000786/match=2019638/postmatch/report/index.html|title=Ronaldo hat-trick leaves Real Madrid on brink of final|last=UEFA.com|website=UEFA.com|access-date=3 May 2017}}&lt;/ref&gt; सोही मे १७ मा सेल्टा भिगो विरुद्धको लिग खेलमा २ गोल गर्दा उनले युरोपमा पाँच प्रमुख लिगमा सबै भन्दा धेरै गोल गर्ने किर्तिमान आफ्नो नाममा पार्न सफल भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11096/10819175/cristiano-ronaldo-smashes-jimmy-greaves-all-time-goal-record|title=Cristiano Ronaldo smashes Jimmy Greaves' all-time goal record|work=Sky Sports|date=17 May 2017|accessdate=18 May 2017}}&lt;/ref&gt; सो संस्करण रियल म्याड्रिडले ला लिगाको उपाधि जितेको थियो&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.laliga.es/noticias/real-madrid-campeon-de-laliga-santander-2016-17|title=El Real Madrid, campeón de LaLiga Santander 2016/17|date=21 May 2017|work=laliga.es}}&lt;/ref&gt; भने च्याम्पियन्स लिग जित्दै लगातार दुई संस्करण नयाँ स्वरूपको च्याम्पियन्स लिग जित्ने पहिलो टोली बन्न सफल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/06/03/sports/champions-league-final-score.html?_r=0|title=Champions League Final: Real Madrid Confirms Its Spot as World’s Best|author=Andrew Das and Rory Smith|publisher=nytimes.com|date=3 June 2017|accessdate=3 June 2017}}&lt;/ref&gt; सो फाइनलमा युभेन्टस विरुद्ध २ गोल गरेका रोनाल्डो च्याम्पियन्स लिगको ३ फाइनलमा गोल गर्ने पहिलो खेलाडी बने भने उनले आफ्नो खेल जिवनमा ६०० गोल पनि पुरा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.com/real-madrid/story/3138139/real-madrids-cristiano-ronaldo-scores-brace-to-net-600th-career-goal|title=Real Madrid's Cristiano Ronaldo nets 600th goal, hails 'unique moment'|publisher=espnfc.com|date=3 June 2017|accessdate=3 June 2017}}&lt;/ref&gt; साथै, लगातार ५ औँ र समग्रमा ६ औँ पटक च्याम्पियन्स लिग सिजनको सर्बाधिक गोलकर्ता भए। यो रियल म्याड्रिडको चार वर्षमा तेस्रो च्याम्पियन्स लिग र समग्रमा बाह्रौ युरोपियन उपाधि (स्पेनिसमा ला डुओडेसिमा) थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2017/jun/03/juventus-real-madrid-champions-league-final-match-report|title=Real Madrid win Champions League as Cristiano Ronaldo double defeats Juve|author=Daniel Taylor|publisher=theguardian.com|date=3 June 2017|accessdate=3 June 2017}}&lt;/ref&gt;

==अन्तर्राष्ट्रिय खेल जीवन==
===२००१–२००६: सुरुवात===
[[File:Cristiano Ronaldo 20120609.jpg|thumb|upright|कप्तानको आर्मब्याण्ड लगाएका रोनाल्डो]]

पोर्चुगलको राष्ट्रिय फुटबल टिमको युवा समुहबाट रोनाल्डोले सन २००१ मा आफ्नो खेल जीवन सुरुवात गरे। उनले १५ वर्ष मुनिको उमेर समुह, १७ वर्ष मुनिको उमेर समुह, २० वर्ष मुनिको उमेर समुह, २१ वर्ष मुनिको उमेर समुह, र २३ वर्ष मुनिको उमेर समुहमा जम्मा ३४ खेल खेलेर १८ गोल गरे।&lt;ref name=YouthCaps&gt;{{cite web|url=http://www.fpf.pt/pt/Jogadores/Pesquisar-Jogadores-Internacionais/Cristiano-Ronaldo |title=Cristiano Ronaldo |work=पोर्चुगल फुटबल सङ्घ |accessdate=12 July 2016}}&lt;/ref&gt; सन २००३ अगस्त २० मा १८ वर्षको उमेरमा उनले आफ्नो राष्ट्रिय टोलीको लागि पहिलो खेल काजख्स्तान विरुद्ध खेले। उक्त खेल पोर्चुगलले १-० ले जित्यो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/en/doc/2003-08/21/content_256878.htm |title=Lucky rebound gives Portugal narrow win over Kazakhstan |work=China Daily |accessdate=25 August 2010}}&lt;/ref&gt;

उनले पोर्चुगलमै भएको युइएफए युरोकप २००४ को समुह चरणको खेलमा ग्रीस विरुद्ध राष्ट्रिय टोलीको लागि पहिलो गोल गरे तर पोर्चुगल २-१ ले पराजित भयो।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ames |first=Paul |url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/world/2004-06-12-euro2004-groupa-greece_x.htm |title= Greece stuns Portugal 2–1 |work=USA Today |date=14 June 2004 |accessdate=25 August 2010}}&lt;/ref&gt; बेलायतसँगको क्वाटर फाइनलमा पेनाल्टी सुटआउटमा र नेदरल्याण्डसँगको सेमिफाइनलमा सुरुवाती गोल गरेर उनले टिमलाइ फाइनलमा पुर्याउन मद्दत गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1582/match=1059188/postmatch/report/index.html |title=Portugal hold their nerve against England |publisher=UEFA |date=25 June 2004 |first=Adrian |last=Harte |accessdate=23 April 2016}}&lt;/ref&gt;  तर फाइनल खेल पोर्चुगलले ०-१ ले युनानसँग हार्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1623/match=1059194/postmatch/report/index.html |title=Greece are crowned kings of Europe |publisher=UEFA |date=5 July 2004 |first=Adam |last=Szreter |accessdate=23 April 2016}}&lt;/ref&gt; प्रतियोगितामा २ गोल र २ गोल सहायता प्रदान गरेका उनी  टिम अफ द टुर्नामेन्टमा छानिए।
सन २००६ को विश्वकप छनौटको युरोपियन खेलमा सात गोल सहित उनी दोस्रो सर्वाधिक गोलकर्ता भए।&lt;ref name=&quot;Ronaldo profile&quot;/&gt; २००६ को विश्वकपमा उनले आफ्नो पहिलो विश्वकप गोल इरानसँगको समुह चरणको खेलमा पेनाल्टीमार्फत गरे। बेलायतसँगको क्वाटर फाइनलमा पोर्चुगलका रक्षकलाई कुल्चेपछि वायन रुनीलाई रातो कार्ड दिइयो, तर रोनाल्डो माथि रेफ्रीलाई उक्साएको आरोप लाग्यो।&lt;ref&gt;{{cite news |date=4 July 2006 |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373212 |title=Ronaldo cleared over Rooney red card |work=[[Soccernet]] |accessdate=17 November 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110161806/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373212 |date=10 November 2012 }}&lt;/ref&gt; सेमिफाइनलमा रोनाल्डोको टोली फ्रान्ससँग १-० ले पराजित भयो।&lt;ref&gt;{{cite web |first=Alex |last=Chick |title=Scolari's fortunes take a dive |url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=373430 |work=ESPNsoccernet |publisher=ESPN |date=6 July 2006 |accessdate=25 August 2010 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

===२००६–२०१२: कप्तानी===
आफ्नो २२ औँ जन्मदिनको भोलिपल्ट सन २००७ फेब्रुअरी ६ मा ब्राजिलसँगको मैत्रीपुर्ण खेलमा रोनाल्डोले पहिलोपल्ट पोर्चुगलको कप्तानी गरे।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metro.co.uk/sport/football/article.html?in_article_id=36364&amp;in_page_id=43 |title=Ronaldo: I could leave United |work=Metro|location=UK |accessdate=25 August 2010}}&lt;/ref&gt; युइएफए युरोकप २००८ को पुर्वसंध्यामा रोनाल्डोलाइ राष्ट्रिय टोलीमा पहिलोपटक ७ नम्बरको जर्सी दिइयो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2008/teams/team=110/squad/index.html|title=Portugal|accessdate=15 August 2013 |work=UEFA Official Website}}&lt;/ref&gt; छनौट चरणमा ८ गोल गरेका उनले प्रतियोगितामा भने १ गोल मात्र गर्नसके।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Top scorers for Euro 2008 European Qualifying campaign |url=http://soccernet.espn.go.com/stats/topscorers?league=uefa.euroq |publisher=ESPN FC }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007223817/http://soccernet.espn.go.com/stats/topscorers?league=uefa.euroq |date=2010-10-07 }}&lt;/ref&gt;

२००८ जुलाईमा उनी पोर्चुगलका स्थायी कप्तान बनेका थिए।  २०१० को विश्वकप छनौट खेलमा रोनाल्डोले गोल गर्न सकेनन। विश्वकपको समुह चरणको सबै खेलमा उनी सर्वोत्कृष्ट खेलाडी चुनिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249722/match=300061487/report.html |title=Full-time report North Korea-Portugal |publisher=FIFA |format=PDF |date=21 June 2010 |accessdate=26 June 2012  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618010543/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249722/match=300061487/report.html |archivedate=18 June 2012 }}&lt;/ref&gt; उक्त प्रतियोगितामा उनले एक गोल मात्र गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=264070 |title=World Cup Match Results: Portugal vs North Korea – FIFA World Cup 2010 |publisher=ESPN |accessdate=25 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629021513/http://soccernet.espn.go.com/report?id=264070 |archivedate=29 June 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629021513/http://soccernet.espn.go.com/report?id=264070 |date=29 June 2011 }}&lt;/ref&gt;

युइएफए युरोकप २०१२ को  छनौट चरणमा ७ गोल गर्दै रोनाल्डोले टिमलाई प्रतियोगितामा सामेल गराए।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bevan |first=Chris |title=Euro 2012: Who will survive the Group of Death? |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18463292 |accessdate=10 February 2015 |work=BBC Sport |date=16 June 2012}}&lt;/ref&gt; उनको प्रेरणामा पोर्चुगलले सेमिफाइनलसम्मको यात्रा तय गर्यो।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Williams |first=Richard |url=https://www.theguardian.com/football/blog/2012/jun/17/euro-2012-cristiano-ronaldo-party |title=Cristiano Ronaldo downs a double to join the party spirit |work=The Guardian |date=17 June 2012 |accessdate=19 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=What did Ronaldo REALLY say after scoring for Portugal|url=http://sports.nationalpost.com/2012/06/21/euro-2012-wrap-did-ronaldo-call-out-messi-after-scoring-for-portugal/|accessdate=15 July 2012}} {{Webarchive|url=http://web.archive.bibalex.org/web/20120625102108/http://sports.nationalpost.com/2012/06/21/euro-2012-wrap-did-ronaldo-call-out-messi-after-scoring-for-portugal/ |date=25 June 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/sports/euro-2012/euro-2012-cristiano-ronaldo-header-sends-portugal-semifinals-1-0-win-czech-republic-article-1.1100074 |title=Euro 2012: Cristiano Ronaldo's header sends Portugal into semifinals with 1–0 win over Czech Republic |work=Daily News |location=New York |date=21 June 2012 |accessdate=26 June 2012}}&lt;/ref&gt; तीन गोल सहित संयुक्त रूपमा प्रतियोगिताको सर्वाधिक गोलकर्ता बनेका उनी टिम अफ द टुर्नामेन्टमा परे।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/multimediafiles/download/competitions/euro/91/87/57/918757_download.pdf |title=Regulations of the UEFA European Football Championship |work=UEFA Official Website |accessdate=4 July 2012 |location=3.08 |page=10 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

===२०१२–२०१६: सर्वाधिक गोलकर्ता र युरोकप विजेता ===
[[File:1 cristiano ronaldo 2016.jpg|thumb|left|युरो २०१६ मा हेडर गर्न खोज्दै रोनाल्डो]]

सन २०१४ को विश्वकप छनौटको खेलहरूमा उनले आठ गोल गरे। २०१२ अक्टोवर १७ को नर्दन आयरल्यान्डसँगको खेल उनको १०० औँ अन्तर्राष्ट्रिय खेल थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/news/newsid=1875661.html |title=Centurion Ronaldo honoured by UEFA |date=17 October 2012 |accessdate=15 August 2013 |work=UEFA Official Website  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130810203615/http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/news/newsid=1875661.html |archivedate=10 August 2013 }}&lt;/ref&gt; २०१३ सेप्टेम्वर ६ मा नर्दन आयरल्यान्डविरुद्ध नै उनले आफ्नो पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय ह्याट्रिक गरे।&lt;ref&gt;[http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo/1330159676408/noticia/Noticia/Cristiano_Ronaldo_makes_a_‘hat-trick’_and_is_now_the_second_top_goal_scorer_in_history_for_the_P.htm Real Madrid C.F. – Official Web Site&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; पोर्चुगल सोझै छनौट हुन नसके पछि स्विडेनसँगको प्ले-अफमा उनले टिमको तर्फबाट सबै चार गोल (पहिलो खेल १ गोल, दोस्रो खेल ३ गोल) गरेर विश्वकपमा स्थान सुरक्षित गराए।&lt;ref&gt;{{cite news |last=O'Connor |first=Philip |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/cristiano-ronaldo-showed-i-am-here-after-stunning-hattrick-for-portugal-in-world-cup-playoff-against-sweden-8951025.html |title=Cristiano Ronaldo showed 'I am here' after stunning hat-trick for Portugal in World Cup play-off against Sweden |date=20 November 2013 |accessdate=28 August 2014 |work=The Independent |location=London}}&lt;/ref&gt; रोनाल्डोले २०१४ मार्च ५ को क्यामरूनसँगको खेलमा विजयी हुने क्रममा दुई गोल गरेर पोर्चुगल राष्ट्रिय टोलीको सर्वाधिक गोलकर्ता बने।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/289057.html |title=Records come naturally to me, says Ronaldo |date=5 March 2014 |accessdate=16 May 2014 |publisher=ESPN }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514122732/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/289057.html |date=14 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

सन २०१४ को विश्वकपमा पोर्चुगलको सम्पुर्ण आशा रोनाल्डोमाथि केन्द्रित थियो। फलस्वरुप, तिघ्रामा समस्या भएपनि उनले आफ्नो खेल जीवन नै धरापमा राखेर प्रतियोगितामा भाग लिए।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2014/jun/04/cristiano-ronaldo-portugal-world-cup-injured |title=Portugal's Cristiano Ronaldo suffering from tendinosis before World Cup |date=4 June 2014 |accessdate=4 June 2014 |work=The Guardian |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2014/m=6/news=portugal-fret-over-ronaldo-fitness-2354203.html &quot;Portugal fret over Ronaldo fitness&quot;]. [[FIFA|FIFA.com]]. Retrieved 23 June 2014&lt;/ref&gt;  प्रतियोगितामा एक गोल गरेर उनले आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय गोल ५० पुर्याए भने पोर्चुगलबाट विश्वकपको तीन संस्करणमा गोल गर्ने पहिलो खेलाडी बने।&lt;ref&gt;[http://www.dn.pt/desporto/seleccao/interior.aspx?content_id=3994192 &quot;Cristiano Ronaldo is the first Portuguese to score in three final stages&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714143745/http://www.dn.pt/desporto/seleccao/interior.aspx?content_id=3994192 |date=2014-07-14 }} [[Diário de Notícias]]. Retrieved 26 June 2014 {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  गोलअन्तरका आधारमा पोर्चुगल समुह चरणबाटै बाहिरियो।

युइएफए युरोकप २०१६ को  छनौट चरणमा रोनाल्डोले ६ गोल गरे।&lt;ref&gt;[http://www.sbnation.com/soccer/2014/8/29/6083359/cristiano-ronaldo-injury-portugal-euro-2016-real-madrid &quot;Cristiano Ronaldo deemed unfit, will miss Portugal Euro 2016 qualifier&quot;]. sbnation.com. Retrieved 14 October 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://uk.eurosport.yahoo.com/news/euro-2016-qualifying-ronaldo-scores-last-gasp-winner-194337502--sow.html &quot;Ronaldo grabs last-gasp winner as Portugal beat Denmark&quot;] [[Eurosport|eurosport.yahoo.com]]. Retrieved 14 October 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/news/newsid=2165499.html &quot;Ronaldo adds to impressive record collection&quot;]. [[UEFA|uefa.com]]. Retrieved 15 October 2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Armenia 2–3 Portugal |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/33122742 |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=13 June 2015 |accessdate=14 June 2015 }}&lt;/ref&gt; यसरी, २३ गोलका साथ उनी २०१४ नोवेम्बर १४ मा युइएफए युरोको सर्वाधिक गोलकर्ता (छनौट चरणसमेत गरेर) बन्न सफल भए।&lt;ref name=twentythree&gt;{{cite news |title=European Championship's all-time top scorers |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/news/newsid=2181027.html |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=14 November 2014 |accessdate=14 November 2014 }}&lt;/ref&gt; युरो २०१६ का सुरुवाती दुई खेलमा आइसल्यान्ड र अस्ट्रियासँग पोर्चुगल बराबरीमा रोकिदा रोनाल्डोले गोलपोष्टमा गरेका २० प्रहारहरूबाट एक गोल पनि हुन सकेन। अस्ट्रियासँगको खेल रोनाल्डोको १२८ औँ अन्तर्राष्ट्रिय खेल थियो र उनी लुइस फिगोलाई पछि पार्दै पोर्चुगलका लागि सबैभन्दा धेरै अन्तर्राष्ट्रिय खेल खेल्ने खेलाडी बने।&lt;ref&gt;{{cite web |first=Andy |last=Brassell |title=Euro 2016: What's wrong with Portugal's Cristiano Ronaldo? |publisher=BBC Sport | date=21 June 2016 |url=http://www.bbc.com/sport/football/36579430 |accessdate=16 July 2016}}&lt;/ref&gt;  समुहचरणको अन्तिम खेलमा दुई गोल र एक सहयोग सँगै उनी पोर्चुगललाई अघिल्लो चरणमा पुर्याउन सफल भए। यो सँगै उनी युरोको चार संस्करणमा गोल गर्ने पहिलो खेलाडी बने सो प्रतियोगितामा किर्तिमानी १७ खेल पनि खेले। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.com/european-championship/story/2893127/cristiano-ronaldo-becomes-first-to-score-in-four-european-championships|title=Cristiano Ronaldo becomes first to score in four European Championships|publisher=espnfc.com|date=22 June 2016|accessdate=22 June 2016}}&lt;/ref&gt;

पोर्चुगलले उत्कृष्ट १६ मा क्रोएसियालाई अतिरिक्त समयमा र उत्कृष्ट ८ मा पोल्याण्डलाई पेनाल्टी सुटआउटमा हरायो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.us/report?gameId=438166|title=Portugal beat Croatia with Ricardo Quaresma goal in extra time|publisher=ESPN FC|accessdate=2 July 2016|date=25 June 2016}}&lt;/ref&gt;  वेल्ससँग सेमिफाइनल खेल्दा उनी तीनवटा युरो सेमिफाइनल खेल्ने पहिलो खेलाडी बने।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.us/european-championship/story/2908365/portugals-cristiano-ronaldo-the-first-to-play-in-three-euro-semifinals|title=Portugal's Cristiano Ronaldo the first to play in three Euro semifinals|publisher=ESPN FC|date=6 July 2016|accessdate=8 July 2016}}&lt;/ref&gt; उक्त खेलमा उनले एक गोल र एक सहयोग गर्दै पोर्चुगललाई फाइनलमा पुर्याए। साथै, युरोमा नौ गोल गरेका मिचेल प्लाटिनीको रेकर्डको बराबरी पनि गरे।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.com/european-championship/story/2899862/cristiano-ronaldo-equals-michel-platinis-european-championship-record|title=Cristiano Ronaldo equals Michel Platini's Euros goal-scoring recorde|publisher=ESPN FC|accessdate=7 July 2016|date=7 July 2016}}&lt;/ref&gt; फाइनलमा विपक्षी फ्रान्सका खेलाडी ठोक्किन आए पछि रोनाल्डो घाइते भए। खेल्न अनेकौँ प्रयास गर्दा पनि असफल भए पछि उनी २५ औँ मिनेटमा खेलबाट बाहिरिए। खेलको अतिरिक्त समयमा एक गोल गर्दै पोर्चुगलले उपाधि जित्यो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espnfc.us/portugal/story/2910804/portugal-striker-cristiano-ronaldo-forced-off-injured-in-euro-2016-final|title=Portugal striker Cristiano Ronaldo forced off injured in Euro 2016 final|publisher=ESPN FC|accessdate=10 July 2016|date=10 July 2016}}&lt;/ref&gt; टोलीको कप्तानको रूपमा उनले पोर्चुगलको पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय उपाधिको कप उचाले। तीन गोल र तीन सहयोग सहित उनले प्रतियोगिताको सिल्भर बुट (दोस्रो सर्वाधिक गोलकर्ता)  पाए भने टिम अफ द टुर्नामेण्टमा तेस्रो पटक छानिए।&lt;ref name=&quot;team of the tournament&quot;&gt;{{cite news |title=UEFA EURO 2016 Team of the Tournament revealed |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2389933.html#uefa+euro+2016+team+tournament+revealed |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=11 July 2016 |accessdate=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;golden-boot-winner&quot;&gt;{{cite news |title=France forward Antoine Griezmann wins Golden Boot |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2390091.html |publisher=UEFA.com (Union of European Football Associations) |date=10 July 2016 |accessdate=11 July 2016 }}&lt;/ref&gt;

{{quote box|width=33%|align=right|quote=&quot;म रोनाल्डोको प्रशंसा गर्छु। यदि मैले एउटा फुटबल टोली बनाउनु पर्यो भने उनी मेरो रोजाईमा पर्ने पहिलो खेलाडी हुनेछन्।&quot;|source=—एक अन्तर्वार्ताका क्रममा पेले&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cristiano Ronaldo gets the nod from Pele ahead of Lionel Messi |work=Sky Sports |date=14 June 2016 |url=http://www.skysports.com/football/news/13954/10313281/cristiano-ronaldo-gets-the-nod-from-pele-ahead-of-lionel-messi |accessdate=26 February 2017 |last=Trehan |first=Dev }}&lt;/ref&gt;}}

===सन् २०१६–२०१८: युरोपेली उपाधि र फिफा विश्वकप छनौट ===
सन २०१८ को विश्वकप छनौटको [[एन्डोरा राष्ट्रिय फुटबल टोली|एन्डोरा राष्ट्रिय फुटबल टिम]]सँगको खेलमा २०१६ अक्टोबर ८ मा उनले चार गोल गरे। यो उनले राष्ट्रिय टोलीबाट एक खेलमा गरेको सबैभन्दा धेरै गोल हो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2016/oct/07/portugal-andorra-world-cup-2018-qualifier-cristiano-ronaldo|title=Cristiano Ronaldo hits four in Portugal's 6-0 rout of nine-man Andorra|work=The Guardian|date=8 October 2016|accessdate=2 February 2017|}}&lt;/ref&gt; नोवेम्वर १३ मा ल्याट्भिया विरुद्ध २ गोल गरेर उनले आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय गोल सङ्ख्या ६८ पुर्याए र युरोपको चौथो सर्वाधिक अन्तर्राष्ट्रिय गोलकर्ता बन्न सफल भए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uefa.com/european-qualifiers/news/newsid=2412422.html|title=Ronaldo goes fourth on all-time list of international scorers|website=UEFA.com|date=13 November 2016|accessdate=18 November 2016 | publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; २०१७ मार्च २८ मा आफ्नो गृह नगरमा उनले आफ्नो खेल जीवनको पहिलो व्यवसायिक खेल खेले। सो खेलमा गरेको एक गोल सँगै उनले आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय गोल संख्या ७१ पुर्याए र युरोपको तेस्रो सर्वाधिक अन्तर्राष्ट्रिय गोलकर्ता (जर्मनीका मिरोस्लाव क्लोज समान) बन्न सफल भए।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Douglas|first1=Steve|title=Bittersweet return for Ronaldo as Portugal beaten by Sweden in Madeira, Russia fight back against Belgium|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/international/portugal-sweden-italy-netherlands-russia-belgium-world-cup-2018-qualifiers-a7655051.html|accessdate=30 March 2017|work=The Independent|date=29 March 2017}}&lt;/ref&gt; सन २०१७ को कन्फेडेरेसन्स कपमा समूह चरणका सबै तीन खेलमा रोनाल्डो म्यान अफ द म्याच चुनिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/confederationscup/awards/man-of-the-match/index.html|title=2017 FIFA Confederations Cup {{!}} Awards {{!}} Man of the Match|website=FIFA.com|publisher=Fédération Internationale de Football Association (FIFA)|accessdate=26 June 2017}}&lt;/ref&gt; न्यू जिल्याण्ड विरुद्धको समूह चरणको खेलमा पेनाल्टीबाट गोल गर्दै उनले ७५ औँ अन्तर्राष्ट्रिय गरे र युरोपको सर्वाधिक अन्तर्राष्ट्रिय गोलकर्ताको सूचीमा दोस्रो स्थानमा उक्लिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/football/40393539|title=Confederations Cup: Ronaldo helps Portugal into semi-final as hosts Russia out|publisher=BBC Sport|date=24 June 2017|accessdate=24 June 2017}}&lt;/ref&gt; सो प्रतियोगितामा पोर्चुगल तेस्रो भयो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fifa.com/confederationscup/matches/round=274643/match=300334886/match-report.html |title=Portugal come from behind to finish third |website=FIFA.com |date=2 July 2017 |accessdate=2 July 2017 }}&lt;/ref&gt;
अगस्त ३१ मा विश्वकप छनौट चरणको खेलमा फारो द्वीप विरुद्ध पोर्चुगलले ५-१ को जित निकाल्दा रोनाल्डोले ह्याट्रिक गरे। सो सँगै उनले पेलेलाई उछिन्दै सर्वाधिक अन्तर्राष्ट्रिय गोलकर्ताको सूचीमा ७८ गोल सहित पाँचौ स्थानमा उक्लिन सफल भए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beinsports.com/en/football/news/pele-congratulates-cristiano-ronaldo-on-sur-1/637898|title=Pele congratulates Cristiano Ronaldo on surpassing his goals record|publisher=beIN Sports|date=1 September 2017|accessdate=2 September 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903031511/http://www.beinsports.com/en/football/news/pele-congratulates-cristiano-ronaldo-on-sur-1/637898 |date=3 September 2017 }}&lt;/ref&gt;

=== सन् २०१८- हाल, निष्क्रियता र राष्ट्र लिगको उपाधि ===
सन् २०१८ को फिफा विश्वकप पश्चात्, रोनाल्डो ६ अन्तर्राष्ट्रिय खेलहरूमा सहभागी भएका थिएनन् जसमा [[युइएफए राष्ट्र लिग]]का समूह चरणका सम्पूर्ण खेलहरू समावेश छ। स्वीट्जरल्यान्ड विरुद्धको खेलमा रोनाल्डोको ह्याट्रिकसँगै पोर्चुगल यसको फाइनलमा प्रवेश गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=रोनाल्डोको ह्याट्रिकमा पोर्चुगल युरोपियन नेसन्स लिगको फाइनलमा|युआरएल=https://ujyaaloonline.com/story/21328|प्रकाशक=उज्यालो अनलाइन|मिति=२५ अगस्ट २०२०}}&lt;/ref&gt;
यसको फाइनल खेलमा पुर्तुगालले नेदरल्यान्डलाई १-० गोल अन्तरले पराजित गरेको थियो।

१७ नोभेम्बर २०१९ मा, रोनाल्डोले आफ्नो ९९औँ गोल गरेका थिए जसमा राष्ट्रिय टोलीले लक्जेमबर्गलाई हराएको थियो र युरो २०२० को लागि छनोट भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.chinadailyhk.com/articles/200/66/241/1574043621322.html?newsId=112843|title=Ronaldo stuck on 99 goals but Portugal through to Euro 2020|accessdate=18 November 2019|website=China Daily}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614142856/https://www.chinadailyhk.com/articles/200/66/241/1574043621322.html?newsId=112843 |date=14 June 2020 }}&lt;/ref&gt;
== मेसी–रोनाल्डो प्रतिस्पर्धा ==
{{मुख्य|मेसी–रोनाल्डो प्रतिस्पर्धा}}

==खेल जीवनको तथ्याङ्क==
===क्लब===

====सिजन अनुसार गोल विवरण====
{{updated|१३ अगस्त २०१७}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+सिजन अनुसार गोल विवरण
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|क्लब
!rowspan=&quot;2&quot;|सिजन
!colspan=&quot;3&quot;|लिग
!colspan=&quot;2&quot;|कप&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot;&gt;टाका डे पोर्चुगल, एफए कप र कोपा डेल रे समाबेश&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|लिग कप
!colspan=&quot;2&quot;|युरोपियन
!colspan=&quot;2&quot;|अन्य&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot;&gt;एफए कम्युनिटी शिल्ड, युइएफए सुपर कप, फिफा क्लब वर्ल्ड कप र सुपरकोपा डे इस्पाना समाबेश&lt;/ref&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|जम्मा
|-
!श्रेणी!!खेल!!गोल!!खेल!!गोल!!खेल!!गोल!!खेल!!गोल!!खेल!!गोल!!खेल!!गोल
|-
|स्पोर्टिङ सिपि बी
|२००२-०३&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.footballzz.co.uk/jogador.php?epoca_id=132&amp;id=1579&amp;op=zoomstats&amp;tpstats=club |title=क्रिस्टियानो रोनाल्डो |publisher=फुटबल डटको डट युके |accessdate=23 May 2016}}&lt;/ref&gt;
|सेगुण्डा डिभिजन
|२||०||colspan=&quot;2&quot;|—||colspan=&quot;2&quot;|—||colspan=&quot;2&quot;|—||colspan=&quot;2&quot;|—||२||०
|-
|स्पोर्टिङ सिपि
|२००२-०३&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.footballzz.co.uk/jogador.php?epoca_id=132&amp;id=1579&amp;op=zoomstats&amp;tpstats=club |title=क्रिस्टियानो रोनाल्डो |publisher=फुटबल डटको डट युके|accessdate=25 December 2013}}&lt;/ref&gt;
|प्रिमियरा लिगा
!२५!!३!!३!!२!!colspan=&quot;2&quot;|—||३&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot;&gt;युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा १ खेल, युइएफए कपमा २ खेल&lt;/ref&gt;||०!!०!!०!!३१!!५
|-
|rowspan =&quot;7&quot;|[[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर युनाइटेड]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=क्रिस्टियानो रोनाल्डो |url=http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/ronaldo.html |publisher=StretfordEnd.co.uk |accessdate=28 December 2013}}&lt;/ref&gt;
|२००३-०४
|rowspan=&quot;6&quot;|[[प्रिमियर लिग]]
|२९||४||५||२||१||०||५&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;&gt;सबै खेल युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा&lt;/ref&gt;||०||०||०||४०||६
|-
|२००४-०५
|३३||५||७||४||२||०||८&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||०||०||०||५०||९
|-
|२००५-०६
|३३||९||२||०||४||२||८&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||१||colspan=&quot;2&quot;|—||४७||१२
|-
|२००६-०७
|३४||१७||७||३||१||०||११&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||३||colspan=&quot;2&quot;|—||५३||२३
|-
|२००७-०८
|३४||३१||३||३||०||०||११&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||८||१&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;CS&quot;&gt;एफए कम्युनिटी शिल्डमा&lt;/ref&gt;||०||४९||४२
|-
|२००८-०९
|३३||१८||२||१||४||२||१२&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||४||२&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;FCW&quot;&gt;फिफा क्लब वर्ल्ड कपमा&lt;/ref&gt;||१||५३||२६
|-
!colspan=&quot;2&quot;|जम्मा
!१९६!!८४!!२६!!१३!!१२!!४!!५५!!१६!!३!!१!!२९२!!११८
|-
|rowspan=&quot;10&quot;|[[रियल म्याड्रिड]]
|२००९-१०&lt;ref name=&quot;first La Liga season&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bdfutbol.com/en/p/j12429.html?temp=2009-10 |title=Cristiano Ronaldo: Cristiano Ronaldo Dos Santos Aveiro: 2009–10 |publisher=BDFutbol |accessdate=25 December 2013}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;9&quot;|[[ला लिगा]]
|२९||२६||०||०||colspan=&quot;2&quot;|—||६&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||७||colspan=&quot;2&quot;|—||३५||३३
|-
|२०१०-११&lt;ref name=&quot;second season Madrid&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bdfutbol.com/en/p/j12429.html?temp=2010-11 |title=Cristiano Ronaldo: Cristiano Ronaldo Dos Santos Aveiro: 2010–11 |publisher=BDFutbol |accessdate=25 December 2013}}&lt;/ref&gt;
|३४||४०{{efn|मार्साले ४१ गोल मानेर सिजनको सर्वाधिक गोलकर्ताको पुरस्कार दिएको थियो, जसमा १८ सेप्टेम्बर २०१० मा रियल सोसियोड्याड विरुद्द गरिएको गोल जोडिएको छ। ला लिगा, युइएफए, फिफा आदि सो गोल पेपेले गरेको मान्छन्।&lt;ref name=&quot;pepegoal&quot;&gt;{{cite news|title=Pepe's goal is awarded to Cristiano Ronaldo |url=http://www.marca.com/2010/09/18/futbol/1adivision/1284847182.html |newspaper=Marca|location=Spain |date=18 September 2010 |accessdate=4 December 2010 |language=Spanish}}&lt;/ref&gt;|name=goal}}||8||7||colspan=&quot;2&quot;|—||१२&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||६||colspan=&quot;2&quot;|—||५४||५३
|-
|२०११-१२&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bdfutbol.com/en/p/j12429.html?temp=2011-12 |title=Cristiano Ronaldo: Cristiano Ronaldo Dos Santos Aveiro: 2011–12 |publisher=BDFutbol |accessdate=25 December 2013}}&lt;/ref&gt;
|३८||४६||५||३||colspan=&quot;2&quot;|—||१०&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||१०||२&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;SCE&quot;&gt;सबै खेल सुपरकोपा डे इस्पानामा&lt;/ref&gt;||१||५५||६०
|-
|२०१२-१३&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bdfutbol.com/en/p/j12429.html?temp=2012-13 |title=Cristiano Ronaldo: Cristiano Ronaldo Dos Santos Aveiro: 2012–13 |publisher=BDFutbol |accessdate=25 December 2013}}&lt;/ref&gt;
|३४||३४||७||७||colspan=&quot;2&quot;|—||१२&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||१२||२&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;SCE&quot;/&gt;||२||५५||५५
|-
|२०१३-१४&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bdfutbol.com/en/p/j12429.html?temp=2013-14 |title=Cristiano Ronaldo: Cristiano Ronaldo Dos Santos Aveiro: 2013–14 |publisher=BDFutbol |accessdate=27 August 2014}}&lt;/ref&gt;
|३०||३१||६||३||colspan=&quot;2&quot;|—||११&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||१७||colspan=&quot;2&quot;|—||४७||५१
|-
|२०१४-१५&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.soccerway.com/players/cristiano-ronaldo-dos-santos-aveiro/382/ |title=Cristiano Ronaldo |publisher=Soccerway |accessdate=15 May 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420220746/http://uk.soccerway.com/players/cristiano-ronaldo-dos-santos-aveiro/382/ |date=20 April 2017 }}&lt;/ref&gt;
|३५||४८||२||१||colspan=&quot;2&quot;|—||१२&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||१०||५&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot;&gt;युइएफए सुपर कपमा १ खेलमा २ गोल, फिफा क्लब वर्ल्ड कपमा २ खेल र सुपरकोपा डे इस्पानामा २ खेल&lt;/ref&gt;||२||५४||६१
|-
|२०१५-१६&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.soccerway.com/players/cristiano-ronaldo-dos-santos-aveiro/382/ |title=Cristiano Ronaldo |publisher=Soccerway |accessdate=9 December 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420220746/http://uk.soccerway.com/players/cristiano-ronaldo-dos-santos-aveiro/382/ |date=20 April 2017 }}&lt;/ref&gt;
|३६||३५||०||०||colspan=&quot;2&quot;|—||१२&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||१६||colspan=&quot;2&quot;|—||४८||५१
|-
|२०१६-१७
|२९||२५||२||१||colspan=&quot;2&quot;|—||८&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||२||२&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;FCW&quot;/&gt;||४||४६||४२
|-
|२०१७-१८
|०||०||०||०||colspan=&quot;2&quot;|—||०&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;UCL&quot;/&gt;||०||२&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot;&gt;युइएफए सुपर कपमा एक खेल, सुपरकोपा डे इस्पानामा १ खेल १ गोल&lt;/ref&gt;||१||२||१
|-

!colspan=&quot;2&quot;|जम्मा
!२६५!!२८५!!३०!!२२!!colspan=&quot;2&quot;|—!!८८!!९०!!१३!!१०!!३९६!!४०७
|-
!colspan=&quot;3&quot;|खेल जीवनको जम्मा (क्लबबाट)
!४८८!!३७२!!५९!!३७!!१२!!४!!१४६!!१०६!!१६!!११!!७२१!!५३०
|}
{{Reflist|group=lower-alpha}}

===अन्तर्राष्ट्रिय===
{{Main|क्रिस्टियानो रोनाल्डोले गरेका अन्तर्राष्ट्रिय गोलहरू}}
{{updated|३ सेप्टेम्बर २०१७}}&lt;ref name=&quot;fpf.pt&quot;&gt;{{cite web |title=Cristiano Ronaldo |url=http://www.fpf.pt/National-Teams/Football/Male/Senior-A/Players/Player-detail/Id/669554/SoccerType/11/CRISTIANO-RONALDO |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512070533/http://www.fpf.pt/National-Teams/Football/Male/Senior-A/Players/Player-detail/Id/669554/SoccerType/11/CRISTIANO-RONALDO |dead-url=yes |archive-date=12 May 2014 |website=fpf.pt |publisher=Portuguese Football Federation |accessdate=8 October 2015 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512070533/http://www.fpf.pt/National-Teams/Football/Male/Senior-A/Players/Player-detail/Id/669554/SoccerType/11/CRISTIANO-RONALDO |date=12 May 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Roberto |last=Mamrud |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/cronaldo-intlg.html |title=Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro – Century of International Appearances |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=29 August 2013 |accessdate=25 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{NFT player|id=5279|name=Cristiano Ronaldo|accessdate=18 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Histórico de Internacionalizações of Cristiano Ronaldo |url=http://www.fpf.pt/pt/Jogadores/Pesquisar-Jogadores-Internacionais/Cristiano-Ronaldo|accessdate=5 June 2017}}&lt;/ref&gt;

====साल अनुसार गोल विवरण====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+साल अनुसार गोल विवरण
|-
!राष्ट्रिय टिम!!वर्ष!!खेल!!गोल सङ्ख्या!!औसत 
|-
|rowspan=&quot;14&quot;| {{fb|POR}}
|२००३||२||०||०.०
|-
|२००४||१६||७||०.४
|-
|२००५||११||२||०.१८
|-
|२००६||१४||६||०.४३
|-
|२००७||१०||५||०.५०
|-
|२००८||८||१||०.१३
|-
|२००९||७||१||०.१४
|-
|२०१०||११||३||०.२७
|-
|२०११||८||७||०.८
|-
|२०१२||१३||५||०.३८
|-
|२०१३||९||१०||१.१
|-
|२०१४||९||५||०.५
|-
|२०१५||५||३||०.६०
|-
|२०१६||१३||१३||१.००
|-
|२०१७||९||१०||१.११
|-

! colspan=2|''जम्मा''!!१४५!!७८!!०.५४
|}
====प्रतियोगिता अनुसार गोल विवरण====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+प्रतियोगिता अनुसार गोल विवरण
|-
!scope=&quot;col&quot;| प्रतियोगिता 
!scope=&quot;col&quot;| गोल
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| मैत्रीपुर्ण खेल ||१५
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| युइएफए युरोकप ||९
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| युइएफए युरोकप छनोट ||२०
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| फिफा विश्वकप छनोट ||२९
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[फिफा विश्वकप]]||३
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[फिफा कन्फेडेरेसन कप]]||२
|-

!जम्मा गोल सङ्ख्या||७८
|}

==जितेका उपाधिहरू==
रोनाल्डोले हाल सम्म विभिन्न २४ उपाधिहरू जितेका छन जसमध्ये १ अन्तर्राष्ट्रिय उपाधि रहेको छ। रोनाल्डोले २०१६&lt;ref&gt;http://www.Onlinekhabar.com रोनाल्डोले जिते पहिलोपटक युरो साथै अन्तर्राष्ट्रिय उपाधि जुलाई १२&lt;/ref&gt; मा युरोकप जितेका थिए। उनले चार [[युएफा च्याम्पियन्स लिग|युइएफए च्याम्पियन लिग]] र दुई फिफा क्लब विश्व कप समेत जितेका छन जुन उपाधिहरू क्लब फुटबलका सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण उपाधिहरू हुन्।

===अन्तर्राष्ट्रिय ===
#[[File:Cup Winner.png]]{{flagicon|FRA}}[[युइएफए युरो २०१६|युरोकप २०१६]] (विजेता)
#[[File:Cup Finalist.png]]{{flagicon|POR}}युरोकप २००४ (उप-विजेता)

===क्लब स्तरीय===
===={{flagicon|POR}}स्पोर्टिङ सिपि====
*सुपरटाका क्यान्दिदो डे ओलीभेइरा: २००२

===={{flagicon|ENG}}म्यान्चेस्टर युनाइटेड==== 
;'' (२००३-२००९) (०९ उपाधिहरू)''
*''[[प्रिमियर लिग]]'': २००६-०७,२००७-०८,२००८-०९
*फा कप: २००३-०४
*फुटबल लिग कप:२००५-०६,२००८-०९
*फा कम्युनिटी शिल्ड:२००७
*[[युएफा च्याम्पियन्स लिग|युइएफए च्याम्पियन लिग]]:२००७-०८
*[[फिफा क्लब विश्वकप]]:२००८

===={{flagicon|ESP}}[[रियल म्याड्रिड]]==== 
;''(२००९-२०१८ सम्म) (१५ उपाधिहरू)''

* [[ला लिगा]]:२०११-१२, २०१६-१७
* कोपा डेल रे:२०१०-११, २०१३-१४
* सुपरकोपा डे स्पेन:२०१२, २०१७
* युइएफए सुपर कप:२०१४, २०१७
* [[युएफा च्याम्पियन्स लिग|युइएफए च्याम्पियन लिग]]:२०१३-१४, २०१५-१६, २०१६-१७, २०१७-१८
* [[फिफा क्लब विश्वकप]]:२०१४, [[२०१६ फिफा क्लब विश्वकप|२०१६]],२०१७

===={{flagicon|ITA}}[[युभेन्टस फुटबल क्लब|युभेन्टस]]==== 
;''(२०१८- देखि) (२ उपाधिहरू)''

*सिरीया-ए : २०१९-१९
*इटालियन लिग कप : २०१९

==व्यक्तिगत पुरस्कारहरू==
[[File:Cristiano Ronaldo - Ballon d'Or (cropped).jpg|thumb|right|आफ्नो  दोस्रो बेलोन डी'ओर सहित रियल म्याड्रिडको घरेलु रंगशालामा दर्शकहरू सामु बेलोन डी'ओर प्रदर्शनी गर्दै(२०१५ जनवरीमा)]]

* ''
*''बेलोन डी' ओर'': २००८, ''[[बेलोन डी' ओर २०१६|२०१६]]''
*''[[फिफा बेलोन डी' ओर]] '': २०१३, २०१४
* युइएफए वर्ष खेलाडी: २०१३, २०१६, २०१७
* [[फिफा क्लब विश्वकप|फिफा क्लब विश्वकप गोल्डेन बल]] :- [[फिफा क्लब विश्वकप|२०१६]]
* [[फिफा क्लब विश्वकप|फिफा क्लब विश्वकप शिल्भर बल]] :- २००८,२०१४
,२०१७
* [[फिफा क्लब विश्वकप|फिफा क्लब विश्वकप गोल्डेन शू]] :- [[फिफा क्लब विश्वकप|२०१६]]
* फिफा विशेष युवा खेलाडी: २००३-०४, २००४-०५
* वर्ल्ड सक्कर (World Soccer) वर्ष खेलाडी: २००८, २०१३, २०१४, २०१६
* ग्लोवल सक्कर (Global Soccer) वर्ष खेलाडी: २०११, २०१४, २०१६
* युरोपियन गोल्डेन सुज: २००७-०८, २०१०-११, २०१३-१४, २०१४-१५
* फिफा पुस्कास अवार्ड: २००९
* फिफा टिम अफ द ईयर: २००७, २००८, २००९, २०१०, २०११, २०१२, २०१३, २०१४, २०१५, २०१६
* युइएफए टिम अफ द ईयर: २००७, २००८, २००९, २०१०, २०११, २०१२, २०१३, २०१४, २०१५, २०१६
* युइएफए क्लब वर्ष खेलाडी: २००७-०८
* युइएफए क्लब अग्रपङ्तिका वर्ष खेलाडी: २००७-०८, २०१६-१७
* युइएफए च्याम्पियन्स लिग टिम अफ द सिजन: २०१३-१४, २०१४-१५, २०१५-१६, २०१६-१७
* युइएफए च्याम्पियन्स लिग सर्वाधिक गोलकर्ता: २००७-०८, २०१२-१३, २०१३-१४, २०१४-१५, २०१५-१६, २०१६-१७
* युइएफए युरो कप टिम अफ द टुर्नामेन्ट: २००४, २०१२, २०१६
* युइएफए युरो अहिलेसम्मको सर्वोत्कृष्ट टिम
* युइएफए युरो सर्वाधिक गोलकर्ता (संयुक्त रूपमा): २०१२
* म्यानचेस्टर युनाइटेड वर्ष खेलाडी: २००६-०७, २००७-०८
* पिएफए युवा वर्ष खेलाडी: २००६-०७
* पिएफए वर्ष खेलाडी (फ्यानको रोजाइ): २००६-०७, २००७-०८
* पिएफए वर्ष खेलाडी (लिग खेलाडीको रोजाइ): २००६-०७, २००७-०८
* एफडब्लुए वर्ष खेलाडी: २००६-०७, २००७-०८
* पिएफए प्रिमियर लिग टिम अफ द ईयर: २००५-०६, २००६-०७, २००७-०८, २००८-०९
* बार्क्लेज वर्ष खेलाडी:  २००६-०७, २००७-०८
* प्रिमियर लिग गोल्डेन बुट: २००७-०८
* ला लिगा सर्वाधिक महत्त्वपुर्ण खेलाडी: २०१२-१३
* ला लिगा वर्ष खेलाडी: २०१३-१४
* ला लिगा अग्रपङ्तिका वर्ष खेलाडी: २०१३-१४
* ला लिगा सर्वोत्कृष्ट गोल: २०१३-१४
* ला लिगा सर्वाधिक गोलकर्ता: २०१०-११, २०१३-१४, २०१४-१५
* ला लिगा टिम अफ द सिजन: २०१३-१४, २०१४-१५, २०१५-१६
* कोपा डेल रे सर्वाधिक गोलकर्ता: २०१०-११
* बिबिसी वर्ष खेल व्यक्तित्व (बेलायत बाहिर): २०१४
* च्याम्पियन्स लिग फाइनल म्यान अफ द म्याच: २०१७
* सिरिया ए उत्कृष्ट खेलाडी : २०१८-१८

==किर्तिमानहरू==
{{Updated|१२ डिसेम्बर २०१६}}

===विश्व===
* विश्वका सबैभन्दा महंगा फुटबल खेलाडी: २००९-२०१३ &lt;ref&gt;{{cite news |title=Bale's transfer fee revealed |url=http://www.fifa.com/world-match-centre/news/newsid/219/598/0/index.html? |publisher=FIFA |agency=Agence France-Presse |date=15 October 2013 |accessdate=14 January 2014}}&lt;/ref&gt;
* एक सालमा राष्ट्रिय टोलीका लागि सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने फुटबल खेलाडी: २५ गोल (२०१३) &lt;ref name=&quot;MSN News&quot;&gt;{{cite news |title=Top 20 records held by Cristiano Ronaldo |url=http://www.msn.com/en-gb/news/featured/top-20-records-held-by-cristiano-ronaldo/ss-BBgtTBG#image=8 |publisher=MSN News|accessdate=15 March 2015}}&lt;/ref&gt;
* व्यवसायिक लिग फुटबलमा लगातार दुई सिजन ४० भन्दा धेरै गोल गर्ने पहिलो फुटबल खेलाडी &lt;ref name=&quot;MSN News&quot;/&gt;
* आधिकारिक फुटबल खेलको हरेक मिनेटमा गोल गर्ने पहिलो फुटबल खेलाडी &lt;ref name=Treadway/&gt;
* दुई फरक क्लबबाट लिग, राष्ट्रिय कप, राष्ट्रिय सुपरकप, युइएफए च्याम्पियन्स लिग, फिफा क्लब वर्ल्डकप, लिगको सर्वश्रेष्ठ वर्ष खेलाडी, युरोपियन गोल्डेन शू (सर्वाधिक गोलकर्ता), फिफा वर्ष खेलाडी र बेलोन डी' ओर जित्ने पहिलो र एकमात्र फुटबल खेलाडी: [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर युनाइटेड]] र  [[रियल म्याड्रिड]] &lt;ref name=&quot;Daily Mail&quot;&gt;{{cite news|title=Cristiano Ronaldo sets new record after winning same eight trophies with Manchester United and Real Madrid|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2883004/Real-Madrid-star-Cristiano-Ronaldo-won-eight-trophies-two-teams.html|work=Daily Mail|location=London|date=22 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Global Soccer&quot;&gt;{{cite news |title=Real Madrid star Cristiano Ronaldo has now won the same eight trophies with two teams |url=http://www.globalsoccer.today/real-madrid-star-cristiano-ronaldo-has-now-won-the-same-eight-trophies-with-two-teams/ |publisher=Global Soccer |date=22 December 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402123315/http://www.globalsoccer.today/real-madrid-star-cristiano-ronaldo-has-now-won-the-same-eight-trophies-with-two-teams/ |archivedate=2 April 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402123315/http://www.globalsoccer.today/real-madrid-star-cristiano-ronaldo-has-now-won-the-same-eight-trophies-with-two-teams/ |date=2 April 2015 }}&lt;/ref&gt;
* दुई फरक लिगबाट लिग, राष्ट्रिय कप, राष्ट्रिय सुपरकप, युइएफए च्याम्पियन्स लिग, फिफा क्लब वर्ल्डकप, लिगको सर्वश्रेष्ठ वर्ष खेलाडी, युरोपियन गोल्डेन शू (सर्वाधिक गोलकर्ता), फिफा वर्ष खेलाडी र बेलोन डी' ओर जित्ने पहिलो र एकमात्र फुटबल खेलाडी: प्रिमियर लिग र ला लिगा &lt;ref name=&quot;Daily Mail&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Global Soccer&quot;/&gt;
* फिफप्रो विश्व ११ (फिफा टिम अफ द ईयर) मा सबैभन्दा धेरैपल्ट चुनिने खेलाडी: ९ पल्ट (२००७ देखि २०१५ सम्म) (मेस्सी समेत) &lt;ref&gt;{{cite news|title=The Ballon d’Or trio's remarkable records|url=http://www.goal.com/en-us/news/3869/fifa-ballon-dor/2015/01/12/7882562/ronaldos-54-goals-messis-21-assists-neuers-28-clean-sheets|publisher=Goal.com|date=12 January 2015}}&lt;/ref&gt;
* फिफप्रो विश्व ११ मा दुई क्लबबाट चुनिने पहिलो र एकमात्र खेलाडी 
* फिफा क्लब वर्ल्डकपको सिल्भर बल एक पटक भन्दा बढी जित्ने एकमात्र खेलाडी &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/awards/goldenball.html |title=adidas Golden Ball - FIFA Club World Cup |work=[[FIFA|Fédération Internationale de Football Association]] |accessdate=5 March 2013  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407144625/http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/awards/goldenball.html |archivedate=7 April 2015 }}&lt;/ref&gt;
* फेसबुकमा सबैभन्दा धेरै लाईक्स पाएर (फोलोअर्स भएर) [[गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड्स|गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्डस]]मा दर्ता भएका व्यक्ति &lt;ref name=&quot;Guinness records&quot;&gt;[http://www.guinnessworldrecords.com/news/2015/11/footballer-cristiano-ronaldo-awarded-with-guinness-world-records-certificates-at-405247 &quot;Footballer Cristiano Ronaldo awarded with Guinness World Records certificates at London film premiere&quot;]. Guinness World Records. Retrieved 10 November 2015&lt;/ref&gt;
* लगातार सातवटा मुख्य अन्तराष्ट्रिय प्रतियोगितामा गोल गर्ने एकमात्र खेलाडी: युइएफए युरो २००४, २००८, २०१२, २०१६ तथा फिफा वर्ल्डकप २००६, २०१०, २०१४ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2016/06/cristiano-ronaldo-breaks-another-record|title=Cristiano Ronaldo breaks another record| Cup|website=realmadrid.com|publisher=Real Madrid Club de Fútbol|date=24 June 2016|location=Madrid, Spain|access-date = 10 July 2016}}&lt;/ref&gt;
* खेलको ६ सिजनमा ५० भन्दा धेरै गोल गोल गर्ने खेलडी (लगातार ६ सिजनमा समेत)
* फिफा क्लब विश्वकप वा इन्टरकन्टिनेन्टल कपको फाइनलमा ह्याट्रिक गर्ने खेलाडी (पेले समेत)
* फिफा क्लब विश्वकप वा इन्टरकन्टिनेन्टल कपमा सबैभन्दा धेरै ह्याट्रिक गर्ने खेलाडी (पेले र लुइस स्वारेज समेत)

===युरोप===
* युरोपको उत्कृष्ट ६ लिगमा सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: ३७२ गोल&lt;ref&gt;{{cite web|title=Watch Cristiano Ronaldo set the record for most career goals in Europe’s top leagues |url=http://www.foxsports.com/soccer/story/cristiano-ronaldo-goal-real-madrid-record-042917 |work=FOX Sports|date=29 April 2017 |accessdate=30 April 2017 |last=Rosenblatt |first=Ryan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Cristiano Ronaldo Becomes All-Time Leading Goalscorer in Europe's Top 6 Leagues |url=http://bleacherreport.com/articles/2706590-cristiano-ronaldo-becomes-all-time-top-goalscorer-in-europes-top-6-leagues |work=Bleacher Report |date=29 April 2017 |accessdate=30 April 2017 |first=Gianni |last=Verschueren }}&lt;/ref&gt;
* युइएफएका प्रतियोगिताहरूमा सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: १३७
* युरोपियन क्लब प्रतियोगिताहरूमा १०० गोल गर्ने पहिलो खेलाडी
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा १०० गोल गर्ने पहिलो खेलाडी&lt;ref name=CR7ER&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2408591.html |title=What records does Cristiano Ronaldo hold? |website=UEFA.com |accessdate=19 April 2017 |date=18 April 2017 |publisher=Union of European Football Associations (UEFA) }}&lt;/ref&gt;
* युरोपियन क्लब प्रतियोगिताहरूमा सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: १०८
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगको सर्वाधिक गोलकर्ता: १०५ गोल
* युइएफए च्याम्पियन्स लिग/ युरोपियन कपको एक सिजनमा सर्वाधिक गोलकर्ता: १७ गोल, २०१३-१४ मा &lt;ref&gt;{{cite news |title=Record-breaking Ronaldo takes scoring honours|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2104955.html|accessdate=15 March 2015 |publisher=UEFA|date=24 May 2014}}&lt;/ref&gt;
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगको एक सिजनमा समुह चरणको सर्वाधिक गोलकर्ता: ११ गोल, २०१५-१६ मा &lt;ref name=&quot;UEFA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;uk.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-champions-mad-mal-ronaldo-free-idUKKBN0TR2OC20151208|title=Ronaldo sets goals record for Champions League group stage|publisher=Reuters|date=8 December 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210221213/http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-champions-mad-mal-ronaldo-free-idUKKBN0TR2OC20151208 |date=10 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगको समुह चरण बाहेकको खेलमा सर्वाधिक गोलकर्ता: ४२ गोल
* एक सालमा युइएफए च्याम्पियन्स लिगको सर्वाधिक गोलकर्ता: १५ गोल, २०१३ मा &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.futaa.com/football/article/ronaldo-sets-champions-league-goals-record |title=Ronaldo sets Champions League goals record |publisher=Futaa.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114122800/http://www.futaa.com/football/article/ronaldo-sets-champions-league-goals-record |date=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt;
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगको दुई सिजनमा १५ भन्दा धेरै गोल गर्ने एकमात्र खेलाडी: २०१३–१४ र २०१५–१६ मा &lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web |title=Ronaldo sets two Champions League records|url=http://www.goal.com/en-us/news/174/uefa-champions-league/2016/04/12/22311532/ronaldo-sets-two-champions-league-records|publisher=goal.com|date=12 April 2016 |accessdate=13 April 2016}}&lt;/ref&gt;
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगको एक सिजनमा तीन ह्याट्रिक गर्ने पहिलो खेलाडी: २०१५–१६ मा &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
* दुई फरक लिगबाट  युरोपियन गोल्डेन शू जित्ने पहिलो फुटबल खेलाडी: प्रिमियर लिग (२००७-०८) र ला लिगा (२०१०–११, २०१३–१४, २०१४–१५)&lt;ref name=&quot;golden shoe&quot;&gt;{{cite news |title=Cristiano Ronaldo receives Golden Shoe, wants to be 'best ever'|url=http://www.espnfc.com/real-madrid/story/2129517/real-madrids-cristiano-ronaldo-receives-golden-shoe-says-he-wants-to-be-best-ever|accessdate=15 March 2015 |work=ESPN|date=5 November 2014}}&lt;/ref&gt;
* युइएफए युरोको सर्वाधिक गोलकर्ता (छनौट चरणसहित): २९ गोल, पोर्चुगलका लागि]].&lt;ref name=twentythree/&gt; 
* युइएफए युरोको सर्वाधिक गोलकर्ता: ९ गोल, पोर्चुगलका लागि (मिचेल प्लाटिनी समेत)&lt;ref name=&quot;AS.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.as.com/en/2016/07/08/football/1467999944_913288.html |title=Ronaldo: record-guzzler |website=en.as.com |publisher=[[Diario AS]] – [[PRISA]] |date=8 July 2016 |accessdate=9 July 2016}}&lt;/ref&gt;
* युइएफए युरोको चार सिजनमा गोल गर्ने एकमात्र खेलाडी: २००४, २००८, २०१२ र २०१६ &lt;ref name=&quot;AS.com&quot; /&gt;
* युइएफए युरोको एक भन्दा धेरै सिजनमा तीन वा धेरै गोल गर्ने एकमात्र खेलाडी: २०१२ र २०१६ 
* युइएफए युरोमा टाउकोले सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी:  ५
* युइएफए युरोमा सबैभन्दा धेरै खेल खेल्ने खेलाडी: २०  खेल
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा लगातार ६ सिजन १० गोल भन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: २०११-१२ देखि २०१६-१७ सम्म &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2014/02/cristiano-ronaldo-the-first-player-to-score-10-or-more-goals-for-three-consecutive-seasons-in-the-champions-league |title=Cristiano Ronaldo, the first player to score 10 or more goals for three consecutive seasons in the Champions League |website=realmadrid.com |date=27 February 2014 |accessdate=3 June 2014}}&lt;/ref&gt;--&gt;
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा दुई फरक बिजेता क्लबको लागि फाइनलमा गोल गर्ने खेलाडी: [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर युनाइटेड]] (२००७-०८) र [[रियल म्याड्रिड]] (२०१३-१४)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/2014/05/25/soccer-champions-ronaldo-idINL3N0OB00020140525 |title=Ronaldo first to score for two different European Cup winners |website=reuters.com |date=25 May 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140525200442/http://in.reuters.com/article/2014/05/25/soccer-champions-ronaldo-idINL3N0OB00020140525 |date=25 May 2014 }}&lt;/ref&gt;
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा विपक्षीको मैदानमा सर्वाधिक गोल गर्ने खेलाडी:  ४२ गोल &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statbunker.com/alltimestats/AllTimeLeadingScorers?comp_code=UCL |title=Cristiano Ronaldo}}&lt;/ref&gt;
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा विपक्षीको मैदानमा सर्वाधिक खेलमा लगातार गोल गर्ने खेलाडी: १२ खेल
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा समुह चरण बाहेकको खेलमा सर्वाधिक जीत: २९ जीत
* युइएफए च्याम्पियन्स लिगमा सर्वाधिक एक खेलमा दुई गोल गर्ने खेलाडी: २० खेल
* सर्वाधिक युरोपियन गोल्डेन शू जित्ने खेलाडी: ४
* सर्वाधिक युइएफए टिम अफ द ईयरमा चुनिने खेलाडी: १२ पल्ट&lt;ref&gt;{{cite news |title=UEFA.com users' Team of the Year 2015: lowdown|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2322451.html|accessdate=11 July 2016|website=UEFA.com|date=8 January 2016}}&lt;/ref&gt;
* सर्वाधिक युइएफए टिम अफ द ईयरमा लगातार चुनिने खेलाडी: ११ पल्ट (२००७–२०१७)
* युइएफए टिम अफ द ईयरमा एक भन्दा धेरै पोजिसनबाट चुनिने एक मात्र खेलाडी
* युइएफए वर्ष खेलाडीको लागि हरेक वर्षको उत्कृष्ट तीनमा परेको एक मात्र खेलाडी: २०१०-११ देखि २०१६-१७ सम्म &lt;ref&gt;{{cite news |title= UEFA Best Player in Europe Award
|url=http://www.uefa.org/uefa-best-player-award/season=2013/winner/index_history.html|accessdate=15 March 2015 |publisher=UEFA}}&lt;/ref&gt;
* एकै क्लबका लागि सबैभन्दा छिट्टो ३५० गोल गर्ने खेलाडी: ३३५ खेलबाट&lt;ref&gt;{{cite news |title= Cristiano Ronaldo becomes fastest player in Europe to score 350 goals for one club |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/12184792/Cristiano-Ronaldo-becomes-fastest-player-Europe-to-score-350-goals-for-one-club.html |accessdate=6 March 2016 |work=The Daily Telegraph |date=5 March 2016 |author=Gibson, Sean |location=London}}&lt;/ref&gt;
* सर्वाधिक युइएफए वर्ष खेलाडीको उपाधी जित्ने खेलाडी: ४ (२००८, २०१४, २०१६, २०१७)
* च्याम्पियन्स लिगमा सबै भन्दा धेरै पटक सर्बाधिक गोलकर्ता: ६
* च्याम्पियन्स लिगमा सबै भन्दा धेरै पटक सर्बाधिक गोलकर्ता (लगातार): ५ (२०१२-१३ देखि २०१६-१७ सम्म)
* च्याम्पियन्स लिगको क्वाटर-फाइनलमा सबै भन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: २० गोल
* च्याम्पियन्स लिगको सेमिफाइनलमा सबै भन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: १३ गोल
* च्याम्पियन्स लिगमा फ्रि-किक मार्फत सबै भन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: १२ गोल
* च्याम्पियन्स लिगमा पेनाल्टी मार्फत सबै भन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: ११ गोल
* च्याम्पियन्स लिगमा टाउकोले सबै भन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: १८ गोल
* च्याम्पियन्स लिगमा एकै विपक्षी विरुद्ध सबै भन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: ९ गोल (बायर्न म्युनिख विरुद्ध)

===स्पेन===
* ला लिगाको इतिहासमा सबैभन्दा धेरै ह्याट्रिक गर्ने खेलाडी: ३२ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/football/squad/cristiano-ronaldo-dos-santos/hat-tricks |title=HAT-TRICKS – CRISTIANO RONALDO – ALL-TIME REAL MADRID RECORD IN LA LIGA |publisher=Real Madrid C.F. |website=RealMadrid.com |accessdate=16 January 2016 |quote= CRISTIANO RONALDO'S 32 LA LIGA HAT-TRICKS}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगाको इतिहासमा पेनाल्टीबाट सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: ५७ गोल&lt;ref name=OPTA57&gt;{{cite tweet |author=OptaJose |user=OptaJose |number=835962340625481730 |date=26 February 2017 |title=57 - Cristiano Ronaldo is now the player with most penalties scored in La Liga history, surpassing Hugo Sanchez (56). Punisher. |access-date= 26 February 2017}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगाको इतिहासमा सबैभन्दा छिट्टो १५० लिग गोल गर्ने खेलाडी: १४० खेलमा&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/News/1193040523950/1379954136886/noticia/Noticia/Cristiano_Ronaldo_is_the_player_who_hits_the_150_goal_mark_the_fastest_in_Liga_history.htm |title=Cristiano Ronaldo is the player who hits the 150 goal mark the fastest in Liga history |publisher=Real Madrid C.F. |date=23 September 2013 |accessdate=23 October 2013}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगाको इतिहासमा सबैभन्दा छिट्टो २०० लिग गोल गर्ने खेलाडी: १७८ खेलमा &lt;ref name=&quot;La Liga record&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.espnfc.com/real-madrid/story/2184149/real-madrids-cristiano-ronaldo-breaks-la-liga-hat-trick-record |title=Real Madrid's Cristiano Ronaldo breaks La Liga hat trick record |date=6 December 2014 |accessdate=7 December 2014 |work=ESPN FC}}&lt;/ref&gt;
* सबैभन्दा छिट्टो क्लबका लागि ३०० आधिकारिक गोल गर्ने खेलाडी
* म्याड्रिड डर्बीका खेलमा (एत्लेटिको म्याड्रिडविरुद्ध) सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: १८ गोल&lt;ref name=&quot;madrid derby top-scorer&quot;&gt;{{cite news |title=Cristiano Ronaldo, all-time top scorer in the derby against Atlético|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2016/11/cristiano-ronaldo-all-time-top-scorer-in-the-derby-against-atletico |website=realmadrid.com |accessdate=20 November 2016 |quote=Following his hat-trick at the Calderón, the Portuguese has now scored 18 goals against Atlético, surpassing Di Stéfano's record (17). |date=20 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FFT&gt;{{cite news |title=Ronaldo becomes top scorer in Madrid derby history |url=http://www.fourfourtwo.com/news/ronaldo-becomes-top-scorer-madrid-derby-history |accessdate=20 November 2016 |publisher=fourfourtwo.com |date=20 November 2016}}&lt;/ref&gt;
* लगातार सबैभन्दा धेरै एल क्लासिको खेलमा (बार्सिलोनाविरुद्ध) गोल गर्ने खेलाडी: ६ खेलमा &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330120862868/noticia/Noticia/Cristiano_Ronaldo_is_the_first_player_to_score_in_six_consecutive_Clasicos.htm |title=Cristiano Ronaldo is the first player to score in six consecutive Clasicos |date=8 October 2012 |accessdate=23 October 2013}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगाको इतिहासमा सुरुवाती ८ खेलमा सबैभन्दा धेरै लिग गोल गर्ने खेलाडी: १५ गोल .&lt;ref name=&quot;independent.com.mt&quot;&gt;{{cite news |title=With 15 goals in first eight matches, Ronaldo sets best scoring start in Spanish league |url=http://www.independent.com.mt/articles/2014-10-18/football/With-15-goals-in-first-eight-matches-Ronaldo-sets-best-scoring-start-in-Spanish-league-6736123985 |accessdate=19 October 2014 |publisher=independent.com.mt |date=18 October 2014}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगाको इतिहासमा सबैभन्दा छिट्टो २० लिग गोल गर्ने खेलाडी: १२ खेलमा &lt;ref&gt;{{cite news |title=The quickest to hit the 20 mark |url=http://www.marca.com/en/2014/11/25/en/football/real_madrid/1416943151.html |accessdate=25 November 2014 |publisher=Marca.com (English) |date=26 November 2014}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगाको इतिहासमा लगातार छ सिजनमा ३० भन्दा बढी गोल गर्ने एकमात्र खेलाडी &lt;ref&gt;{{cite web|title=Ronaldo sets record by scoring 30 league goals in six straight seasons|url=http://www.cbssports.com/soccer/eye-on-soccer/25548210/ronaldo-sets-record-by-scoring-30th-league-goal-in-sixth-straight-season|publisher=cbssports.com|accessdate=13 April 2016}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगाको एक सिजनमा (२०१२-१३) सबैभन्दा धेरै टिमहरूविरुद्ध गोल गर्ने खेलाडी: १९ टिम (ब्राजिलका रोनाल्डो र मेस्सी समेत) &lt;ref name=&quot;Leo Messi's record-breaking run&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/leo-messi-s-record-breaking-run-continues-becomes-first-player-to-score-against-19-opponents-consecutively |title=Leo Messi's record-breaking run |publisher=fcbarcelona.com |date=30 March 2013 |accessdate=21 May 2015}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगाको एक सिजनमा सबैभन्दा धेरै ह्याट्रिक गर्ने खेलाडी: ८ ह्याट्रिक (मेस्सी समेत) &lt;ref&gt;[[2014–15 La Liga#Hat-tricks]]&lt;/ref&gt;
* सबैभन्दा धेरै ह्याट्रिक गर्ने खेलाडी (सबै प्रतिस्पर्धामा): ३६ &lt;ref name=&quot;bola.net&quot;&gt;{{cite web|title=Ronaldo 33 Hattrick Untuk Madrid, Lewati Messi |url=http://www.bola.net/champions/ronaldo-33-hattrick-untuk-madrid-lewati-messi-fddf64.html|accessdate=16 September 2015}}&lt;/ref&gt;

===रियल म्याड्रिड===
* रियल म्याड्रिड फुटबल क्लवको इतिहासमा क्लवको लागि सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: ३९० गोल &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/football/cristiano-ronaldo-top-goalscorer|title=CRISTIANO RONALDO ALL-TIME TOP GOALSCORER|publisher=Real Madrid C.F. |date=30 September 2015 |accessdate=30 September 2015}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगामा रियल म्याड्रिड फुटबल क्लवको लागि सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: २७९ गोल &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2015/09/ronaldo-is-now-real-madrids-leading-scorer-in-history-of-la-liga|title=Ronaldo is now Real Madrid's leading scorer in history of La Liga|publisher=Real Madrid C.F. |date=12 September 2015 |accessdate=12 September 2015}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगामा रियल म्याड्रिड फुटबल क्लवको लागि सबैभन्दा छिट्टो ५० गोल गर्ने खेलाडी &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1330040138220/noticia/Noticia/Cristiano_Ronaldo_makes_Real_Madrid_history.htm |title=Ronaldo makes Real Madrid history |publisher=Real Madrid C.F. |date=6 February 2011 |accessdate=23 October 2013}}&lt;/ref&gt;
* ला लिगामा रियल म्याड्रिड फुटबल क्लवको लागि सबैभन्दा छिट्टो १०० गोल गर्ने खेलाडी &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/03_Marzo_Actualidad_11-12/1330093646829/noticia/Noticia/Fastest_player_to_score_100_goals_in_La_Liga_with_Real_Madrid.htm |title=Fastest player to score 100 goals in La Liga with Real Madrid |publisher=Real Madrid C.F. |date=25 March 2012 |accessdate=23 October 2013}}&lt;/ref&gt;
* रियल म्याड्रिड फुटबल क्लवको लागि सबैभन्दा छिट्टो २०० आधिकारिक गोल गर्ने खेलाडी &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330147154518/noticia/Noticia/Cristiano_Ronaldo_scored_his_200th_goal_for_Real_Madrid_against_Malaga.htm |title=Cristiano Ronaldo scored his 200th goal for Real Madrid against Malaga |publisher=Real Madrid C.F. |date=8 May 2013 |accessdate=23 October 2013}}&lt;/ref&gt;
* रियल म्याड्रिड फुटबल क्लवको लागि सबैभन्दा छिट्टो २५० आधिकारिक गोल गर्ने खेलाडी
* ला लिगाका सात लगातार खेलमा सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: १५ गोल &lt;ref name=&quot;Ronaldo puts Puskas in the shade&quot;&gt;{{cite news |title=Ronaldo puts Puskas in the shade |url=http://www.marca.com/en/2014/10/27/en/football/real_madrid/1414416565.html |accessdate=27 October 2014 |publisher=Marca (English) |date=27 October 2014}}&lt;/ref&gt;
* रियल म्याड्रिड फुटबल क्लवको लागि लगातार आठ आधिकारिक खेलमा गोल गर्ने खेलाडी &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2014/11/ronaldo-the-first-madrid-player-to-score-in-eight-consecutive-matchdays |title=Ronaldo, the first Madrid player to score in eight consecutive matchdays |publisher=Real Madrid C.F. |date=1 November 2014 |accessdate=3 November 2014}}&lt;/ref&gt;
* रियल म्याड्रिड फुटबल क्लवको लागि सबैभन्दा धेरै ह्याट्रिक गर्ने खेलाडी: ३८ ह्याट्रिक
* रियल म्याड्रिड फुटबल क्लवको लागि च्याम्पियन्स लिगमा सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: ७८ गोल
* रियल म्याड्रिड फुटबल क्लवको लागि युरोपियन प्रतियोगिताहरूमा सबैभन्दा धेरै गोल गर्ने खेलाडी: ८० गोल

===युभेन्टस===

==चर्चा==
''फोर्व्स'' पत्रिकाले रोनाल्डोलाई सन २०१३-१४ (तलब, बोनस र बाहिरी कमाई ७३० लाख अमेरिकी डलर) र २०१४-१५ (तलब, बोनस र बाहिरी कमाई ७९० लाख अमेरिकी डलर) मा सर्वाधिक कमाई गर्ने फुटबल खेलाडीको रूपमा सूचीकृत गरेको छ। &lt;ref&gt;{{cite news |title=The world's highest paid football players |url=http://www.forbes.com/sites/christinasettimi/2014/05/07/the-worlds-highest-paid-soccer-players-3/ |publisher=Forbes.com |date=7 May 2014 |accessdate=8 May 2014 |first=Christina |last=Settimi}}&lt;/ref&gt; सन २०१५-१६ मा उनी ८८० लाख अमेरिकी डलर कमाएर ''फोर्व्स'' को सर्वाधिक कमाउने खेलाडीको एक नम्बरमा पुग्ने पहिलो फुटबल खेलाडी बने। 
&lt;ref&gt;{{cite web |title=सर्बाधिक कमाई गर्ने खेलाडी|url=http://www.skysports.com/football/news/11095/10307782/cristiano-ronaldo-first-footballer-to-top-forbes-rich-list-of-highest-earning-athletes|publisher=Sky Sports|date=8 June 2016|author=Ben Reynolds|accessdate=9 June 2016}}&lt;/ref&gt; रोनाल्डो विश्वका सबैभन्दा धेरै बजारीकरण गर्न सकिने खेलाडी मध्ये एक मानिन्छन: ''स्पोर्ट्सप्रो'' ले उनलाई सन २०१२ मा ५औँ र सन २०१३ मा ८औँ मोष्ट मार्केटेबल खेलाडी घोषणा गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-26/off-the-field/32424123_1_mc-mary-kom-london-olympics-world-champion-boxer |title=MS Dhoni, Mary Kom world's 16th, 38th most marketable athletes |date=26 June 2012 |work=The Times of India }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618042111/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-26/off-the-field/32424123_1_mc-mary-kom-london-olympics-world-champion-boxer |date=2013-06-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SportsPro 2012&quot;/&gt; खेल बजार अनुसन्धान कम्पनी &quot;रेप्युकम&quot; ले सन २०१५ मा उनलाई सर्वाधिक बजारीकरण गर्न सकिने र सर्वाधिक परिचित फुटबल खेलाडी घोषणा गर्यो। &lt;ref&gt;{{cite web |title=Top 10 Most Marketable Footballers in the World |publisher=Repucom (press release) |date=28 May 2014 |url=http://repucom.net/wp-content/uploads/Top-10-Most-Marketable-Football-Players.pdf |accessdate=22 August 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304064853/http://repucom.net/wp-content/uploads/Top-10-Most-Marketable-Football-Players.pdf |date=4 March 2016 }}&lt;/ref&gt; साथै सन २०१५ मा ''टाइम'' पत्रिकाले रोनाल्डोलाई विश्वका सर्वाधिक प्रभावशाली व्यक्तित्वहरूको सूची ''टाइम १००'' मा समावेश गर्यो। &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://time.com/70818/cristiano-ronaldo-2014-time-100/ |title=Cristiano Ronaldo by Pelé: TIME 100 |publisher=TIME |date=23 April 2014 |accessdate=3 June 2014}}&lt;/ref&gt; सन २०१६ मा ''ईएसपिएन''ले रोनाल्डोलाई विश्वको सबैभन्दा प्रख्यात खेलाडी घोषणा गर्यो। &lt;ref&gt;{{cite news|title=ESPN World Fame 100|url=http://espn.go.com/espn/feature/story/_/id/15685581/espn-world-fame-100|publisher=ESPN|date=3 June 2016}}&lt;/ref&gt;

[[File:CR7.JPG|thumb|left|फुन्चल, मदेइरामा रहेको  क्रिस्टियानो रोनाल्डो सङ्ग्राहालय। यो सन २०१३ डिसेम्बर १५ मा खुलेको थियो।]]
म्यान्चेस्टर युनाइटेडमा हुँदा देखि नै उनको चर्चा बढ्दै गयो, फलस्वरुप उनलाई खेल सामग्री उत्पादक, पेय पदार्थ, लुगा, वित्तीय सेवा, भिडियो गेम, इलेक्ट्रोनिक्स कम्पनी आदिले आकर्षक मूल्यमा प्रायोजन गरेका छन्। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gulfnews.com/sport/football/cristiano-ronaldo-becomes-emirates-ambassador-1.1309928 |title=Cristiano Ronaldo becomes Emirates ambassador |publisher=GulfNews.com |date=28 March 2014 |accessdate=17 April 2014}}&lt;/ref&gt;

रोनाल्डो सामाजिक सञ्जालमा सर्वाधिक चर्चित खेलाडी हुन्। फेसबुक, ट्वीटर र इन्स्टाग्राममा सन २०१६ को जुलाई सम्ममा उनका १५ करोड ८० लाख अनुयायी थिए र यो अझै बढिरहेको छ। &lt;ref&gt;{{cite news|title=Cristiano Ronaldo Heads Most Popular Athletes on Social Media|url=http://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2015/06/10/cristiano-ronaldo-heads-the-most-popular-athletes-on-social-media/|agency=Forbes|date=26 November 2015}}&lt;/ref&gt; सन २०१५ को जुनमा उनी १० करोड ३० लाख फ्यान सहित फेसबुकको सर्वाधिक फ्यान हुने व्यक्ति बने। उनी ट्वीटर र इन्स्टाग्राममा समेत सबैभन्दा धेरै फ्यान भएका फुटबल खेलाडी हुन् । &lt;ref&gt;{{cite news|last1=John|first1=Kimberly|title=Cristiano Ronaldo bests Neymar as Instagram's most followed footballer|url=http://www.thescore.com/liga/news/859209|accessdate=20 October 2015|work=The Score|date=20 October 2015}}&lt;/ref&gt; इन्टरनेटमा रोनाल्डोको खोजि यति धेरै हुन्छ कि एउटा कम्पुटर सुरक्षा सम्बन्धी कम्पनीले सन २०१२ मा चर्चित व्यक्तिको नाम इन्टरनेटमा खोजेर असुरक्षित वेबसाईटमा पुग्ने सम्भावनाको आधारमा रोनाल्डो १ नं. मा रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको थियो। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.infosecurity-magazine.com/view/26658/mcafee-names-most-dangerous-football-team-in-europe/ |title=McAfee Names Most Dangerous Football Team in Europe |work=Infosecurity |date=28 June 2012 |accessdate=15 May 2012}}&lt;/ref&gt;

रोनाल्डोको जीवनी आधारित भएर धेरै कृतिहरू बनेका छन्। उनको आत्मवृतान्त ''मोमेन्ट्स'' (पलहरू) सन २००७ मा प्रकाशित भयो। &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.chapters.indigo.ca/books/Moments-Cristiano-Ronaldo/9780230706699-item.html |title=Moments |date=27 March 2009 |publisher=Chapters }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523102037/http://www.chapters.indigo.ca/books/Moments-Cristiano-Ronaldo/9780230706699-item.html |date=23 May 2009 }}&lt;/ref&gt; ''रोनाल्डो: टेस्टेड टु द लिमिट'' (रोनाल्डोको शारीरिक र मानसिक सिमाको परीक्षण, टेलिभिजन चलचित्र २०११),&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hughes |first=Rob |url=https://www.nytimes.com/2011/09/14/sports/soccer/14iht-soccer14.html?pagewanted=all |title=Ronaldo May Look Like the Best, but There Is Someone Better |date=13 September 2011 |accessdate=30 August 2014 |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; ''क्रिस्टियानो रोनाल्डो: द वर्ल्ड एट हिज फिट'' (क्रिस्टियानो रोनाल्डो जसको खुट्टामा संसार छ, वृत्तचित्र २०१४) &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Brown|first1=Brigid|title=WATCH: Benedict Cumberbatch Narrates Cristiano Ronaldo Documentary|url=http://www.bbcamerica.com/anglophenia/2014/06/watch-benedict-cumberbatch-narrates-cristiano-ronaldo-documentary/|website=BBC America|date=June 2014|accessdate=10 May 2015}}&lt;/ref&gt; ''रोनाल्डो'' (रोनाल्डोको जीवनीमा आधारित चलचित्र २०१५) आदि श्रव्यदृष्य प्रकाशित भएका छन्।

[[File:Madeira Funchal landing strip 1990.jpg|thumb|right|क्रिस्टियानो रोनाल्डो विमानस्थल]]
सन २०१३ मा रोनाल्डोले आफ्नो गृहनगर फुन्चल, मदेइरामा म्युजियम सिआरसेभेन नामक सङ्ग्राहालय खोलेका छन्। यहाँ उनले जितेका पुरस्कार तथा खेल जीवन र व्यक्तिगत जीवनका महत्त्वपुर्ण र स्मरणीय सामग्री सङ्ग्रहित छन्। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/inside-cristiano-ronaldos-museum-i-have-room-for-more-trophies-9152637.html |title=Inside Cristiano Ronaldo's museum: 'I have room for more trophies' |first=Alice |last=Jones |newspaper=The Independent |date=25 February 2014 |accessdate=15 May 2014}}&lt;/ref&gt; सन २०१४ मा बेलेम दरबारमा एक औपचारिक समारोह आयोजना गरी पोर्चुगलका तत्कालिन राष्ट्रपतिले पोर्चुगललाई अन्तराष्ट्रिय स्तरमा चिनाएको, फुटबलमा अब्बल भएको, आगामी पुस्ताहरूको लागि उदाहरणिय व्यक्तित्व भएको भन्दै रोनाल्डोलाई पोर्चुगलको उच्च सम्मान Grand Officer of the Order of Prince Henry प्रदान गरे। &lt;ref&gt;{{cite news |title=Cristiano Ronaldo made Grand Officer of the Order of Prince Henry |url=http://elpais.com/elpais/2014/01/21/inenglish/1390317530_265899.html |work=El País |date=21 January 2014 |accessdate=15 May 2014}}&lt;/ref&gt; गृहनगरमा फुन्चलमा सन २०१४ मा नै उनको पित्तलको प्रतिमा निर्माण गरेर अनवरण गरिएको थियो। &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2014/12/22/sport/football/cristiano-ronaldo-bronze-statue/index.html?hpt=hp_t2 |title=Cristiano Ronaldo immortalized in bronze statue outside his personal museum |publisher=CNN |date=22 December 2014 |accessdate=24 December 2014}}&lt;/ref&gt;

सन २०१० को विश्वकपको पुर्वसन्ध्यामा लन्डनको एक विश्वचर्चित सङ्ग्राहालयमा रोनाल्डोको मैनको प्रतिमा प्रतिस्थापन गरियो। यसरी मैनको प्रतिमा राखिने उनी जेरार्ड, पेले, र बेख्याम पछिका चौथो खेलाडी बने। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/cristiano-ronaldo/7816806/World-Cup-2010-Cristiano-Ronaldo-gets-Madam-Tussauds-waxwork.html |title=World Cup 2010: Cristiano Ronaldo gets Madam Tussauds waxwork |work=The Daily Telegraph |location=London |date=10 June 2010 |accessdate=15 May 2014}}&lt;/ref&gt; उनको अर्को मैनको प्रतिमा सन २०१३ मा म्याड्रिडको मैन सङ्ग्राहालयमा राखिएको छ।

क्रिस्टियानो रोनाल्डोको सम्मानमा सन २०१५ मा अन्तरीक्षशास्त्रीहरू डेविड सोव्रल र लेइदेनले पत्ता लाएको तारापुञ्जको नाम सिआरसेभेन (CR7: कसमस रेडशिफ्ट ७) राखियो। &lt;ref&gt;{{cite web|title = Cristiano Ronaldo: CR7 name given to discovered galaxy |url = http://www.bbc.com/sport/0/football/33185760|website = BBC Sport|accessdate = 21 October 2015}}&lt;/ref&gt; सन २०१६ मा रोनाल्डोको कप्तानीमा पोर्चुगलले युइएफए युरो कप जिते पछि फुन्चलको मदेइरा विमानस्थललाई क्रिस्टियानो रोनाल्डो विमानस्थल नामाकरण गरियो। &lt;ref&gt;{{cite web|title=Madeira airport to be named after Cristiano Ronaldo|url=http://www.fourfourtwo.com/au/news/madeira-airport-be-named-after-cristiano-ronaldo#FbAmYO5w7jOFj5wy.99|website=FourFourTwo|publisher=FourFourTwo|accessdate=23 July 2016}}&lt;/ref&gt;

==मेस्सी सँगको तुलना==
[[File:Cristiano Ronaldo and Lionel Messi - Portugal vs Argentina, 9th February 2011.jpg|thumb|right|191px| स्विजरल्याण्डको जेनेभामा सन २०११ फेब्रुअरी ९ मा पोर्चुगल र अर्जेन्टिना बिचको मैत्रीपुर्ण खेल अगाडि रोनाल्डो र मेस्सी]]

दुबै जनाले युइएफए च्याम्पियन्स लिगको २/२ फाईनल खेलमा गोल गरेका छन्। दुबैले फुटबलको एक सिजनमा ५० गोल धेरैपल्ट कटाएका छन्।  रोनाल्डो र मेस्सीबिचको यो अमुक प्रतिष्पर्धालाई खेल जगतकै एक महान प्रतिष्पर्धाको रूपमा हेरिन्छ। &lt;ref&gt;{{cite news |last=Hunter |first=Graham |url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/5842703/el-clasico-all-ronaldo-vs-messi |title=The game's best rivalry |date=28 November 2010 |accessdate=30 September 2014 |work=ESPN}}&lt;/ref&gt;

यी दुईको तुलना गर्दा कसैले उनीहरूको फरक शारीरिक बनावट तथा खेल्ने तरीकालाई आधार बनाउँछन,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hughes |first=Rob |url=https://www.nytimes.com/2011/09/14/sports/soccer/14iht-soccer14.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |title=Ronaldo May Look Like the Best, but There Is Someone Better |date=13 September 2011 |accessdate=30 September 2014 |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; कतिले भने यी दुईको भिन्न व्यक्तित्वको आधारमा बहस गर्छन: जसमा कहिलेकाहीँ रोनाल्डोलाई संकाहा र बढी नाटकीय भएको आरोप लाइन्छ भने मेस्सी लजालु, ज्ञानी व्यक्तिको रूपमा चित्रण गरिन्छ। &lt;ref&gt;{{cite news |last=Hayward |first=Paul |url=https://www.theguardian.com/football/blog/2009/may/26/cristiano-ronaldo-lionel-messi-champions-league |title=Cristiano Ronaldo versus Lionel Messi pits showman against shy man |date=26 May 2009 |accessdate=30 September 2014 |work=The Guardian |location=London}}&lt;/ref&gt; रोनाल्डोले सन २०१२ मा एक अन्तर्वार्तामा भनेका थिए,&quot;मेरो विचारमा हामी प्रतियोगितामा एक अर्कालाई राम्रो खेल्न प्रेरित गर्छौँ, जसले गर्दा प्रतिष्पर्धा झन धेरै हुन्छ।&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Montague |first1=James |last2=Pinto |first2=Pedro |url=http://edition.cnn.com/2012/05/17/sport/football/football-champions-league-ronaldo-interview/ |title=Cristiano Ronaldo: I'm better than Messi |date=29 May 2012 |accessdate=30 September 2014 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;  म्यान्चेस्टर युनाइटेडका तत्कालीन प्रशिक्षक सर एलेक्स फर्गुसनको भनाईमा यो प्रतिष्पर्धाले दुबैजनालाई खराब असर गरेको छैन र उनीहरूमा म नै विश्वको सर्वोत्कृष्ट फुटबल खेलाडी हुँ भन्ने आत्मविश्वास छ। &lt;ref&gt;{{cite news |last=Palmer |first=Kevin |url=http://www.espnfc.com/story/1271003/alex-ferguson-cristiano-ronaldo-and-lionel-messi-both-the-best |title=Fergie: Ronaldo and Messi are equals |date=20 December 2012 |accessdate=30 September 2014 |work=ESPN}}&lt;/ref&gt; मेस्सीले रोनाल्डोसँग आफ्नो कुनै दुश्मनी नभएको भन्दै भनेका छन, &quot;सञ्चार माध्यमहरू यस्तो चाहान्छन् तर मेरो र क्रिस्टियानोको कहिल्यै झगडा भएको छैन।&quot; &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/9478241/Barcelonas-Lionel-Messi-blames-media-for-inventing-rivalry-with-Real-Madrids-Cristiano-Ronaldo.html |title=Barcelona's Lionel Messi blames media for inventing rivalry with Real Madrid's Cristiano Ronaldo |date=15 August 2012 |accessdate=30 September 2014 |work=The Daily Telegraph |location=London}}&lt;/ref&gt;

सन २०१३ मा अक्सफोर्ड युनियनको एउटा बाद विबादमा फिफाका तत्कालिन अध्यक्ष सेप ब्लाटरलाई रोनाल्डो र मेस्सीमा को मन पर्छ भनेर सोधिएको थियो। उनले सुरुमा दुबैको लगावप्रति सम्मान रहेको बताए, तर एकजनाले कपालको लागि अर्को भन्दा धेरै खर्च गर्छ भनेर रोनाल्डो माथि व्यङ्ग गरे। रियल म्याड्रिडले यसमा क्षमायाचनाको माग गर्यो र  ब्लाटरले माफी पनि मागे। रोनाल्डोले भने लगत्तैको खेलमा सेभिल्ला विरुद्ध ह्याट्रिक गरेपछि आर्मीले जस्तै सलाम गरेर  ब्लाटरलाई कटाक्ष गरे किनभने उनले रोनाल्डोलाई मैदानमा कमाण्डर जस्तो व्यवहार गर्ने भनेर चित्रण गरेका थिए। &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24730976 |title=Cristiano Ronaldo: Sepp Blatter's apology to Real Madrid |work=BBC Sport |date=29 October 2013}}&lt;/ref&gt;

==फुटबल बाहिर==

===फेसन आईकन===
[[File:Cristiano Ronaldo 1002665.jpg|thumb|upright|क्रिस्टियानो रोनाल्डो]]
फेसनको दुनियामा रोनाल्डो अद्वितीय मानिन्छन्। उनलाइ लुगा उत्पादकहरू, स्वास्थ्य विज्ञहरू, फेसन पत्रिकाहरू, अत्तर कम्पनीहरू, श्रृंगार सामग्री उत्पादकहरू, सैलुनहरू, कसरत सामग्री उत्पादकहरू, मनोरञ्जन कम्पनीहरू एक अत्याधिक आकर्षक प्रवक्ताका रूपमा लिन्छन्।

उनले सन २००६ मा आफ्नो जन्मस्थानमा &quot;सिआरसेभेन&quot; (CR7) नाम गरेको फेसन बुटिक खोलेका छन्। यसलाई सन २००८ मा पोर्चुगलकै लिस्बनमा समेत बिस्तार गरिएको छ। ती पसलहरूमा हीराजडित पेटीहरू, छालाको गोजी भएका जिन्सहरू, र तुनारहित जुत्ताहरू (बुटिकमा प्याटेन्ट अधिकार भएको) उपलब्ध छन्। साथै, महिलाका लागि आकर्षक पहिरनहरूसमेत सिआरसेभेन ब्राण्डमा उपलब्ध छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=What not to wear... anything from footballer Ronaldo's boutique |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1070993/What-wear--footballer-Ronaldos-boutique.html |date=8 October 2008 |work=Daily Mail}}&lt;/ref&gt;

रोनाल्डोले सन २०१३ मा सिआरसेभेन ब्राण्डबाट भित्री पहिरन (कटटु) र मोजा बजारमा उपलव्ध गराए। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.prweek.com/article/1219136/m-c-saatchi-launches-underwear-range-giant-image-ronaldo-pants |title=M&amp;C Saatchi launches underwear range with giant image of Ronaldo in pants |first=Jonathan |last=Tilley |work=PR Week |date=1 November 2013 |accessdate=15 May 2014}}&lt;/ref&gt; केही पछि सोही ब्राण्डबाट उच्चस्तरीय कमिज &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.complex.com/style/2014/07/cristiano-ronaldo-cr7-richard-chai-shirts |title=Cristiano Ronaldo Is Working With Richard Chai to Add Shirts to His CR7 Underwear Line |work=Complex |date=15 July 2014 |accessdate=23 July 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719040243/http://www.complex.com/style/2014/07/cristiano-ronaldo-cr7-richard-chai-shirts |date=19 July 2014 }}&lt;/ref&gt; र जुत्ता पनि निकालियो। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.irishmirror.ie/sport/soccer/soccer-news/cristiano-ronaldo-launches-shoe-range-3876935 |title= Cristiano Ronaldo launches SHOE range as he branches out into fashion |work=Irish Mirror |date=17 July 2014 |accessdate=23 July 2014}}&lt;/ref&gt; सन २०१५ मा रोनाल्डोले अत्तरको आफ्नै ब्राण्ड ल्याउने घोषणा गरे। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/cristianoronaldo/article-3130640/Cristiano-Ronaldo-gets-right-nose-good-way-Real-Madrid-sensation-sets-release-fragrance.html |title= Cristiano Ronaldo gets right up your nose |work=Daily Mail |date=19 June 2015 |accessdate=2 August 2015}}&lt;/ref&gt;

===समाज सेवा===
सन २००४ मा हिन्द महासागरमा भुकम्प र सुनामी आएर आफ्नो परिवारका सबै मारिए पछि पोर्चुगलको फुटबल टिमको ७ नं. को जर्सी लाएको एक आठ वर्षिय इन्डोएसियन बालक १९ दिन देखि अलपत्र परेको भिडियो टेलिभिजनमा प्रसारण भयो। यसपछि रोनाल्डो आफैँ त्यहा गएर पुननिर्माण तथा पुनस्थापनामा सहयोग गरे। &lt;ref&gt;{{cite news |title=Ronaldo raises funds for tsunami-hit Aceh |url=http://english.peopledaily.com.cn/200506/13/eng20050613_189948.html |work=People's Daily |date=13 June 2005 |accessdate=2 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tsunami Survivors: New Life For A Decimated Football Club |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/socialresponsibility/news/newsid=668801/ |publisher=FIFA |date=9 January 2008 |accessdate=3 July 2012}}&lt;/ref&gt;  बेलायतको द सन पत्रिकाले सन २००८ मा मानहानी गरेको अभियोगमा रोनाल्डोलाई तिरेका रकम (कति भनेर गोप्य राखिएको) उनले आफ्नो गृहनगर मदेइराको एक सामाजिक संस्थालाई दान दिए। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-11709871 |title=Cristiano Ronaldo accepts Daily Telegraph libel payout |date=8 November 2010 |accessdate=6 July 2013 |publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; सन २००९ मा आफ्नो आमाको क्यान्सर रोगको उपचार गरेर ज्यान बचाई दिएको मदेइराको अस्पताललाई अत्याधुनिक क्यान्सर उपचार केन्द्र उनले बनाउन १ लाख  पाउण्ड दान दिए। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/312084/cristiano-ronaldo-donates-100-000-to-cancer-hospital |title=Ronaldo donates to Cancer-stricken mums saviors |publisher=cristianoronaldofan.net |date=25 June 2012 |accessdate=25 June 2012}}&lt;/ref&gt;

सन २०१२ मा रोनाल्डो र उनका एजेण्टले क्यान्सरबाट पीडित एक नौ वर्षिय वालकको विषेश उपचारको सम्पूर्ण खर्च व्यहोरिदिए। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.as.com/english/articulo/cristiano-ronaldo-funds-cancer-treatment/20120619dasdenspo_11/Ten |title=Cristiano Ronaldo funds cancer treatment for 9-year-old boy |work=AS.com |date=19 June 2012 |accessdate=15 May 2014}}&lt;/ref&gt; सोही वर्षको नोवेम्बरमा गाजा देशका बालबालिकाको लागि विद्यालय खोल्न रकम जुटाउने उदेश्यले रोनाल्डोले आफूले सन २०११ मा जितेको गोल्डेन बुट १५ लाख युरोमा बिक्री गरे। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rt.com/sport/football/ronaldo-gaza-real-madrid-237/ |title=Cristiano Ronaldo reportedly donates €1.5m to children in Gaza |publisher=RT |location=Russia |date=26 March 2013  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130204073904/https://rt.com/sport/football/ronaldo-gaza-real-madrid-237/ |archivedate=4 February 2013 }}&lt;/ref&gt; डिसेम्बर मा उनी “स्वास्थ्यको लागि फिफा ११” मा सहभागी भएर बालबालिकामा लागुऔषध, एड्स, औलो, कुपोषण विरुद्द चेतना जगाउन लागि परे। &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.marca.com/2012/12/31/en/football/international_football/1356973939.html |title=Messi and Ronaldo join forces for FIFA's '11 for Health' |newspaper=Marca|location=Spain |date=31 December 2012 |accessdate=21 February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/footballdevelopment/medical/footballforhealth/index.html |title=Football for Health |publisher=FIFA |accessdate=21 February 2013}}&lt;/ref&gt;

सन २०१३ मा रोनाल्डो “सेभ द चिल्ड्रेन” को विश्व सत्भावना दूत भए, उनले बालबालिकाको भोकमरी र कुपोषण विरुद्ध काम गर्ने इच्छा देखाएका छन्। &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&amp;b=8486803&amp;ct=12703073 |title=Cristiano Ronaldo Kicks Off the New Year as Save the Children's New Global Artist Ambassador for Child Hunger and Nutrition |publisher=Save the Children |date=27 March 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170927052831/http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&amp;b=8486803&amp;ct=12703073 |date=27 September 2017 }}&lt;/ref&gt;  सोही वर्ष उनी ईन्डोनेसियाको सिमसारको बारेमा चेतना फैलाउने संस्थाको सत्भावना दूत बने। &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thejakartapost.com/news/2013/03/17/ronaldo-ambassador-mangrove.html |title=Ronaldo ambassador for mangrove |newspaper=The Jakarta Post |date=17 March 2013 |accessdate=15 May 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321060234/http://www.thejakartapost.com/news/2013/03/17/ronaldo-ambassador-mangrove.html |date=21 March 2013 }}&lt;/ref&gt;

सन २०१४ मा रोनाल्डो “इबोला भाइरस विरुद्ध फिफा ११” अभियानमा ग्यारेथ बेल, डिडियर ड्रोग्बा जस्ता चर्चित खेलाडीहरू सँगै सहभागी भए। &lt;ref name=&quot;Ebola&quot;&gt;[http://www.fifa.com/aboutfifa/footballdevelopment/medical/media/news/newsid=2475755/ &quot;Top players, FIFA, CAF and health experts unite against Ebola&quot;]. FIFA.com. Retrieved 4 March 2015&lt;/ref&gt; फिफा, अफ्रिकन फुटबल सङ्घ, र स्वास्थ्य विज्ञहरूसँगको सहकार्यमा चलेको उक्त अभियानमा खेलाडीहरूले &quot;हामी मिलेर इबोलालाई जित्न सक्छौँ &quot; भन्ने नाराका साथ सो रोगका बारेमा जनचेतना जगाउने काम गरेका थिए। &lt;ref name=&quot;Ebola&quot;/&gt;  उनलाई सन २०१५ मा विश्वको सबैभन्दा परोपकारी खेलाडी घोषणा गरिएको थियो। &lt;ref name=&quot;Independent 2016&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/cristiano-ronaldo-real-madrid-forward-donates-600000-champions-league-final-bonus-to-charity-a7063036.html |title=Cristiano Ronaldo: Real Madrid forward donates €600,000 Champions League win bonus to charity |newspaper=The Independent |date=3 June 2016 |accessdate=3 June 2016}}&lt;/ref&gt; रियल म्याड्रिडले सन २०१५-१६ को च्याम्पियन्स लिग जितेपछि रोनाल्डोले पाएको सबै बोनस (६ लाख युरो) परोपकारका लागि दान दिएका थिए। &lt;ref name=&quot;Independent 2016&quot;/&gt;

सन २०१६ मा रोनाल्डोले “सेभ द चिल्ड्रेन” को सहयोगको लागि “सिआरसेभेन सेल्फी” नामक एप सार्वजनिक गरे। यो एपबाट उनका विभिन्न ६८ पोज र पहिरनका फोटोसँग सेल्फी खिच्न सकिन्छ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.adweek.com/adfreak/cristiano-ronaldos-new-charity-app-lets-you-post-selfies-him-topless-or-otherwise-172893 |title=Cristiano Ronaldo's New Charity App Lets You Post Selfies With Him, Topless or Otherwise |first=David |last=Griner|publisher=Adweek|date=9 August 2016| access-date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&amp;b=9357115&amp;ct=14908085&amp;notoc=1 |title=Soccer Superstar Cristiano Ronaldo Launches New Selfie App, Donation for Every Download Helps Kids in Need |publisher=Save the Children |date=9 August 2016 |website=savethechildren.org |accessdate=11 August 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160813024003/http://www.savethechildren.org/site/apps/nlnet/content2.aspx?c=8rKLIXMGIpI4E&amp;b=9357115&amp;ct=14908085&amp;notoc=1 |date=13 August 2016 }}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामाग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची|३}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commonscat|Cristiano Ronaldo|क्रिस्टियानो रोनाल्डो}}

{{फिफा वर्षको सर्वोत्कृष्ट खेलाडीहरू}}

[[श्रेणी:पोर्चुगलका फुटबल खेलाडीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:बेलोन डी' ओर विजेताहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९८५ मा जन्म]]
[[श्रेणी:युइएफए युरो २०२० सहभागी खेलाडीहरू]]</text>
      <sha1>n7b68jo22zsuknh0c3h2dng2ofw6a59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जोधपुर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44657</id>
    <revision>
      <id>1363499</id>
      <parentid>1348799</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T12:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramesh Deuba</username>
        <id>37151</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* संस्कृति */</comment>
      <origin>1363499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16034" sha1="sdg22gnxndj9ruehlvics4snqpt523i" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name               = Jodhpur
| native_name        = 
| settlement_type    = [[महानगर]]
| image_skyline      = {{multiple image
| border                   = 
| total_width              = 290
| image_style              = 
| perrow                   = 1/2/2/1/1
| image1=Mehrangarh Fort sanhita.jpg
| caption1 = [[Mehrangarh Fort]]
| image2  = ClockTower,jodhpur (enhanced).jpg
| caption2 = [[Ghanta Ghar (Jodhpur)|Clock Tower]]
| image3= New Rajasthan High Court Building.jpg
| caption3 = [[Rajasthan High Court]]
| image4= Jodhpur ni18-14.jpg
| caption4 = [[Mandore]] Gardens
| image5= Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg
| caption5 = [[Jaswant Thada]]
| image6 = 1996 -218-20A Jodhpur Hotel Umaid Bhawan Palace (2233393509).jpg
| caption6 = [[Umaid Bhawan Palace]]
| image7=Jodhpur Skyline from Kaylana Hills.jpg
| caption7 = Jodhpur Skyline from Kaylana Hills
 }}
| image_alt          = 
| nickname           = The Blue City,&lt;ref name=bluecity&gt;{{cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974|title=These Spectacular Shots of India's 'Blue City' Will Ignite Your Wanderlust|date=27 April 2016|website=HuffPost}}&lt;/ref&gt; The Sun City&lt;ref name=suncity&gt;{{cite web|url=https://www.ahmedabadmirror.com/mastiii-zone-in-the-sun-city-to-win-hearts-of-jodhpurities/81849140|title=Mastiii Zone In The Sun City To Win Hearts Of Jodhpurities|date=21 December 2022|website=AhemdabadMirrior}}&lt;/ref&gt;
| image_map          = 
| map_alt            = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = India Rajasthan#India
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates        = {{coord|26.28|N|73.02|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[List of sovereign states|Country]]
| subdivision_name   = {{IND}}
| subdivision_type1  = [[States and union territories of India|State]]
| subdivision_type2  = [[List of Divisions of Rajasthan|Division]]
| subdivision_type3  = [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name1  = [[Rajasthan]]
| subdivision_name2  = [[Jodhpur Division|Jodhpur]]
| subdivision_name3  = [[Jodhpur district|Jodhpur]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |title=Jodhpur.nic.in |access-date=25 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |archive-date=19 February 2012 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |date=19 February 2012 }}&lt;/ref&gt;
| established_title  = Settled
| established_date   = {{start date and age|1459}}
| founder            = [[Jodha of Mandore|Rao Jodha]]
| named_for          = Rao Jodha
| government_type    = [[Municipal corporation (India)|Municipal Corporation]]
| governing_body     = [[Jodhpur North Municipal Corporation]]&lt;br/&gt;[[Jodhpur South Municipal Corporation]]
| leader_title1      = Mayor(s)
| leader_name1       = Kunti Deora Parihar (Jodhpur North) ([[Indian National Congress|INC]])&lt;br /&gt;
Vanita Seth (Jodhpur South) ([[Bharatiya Janata Party|BJP]])
| leader_title2      = [[Member of Parliament]]
| leader_name2       = [[Gajendra Singh Shekhawat]] ([[BJP]])
| leader_title3      = [[Member of Legislative Assembly]]
| leader_name3       = [[Manisha Panwar]] ([[Indian National Congress|INC]])
| leader_title4      = Collector &amp; DM
| leader_name4       = Vikash Paliwal, [[Indian Administrative Service|IAS]]
| leader_title5      = Police Commissioner of Jodhpur
| leader_name5       = Ravi Dutt Gaur, [[Indian Police Service|IPS]]
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;Jodhpur-Census-2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0815_PART_B_DCHB_JODHPUR.pdf|title=Jodhpur District Census 2011 Handbook: VILLAGE AND TOWN WISE PRIMARY CENSUS ABSTRACT (PCA)|publisher=Censusofindia.gov.in|access-date=19 April 2016|page=33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jodhpur Info&quot;&gt;{{cite web |url=http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |title=Statical Information |publisher=Jodhpur Municipal Corporation |access-date=2019-10-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011045803/http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |date=2019-10-11 }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 454.5
| area_metro_km2     = 4,467.3
| elevation_footnotes = 2
| elevation_m        = 231
| population_total   = 1533756
| population_as_of   = 2021 Census
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products__rajasthan.html|title=Census of India : Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 : Rajasthan|last=ORGI}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro   = 2,330,000&lt;ref&gt;{{cite web|series=Jodhpur Region 3rd Master Plan Execution |url=https://jda.urban.rajasthan.gov.in/content/raj/udh/jda--jodhpur/en/master-plan/master-plan-2031.html|title= Execution of Jodhpur Master Plan 2021 | language=hi|date=18 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html|title = जोधपुर के विकास का रास्ता साफ, Jda की तीसरे मास्टर प्लान को मंजूरी, बढ़ेगी शहर की सीमा, बनेंगी 4 स्पेशल सिटी|date = 18 February 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601205307/https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html |date=1 June 2023 }}&lt;/ref&gt;
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;JP&quot;/&gt;
| population_rank    = [[List of most populous cities in India|43rd]]
| population_demonym = Jodhpuri, Marwari
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = 342001
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = 0291 /+91-291
| iso_code           = [[ISO 3166-2:IN|RJ-IN]]
| registration_plate = RJ-19
| website            = {{URL|jodhpur.rajasthan.gov.in}}
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = [[Hindi]], [[English language|English]]
| demographics1_title2 = Native
| demographics1_info2 = [[Marwari language|Marwari]], [[Rajasthani language|Rajasthani]]
| official_name      = 
}}


'''जोधपुर''' भारतको राजस्थान राज्यको दोस्रो ठूलो सहर हो र आधिकारिक रूपमा राज्यको दोस्रो महानगरीय सहर हो। जोधपुर ऐतिहासिक रूपमा मारवाड राज्यको राजधानी थियो, जुन अहिले राजस्थानको हिस्सा हो। जोधपुर एक लोकप्रिय पर्यटक गन्तव्य हो, धेरै दरबार, किल्ला, र मन्दिरहरू को लागी । यो राजस्थान र सम्पूर्ण भारतका मानिसहरू माझ &quot;निलो शहर&quot; को रूपमा लोकप्रिय छ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो जोधपुर जिल्ला र जोधपुर डिभिजन को प्रशासनिक मुख्यालय को रूप मा काम गर्दछ। 

पुरानो सहरले मेहरानगढ फोर्टलाई घेरेको छ र धेरै गेटहरूसँग पर्खालले घेरिएको छ। [[https://archive.org/details/indiathroughages00mada]]  शहर पर्खाल बाहिर धेरै विस्तार भएको छ,जोधपुर राजस्थान राज्यको भौगोलिक केन्द्रको छेउमा अवस्थित छ, जसले यसलाई धेरै पर्यटकहरू आउने क्षेत्रमा यात्राको लागि सुविधाजनक आधार बनाउँछ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो शहर द न्यूयोर्क टाइम्सको &quot;२०२० मा जाने ५२ ठाउँहरू&quot; मा चित्रित भयको थायो।  [[https://www.nytimes.com/interactive/2020/travel/places-to-visit.html]] 

===व्युत्पत्ति===

&quot;जोधपुर&quot; नाम यसको संस्थापक, राव जोधाबाट आएको हो, जसले १४५९ मा शहर स्थापना गरे। &quot;जोध&quot; ले राव जोधालाई जनाउँछ, र &quot;पुर&quot; को अर्थ संस्कृतमा शहर वा शहर हो, यसलाई &quot;जोधाको शहर&quot; बनाउँछ। त्यसैले यसलाई जोधपुर भनिन्छ । 

===भूगोल र जलवायु===

तापमान मार्च देखि अक्टोबर सम्म चरम हुन्छ, बाहेक जब मनसुनल वर्षाले यसलाई थोरै कम गर्न बाक्लो बादल पैदा गर्दछ। अप्रिल, मे र जुनमा, उच्च तापमान नियमित रूपमा 40 डिग्री सेल्सियस भन्दा बढी हुन्छ। मनसुनको मौसममा, औसत तापक्रम थोरै घट्छ, तर सहरको सामान्यतया कम आर्द्रता बढ्छ, जसले गर्मी बढाउँछ। जोधपुरमा सबैभन्दा बढी तापक्रम २० मे २०१६ मा रेकर्ड गरिएको थियो, जब यो बढेको थियो
४८.८ °C (११९.८ °F)। 

===संस्कृति===

जोधपुरलाई सांस्कृतिक रूपमा स्थानीयहरूले जोधनाको नामले चिन्छन्। [[https://web.archive.org/web/20200615013144/https://www.bhaskar.com/amp/news/c-20-in-458-years-this-city-become-jodhpur-from-jodhana-jd0317-NOR.html]] यो शहर आफ्नो खानाको लागि प्रसिद्ध छ र यसको लोकप्रियता भारत भरका धेरै शहरहरूमा &quot;जोधपुर मिठाई&quot; नामक मिठाई पसलहरू फेला पार्न सकिन्छ भन्ने तथ्यबाट अनुमान गर्न सकिन्छ। थार मरुभूमिको तटमा भएकोले, जीवन चयन घुमन्ते जनजातिहरू (तथाकथित &quot;जिप्सी&quot; समूहहरू - हिन्दीमा बंजारा - शहरका केही भागहरूमा बसोबास गरेको) को तरिकाले प्रभावित भएको छ। [[https://www.outlooktraveller.com/stay/glamping/take-a-heritage-holiday-in-india-feeling-blue-in-jodhpur]] जोधपुरको खानाको माध्यमबाट छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान छ र मिर्ची बडा, राबडी घेवर र मावा कचोरीका लागि प्रसिद्ध छ। [[https://food.ndtv.com/lists/5-best-rajasthani-recipes-2032497]]

'''पर्यटन'''
जोधपुरको सबैभन्दा उल्लेखनीय आकर्षण मेहरानगढ फोर्ट उम्मेद भवन प्यालेस, जसवंत थाडा,मन्डोर,कायलाना ताल र घण्टा घर हो। मन्डोर गार्डेन, कायलाना ताल र बगैचा, बलसामन्द ताल, माचिया बायोलोजिकल पार्क, राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, रातानाडा गणेश मन्दिर, तोरजी का झालर, सरदार समन्द ताल र दरबार, मसुरिया हिल्स, वीर दुर्गादास स्मारक (स्मारक, पार्क, र संग्रहालय), सुरपुरा बाँध र भीम भडक गुफा। मानिसहरूका अन्य आकर्षणहरू जोधपुरमा आयोजित खाना, पुरातन वस्तुहरू, परम्परागत लुगाहरू र परम्परागत जुत्ताहरू (जसलाई जोधपुरी मोजरी पनि भनिन्छ) को बजारहरू हुन्। [[https://www.india.com/travel/articles/jodhpur-tourism-5-reasons-to-visit-indias-blue-city-this-winter-3229587/]]
&lt;gallery heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;जोधपुरमा पर्यटन&quot;&gt;
File:Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg|alt=|जसवंत थाडा
File:Kaylana Lake, Jodhpur.jpg|alt=|[[कायलाना ताल]]
File:Royal cenotaphs.jpg|alt=|मन्डोर गार्डनमा स्मारक
File:Jodhpur ni18-14.jpg|alt=|मन्डोर गार्डन
File:Mahamandir.jpg|alt=|महामन्दिर मन्दिर
&lt;/gallery&gt;

'''चलचित्र उद्योग'''
जोधपुर आकर्षक स्थानहरूको लागि प्रसिद्ध छ र प्राय: विभिन्न चलचित्रहरू, विज्ञापनहरू, संगीत भिडियोहरू चित्रित हुन्छ। क्रिस्टोफर नोलन द्वारा निर्देशित द डार्क नाइट राइजेस सहित धेरै चलचित्रहरूमा शहरका ऐतिहासिक भवनहरू र परिदृश्यहरू चित्रित गरिएको थियो; [[https://www.firstpost.com/entertainment/why-jodhpur-locals-thought-the-dark-knight-cast-was-nuts-373345.html/amp]] अजय देवगन र इमरान हाश्मी अभिनीत बादशाहो, [[https://sites.google.com/view/jodhpurthebluecity/]] ओवेन विल्सन, एड्रियन ब्रोडी, अभिनीत दार्जिलिङ लिमिटेड, र जेसन श्वार्ट्जम्यान; तरसेम सिंहद्वारा निर्देशित द फल; सूरज बडजात्याद्वारा निर्देशित हम साथ-साथ हैं; अनिल शर्मा द्वारा निर्देशित वीर; मनेश शर्मा द्वारा निर्देशित शुद्ध देसी रोमान्स; वरुण तेज र दिशा पटानी अभिनीत लोफर; साई धरम तेज र राशि खन्ना अभिनीत सर्वोच्च; र अक्षय कुमार र निम्रत कौर सहितको एयरलिफ्ट।


[[श्रेणी:भारतका सहरहरू]]</text>
      <sha1>sdg22gnxndj9ruehlvics4snqpt523i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363534</id>
      <parentid>1363499</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T02:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35849-34</username>
        <id>79463</id>
      </contributor>
      <origin>1363534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16161" sha1="m6t6u02zlffpjkibeg6a6cdl3gxkamk" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name               = Jodhpur
| native_name        = 
| settlement_type    = [[महानगर]]
| image_skyline      = {{multiple image
| border                   = 
| total_width              = 290
| image_style              = 
| perrow                   = 1/2/2/1/1
| image1=Mehrangarh Fort sanhita.jpg
| caption1 = [[Mehrangarh Fort]]
| image2  = ClockTower,jodhpur (enhanced).jpg
| caption2 = [[Ghanta Ghar (Jodhpur)|Clock Tower]]
| image3= New Rajasthan High Court Building.jpg
| caption3 = [[Rajasthan High Court]]
| image4= Jodhpur ni18-14.jpg
| caption4 = [[Mandore]] Gardens
| image5= Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg
| caption5 = [[Jaswant Thada]]
| image6 = 1996 -218-20A Jodhpur Hotel Umaid Bhawan Palace (2233393509).jpg
| caption6 = [[Umaid Bhawan Palace]]
| image7=Jodhpur Skyline from Kaylana Hills.jpg
| caption7 = Jodhpur Skyline from Kaylana Hills
 }}
| image_alt          = 
| nickname           = The Blue City,&lt;ref name=bluecity&gt;{{cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974|title=These Spectacular Shots of India's 'Blue City' Will Ignite Your Wanderlust|date=27 April 2016|website=HuffPost}}&lt;/ref&gt; The Sun City&lt;ref name=suncity&gt;{{cite web|url=https://www.ahmedabadmirror.com/mastiii-zone-in-the-sun-city-to-win-hearts-of-jodhpurities/81849140|title=Mastiii Zone In The Sun City To Win Hearts Of Jodhpurities|date=21 December 2022|website=AhemdabadMirrior}}&lt;/ref&gt;
| image_map          = 
| map_alt            = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = India Rajasthan#India
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates        = {{coord|26.28|N|73.02|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[List of sovereign states|Country]]
| subdivision_name   = {{flag|भारत}}
| subdivision_type1  = [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य]]
| subdivision_type2  = [[List of Divisions of Rajasthan|Division]]
| subdivision_type3  = [[भारतका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name1  = [[Rajasthan]]
| subdivision_name2  = [[Jodhpur Division|Jodhpur]]
| subdivision_name3  = [[Jodhpur district|Jodhpur]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |title=Jodhpur.nic.in |access-date=25 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |archive-date=19 February 2012 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |date=19 February 2012 }}&lt;/ref&gt;
| established_title  = Settled
| established_date   = {{start date and age|1459}}
| founder            = [[Jodha of Mandore|Rao Jodha]]
| named_for          = Rao Jodha
| government_type    = [[Municipal corporation (India)|Municipal Corporation]]
| governing_body     = [[Jodhpur North Municipal Corporation]]&lt;br/&gt;[[Jodhpur South Municipal Corporation]]
| leader_title1      = Mayor(s)
| leader_name1       = Kunti Deora Parihar (Jodhpur North) ([[Indian National Congress|INC]])&lt;br /&gt;
Vanita Seth (Jodhpur South) ([[Bharatiya Janata Party|BJP]])
| leader_title2      = [[Member of Parliament]]
| leader_name2       = [[Gajendra Singh Shekhawat]] ([[BJP]])
| leader_title3      = [[Member of Legislative Assembly]]
| leader_name3       = [[Manisha Panwar]] ([[Indian National Congress|INC]])
| leader_title4      = Collector &amp; DM
| leader_name4       = Vikash Paliwal, [[Indian Administrative Service|IAS]]
| leader_title5      = Police Commissioner of Jodhpur
| leader_name5       = Ravi Dutt Gaur, [[Indian Police Service|IPS]]
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;Jodhpur-Census-2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0815_PART_B_DCHB_JODHPUR.pdf|title=Jodhpur District Census 2011 Handbook: VILLAGE AND TOWN WISE PRIMARY CENSUS ABSTRACT (PCA)|publisher=Censusofindia.gov.in|access-date=19 April 2016|page=33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jodhpur Info&quot;&gt;{{cite web |url=http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |title=Statical Information |publisher=Jodhpur Municipal Corporation |access-date=2019-10-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011045803/http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |date=2019-10-11 }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 454.5
| area_metro_km2     = 4,467.3
| elevation_footnotes = 2
| elevation_m        = 231
| population_total   = 1533756
| population_as_of   = 2021 Census
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products__rajasthan.html|title=Census of India : Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 : Rajasthan|last=ORGI}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro   = 2,330,000&lt;ref&gt;{{cite web|series=Jodhpur Region 3rd Master Plan Execution |url=https://jda.urban.rajasthan.gov.in/content/raj/udh/jda--jodhpur/en/master-plan/master-plan-2031.html|title= Execution of Jodhpur Master Plan 2021 | language=hi|date=18 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html|title = जोधपुर के विकास का रास्ता साफ, Jda की तीसरे मास्टर प्लान को मंजूरी, बढ़ेगी शहर की सीमा, बनेंगी 4 स्पेशल सिटी|date = 18 February 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601205307/https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html |date=1 June 2023 }}&lt;/ref&gt;
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;JP&quot;/&gt;
| population_rank    = [[List of most populous cities in India|43rd]]
| population_demonym = Jodhpuri, Marwari
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = 342001
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = 0291 /+91-291
| iso_code           = [[ISO 3166-2:IN|RJ-IN]]
| registration_plate = RJ-19
| website            = {{URL|jodhpur.rajasthan.gov.in}}
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = [[Hindi]], [[English language|English]]
| demographics1_title2 = Native
| demographics1_info2 = [[Marwari language|Marwari]], [[Rajasthani language|Rajasthani]]
| official_name      = 
}}


'''जोधपुर''' भारतको राजस्थान राज्यको दोस्रो ठूलो सहर हो र आधिकारिक रूपमा राज्यको दोस्रो महानगरीय सहर हो। जोधपुर ऐतिहासिक रूपमा मारवाड राज्यको राजधानी थियो, जुन अहिले राजस्थानको हिस्सा हो। जोधपुर एक लोकप्रिय पर्यटक गन्तव्य हो, धेरै दरबार, किल्ला, र मन्दिरहरू को लागी । यो राजस्थान र सम्पूर्ण भारतका मानिसहरू माझ &quot;निलो शहर&quot; को रूपमा लोकप्रिय छ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो जोधपुर जिल्ला र जोधपुर डिभिजन को प्रशासनिक मुख्यालय को रूप मा काम गर्दछ। 

पुरानो सहरले मेहरानगढ फोर्टलाई घेरेको छ र धेरै गेटहरूसँग पर्खालले घेरिएको छ। [[https://archive.org/details/indiathroughages00mada]]  शहर पर्खाल बाहिर धेरै विस्तार भएको छ,जोधपुर राजस्थान राज्यको भौगोलिक केन्द्रको छेउमा अवस्थित छ, जसले यसलाई धेरै पर्यटकहरू आउने क्षेत्रमा यात्राको लागि सुविधाजनक आधार बनाउँछ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो शहर द न्यूयोर्क टाइम्सको &quot;२०२० मा जाने ५२ ठाउँहरू&quot; मा चित्रित भयको थायो।  [[https://www.nytimes.com/interactive/2020/travel/places-to-visit.html]] 

===व्युत्पत्ति===

&quot;जोधपुर&quot; नाम यसको संस्थापक, राव जोधाबाट आएको हो, जसले १४५९ मा शहर स्थापना गरे। &quot;जोध&quot; ले राव जोधालाई जनाउँछ, र &quot;पुर&quot; को अर्थ संस्कृतमा शहर वा शहर हो, यसलाई &quot;जोधाको शहर&quot; बनाउँछ। त्यसैले यसलाई जोधपुर भनिन्छ । 

===भूगोल र जलवायु===

तापमान मार्च देखि अक्टोबर सम्म चरम हुन्छ, बाहेक जब मनसुनल वर्षाले यसलाई थोरै कम गर्न बाक्लो बादल पैदा गर्दछ। अप्रिल, मे र जुनमा, उच्च तापमान नियमित रूपमा 40 डिग्री सेल्सियस भन्दा बढी हुन्छ। मनसुनको मौसममा, औसत तापक्रम थोरै घट्छ, तर सहरको सामान्यतया कम आर्द्रता बढ्छ, जसले गर्मी बढाउँछ। जोधपुरमा सबैभन्दा बढी तापक्रम २० मे २०१६ मा रेकर्ड गरिएको थियो, जब यो बढेको थियो
४८.८ °C (११९.८ °F)। 

===संस्कृति===

जोधपुरलाई सांस्कृतिक रूपमा स्थानीयहरूले जोधनाको नामले चिन्छन्। [[https://web.archive.org/web/20200615013144/https://www.bhaskar.com/amp/news/c-20-in-458-years-this-city-become-jodhpur-from-jodhana-jd0317-NOR.html]] यो शहर आफ्नो खानाको लागि प्रसिद्ध छ र यसको लोकप्रियता भारत भरका धेरै शहरहरूमा &quot;जोधपुर मिठाई&quot; नामक मिठाई पसलहरू फेला पार्न सकिन्छ भन्ने तथ्यबाट अनुमान गर्न सकिन्छ। थार मरुभूमिको तटमा भएकोले, जीवन चयन घुमन्ते जनजातिहरू (तथाकथित &quot;जिप्सी&quot; समूहहरू - हिन्दीमा बंजारा - शहरका केही भागहरूमा बसोबास गरेको) को तरिकाले प्रभावित भएको छ। [[https://www.outlooktraveller.com/stay/glamping/take-a-heritage-holiday-in-india-feeling-blue-in-jodhpur]] जोधपुरको खानाको माध्यमबाट छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान छ र मिर्ची बडा, राबडी घेवर र मावा कचोरीका लागि प्रसिद्ध छ। [[https://food.ndtv.com/lists/5-best-rajasthani-recipes-2032497]]

'''पर्यटन'''
जोधपुरको सबैभन्दा उल्लेखनीय आकर्षण मेहरानगढ फोर्ट उम्मेद भवन प्यालेस, जसवंत थाडा,मन्डोर,कायलाना ताल र घण्टा घर हो। मन्डोर गार्डेन, कायलाना ताल र बगैचा, बलसामन्द ताल, माचिया बायोलोजिकल पार्क, राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, रातानाडा गणेश मन्दिर, तोरजी का झालर, सरदार समन्द ताल र दरबार, मसुरिया हिल्स, वीर दुर्गादास स्मारक (स्मारक, पार्क, र संग्रहालय), सुरपुरा बाँध र भीम भडक गुफा। मानिसहरूका अन्य आकर्षणहरू जोधपुरमा आयोजित खाना, पुरातन वस्तुहरू, परम्परागत लुगाहरू र परम्परागत जुत्ताहरू (जसलाई जोधपुरी मोजरी पनि भनिन्छ) को बजारहरू हुन्। [[https://www.india.com/travel/articles/jodhpur-tourism-5-reasons-to-visit-indias-blue-city-this-winter-3229587/]]
&lt;gallery heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;जोधपुरमा पर्यटन&quot;&gt;
File:Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg|alt=|जसवंत थाडा
File:Kaylana Lake, Jodhpur.jpg|alt=|[[कायलाना ताल]]
File:Royal cenotaphs.jpg|alt=|मन्डोर गार्डनमा स्मारक
File:Jodhpur ni18-14.jpg|alt=|मन्डोर गार्डन
File:Mahamandir.jpg|alt=|महामन्दिर मन्दिर
&lt;/gallery&gt;

'''चलचित्र उद्योग'''
जोधपुर आकर्षक स्थानहरूको लागि प्रसिद्ध छ र प्राय: विभिन्न चलचित्रहरू, विज्ञापनहरू, संगीत भिडियोहरू चित्रित हुन्छ। क्रिस्टोफर नोलन द्वारा निर्देशित द डार्क नाइट राइजेस सहित धेरै चलचित्रहरूमा शहरका ऐतिहासिक भवनहरू र परिदृश्यहरू चित्रित गरिएको थियो; [[https://www.firstpost.com/entertainment/why-jodhpur-locals-thought-the-dark-knight-cast-was-nuts-373345.html/amp]] अजय देवगन र इमरान हाश्मी अभिनीत बादशाहो, [[https://sites.google.com/view/jodhpurthebluecity/]] ओवेन विल्सन, एड्रियन ब्रोडी, अभिनीत दार्जिलिङ लिमिटेड, र जेसन श्वार्ट्जम्यान; तरसेम सिंहद्वारा निर्देशित द फल; सूरज बडजात्याद्वारा निर्देशित हम साथ-साथ हैं; अनिल शर्मा द्वारा निर्देशित वीर; मनेश शर्मा द्वारा निर्देशित शुद्ध देसी रोमान्स; वरुण तेज र दिशा पटानी अभिनीत लोफर; साई धरम तेज र राशि खन्ना अभिनीत सर्वोच्च; र अक्षय कुमार र निम्रत कौर सहितको एयरलिफ्ट।


[[श्रेणी:भारतका सहरहरू]]</text>
      <sha1>m6t6u02zlffpjkibeg6a6cdl3gxkamk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363535</id>
      <parentid>1363534</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T02:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35849-34</username>
        <id>79463</id>
      </contributor>
      <origin>1363535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16149" sha1="i7kks32i2cp4ixexgpvi1d1dwpyy6vq" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name               = Jodhpur
| native_name        = 
| settlement_type    = [[महानगर]]
| image_skyline      = {{multiple image
| border                   = 
| total_width              = 290
| image_style              = 
| perrow                   = 1/2/2/1/1
| image1=Mehrangarh Fort sanhita.jpg
| caption1 = [[Mehrangarh Fort]]
| image2  = ClockTower,jodhpur (enhanced).jpg
| caption2 = [[Ghanta Ghar (Jodhpur)|Clock Tower]]
| image3= New Rajasthan High Court Building.jpg
| caption3 = [[Rajasthan High Court]]
| image4= Jodhpur ni18-14.jpg
| caption4 = [[Mandore]] Gardens
| image5= Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg
| caption5 = [[Jaswant Thada]]
| image6 = 1996 -218-20A Jodhpur Hotel Umaid Bhawan Palace (2233393509).jpg
| caption6 = [[Umaid Bhawan Palace]]
| image7=Jodhpur Skyline from Kaylana Hills.jpg
| caption7 = Jodhpur Skyline from Kaylana Hills
 }}
| image_alt          = 
| nickname           = The Blue City,&lt;ref name=bluecity&gt;{{cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974|title=These Spectacular Shots of India's 'Blue City' Will Ignite Your Wanderlust|date=27 April 2016|website=HuffPost}}&lt;/ref&gt; The Sun City&lt;ref name=suncity&gt;{{cite web|url=https://www.ahmedabadmirror.com/mastiii-zone-in-the-sun-city-to-win-hearts-of-jodhpurities/81849140|title=Mastiii Zone In The Sun City To Win Hearts Of Jodhpurities|date=21 December 2022|website=AhemdabadMirrior}}&lt;/ref&gt;
| image_map          = 
| map_alt            = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = India Rajasthan#India
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates        = {{coord|26.28|N|73.02|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = देश
| subdivision_name   = {{flag|भारत}}
| subdivision_type1  = [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य]]
| subdivision_type2  = [[List of Divisions of Rajasthan|Division]]
| subdivision_type3  = [[भारतका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name1  = [[राजस्थान]]
| subdivision_name2  = [[Jodhpur Division|Jodhpur]]
| subdivision_name3  = [[Jodhpur district|Jodhpur]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |title=Jodhpur.nic.in |access-date=25 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |archive-date=19 February 2012 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |date=19 February 2012 }}&lt;/ref&gt;
| established_title  = Settled
| established_date   = {{start date and age|1459}}
| founder            = [[Jodha of Mandore|Rao Jodha]]
| named_for          = Rao Jodha
| government_type    = [[Municipal corporation (India)|Municipal Corporation]]
| governing_body     = [[Jodhpur North Municipal Corporation]]&lt;br/&gt;[[Jodhpur South Municipal Corporation]]
| leader_title1      = Mayor(s)
| leader_name1       = Kunti Deora Parihar (Jodhpur North) ([[Indian National Congress|INC]])&lt;br /&gt;
Vanita Seth (Jodhpur South) ([[Bharatiya Janata Party|BJP]])
| leader_title2      = [[Member of Parliament]]
| leader_name2       = [[Gajendra Singh Shekhawat]] ([[BJP]])
| leader_title3      = [[Member of Legislative Assembly]]
| leader_name3       = [[Manisha Panwar]] ([[Indian National Congress|INC]])
| leader_title4      = Collector &amp; DM
| leader_name4       = Vikash Paliwal, [[Indian Administrative Service|IAS]]
| leader_title5      = Police Commissioner of Jodhpur
| leader_name5       = Ravi Dutt Gaur, [[Indian Police Service|IPS]]
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;Jodhpur-Census-2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0815_PART_B_DCHB_JODHPUR.pdf|title=Jodhpur District Census 2011 Handbook: VILLAGE AND TOWN WISE PRIMARY CENSUS ABSTRACT (PCA)|publisher=Censusofindia.gov.in|access-date=19 April 2016|page=33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jodhpur Info&quot;&gt;{{cite web |url=http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |title=Statical Information |publisher=Jodhpur Municipal Corporation |access-date=2019-10-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011045803/http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |date=2019-10-11 }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 454.5
| area_metro_km2     = 4,467.3
| elevation_footnotes = 2
| elevation_m        = 231
| population_total   = 1533756
| population_as_of   = 2021 Census
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products__rajasthan.html|title=Census of India : Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 : Rajasthan|last=ORGI}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro   = 2,330,000&lt;ref&gt;{{cite web|series=Jodhpur Region 3rd Master Plan Execution |url=https://jda.urban.rajasthan.gov.in/content/raj/udh/jda--jodhpur/en/master-plan/master-plan-2031.html|title= Execution of Jodhpur Master Plan 2021 | language=hi|date=18 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html|title = जोधपुर के विकास का रास्ता साफ, Jda की तीसरे मास्टर प्लान को मंजूरी, बढ़ेगी शहर की सीमा, बनेंगी 4 स्पेशल सिटी|date = 18 February 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601205307/https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html |date=1 June 2023 }}&lt;/ref&gt;
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;JP&quot;/&gt;
| population_rank    = [[List of most populous cities in India|43rd]]
| population_demonym = Jodhpuri, Marwari
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = 342001
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = 0291 /+91-291
| iso_code           = [[ISO 3166-2:IN|RJ-IN]]
| registration_plate = RJ-19
| website            = {{URL|jodhpur.rajasthan.gov.in}}
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = [[Hindi]], [[English language|English]]
| demographics1_title2 = Native
| demographics1_info2 = [[Marwari language|Marwari]], [[Rajasthani language|Rajasthani]]
| official_name      = 
}}


'''जोधपुर''' भारतको राजस्थान राज्यको दोस्रो ठूलो सहर हो र आधिकारिक रूपमा राज्यको दोस्रो महानगरीय सहर हो। जोधपुर ऐतिहासिक रूपमा मारवाड राज्यको राजधानी थियो, जुन अहिले राजस्थानको हिस्सा हो। जोधपुर एक लोकप्रिय पर्यटक गन्तव्य हो, धेरै दरबार, किल्ला, र मन्दिरहरू को लागी । यो राजस्थान र सम्पूर्ण भारतका मानिसहरू माझ &quot;निलो शहर&quot; को रूपमा लोकप्रिय छ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो जोधपुर जिल्ला र जोधपुर डिभिजन को प्रशासनिक मुख्यालय को रूप मा काम गर्दछ। 

पुरानो सहरले मेहरानगढ फोर्टलाई घेरेको छ र धेरै गेटहरूसँग पर्खालले घेरिएको छ। [[https://archive.org/details/indiathroughages00mada]]  शहर पर्खाल बाहिर धेरै विस्तार भएको छ,जोधपुर राजस्थान राज्यको भौगोलिक केन्द्रको छेउमा अवस्थित छ, जसले यसलाई धेरै पर्यटकहरू आउने क्षेत्रमा यात्राको लागि सुविधाजनक आधार बनाउँछ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो शहर द न्यूयोर्क टाइम्सको &quot;२०२० मा जाने ५२ ठाउँहरू&quot; मा चित्रित भयको थायो।  [[https://www.nytimes.com/interactive/2020/travel/places-to-visit.html]] 

===व्युत्पत्ति===

&quot;जोधपुर&quot; नाम यसको संस्थापक, राव जोधाबाट आएको हो, जसले १४५९ मा शहर स्थापना गरे। &quot;जोध&quot; ले राव जोधालाई जनाउँछ, र &quot;पुर&quot; को अर्थ संस्कृतमा शहर वा शहर हो, यसलाई &quot;जोधाको शहर&quot; बनाउँछ। त्यसैले यसलाई जोधपुर भनिन्छ । 

===भूगोल र जलवायु===

तापमान मार्च देखि अक्टोबर सम्म चरम हुन्छ, बाहेक जब मनसुनल वर्षाले यसलाई थोरै कम गर्न बाक्लो बादल पैदा गर्दछ। अप्रिल, मे र जुनमा, उच्च तापमान नियमित रूपमा 40 डिग्री सेल्सियस भन्दा बढी हुन्छ। मनसुनको मौसममा, औसत तापक्रम थोरै घट्छ, तर सहरको सामान्यतया कम आर्द्रता बढ्छ, जसले गर्मी बढाउँछ। जोधपुरमा सबैभन्दा बढी तापक्रम २० मे २०१६ मा रेकर्ड गरिएको थियो, जब यो बढेको थियो
४८.८ °C (११९.८ °F)। 

===संस्कृति===

जोधपुरलाई सांस्कृतिक रूपमा स्थानीयहरूले जोधनाको नामले चिन्छन्। [[https://web.archive.org/web/20200615013144/https://www.bhaskar.com/amp/news/c-20-in-458-years-this-city-become-jodhpur-from-jodhana-jd0317-NOR.html]] यो शहर आफ्नो खानाको लागि प्रसिद्ध छ र यसको लोकप्रियता भारत भरका धेरै शहरहरूमा &quot;जोधपुर मिठाई&quot; नामक मिठाई पसलहरू फेला पार्न सकिन्छ भन्ने तथ्यबाट अनुमान गर्न सकिन्छ। थार मरुभूमिको तटमा भएकोले, जीवन चयन घुमन्ते जनजातिहरू (तथाकथित &quot;जिप्सी&quot; समूहहरू - हिन्दीमा बंजारा - शहरका केही भागहरूमा बसोबास गरेको) को तरिकाले प्रभावित भएको छ। [[https://www.outlooktraveller.com/stay/glamping/take-a-heritage-holiday-in-india-feeling-blue-in-jodhpur]] जोधपुरको खानाको माध्यमबाट छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान छ र मिर्ची बडा, राबडी घेवर र मावा कचोरीका लागि प्रसिद्ध छ। [[https://food.ndtv.com/lists/5-best-rajasthani-recipes-2032497]]

'''पर्यटन'''
जोधपुरको सबैभन्दा उल्लेखनीय आकर्षण मेहरानगढ फोर्ट उम्मेद भवन प्यालेस, जसवंत थाडा,मन्डोर,कायलाना ताल र घण्टा घर हो। मन्डोर गार्डेन, कायलाना ताल र बगैचा, बलसामन्द ताल, माचिया बायोलोजिकल पार्क, राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, रातानाडा गणेश मन्दिर, तोरजी का झालर, सरदार समन्द ताल र दरबार, मसुरिया हिल्स, वीर दुर्गादास स्मारक (स्मारक, पार्क, र संग्रहालय), सुरपुरा बाँध र भीम भडक गुफा। मानिसहरूका अन्य आकर्षणहरू जोधपुरमा आयोजित खाना, पुरातन वस्तुहरू, परम्परागत लुगाहरू र परम्परागत जुत्ताहरू (जसलाई जोधपुरी मोजरी पनि भनिन्छ) को बजारहरू हुन्। [[https://www.india.com/travel/articles/jodhpur-tourism-5-reasons-to-visit-indias-blue-city-this-winter-3229587/]]
&lt;gallery heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;जोधपुरमा पर्यटन&quot;&gt;
File:Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg|alt=|जसवंत थाडा
File:Kaylana Lake, Jodhpur.jpg|alt=|[[कायलाना ताल]]
File:Royal cenotaphs.jpg|alt=|मन्डोर गार्डनमा स्मारक
File:Jodhpur ni18-14.jpg|alt=|मन्डोर गार्डन
File:Mahamandir.jpg|alt=|महामन्दिर मन्दिर
&lt;/gallery&gt;

'''चलचित्र उद्योग'''
जोधपुर आकर्षक स्थानहरूको लागि प्रसिद्ध छ र प्राय: विभिन्न चलचित्रहरू, विज्ञापनहरू, संगीत भिडियोहरू चित्रित हुन्छ। क्रिस्टोफर नोलन द्वारा निर्देशित द डार्क नाइट राइजेस सहित धेरै चलचित्रहरूमा शहरका ऐतिहासिक भवनहरू र परिदृश्यहरू चित्रित गरिएको थियो; [[https://www.firstpost.com/entertainment/why-jodhpur-locals-thought-the-dark-knight-cast-was-nuts-373345.html/amp]] अजय देवगन र इमरान हाश्मी अभिनीत बादशाहो, [[https://sites.google.com/view/jodhpurthebluecity/]] ओवेन विल्सन, एड्रियन ब्रोडी, अभिनीत दार्जिलिङ लिमिटेड, र जेसन श्वार्ट्जम्यान; तरसेम सिंहद्वारा निर्देशित द फल; सूरज बडजात्याद्वारा निर्देशित हम साथ-साथ हैं; अनिल शर्मा द्वारा निर्देशित वीर; मनेश शर्मा द्वारा निर्देशित शुद्ध देसी रोमान्स; वरुण तेज र दिशा पटानी अभिनीत लोफर; साई धरम तेज र राशि खन्ना अभिनीत सर्वोच्च; र अक्षय कुमार र निम्रत कौर सहितको एयरलिफ्ट।


[[श्रेणी:भारतका सहरहरू]]</text>
      <sha1>i7kks32i2cp4ixexgpvi1d1dwpyy6vq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363536</id>
      <parentid>1363535</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T02:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35849-34</username>
        <id>79463</id>
      </contributor>
      <origin>1363536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16181" sha1="ryhio6sqwcr5pde0k3gq9a2hjjvvqa6" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name               = Jodhpur
| native_name        = 
| settlement_type    = [[महानगर]]
| image_skyline      = {{multiple image
| border                   = 
| total_width              = 290
| image_style              = 
| perrow                   = 1/2/2/1/1
| image1=Mehrangarh Fort sanhita.jpg
| caption1 = [[Mehrangarh Fort]]
| image2  = ClockTower,jodhpur (enhanced).jpg
| caption2 = [[Ghanta Ghar (Jodhpur)|Clock Tower]]
| image3= New Rajasthan High Court Building.jpg
| caption3 = [[Rajasthan High Court]]
| image4= Jodhpur ni18-14.jpg
| caption4 = [[Mandore]] Gardens
| image5= Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg
| caption5 = [[Jaswant Thada]]
| image6 = 1996 -218-20A Jodhpur Hotel Umaid Bhawan Palace (2233393509).jpg
| caption6 = [[Umaid Bhawan Palace]]
| image7=Jodhpur Skyline from Kaylana Hills.jpg
| caption7 = Jodhpur Skyline from Kaylana Hills
 }}
| image_alt          = 
| nickname           = The Blue City,&lt;ref name=bluecity&gt;{{cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974|title=These Spectacular Shots of India's 'Blue City' Will Ignite Your Wanderlust|date=27 April 2016|website=HuffPost}}&lt;/ref&gt; The Sun City&lt;ref name=suncity&gt;{{cite web|url=https://www.ahmedabadmirror.com/mastiii-zone-in-the-sun-city-to-win-hearts-of-jodhpurities/81849140|title=Mastiii Zone In The Sun City To Win Hearts Of Jodhpurities|date=21 December 2022|website=AhemdabadMirrior}}&lt;/ref&gt;
| image_map          = 
| map_alt            = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = India Rajasthan#India
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates        = {{coord|26.28|N|73.02|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = देश
| subdivision_name   = {{flag|भारत}}
| subdivision_type1  = [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य]]
| subdivision_type2  = [[List of Divisions of Rajasthan|Division]]
| subdivision_type3  = [[भारतका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name1  = [[राजस्थान]]
| subdivision_name2  = [[Jodhpur Division|Jodhpur]]
| subdivision_name3  = [[जोधपुर जिल्ला|जोधपुर]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |title=Jodhpur.nic.in |access-date=25 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |archive-date=19 February 2012 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219060828/http://jodhpur.nic.in/dp1.htm |date=19 February 2012 }}&lt;/ref&gt;
| established_title  = Settled
| established_date   = {{start date and age|1459}}
| founder            = [[Jodha of Mandore|Rao Jodha]]
| named_for          = Rao Jodha
| government_type    = [[Municipal corporation (India)|Municipal Corporation]]
| governing_body     = [[Jodhpur North Municipal Corporation]]&lt;br/&gt;[[Jodhpur South Municipal Corporation]]
| leader_title1      = Mayor(s)
| leader_name1       = Kunti Deora Parihar (Jodhpur North) ([[Indian National Congress|INC]])&lt;br /&gt;
Vanita Seth (Jodhpur South) ([[Bharatiya Janata Party|BJP]])
| leader_title2      = [[Member of Parliament]]
| leader_name2       = [[Gajendra Singh Shekhawat]] ([[BJP]])
| leader_title3      = [[Member of Legislative Assembly]]
| leader_name3       = [[Manisha Panwar]] ([[Indian National Congress|INC]])
| leader_title4      = Collector &amp; DM
| leader_name4       = Vikash Paliwal, [[Indian Administrative Service|IAS]]
| leader_title5      = Police Commissioner of Jodhpur
| leader_name5       = Ravi Dutt Gaur, [[Indian Police Service|IPS]]
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;Jodhpur-Census-2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0815_PART_B_DCHB_JODHPUR.pdf|title=Jodhpur District Census 2011 Handbook: VILLAGE AND TOWN WISE PRIMARY CENSUS ABSTRACT (PCA)|publisher=Censusofindia.gov.in|access-date=19 April 2016|page=33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jodhpur Info&quot;&gt;{{cite web |url=http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |title=Statical Information |publisher=Jodhpur Municipal Corporation |access-date=2019-10-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011045803/http://jodhpurmc.org/Presentation/TopMenu/Statistical_Information.aspx |date=2019-10-11 }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 454.5
| area_metro_km2     = 4,467.3
| elevation_footnotes = 2
| elevation_m        = 231
| population_total   = 1533756
| population_as_of   = 2021 Census
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products__rajasthan.html|title=Census of India : Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 : Rajasthan|last=ORGI}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_metro   = 2,330,000&lt;ref&gt;{{cite web|series=Jodhpur Region 3rd Master Plan Execution |url=https://jda.urban.rajasthan.gov.in/content/raj/udh/jda--jodhpur/en/master-plan/master-plan-2031.html|title= Execution of Jodhpur Master Plan 2021 | language=hi|date=18 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html|title = जोधपुर के विकास का रास्ता साफ, Jda की तीसरे मास्टर प्लान को मंजूरी, बढ़ेगी शहर की सीमा, बनेंगी 4 स्पेशल सिटी|date = 18 February 2021}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601205307/https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-paving-the-way-for-development-jda-approves-third-master-plan-rjsr-3472550.html |date=1 June 2023 }}&lt;/ref&gt;
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;JP&quot;/&gt;
| population_rank    = [[List of most populous cities in India|43rd]]
| population_demonym = Jodhpuri, Marwari
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| timezone1          = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code        = 342001
| area_code_type     = Telephone code
| area_code          = 0291 /+91-291
| iso_code           = [[ISO 3166-2:IN|RJ-IN]]
| registration_plate = RJ-19
| website            = {{URL|jodhpur.rajasthan.gov.in}}
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = [[Hindi]], [[English language|English]]
| demographics1_title2 = Native
| demographics1_info2 = [[Marwari language|Marwari]], [[Rajasthani language|Rajasthani]]
| official_name      = 
}}


'''जोधपुर''' भारतको राजस्थान राज्यको दोस्रो ठूलो सहर हो र आधिकारिक रूपमा राज्यको दोस्रो महानगरीय सहर हो। जोधपुर ऐतिहासिक रूपमा मारवाड राज्यको राजधानी थियो, जुन अहिले राजस्थानको हिस्सा हो। जोधपुर एक लोकप्रिय पर्यटक गन्तव्य हो, धेरै दरबार, किल्ला, र मन्दिरहरू को लागी । यो राजस्थान र सम्पूर्ण भारतका मानिसहरू माझ &quot;निलो शहर&quot; को रूपमा लोकप्रिय छ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो जोधपुर जिल्ला र जोधपुर डिभिजन को प्रशासनिक मुख्यालय को रूप मा काम गर्दछ। 

पुरानो सहरले मेहरानगढ फोर्टलाई घेरेको छ र धेरै गेटहरूसँग पर्खालले घेरिएको छ। [[https://archive.org/details/indiathroughages00mada]]  शहर पर्खाल बाहिर धेरै विस्तार भएको छ,जोधपुर राजस्थान राज्यको भौगोलिक केन्द्रको छेउमा अवस्थित छ, जसले यसलाई धेरै पर्यटकहरू आउने क्षेत्रमा यात्राको लागि सुविधाजनक आधार बनाउँछ। [[https://www.huffpost.com/entry/discover-the-blue-city-of-jodhpur-india_b_9780974]] यो शहर द न्यूयोर्क टाइम्सको &quot;२०२० मा जाने ५२ ठाउँहरू&quot; मा चित्रित भयको थायो।  [[https://www.nytimes.com/interactive/2020/travel/places-to-visit.html]] 

===व्युत्पत्ति===

&quot;जोधपुर&quot; नाम यसको संस्थापक, राव जोधाबाट आएको हो, जसले १४५९ मा शहर स्थापना गरे। &quot;जोध&quot; ले राव जोधालाई जनाउँछ, र &quot;पुर&quot; को अर्थ संस्कृतमा शहर वा शहर हो, यसलाई &quot;जोधाको शहर&quot; बनाउँछ। त्यसैले यसलाई जोधपुर भनिन्छ । 

===भूगोल र जलवायु===

तापमान मार्च देखि अक्टोबर सम्म चरम हुन्छ, बाहेक जब मनसुनल वर्षाले यसलाई थोरै कम गर्न बाक्लो बादल पैदा गर्दछ। अप्रिल, मे र जुनमा, उच्च तापमान नियमित रूपमा 40 डिग्री सेल्सियस भन्दा बढी हुन्छ। मनसुनको मौसममा, औसत तापक्रम थोरै घट्छ, तर सहरको सामान्यतया कम आर्द्रता बढ्छ, जसले गर्मी बढाउँछ। जोधपुरमा सबैभन्दा बढी तापक्रम २० मे २०१६ मा रेकर्ड गरिएको थियो, जब यो बढेको थियो
४८.८ °C (११९.८ °F)। 

===संस्कृति===

जोधपुरलाई सांस्कृतिक रूपमा स्थानीयहरूले जोधनाको नामले चिन्छन्। [[https://web.archive.org/web/20200615013144/https://www.bhaskar.com/amp/news/c-20-in-458-years-this-city-become-jodhpur-from-jodhana-jd0317-NOR.html]] यो शहर आफ्नो खानाको लागि प्रसिद्ध छ र यसको लोकप्रियता भारत भरका धेरै शहरहरूमा &quot;जोधपुर मिठाई&quot; नामक मिठाई पसलहरू फेला पार्न सकिन्छ भन्ने तथ्यबाट अनुमान गर्न सकिन्छ। थार मरुभूमिको तटमा भएकोले, जीवन चयन घुमन्ते जनजातिहरू (तथाकथित &quot;जिप्सी&quot; समूहहरू - हिन्दीमा बंजारा - शहरका केही भागहरूमा बसोबास गरेको) को तरिकाले प्रभावित भएको छ। [[https://www.outlooktraveller.com/stay/glamping/take-a-heritage-holiday-in-india-feeling-blue-in-jodhpur]] जोधपुरको खानाको माध्यमबाट छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान छ र मिर्ची बडा, राबडी घेवर र मावा कचोरीका लागि प्रसिद्ध छ। [[https://food.ndtv.com/lists/5-best-rajasthani-recipes-2032497]]

'''पर्यटन'''
जोधपुरको सबैभन्दा उल्लेखनीय आकर्षण मेहरानगढ फोर्ट उम्मेद भवन प्यालेस, जसवंत थाडा,मन्डोर,कायलाना ताल र घण्टा घर हो। मन्डोर गार्डेन, कायलाना ताल र बगैचा, बलसामन्द ताल, माचिया बायोलोजिकल पार्क, राव जोधा डेजर्ट रक पार्क, रातानाडा गणेश मन्दिर, तोरजी का झालर, सरदार समन्द ताल र दरबार, मसुरिया हिल्स, वीर दुर्गादास स्मारक (स्मारक, पार्क, र संग्रहालय), सुरपुरा बाँध र भीम भडक गुफा। मानिसहरूका अन्य आकर्षणहरू जोधपुरमा आयोजित खाना, पुरातन वस्तुहरू, परम्परागत लुगाहरू र परम्परागत जुत्ताहरू (जसलाई जोधपुरी मोजरी पनि भनिन्छ) को बजारहरू हुन्। [[https://www.india.com/travel/articles/jodhpur-tourism-5-reasons-to-visit-indias-blue-city-this-winter-3229587/]]
&lt;gallery heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;जोधपुरमा पर्यटन&quot;&gt;
File:Jaswant Thada cenotaph, Jodhpur.jpg|alt=|जसवंत थाडा
File:Kaylana Lake, Jodhpur.jpg|alt=|[[कायलाना ताल]]
File:Royal cenotaphs.jpg|alt=|मन्डोर गार्डनमा स्मारक
File:Jodhpur ni18-14.jpg|alt=|मन्डोर गार्डन
File:Mahamandir.jpg|alt=|महामन्दिर मन्दिर
&lt;/gallery&gt;

'''चलचित्र उद्योग'''
जोधपुर आकर्षक स्थानहरूको लागि प्रसिद्ध छ र प्राय: विभिन्न चलचित्रहरू, विज्ञापनहरू, संगीत भिडियोहरू चित्रित हुन्छ। क्रिस्टोफर नोलन द्वारा निर्देशित द डार्क नाइट राइजेस सहित धेरै चलचित्रहरूमा शहरका ऐतिहासिक भवनहरू र परिदृश्यहरू चित्रित गरिएको थियो; [[https://www.firstpost.com/entertainment/why-jodhpur-locals-thought-the-dark-knight-cast-was-nuts-373345.html/amp]] अजय देवगन र इमरान हाश्मी अभिनीत बादशाहो, [[https://sites.google.com/view/jodhpurthebluecity/]] ओवेन विल्सन, एड्रियन ब्रोडी, अभिनीत दार्जिलिङ लिमिटेड, र जेसन श्वार्ट्जम्यान; तरसेम सिंहद्वारा निर्देशित द फल; सूरज बडजात्याद्वारा निर्देशित हम साथ-साथ हैं; अनिल शर्मा द्वारा निर्देशित वीर; मनेश शर्मा द्वारा निर्देशित शुद्ध देसी रोमान्स; वरुण तेज र दिशा पटानी अभिनीत लोफर; साई धरम तेज र राशि खन्ना अभिनीत सर्वोच्च; र अक्षय कुमार र निम्रत कौर सहितको एयरलिफ्ट।


[[श्रेणी:भारतका सहरहरू]]</text>
      <sha1>ryhio6sqwcr5pde0k3gq9a2hjjvvqa6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टुइटर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46614</id>
    <redirect title="एक्स (सामाजिक सञ्जाल)" />
    <revision>
      <id>1363527</id>
      <parentid>221534</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T19:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>4055</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>बोट: दोहोरो अनुप्रेषणलाई [[एक्स (सामाजिक सञ्जाल)]]मा ठिक गर्दै</comment>
      <origin>1363527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="sqoy8gp8uk16pp64p1qtozlsi45qsr5" xml:space="preserve">#अनुप्रेषण [[एक्स (सामाजिक सञ्जाल)]]</text>
      <sha1>sqoy8gp8uk16pp64p1qtozlsi45qsr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रयोगकर्ता वार्ता:Rajendra bahadur basnet</title>
    <ns>3</ns>
    <id>46859</id>
    <revision>
      <id>1363533</id>
      <parentid>1361176</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T02:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang</username>
        <id>77231</id>
      </contributor>
      <comment>/* खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? */ नयाँ खण्ड</comment>
      <origin>1363533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195298" sha1="pa40r0haz2lw1xpqjk6p67k5mbd3p8j" xml:space="preserve">{{welcome}} -[[User:RajeshPandey|Rajesh]] ([[User talk:RajeshPandey|वार्ता]]) १७:०७, २० फेब्रुअरी २०१२ (युटिसी(UTC))

== खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक :राजेन्द्रबहादुर बस्नेत, Tulsipur 6 Dang ==

खस जातिय  बस्नेत : गोत्र एक कुल देवता अनेक 

                                                
                                            राजेन्द्रबहादुर बस्नेत

खस को हुन्?

प्राचीन सिंजा राज्यअन्तर्गत बसोबास गर्ने खस जातिले अपनाएको संस्कृति नै मष्टो संस्कृति हो। खस राज्य विशाल भूभागमा फैलिएको थियो। यसमा कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी प्रदेश, नेपालको कर्णालीसहितको पश्चिम भूभागदेखि गण्डकी प्रदेशसम्म यसको विस्तार भएको थियो। यसको बारेमा गुइसापे तुची (Giuseppe Tucci) ले आफ्नो पुस्तक Nepal: The Discovery of the Malla मा सिंजाको इतिहासको बारेमा लेखेका छन् — &quot;The Empire of The khas is greater than my country Italy.&quot;

कर्णाली वारिपारि विकसित भएर फैलिएको खस राज्यको आफ्नै मष्टो संस्कृति र सभ्यता थियो। खसहरूले विकास गरेको मष्टो संस्कृति र यसको प्रारूपको बारेमा उल्लेख गर्नुपूर्व खसहरू को हुन्, यसको

बारेमा चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

खसहरूको उद्गम स्थल कहाँ हो र यिनीहरू को हुन् भन्ने बारेमा विभिन्न मतहरू छन्। एउटा मत अनुसार एसिया माइनरबाट विभिन्न समूहहरू बसाइँ सर्ने क्रममा पूर्वतिर सर्दै आएको भन्ने भनाइ छ। अर्को मत उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र नजिकबाट बसाइँ सराई गरेर आएको पाइन्छ। त्यसैगरी अर्को मत खसहरूको कश्मीर उद्गम स्थल मान्नेहरू छन्। अर्को महत्त्वपूर्ण मत अनुसार खसहरू टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीको किनारमा विकसित मेसोपोटामिया/बेबिलोनियाको सभ्यतासँग जोडिन पुग्छन्।

बेबिलोनियामा त्यहाँका प्रख्यात राजा हम्मुरावी (ई.पू. २१२३–२०८०) को शासनकाल पछि उनका उत्तराधिकारीहरू कमजोर हुँदै गएको र करिब ई.पू. १७०० आसपासमा कस्साइट्स (Kassites) ले आक्रमण गरी बेबिलोनियामा कब्जा गरेका थिए। कस्साइट्सहरू उत्तरी पहाडी प्रदेशका बासिन्दाहरू थिए। प्राचीन बेबिलोनियामा (ई.पू. १९९५–११५५) कुसाइटहरू (Kushites) ले राज्य गरेका थिए। तिनै काउस (Kaus), कुसाइट (Kushite), कस्साइट्स (Kassites) बाट खस बनेका हुन् भन्ने मानिन्छ।

करिब ई.पू. १००० तिर बेबिलोनियाका कुसाइटहरू पूर्व लागेर विभिन्न ठाउँ हुँदै तिब्बततिर आए, जहाँ उनीहरूले करिब १५० देखि २०० वर्ष शासन गरेको पाइन्छ। यिनीहरू पाँचौँ शताब्दी ईस्वीसम्म तिब्बत र नेपालको कर्णाली क्षेत्रसम्म फैलिएका थिए भन्ने मानिन्छ। सिंजामा तिब्बतको खारी प्रदेशबाट आएका नागराजले शासन गर्नुपूर्व पाल वंशका राजाले राज्य गरेका थिए भन्ने कुरा पूर्णप्रसाद ब्राह्मणले उल्लेख गरेका छन्। ११औँ शताब्दी ईस्वीमा पश्चिम तिब्बत, यारी, खारी, पुराङबाट आएका नागराजले खस राज्यको स्थापना गरेका थिए।

ई.पू. १७०० आसपासमा बेबिलोनिया कब्जा गरी लिने कस्साइट्सले मेसोपोटामियामा पहिलोपटक घोडा ल्याएका थिए। घोडचढी गरेर युद्ध गर्दा उनीहरूलाई युद्धमा विजय हासिल गर्न निकै सहज भएको थियो। पछि कस्साइट्सलाई हराएर हिट्टाइट्स (Hittites) ले बेबिलोनियामा शासन गरे। हिट्टाइट्स पछि असीरियनहरूले बेबिलोनियामा शासन गरे। उनीहरू असुर सहर (टिग्रिस नदी किनार) का निवासी थिए। उनीहरूका असुरबनिपाल र सेनाचेरिव प्रसिद्ध राजा थिए। कसै-कसैले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। असुर प्राचीन असीरियाको धार्मिक राजधानी थियो। प्राचीन मेसोपोटामिया (हालको इराक) को टिग्रिस नदीको पश्चिम किनारमा असुर साम्राज्यको विकास भएको थियो। करिब ई.पू. २६००–२५०० देखि करिब ई.पू. १४०० सम्म यो समृद्ध सहर थियो। असुर यो सहरको मुख्य देवता थिए जो त्यहाँका सबैभन्दा शक्तिशाली र असीरियन साम्राज्यको संरक्षक समेत मानिन्थ्यो।

असुरको पुरातात्त्विक सर्वेक्षण जर्मन पुरातत्त्वविद् फ्रेडरिक डिलिच र पछि वाल्टर आन्द्रे (Walter Andrae) ले गरेका थिए। जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटीले पनि यसमा कार्य गरेको थियो। यहाँ १६०० भन्दा बढी क्युनिफर्म (Cuneiform) लिपि अंकित माटोका भाँडाहरू भेटिएका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले तिनै असुरबनिपालसँग 'बान्नी मष्टो' लाई जोड्ने गर्दछन्। मेसोपोटामियामा त्यस समयमा विभिन्न देवताहरूको पूजा गरिन्थ्यो। त्यसबेला मुख्य रूपमा इया (Ea), एन-लिल (En-Lil), उतु (Uta), मर्दुक (Marduk) आदि देवताहरूको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। बेबिलोनियाको यसै मर्दुकलाई खसहरूको मुख्य देवता मानेर मर्दुकबाट मष्टो भएको हो भन्ने एकथरी मत पाइन्छ। कतिपयले बेबिलोनियाबाट आएको मष्टो भएकाले यसको नाम 'बाबिरो मष्टो' रहन गएको समेत मान्दछन्।

बेबिलोनिया बासीहरू शक्तिका पनि उपासक थिए। उनीहरू इस्तार (Istar) देवीको पूजा गर्दथे। खस जातिहरूले बेबिलोनियामा शासन गर्दा टुर्गु (Turgu) को पूजा गर्दथे। टुर्गु शब्दको अपभ्रंश भएर दुर्गा हुन गएको हो भन्ने मत पनि पाइन्छ। यहाँ विभिन्न देव-देवीका मन्दिरहरू बनेका थिए। सेनाचेरिव (ई.पू. ७०४–६८१) को शासनकालमा मात्र ३४ वटा मन्दिर बनेका थिए। यहाँका प्रमुख राजाहरूमा टिगलाथ-पिलेसर तृतीय, सार्गन द्वितीय, सेनाचेरिव र एसरहडोन प्रमुख थिए। अर्को महान् राजा असुरबनिपाल थिए, तिनै असुरबनिपालबाट बान्नी मष्टो र बेबिलोनियाबाट बाबिरो मष्टो खसहरूमा परम्परागत रूपमा आएको भन्ने मत पनि पाइन्छ।

असुर सहरमा बेबिलोनियाको दमन पछि त्यहाँका मानिसहरू (असुर) लाई हेयको दृष्टिले हेरिने र क्रूर रूपमा प्रस्तुत गर्ने र आफूलाई देवत्वकरण गर्ने कार्य उनीहरूले गर्दथे। पछि भारतीय भूभागको तल्लो क्षेत्र (मैदानी क्षेत्र) मा पकड जमाएर सैन्धव सभ्यताको विनाश गर्ने कथित आर्यहरूको समूहले पराजित समूहहरूलाई बेबिलोनियाले असुरहरूमाथि विजय गरेर उनीहरूमाथि विजय गरेको अहङ्कार र असुर शब्दलाई घृणा र हेपाइको रूपमा प्रयोग गरे जस्तै गरेर प्राचीन भारतमा पनि पराजित माथि असुर शब्द त्यसै रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र पराजितलाई असुरको आवरण लगाएर आफूलाई देवत्वकरण गरेको पाइन्छ। उनीहरूले साहित्य र शिक्षामा जमाएको पकडले उनीहरूमा यस्तो प्रवृत्ति आयो। खसहरूको बारेमा वैदिक साहित्यमा खासै उल्लेख नहुनु र असुरलाई कतै दानव र कतै देवताको रूपमा उल्लेख गर्नुबाट उनीहरू पहिले खसहरूलाई उपेक्षा मात्र होइन खसले पूजा गर्ने शिवलाई समेत अत्यन्त न्यून कोटीको देवताका रूपमा उल्लेख गरेको पाइन्छ। असुर कुनै दानव नभएर असुर सहरका बासिन्दा थिए। जसको देवताको नाम असुरबाट त्यस सहरको नाम समेत असुर राखिएको थियो।

असुर (अस्सूर) प्राचीन मेसोपोटामिया स्थित नव असीरियन साम्राज्यको राजधानी थियो। यसै क्षेत्रमा अहुरमज्दा नामक प्रसिद्ध देवता थिए। प्राचीन इरानी पन्थका यी देवता अहुरमज्दाबाट मज्दाको अपभ्रंश भई मष्टो हुन आएको हो भन्ने एकथरीको मत पाइन्छ। अहुरमज्दालाई संस्कृतमा असुर महत भनेर उल्लेख गरेको छ। पारसी पन्थका संस्थापक जरथुस्त्रले यी देवतालाई अजन्मा, सर्वज्ञ परमेश्वर भनेका छन्। यिनलाई अहुरमज्दा बाहेक ओहरमज्द, होउरमज्द, हुर्मुज, अरमज्द र अज्जन्दार नामबाट पनि चिनिन्छन्। ऋग्वेदमा 'असुर महत' को वर्णन गरेको पाइन्छ।

मेसोपोटामियाको सभ्यताको विकासको उत्कर्षको समयमा विभिन्न देव-देवीहरूका मूर्तिहरूको निर्माण र पूजा गर्ने परम्परा विकसित अवस्थामा थियो। यसको प्रारम्भ कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने अत्यन्तै जटिल छ। सभ्यताको आदिम युगमा जसलाई पाषाण युग भन्ने गरिन्छ, मानिसहरूमा धर्मको भावनाको विकास भएको थिएन। उनीहरूले मानिसको मृत्यु पछि शवलाई त्यत्तिकै छोडेर जान्थे जो पशुपन्छीको आहारा बन्दथ्यो। मध्य पाषाण युगमा आएर शवलाई गाड्ने कार्य प्रारम्भ भएको थियो। विभिन्न उत्खननबाट शवहरूको अस्थिपञ्जरको शिर नजिक राखिएका पाषाण सामग्रीहरूबाट यो कुरा थाहा हुन्छ। यसै युगबाट अन्त्येष्टिमा गरिने अनुष्ठानहरूको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैबाट मानिसमा धार्मिक चेतनाको प्रारम्भ भएको अनुमान गर्न सकिन्छ।

उत्तर पाषाण युगमा धार्मिक अनुष्ठानको साथसाथै विभिन्न अन्धविश्वासको पनि विकास भएको थियो भन्ने कुरा त्यसबेलाका उत्खननबाट प्राप्त अवशेषहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ। सभ्यताको विकासको साथसाथै मानिसहरू समूहमा बस्ने प्रचलन सुरु भएको थियो। भारतमा गरिएको एउटा अध्ययनले भारतमा सबैभन्दा पहिले 'नेग्रिटो' जातिले बसोबास गरेका थिए। त्यसपछि प्रोटो-अस्ट्रेलोइड वा निषाद आएका थिए। यो जातिको पछि आएका आर्यहरूको संस्कृतिमा विलिन भएको थियो। यी जातिहरू टोटमवादी जातिका थिए। यिनीहरूले नाग, गोही, बाँदर आदिको पूजाको सुरुवात गरेका थिए। भारतमा प्रोटो-अस्ट्रेलोइड जातिले धार्मिक भावनाको सुरुवात गरेका थिए। निषाद पछि द्रविड जाति भारतमा भूमध्य सागरीय क्षेत्रबाट आएका र यिनीहरूले सैन्धव सभ्यता र संस्कृतिको विकास गरेका थिए। सैन्धव धर्मको बारेमा लेख्य सामग्री प्राप्त नभए पनि उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीबाट यिनीहरू मातृशक्तिका उपासक थिए। जसमा अनेकौँ नारी मूर्तिहरू समेत प्राप्त भएका छन्।

मोहन्जोदारोमा उत्खननबाट एउटा परम पुरुषको कल्पना गरिएको एक मुद्रा जसमा एक नग्न पुरुष योगासन मुद्रामा बसेका छन्। यी योगीका ३ मुख छन् शिरमा शृङ्ग-मुकुट अथवा त्रिशूल अंकित छ। योगीको बायाँतिर एउटा गैँडा र भैँसी र दाहिनेतिर एउटा हात्ती र बाघ छ अगाडि तिर मृग छ। यो आकृति हेर्दा खसहरूसँग शिवलाई जोड्न मिल्ने शैवपाशुपत स्वरूपको यो आकृति देखिन्छ। मार्शलले यसलाई शिवको मुद्रा मानेका छन्। वैदिक आर्यहरू भारतमा आउनु पूर्व विकसित यो सभ्यता र मष्टोलाई शिवसँग जोड्ने मतको आधारमा खस सभ्यताको प्रभाव सैन्धव सभ्यतामा परेको अड्कल गर्न सकिन्छ।

खसहरूको उद्गम स्थल बारे विभिन्न विद्वान्हरूका फरक फरक मतहरू छन्। पौराणिक मत अनुसार खस क्षेत्रीहरूको उद्गम थलो हुम्लाको शैपाल र बझाङ थियो भन्ने एकथरीको मान्यता छ। उनीहरू अनुसार खस क्षेत्रीका पुर्खा कैलाशबाट आएको र मष्टोलाई कैलाशमा उत्पन्न भएको र त्यहीँबाट कर्णाली उपत्यकामा आएर अन्यत्र फैलिएको मान्दछन्।

इन्डो-आर्यन ओरिजिन थ्योरी (Indo-Aryan Origin Theory) अनुसार हिन्दू साहित्यमा खसहरूको उल्लेख पाइन्छ। आइरिस भाषाविद् सर जी.ए. ग्रियर्सनले आर्य भाषिक हिमालयको तल्लो भागदेखि कश्मीर सम्मका बासिन्दाहरू महाभारतमा उल्लिखित खसका सन्तान हुन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र नृतत्त्वशास्त्री डोरबहादुर विष्ट खसलाई इन्डो-युरोपियन मूलका मान्दछन्। खसहरू हालको कश्मीरबाट आएका र त्यहाँका स्थानीय खस/कसबाट त्यो ठाउँ कश्मीर रहन गएको मान्दछन्।

  करिब ई.पू. २००० तिर खसको एउटा समूह इरानतिर र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्वतर्फको पहाडी भागदेखि भेरी नदीसम्म फैलिएर बसे। बालकृष्ण पोखरेल खसलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। उनीहरू पछि गुर्जर, पल्लव, शक जस्तै आर्य बनेका मान्दछन्। आइरिस भाषाशास्त्री जर्ज अब्राहम ग्रियर्सनले खसहरू संस्कृत र इरानी भाषा समूहका आर्य मूलका क्षत्रिय जातिका योद्धाहरू हुन् भन्ने मत राख्दछन्।

खसहरूको उद्गमको बारेमा अर्को सशक्त मत झाङ-झुङ (Zhang Zhung) सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसलाई झाङ-झुङ सभ्यताको सिद्धान्तको रूपमा चिन्ने गरिन्छ। यो सिद्धान्त अनुसार खसहरूको सम्बन्ध तिब्बतको प्रारम्भिक उद्भव कालदेखि तिब्बती साम्राज्यको उत्थानसम्म खसहरू जोडिएका छन्। कुनै-कुनै वर्णनमा झाङ-झुङ संस्कृति खससँग सम्बन्धित मानिएको छ। केही विवाद पश्चात् खस मल्ल अस्तित्वमा आएका थिए जो तिब्बतबाट पश्चिम नेपालमा आएका मानिन्छन्।

किरातहरूको प्रसिद्ध धार्मिक ग्रन्थले खसहरू प्राचीन चीनको तारीम बेसिन (Tarim basin) बाट नेपाल आएका र त्यो बेला नेपालमा किरातहरूको शासन रहेको उल्लेख छ। खसहरूको तारीम बेंसीमा रहेको खसगर (Khasgar) नामक किल्लामा लघु युची कुषाणले आक्रमण गरी त्यहाँबाट भगाएपछि उनीहरू नेपालमा आएको र किराती राजाले त्रिशूली नदीको पश्चिमतिर बसोबास गर्न दिएको र त्यहीँबाट पश्चिम कश्मीरसम्म फैलिएको उल्लेख छ।

तिब्बती मान्यतामा पनि खसहरू तिब्बती साम्राज्यसँग जोडिएका थिए। झाङ-झुङ सभ्यता अन्तर्गत यात्से किंगडम (Yaste kingdom) लाई खस/यात्से वा चल्ला/मल्ल वंशको रूपमा चिनिन्थ्यो। कर्णाली प्रदेशमा खस राज्यको स्थापना गर्ने मानिएका नागराज यसै वंशका मानिन्छन्। उनको काल करिब ११औँ शताब्दी मानिन्छ। यात्सेले सन् १२२० तिर जुम्ला र गढवाल विजय गरेको, सन् १२३५–१२३९ बीच गङताङ (Gangtang) माथि विजय हासिल गरेको पाइन्छ। राजा अशोक चल्ल/कल्लले सन् १२५० तिर दक्षिणी सीमा विस्तार गरेका थिए। खसहरूले सन् १२८८ र सन् १३३४ मा काठमाडौँ आक्रमण गरेका थिए। सन् १३२८ पछि पतनोन्मुख भएको खसहरूको राज्य सन् १३७० सम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।

  खसहरूमा सुरुमा तिब्बती संस्कृतिको ठुलो प्रभाव थियो। खसहरू बसोबास गर्ने सिंजा, जुम्ला, गढवाल र वरिपरिका क्षेत्रहरूमा यसको व्यापक प्रभाव थियो। पछि हिन्दू आर्य शासकहरूको दबदबा बढेको र शासकहरूले पनि उनीहरूका मान्यता अवलम्बन गर्दै गएकाले खसहरूले अवलम्बन गर्दै आएका मान्यताहरूमा क्षयीकरण हुँदै गए।

________________________________________

   खसहरूले गुगे नजिकको खसहरूले गुगे नजिकको पाराङमा 

शासन गर्दथे, पछि तिनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङला  हिमाल को बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ तिनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए।&quot;. 

खस र मष्टो संस्कृति: ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

प्राचीन सिंजा राज्यको गुगेमा अवस्थित रहेको मल्लवंशका पुर्खाहरू दक्षिण पाराङको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा राज्य गरेको पाइन्छ, जसको ल्हासा राजपरिवारसँग सम्बन्ध रहेको थियो। पछि गुगेले आफूलाई स्वतन्त्र गरेको थियो। त्यहाँका शासकहरूमध्ये नागदेव र उनका पुत्र कपिललाई खस (Yatse) वंशको संस्थापक मानिन्छ। तिब्बती मूलका भए तापनि नेपालमा आउँदा हिन्दू-आर्य तथा बौद्ध दुवै संस्कृतिको प्रभावले यिनीहरूको जीवनशैली प्रभावित थियो।

खसहरूले गुगे नजिकैको पुराङमा शासन गर्दथे। पछि उनीहरू पहिलो र दोस्रो शताब्दीको बीचमा थाक हिमाल र च्याङ्गला हिमालको बीचबाट हुम्लामा आएका थिए र त्यहीँ उनीहरूले पहिलो राज्य स्थापना गरेका थिए। त्यसभन्दा पहिले यिनीहरूले चीनको तारिम उपत्यकामा खसगर (Khasgar) राज्यको स्थापना गरे। त्यसपछि ताक्लाकोटमा आफ्नो कब्जा गरे।

खसहरूको उद्गमको सन्दर्भमा अर्को मत अनुसार खसहरू 'शक' जातिबाट आएका हुन् भन्ने छ। राहुल सांकृत्यायन खस र शकलाई एउटै जातिका दुई समूह मान्दछन्। शकहरू ई.पू. को पहिलो शताब्दी पहिले नै आएको र खसहरू हिमाली क्षेत्रतर्फ फैलिएको मानिन्छ। ओमचन्द्र हण्डा लगायत कतिपय विद्वान् यसै सिद्धान्तका पक्षधर छन्। दैलेखको संवत् १०३८ (९८१ ई.) को पहिलो नेपाली भाषाको शिलालेखबाट १००० ई.पू. देखि ५०० ई.पू. सम्म खसहरू नेपालमा आइसकेका थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।

खसहरूको समृद्ध राजनीतिक र नगर सभ्यताको उत्कृष्ट चरण बेबिलोनियामा जुन समयमा कस्साइटहरूको शासन चलिरहेको थियो (१५९५–११५५ ई.पू.), त्यसै समयमा अर्थात् करिब १५०० ई.पू.–६०० ई.पू. (जसलाई वैदिक काल भनिन्छ), खसहरूको विभिन्न समूह बेबिलोनिया क्षेत्रबाट नयाँ ठाउँहरूमा समूह-समूहमा फैलिएर अगाडि गइरहेका थिए। तीमध्येकै एउटा ठुलो समूह इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको मैदानी भूभागतर्फ अगाडि बढ्यो। त्यो समूहले आर्य संस्कृतिको विकास गर्यो, वैदिक मन्त्रको रचना गर्यो, आख्यान र उपनिषद्हरूको रचना गर्यो; त्यो समूहले आफूलाई वैदिक आर्यको रूपमा स्थापित गर्यो। ६०० ई.पू. देखि २०० ई.पू. सम्म आउँदा दर्शन, उपनिषद्को रचना, रामायण र महाभारतबाट मानिस र देवताका सम्मानित विचारहरू र विरचित कृतिहरू रचिए। विभिन्न धार्मिक विचार र सम्प्रदाय (बौद्ध, जैन, वैष्णव) अस्तित्वमा आए।

२०० ई.पू. बाट मौखिक कुरालाई सम्झन गाह्रो हुने भएकाले यसलाई संक्षिप्त रूपमा बुझ्नका लागि सूत्र रचनाको प्रारम्भ भयो। त्यसका लागि टीका र २०० ई.पू. पश्चात् विभिन्न दर्शन सूत्र, ग्रन्थ भाष्य टीका रचना भए र धार्मिक आन्दोलनले समाजमा ठुलो प्रभाव छोड्न गयो। हरिभद्रको 'षड्दर्शन समुच्चय' छैटौँ शताब्दीमा, समन्तभद्रले 'आप्तमीमांसा', बौद्ध दर्शनका विद्वान् आचार्य भावविवेकले मीमांसा, सांख्य, वैशेषिक र वेदान्तको आलोचना गरिएको 'तर्क ज्वाला' को रचना गरे। १४औँ शताब्दीतिर बौद्ध धर्मको अत्यधिक प्रभाव र वैदिक धर्मप्रतिको प्रहारबाट त्यसलाई बचाउन शंकराचार्य आक्रामक रूपमा अगाडि आए र उनले 'सर्व सिद्धान्त सार संग्रह' नामक पुस्तकको रचना गरे।

इरान, अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै भारतको समथर भूभागतर्फ नगएर अफगानिस्तान, कश्मीर हुँदै हिमालयको काख हुँदै पूर्व नेपाली भूभागतर्फ फैलिएको खस (कस्साइट्सको शाखा) आफ्नो आदिम रीतिथिति, संस्कृति र मूल्यमान्यतामा निरन्तर लागिरह्यो। त्यही समूह खस जाति थियो। यिनीहरू बेबिलोनिया र असुर सहरमा विकसित सभ्यता र देवताको विरासत साथै कालान्तरमा बौद्ध संस्कृति तथा धार्मिक प्रभावका कारण खसहरूको संस्कृतिमाथि वैदिक खस आर्यको अपहेलित व्यवहार र आफूलाई श्रेष्ठ ठहर्याउने दम्भका कारण खसहरूका देवता मष्टोलाई उनीहरूले देवताको स्थान नदिएको र वेद तथा उपनिषद्हरूमा कतै उल्लेख नगरेको कुराबाट स्पष्ट हुन्छ।

त्यति मात्र होइन, शिव सम्भवतः अवैदिक खसका देवता हुन् जसलाई सैन्धव सभ्यतामा अपनाएर एउटा महत्त्वपूर्ण देवताको रूपमा स्वीकार गरिएको शैव पाशुपताकृति युक्त सामग्री प्राप्त छ। वैदिक साहित्यमा शिवलाई तल्लो दर्जाको महत्त्वहीन देवताको रूपमा देखाइएको छ। पछि वैदिक संस्कृतिमाथि चारैतिरबाट प्रहार भएपछि खसहरूसँग वैदिक खसहरू पराजित भए र खसहरूलाई क्षत्रीयको श्रेणी र सर्वशक्तिमान् देवताको रूपमा शिवलाई मान्यता प्राप्त भएको मानिन्छ। शंकराचार्यको उदयपछि (१४औँ शताब्दी पछि) नेपाली तथा उत्तराखण्ड, कुमाऊँ र कश्मीरका क्षेत्रमा फैलिएका खसहरूको अहिले सम्म पनि आफ्नै समृद्ध मष्टो परम्परा र संस्कृतिमाथि ठुलो प्रहार गरियो र खस पहिचान मास्ने प्रयास गरियो। 'खस' शब्द नै अपमानित शब्दको रूपमा प्रचार गर्न सुरु गरियो। खसहरू पनि बिस्तारै वैदिक खस आर्यहरूका धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक व्यवहार अवलम्बन गर्दै आफ्ना आदिम युगदेखि सञ्चित गरेर जोगाएका परम्परा छोड्दै गए र नयाँ व्यवहारहरू अवलम्बन गर्न थाले।

डा. हरिश लखेडाले संविधानमा अहिले बाहुन, क्षेत्री, ठकुरी, संन्यासीलाई नेपालमा 'खस आर्य' मा सूचीकृत गरिएको बताउँछन्। People of Nepal का लेखक डोरबहादुर विष्टले दलितहरूलाई पनि खस हुन् भनेका छन्। कामी, दमाई, सार्कीहरूले पनि मष्टो देवताको पूजा गर्दछन्। डा. विपिन अधिकारीले नेपालमा अहिलेका क्षेत्री, बाहुन, कामी, ठकुरी, सार्की, संन्यासी, बादी, दमाई, गाईने र अन्य खसमा पर्दछन् भन्दछन्। इतिहासकार बालकृष्ण शर्मा र डोरबहादुर विष्ट खस/कसलाई युझी मूलका मान्दछन्। इतिहासकार बाबुराम आचार्य खस ऐरावतको एउटा उपशाखा (कविला) हो जसको उत्पत्ति इडावर्त हालको कश्मीरबाट भएको मान्दछन्। खसहरू तेस्रो शताब्दी ई.पू. मा इडावर्तमा रहन्थे।

खसको मूल अर्थ 'राजा' वा 'क्षेत्री' अर्थात् 'योद्धा' भन्ने हुन्छ। उनीहरूको बसोबासको स्थल 'खस' बाट कश्मीर रहेको र दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा खसको एउटा समूह कजाकिस्तान र अर्को समूह सतलज नदीको पूर्व हुँदै नेपालतर्फ गयो। बालकृष्ण पोखरेल खसहरूलाई वैदिक आर्य मान्दैनन्। प्रा.डा. गोविन्द सिंहले खसहरूमा विधवा विवाह प्रचलित थियो भन्ने मान्यता राख्दछन्। उनीहरूमा खुला समाज थियो। स्त्रीको उच्च स्थान थियो। खसको आर्यको जस्तो जकडन र बन्धनमा बाँधिएको समाज थिएन भन्ने कुराको उल्लेख गरेका छन्।

बस्नेत को हुन्?

माथि उल्लिखित खसहरूका विभिन्न समूहहरू जो स-साना समूहमा नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा फैलिएको हिमालयको काखमा अवस्थित भूभागमा बस्ने खसहरूको एउटा समूह बस्नेत हो। आदिकालदेखि आफ्नै शौर्य, पराक्रम, वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहास बनाउन सफल भएका कारण बस्नेतहरू इतिहासका विभिन्न कालखण्डदेखि नेपालको एकीकरणको लागि युद्धका मैदानमा अभूतपूर्व उत्साह र साहसले इतिहासमा स्वर्ण अक्षरमा नाम अंकित गर्न सफल जाति हुन्। राजा-रजौटा र राज्य सञ्चालनका प्रमुख जिम्मेवारीहरूका लागि बस्नेत सधैँ नै राज्यको सुरक्षा र सञ्चालनको निम्ति अनिवार्य जस्तै भूमिकामा रहे।

&quot;खप्तडी बस्नेतको मूल थलो खप्तड लेक (खेचराद्री) बडीमालिका पश्चिमपट्टी सेती अञ्चलमा अछाम, बझाङ, बाजुरा, थलारा, दार्चुला, बैतडी, डोटीको माझ पूर्व-पश्चिम लम्बायमान अवस्थामा रहेको स्थान हाल मानव विहीन छ। खप्तडी बस्न्यातको अवस्थन खप्तड (खेचराद्री) सेती अञ्चल बडीमालिकाको दायाँ पट्टी छ&quot; भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बताउनुभएको छ।

खप्तड लेकतिर मोटो खालको भुईँमा कालो छिट्का मिसिएको मोटो टुप्पा मसङ्ग्रिँदै गएको निगालो बाँस प्रशस्त पाइने र त्यहीँको नेटो (डाँडाको सिरान) अर्थात् बाँस पाइने नेटो &quot;बाँसनेटो&quot; मा बस्ने मानिसलाई बाँसनेटो — बासनेता — बस्न्याता — बस्न्यात — बस्नेत भएर बस्नेत भएको हुन सक्दछ। आजभोलि पनि गाउँघरमा यस्ता प्रशस्त उदाहरण पाइन्छ, जस्तै: तुलसीपुरबाट बसाइँ सरेर आएको तुलसीपुरे, दैलेखबाट आएको दैलेखी, सल्यानबाट आएको सल्यानी आदि।

मध्यकालीन राज्य व्यवस्थामा दरबार सम्बन्धी मुद्दामामिला हेर्ने, बस्ती बसाउने र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएको मानिसलाई 'बस्नेत' भन्ने गरिन्थ्यो भन्ने मत तथ्यको नजिक लाग्छ। यसको कारण बस्नेत थरका मानिसहरूको गोत्र एउटै नहुनु पनि हो। खप्तडी बस्नेतको गोत्र कौशिक, श्रीपाली बस्नेतको गोत्र भारद्वाज, खुलाल बस्नेतको गोत्र धनञ्जय र लामिछाने बस्नेतको गोत्र गर्ग हुनाले बस्नेत जातीय भन्दा पदिय उपाधि थियो, जो विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरूलाई कार्यदक्षता, योग्यता र जिम्मेवारी वहन गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रदान गर्ने गरिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। श्रीपाली बस्नेतहरूले आफ्ना पुर्खाहरू श्रीपाल राज्यका श्रीपुर शाहीका वंशज मान्दछन्, जसबाट विभिन्न थर र गोत्रका मानिसहरू बस्नेत उपाधिबाट विभूषित भएको र कालान्तरमा विभिन्न थर र गोत्रका मानिस बस्नेत भएको हुन सक्छ भन्न सकिन्छ।

खप्तडी बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो, श्रीपाली बस्नेतको कुलदेवता आदि मष्टो लिसिसाँकोटी, खुलाल बस्नेतको कुलदेवता दाह्रेमष्टो र लामिछाने बस्नेतहरू मध्य भोजपुरको अघेरीतिर कैलाशमष्टो मान्दछन् भने तेह्रथुमतिरका लामिछाने बस्नेतहरू महामष्टो कुलदेवता मान्ने गर्दछन्।

मष्टो को हुन्?

मष्टो सिंजा साम्राज्य अन्तर्गतका खस जातिले आफ्नो कुलदेवताको रूपमा पूजा-आराधना गर्दै आएका देवता हुन्। प्राचीन सिंजा राज्य अन्तर्गतका क्षेत्री, बाहुन, ठकुरी लगायत कतिपय अन्य जातिका कुलदेवता मष्टो हुन्। तत्कालीन सिंजा राज्य नेपाल खाल्डोदेखि कश्मीर, कुमाऊँ, तिब्बतको खारी सम्म फैलिएको थियो।

मष्टो सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। मष्टोका विभिन्न भेदहरू पनि छन्। मुख्य रूपमा मष्टो २ किसिमका छन्: १. दाह्रे मष्टो २. दुधे मष्टो

मष्टोको पूजा घरमाण्डौ र वनमाण्डौमा गरिन्छ। घरमाण्डौमा मूल धामी बस्ने स्थान जसलाई 'गादी' भनिन्छ, त्यसमा सेतो कपडा लगाएका झाँक्री, चमर, सोँटा सहित मष्टोको थानमा धामी गएपछि देउता चढ्दछन् र उनीहरू काँप्न थाल्दछन्।

पश्चिम नेपालको हिमाली क्षेत्र 'जडान' र पहाडी क्षेत्र 'खसान' को नामले चिनिन्छ। यही खसान क्षेत्रमा खस भाषा र मष्टो संस्कृतिको विकास भएको मानिन्छ। तत्कालीन खस देशमा बस्ने बाहुनहरूको कुलदेवता मष्टो हुन्। भारतमा मुसलमान आक्रमण पछि भागेर नेपाल प्रवेश गरेका र हुकुमी शासन कालमा हुकुम प्रमाङ्गीबाट खस बनेका खसहरूको कुलदेवता मष्टो हुँदैनन् भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङ मान्दछन्। उनको अनुसार सम्पूर्ण खसहरूका कुलदेवता मष्टो हुन्।

मष्टोका पिता-माता को हुन् भन्ने उल्लेख कतै पाइँदैन। मुगुतिर एउटा किंवदन्ती प्रचलित छ। उक्त मत अनुसार मष्टोको उत्पत्ति कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमा भएको थियो। महिषासुर राक्षसले तपस्या गरी ब्रह्माजीलाई रिझाएर पुरुषको हातबाट नमर्ने वरदान मागेको र वरदान पाएपछि देवताहरूलाई पराजित गरी इन्द्रपुत्रलाई पराजित गर्न पिछा गर्दा उनी भागेर हिमवत् खण्ड आउँदा मष्टोदेवको जन्म भएको थियो। कोही-कोहीले मष्टोलाई भगवान् शिवको अंशको रूपमा पनि हेर्ने गर्दछन् र १२ मष्टोका मूल स्थानमा शिवलिङ्गको स्वरूपको अवस्थितिले समेत उक्त कुरालाई औचित्यपूर्ण ठहर्याउने प्रयास गरिन्छ। अर्को मत अनुसार मष्टोलाई स्वर्गका राजा इन्द्रका पुत्र मान्ने गरिन्छ। &quot;स्वर्गका राजा इन्द्र, धर्तीका राजा मष्टो, पातालका राजा नागराज&quot; भन्ने उक्ति प्रचलित छ। मष्टो निराकार हुन्छन्। मष्टो शब्दको उत्पत्ति 'मस्तक' (शिर) बाट भएको योगी नरहरिनाथले मान्दछन्। उनले सुरुमा मष्टो एउटै भएको र पछि मष्टो देवता थपिँदै जाँदा बाह्र मष्टो भन्न थालिएको र बाह्र मष्टोलाई पछि वराह मष्टो, वारामष्टो समेत भन्ने गरिएको थियो।

मष्टोको वाहन घोडा हो। भेडा, चितुवा र झार पनि मष्टोका वाहन हुन्। मेसोपोटामियाको मुख्य देवता Marduk (मर्डुक) बाट मष्टो भएको र मेसोपोटामिया स्थित नव-असीरियन साम्राज्यको राजधानी असुरमा स्थित तत्कालीन विख्यात देवता अहुरमज्दाको 'मज्दा' को अपभ्रंश भएर मष्टो भएको भन्ने मत छ। करिब १७०० ई.पू. तिर पहिलोपटक मेसोपोटामियामा घोडा ल्याएर आक्रमण गरी त्यहाँ विजयी भएर शासन गर्ने कस्साइट्स (खस) र उनीहरूको वाहन घोडा र कस/खसको देवता अहुरमज्दाबाट मष्टो बनेका देवताको वाहन घोडा हुनु संयोग मात्र नभई कस्साइट्सबाट खस र अहुरमज्दाबाट मष्टोको निकट र निरन्तरताको सम्बन्ध देखिन्छ।

वैदिक सनातन धर्मको विकास हुनुपूर्व नै नेपालमा मष्टो धर्मको विकास भइरहेको भए तापनि हालसम्म मष्टो धर्मको विषयमा कुनै पनि प्राचीन हस्तलिखित सामग्रीहरू प्राप्त भएका छैनन्। तर मष्टो धर्म, देवता र यसको उत्पत्तिका सन्दर्भमा विभिन्न किंवदन्ती, मिथक र कहावतहरू भने प्रशस्त रूपमा पाइन्छन्।

प्राचीन बेबिलोनिया/मेसोपोटामियामा मष्टोको पूर्व रूपलाई 'अहुरमज्दा' भनिन्छ र मष्टो धर्म मान्ने प्रथम व्यक्ति आदिमनाथ हुन्। आदिमनाथलाई आदिनाथ भनिन्छ। भगवान् शिवले अलकापुरी शक्तसिंह (बहादुर) लाई दिए र उनै शक्तसिंह देवताका राजा इन्द्र तथा मष्टो भए भन्ने एउटा मत पनि छ। 'मरुत' शब्दको अर्थ वायु हुन्छ, यिनै वायु देवता मरुतबाट मरुत—मउत—मष्ट हुँदै मष्टो भएको भन्ने भनाइ पनि पाइन्छ। मान्छेले मान्ने देवता भएकाले मान्ठ, मान्ठा, मन्ठा हुँदै मष्टो भएको अनुमान सत्यमोहन जोशीको छ।

योगी नरहरिनाथले मष्टोलाई महेश्वरको अंश अवतार/अष्टमूर्ति महादेव शिव (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, चन्द्र, सूर्य र आत्मा) महा+अष्ट भुजी— महाअष्ट, महाष्ट हुँदै मष्टो भएको अड्कल गर्दछन्। मष्टोलाई निराकार बाल ब्रह्मचारी देवता मानिन्छ। पितृ स्वरूपमा वायु, प्रकृतिका स्वरूपमा लिङ्गो, ध्वजा, पताका, रक्षा सूचक हतियार आदि थापेर पूजा गरिन्छ।

विक्रम संवत्को पाँचौँ शताब्दीतिर बझाङका राजा सैपाल थापाको समयमा मष्टोले राजकीय मान्यता पाएको थियो भन्ने गरिन्छ। तर लेख्य प्रमाण सन् १४५७ सुरती शाहले जारी गरेको एउटा अभिलेखमा पहिलो पल्ट मष्टो शब्दको उल्लेख गरेकाले यो नै सर्वाधिक प्राचीन मष्टो शब्द उल्लिखित अहिलेसम्मको प्रामाणिक अभिलेख मानिन्छ। खसहरूले मानी आएको मष्टो देवतालाई आर्य जातिले वेद, पुराणमा कतै उल्लेख नगरेकाले खसहरू आर्य नै हुन् भनेर मान्ने आधार नभएको एकथरी मत छ। अथर्ववेदमा खसहरूले मान्ने शिवलाई 'व्रात्य' भनेर हेपिएको र उनका अनुयायी खस जातिलाई 'व्रात्य जाति' भनेर खसालिएको छ। व्रात्य भनेको उपनयन वा यज्ञोपवीत संस्कार नगर्ने, अनार्य, वैदिक कृत्य आदि गर्ने अधिकार नभएको, जसको दश संस्कार हुँदैन भन्ने हो। आर्यका दुई समूहहरू बीचको वैमनस्यताले वा उनीहरूलाई चुनौती दिने आदिवासीहरूसँगको टकरावले यस्तो स्थिति आएको हुन सक्छ। वैष्णवहरूको वर्णाश्रम व्यवस्थालाई नमनेका हुनाले खसहरू र उनले मान्ने देवता शिवलाई व्रात्य भनेको हुनुपर्छ।

आफूलाई ठुलो देखाउने र अरूलाई होच्याउने रूपमा आफूलाई देव खलक र अरूलाई राक्षस खलक भनेको हुनुपर्छ। राम्रो काम गर्ने आदर्शवान् व्यक्तिलाई देवता र अरूलाई दुःख दिनेलाई राक्षस भन्ने गरिन्छ। जरथुस्त्र धर्मग्रन्थको देवतालाई &quot;असुर&quot; र राक्षसलाई &quot;दइव&quot; भनिएको छ। ऋग्वेदमा असुर शब्दलाई १५ पल्ट नराम्रो र ९० पल्ट राम्रो अर्थमा प्रयोग गरिएको छ। असुर देवता र असुर सहरको बारेमा यसै आलेखमा अगाडि पनि उल्लेख गरिएको छ।

मनुस्मृति तथा महाभारतमा उल्लेख गरिएका झल्ल, मल्ल, नट, करण, खस र द्रविडहरूलाई पाप योनिबाट जन्मिएका धर्मच्युत, व्रात्य जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। यक्ष जातिलाई खस, चीन तथा मंगोल जातिलाई दरद र पिशाच, किरात जातिलाई किन्नर र द्रविडलाई बाहिक जाति भनेर हेपेको पाइन्छ। भारतको राजस्थानमा मष्टोलाई मामा देव, पहाडमा मामा ज्यू भन्दछन्। पिथौरागढमा चण्डक मष्टोको मन्दिर छ। बद्रीनाथमा मष्टोलाई घण्टाकर्ण देवता भनेर पूजा गर्छन्। दार्चुला-बैतडीतिर भूमिराज भनेर पूजा गर्छन्।

लेखक तेज कार्कीले मष्टो प्रकृति पूजा (Shamanism) वा जडवाद (Animism) नै सर्वप्राचीन आध्यात्मिक चिन्तन भएको र मष्टो संस्कृति यही प्रकृति पूजक भएकाले यसको प्राचीनताको पुष्टि गर्न मिल्ने भाव व्यक्त गर्दछन्। मानव जातिले ३० हजार वर्षदेखि धर्म व्यापार र सामाजिक विभेदीकरण गर्न सिकेको नोआ हरारीको मत लेखक कार्कीले उल्लेख गरेका छन्। करिब ३२ हजार वर्ष पुरानो जर्मनीको स्टे डेल गुफामा भेटिएको सिंह मानव (पुरुष वा महिला) नै पहिलो धार्मिक चिह्न भएको (Harari, Yuval Noah (2015), Sapiens: A Brief History of Humankind, London: Vintage, P. 23/25) मान्दछन्।

प्रकृति पूजाको प्रारम्भ साइबेरिया र मध्य एसियाबाट करिब २० हजार वर्ष पहिलेदेखि भएको र मष्टो परम्परा पनि प्रकृति पूजामा आधारित अत्यन्त प्राचीन परम्परा भएको सम्भवतः प्राग-ऐतिहासिक कालदेखि नै सुरु भएको मान्यता छ। मष्टोको प्रादुर्भाव खसहरूका पुर्खाहरूले बेबिलोनियामा शासन गरेको समयमा भएको मान्यता एकथरीको छ।

विभिन्न मष्टोहरूका विभिन्न थानहरू हुन्छन्। खोला, किनार, रूखमुनि यिनका थान हुन्छन्। यिनीहरू डरलाग्दा, मानिसहरूलाई दुःख दिने, चाँडै रिसाउने स्वभावका हुन्छन्। ढँडार मष्टोका थान खोल/ढेल्यो र घाई, दुगे। बदु मष्टोका थान कुटासिली र छरिढुस्के, थापा मष्टोको थान घोडा, मौल्याल, गुम्देव, गाईगोठ्या आदि हुन्।

नेपालमा मष्टो देवताको सुरुवात कहिले, कसरी र कहाँ भएको थियो भन्ने सन्दर्भमा विभिन्न अड्कल, आख्यान, किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। विभिन्न मत तथा अड्कल जे जस्ता भए तापनि बझाङ जिल्लाको ढँडार नै मष्टोको उत्पत्ति भएको सर्वाधिक प्राचीन स्थल हो भन्ने कुरामा अधिकांश मानिसहरूको सहमति छ। ढँडार मष्टोको एउटा मूल धामी हुन्छ। त्यो ढँडार मष्टोका धामीको मृत्यु भएपछि मात्र अर्को धामी हुने र भित्र पूजा गर्ने अर्को धामी बन्ने गर्दछन्। बाहिर बत्ती बाल्ने र अन्य काम गर्ने अन्य हुन्छन्। ढँडार मष्टोका हालसम्म ज्ञात पुजारीहरूमा परिङ्ग्या परिवारबाट १२ पुस्ता, सुवासकोटी नयरका १० पुस्ता, सुवेदी परिवारका १२ पुस्ता र जैसी परिवारका कुशु जैसीबाट सुरु भएर हाल १८औँ पुस्ताले मूल पुजारीको रूपमा काम गरिरहेका छन्। यसबाट यो मन्दिरमा मष्टो पूजाको परम्पराको प्राचीनताको अनुमान गर्न सकिन्छ।

किंवदन्ती अनुसार मष्टो ढँडारमा जाँदा ढँडारका मानिसहरू खर्कमा गोठालो गएका थिए। गोठमा गाई-भैँसीका दूध राखेका भाँडाहरू खर्कबाट गोठमा आउँदा रित्तो हुने क्रम दिनदिनै हुन थालेपछि दिउँसो सबै मानिसहरू खर्क गएको बेला कसले दूध चोरेर खान्छ पत्ता लगाउनुपर्यो भन्ने हिसाबले लुकेर चियो गर्दा एउटा स्याल जस्तो जीव आएर दूध चोरेर खान लागेपछि सो जीवलाई देखेर कराउँदा उक्त जीव त्यही गोठमा आगो बालेको ठाउँबाट जमिन घस्रिएर करिब ४ किलोमिटर टाढाको पैंयादरो भन्ने ठाउँमा निस्कियो, त्यसलाई पैंयादरोको मष्टो भनिन्छ। उक्त जमिन घस्रिएर बनेको प्वाल अहिले पनि यथावत नै छ।

अर्को यसै सँग मिल्दोजुल्दो किंवदन्ती पनि प्रचलित छ। कुश भट्ट नामक एकजना मानिस तीर्थाटन गर्न विभिन्न तीर्थमा जाँदा शंखधारमा एउटा शिला भेटेपछि उक्त शिलालाई आफूसँग लिएर हिँडे। राती सपनामा शिलाले आफू बेबिलोनिया तिरको देवता भएको र साइपाल हिमालको प्रस्रवण क्षेत्रमा बस्न चाहेको बताएछ। त्यसपछि उनले ढँडारमा माडौँ (थान) बनाएर शिला स्थापना गरे। त्यस ठाउँमा बँदेलले गोठालाको दही चोरेर खाने गरेपछि गोठालाले बँदेल समात्न खोज्दा सबै गोठाला बेहोस भएछन् र के भयो भनेर हेर्न आउने मान्छेहरू मध्ये जसराज भन्ने गोठालालाई कम्प छुटेछ र &quot;म मरुत हुँ तिमी खसको कुलमुली हुँ। दैत्यको प्रहारबाट भवानीलाई बचाउन आएको हुँ, मेरो मन्दिर बनाउनुको सट्टा साधारण माडौँ बनाई त्यसको गाभिरमा खोपो राख्नु र मेरो गााधी सम्झेर पूज्नु, मेरो बहिनीको पनि सम्झना गर्नु&quot; भन्ने किंवदन्ती प्रचलित छ।

अर्को भनाइ अनुसार बझाङको चैनपुर नजिकैको सुवेडाका जोशी ब्राह्मण शंखधार र जालन्धरबाट ढुङ्गा (शिला) को रूपमा आएको बान्नी गएपछि ती ब्राह्मणले झोली बिसाएपछि भगवान् लुप्त भए, त्यो ठाउँ देउबाँझ (बाँझको रूख) को टोड्का (ढँड वा कसै-कसैले ढँडार पनि भन्दछन्) त्यही ढँडमा मष्टोको जन्म भयो। त्यहाँ बाँधिएकाले 'बान्नी मष्टो' भनियो। त्यहाँबाट विभिन्न ठाउँमा फैलिएकाले त्यसका भेदहरू भए। डोलने (हिँड्ने डुल्ने) भएकाले मष्टो-मष्टो भन्न थाले। १२ अङ्गालको मष्टो भन्ने पनि गरिन्छ, यसको मतलब मष्टोका १२ भेद भनेको होला। १२ ठाउँमा बसेकाले १२ उपमष्टो भनेको हो।

मूल रूपमा मष्टोका दुई भेद छन्। मष्टो एउटै भए तापनि मष्टोले कहिले दूध र कहिले बलि खाने भएकाले एउटै मष्टोलाई दुधे मष्टो र दाह्रे मष्टो भनिएको हो। मूल थलोबाट मानिस अन्यत्र सरेर जाँदा र मष्टोका अनुयायीहरू विभिन्न ठाउँमा बढ्दै जाँदा विभिन्न ठाउँमा मष्टोका माडौँ स्थापना हुँदै त्यहीँका ठाउँ अनुसार मष्टोका भेदहरू बढ्दै १२ मष्टो, १८ मष्टो हुँदै मष्टोका १०० भन्दा बढी भेदहरू उल्लेख भएको पाइन्छ। जस्तै: बझाङको छबिस पाथीभेरा गाउँपालिकाको बान्नी भन्ने गाउँमा आएर बसे बान्नी मष्टो, मुगुको कावा मष्टो, बिजुली डाँडामा बसेको बिजुली मष्टो, ढँडारमा बसेको ढँडार मष्टो, थापा गाउँमा आएको थापा मष्टो। मानिसको बसाइँसराइ जहाँ-जहाँ भयो त्यहीँ मष्टो थान स्थापना गर्दै गए, कालान्तरमा जुन-जुन ठाउँमा मष्टो थान स्थापना भए त्यही ठाउँको नामबाट मष्टो नामाकरण हुँदै गए। यसरी एक सयभन्दा बढी ठाउँमा स्थापित मष्टोलाई त्यसका प्रकारको रूपमा भ्रमपूर्ण व्याख्या गरियो। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो यसका केही उदाहरण निम्न छन्:

१. कावा मष्टो २. कालो सिल्लो मष्टो ३. कफल्ना मष्टो ४. कैलाश मष्टो ५. कुड्या मष्टो ६. कालिकोट मष्टो ७. कालो मष्टो ८. कैली मष्टो ९. कुलदेव मष्टो १०. कालढुङ्गी मष्टो ११. कलसैन मष्टो १२. कमल मष्टो १३. कुँवरडा मष्टो १४. काफल मष्टो १५. कुर्मी मष्टो १६. कुमारी मष्टो १७. काँडा मष्टो १८. गदशितल मष्टो १९. चुनभ्यो मष्टो २०. चण्डक मष्टो (पिथौरागढ) २१. छल मष्टो २२. छन्ना मष्टो २३. जगन्नाथ मष्टो २४. टेडी मष्टो २५. तुसापानी मष्टो २६. ठिङ्गाल मष्टो २७. डडुवा मष्टो २८. दधिसिलट मष्टो २९. ढँडार मष्टो (आदिमष्टो) ३०. धाड्या मष्टो ३१. धुडीधुस्के मष्टो ३२. धोर मष्टो ३३. तेडी मष्टो ३४. तालिकोट्या मष्टो ३५. तमाचारी मष्टो ३६. थापा मष्टो ३७. दाह्रे मष्टो ३८. दुध्या (दुधे) मष्टो ३९. दुधेशिल्टो मष्टो ४०. दयाशिला मष्टो ४१. दुधेवराह मष्टो ४२. दाने मष्टो ४३. धुरङ्गो मष्टो ४४. धुपीरूख्खा मष्टो ४५. धौलीपुर्या मष्टो ४६. धौलापानी मष्टो ४७. धुसापानी मष्टो ४८. निगुनीको मष्टो ४९. पैंक मष्टो ५०. पन्त्या मष्टो ५१. पुआल्या मष्टो ५२. पञ्चालो मष्टो ५३. बुढ मष्टो ५४. विनायक मष्टो ५५. बिजुली डाँडा मष्टो ५६. बाबिरो मष्टो ५७. बबु मष्टो ५८. बाटपाल मष्टो ५९. बगारे मष्टो ६०. बडाकोटी ६१. बाजकोट्या मष्टो ६२. बाँसकोट्या मष्टो ६३. भ्वीन मष्टो ६४. भुवार मष्टो ६५. भैरो (भैख) मष्टो ६६. भुइँफुट्टो मष्टो ६७. भात्याखोला मष्टो ६८. भागे मष्टो ६९. भूमिराज (दार्चुला/बैतडी) मष्टो ७०. महावै मष्टो ७१. महादेउ मष्टो ७२. मशालो मष्टो ७३. मण्डली मष्टो ७४. मुण्डा मष्टो ७५. महारुद्र धौता मष्टो ७६. माटो मष्टो ७७. महामष्टो ७८. मामादेव (राजस्थान भारत) ७९. मामाजी (भारत) ८०. रुमाल मष्टो ८१. राउतकोट्या ८२. रामपाल मष्टो ८३. रागमचुला मष्टो ८४. राहदेउ मष्टो ८५. रुद्र मष्टो ८६. रुपा मष्टो ८७. लिगुनी मष्टो ८८. लताशिल्टो मष्टो ८९. लाकुडो मष्टो ९०. लखुरो मष्टो ९१. लडिपाल मष्टो ९२. लोहासुर मष्टो ९३. लामा-विष्णु मष्टो ९४. लड्या मष्टो ९५. लाटो धौ ९६. लाटोबाहुन मष्टो ९७. लहुरेवरा मष्टो ९८. लिउडी मष्टो ९९. लेखालि-डी मष्टो १००. वातिपाल मष्टो १०१. बान्नी मष्टो १०२. वाईफाला मष्टो १०३. वडावडा मष्टो १०४. शम्भु मष्टो १०५. साहिलाकम्ब मष्टो १०६. साइबारा मष्टो १०७. श्वेता मष्टो १०८. साइन मष्टो १०९. सुपारी पण्डित मष्टो ११०. सड्या मष्टो १११. सीम मष्टो ११२. सुनारगाउँ मष्टो ११३. सिमताडी मष्टो ११४. सुम्लेगुरो मष्टो ११५. सिद्ध मष्टो ११६. साकिदेउ मष्टो ११७. सर्किदेउ मष्टो ११८. हगुरो मष्टो ११९. हयाङ्ग्र मष्टो १२०. हिङ्गाल मष्टो १२१. ह्युना मष्टो १२२. क्षेत्रपाल मष्टो १२३. अछामी मष्टो १२४. आद्य मष्टो १२५. उखाडी (गुलाडी) मष्टो १२६. उब्या मष्टो १२७. खापर मष्टो १२८. खप्पा मष्टो १२९. खैरे मष्टो १३०. गुरो (गुरौ) मष्टो १३१. गुच्चु मष्टो १३२. गन्या मष्टो १३३. विजय मष्टो।

मष्टोहरूको स्वभाव वा प्रकृति हेरेर यिनीहरूलाई गुणको आधारमा सत्त्व, रज र तम गुण युक्त हुने भनिन्छ। सत्त्वगुण भएका मष्टोहरूमा दुधे मष्टो, मण्डली मष्टो, लडे मष्टो आदि पर्दछन्। रजोगुण वा राजसी गुण भएका मष्टोहरूमा दाह्रे मष्टो, रुमाल मष्टो, तेडी मष्टो, खापर पर्दछन्। तमोगुण भएका मष्टोमा कालो मष्टो, रुपा मष्टो, कैलो मष्टो, मुण्ड मष्टो आदि पर्दछन्। ढँडार स्थित दाह्रे मष्टो ज्येष्ठ र श्रेष्ठ मानिन्छन्। थापा मष्टो विद्वान् मष्टो, बाबिरो मष्टोलाई कान्छो मष्टो मानिन्छ। गुरौ मष्टो र विजय मष्टोलाई भाइराजा मष्टो भनिन्छ।

मष्टो उपासना गर्दा वैदिक विधि नअपनाएर धामीले प्राकृतिक विधि अपनाएर काँप्दै पूजा गर्ने गर्दछन्। मष्टो देवताको मूर्ति हुँदैन, यसमा स्वर्ग-नर्कको परिकल्पना गरिएको पाइँदैन। मष्टोको पूजा गर्दा साह्रो-गाह्रो पर्दा पनि भाकल गरी पूजा गर्ने पनि गरिन्छ। ढँडारमा मष्टो पूजा गर्दा विभिन्न जातजातिहरूको सहभागिता हुन्छ। दाह्रे मष्टोले मष्टो थानमा बलिको लागि लिएको बोका दाँतले छिनाल्ने गरिन्छ। बलि दिने सम्बन्धमा एउटा रोचक किंवदन्ती प्रचलित छ। एकपल्ट बझाङी राजाले बलि दिनुपर्यो भन्दा माघको महिनामा बलि दिन मिल्दैन भनेपछि राजाले नमानी बलि दिन हठ गरेछन्। त्यसपछि राजाले निकै जिद्दी गरेपछि मष्टो चलेछ र राजाले बोकालाई गाईको बाच्छो बनाइदिएछन्। मष्टोले त्यो देखेर त्यसलाई बाघ बनाइदिए, मष्टोले बाघ बनाएको देखेर राजाले सर्प बनाइदियो। राजाले सर्प बनाएपछि मष्टोले गरुड बनाइदिए। राजाले बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधिदियो र मष्टोले पातासहित बोकाको घाँटी दाँतले छिनालिदिए। त्यो देखेर राजा रिसायो। अहिले पनि मष्टो चल्यो भने मष्टोले &quot;तँ जिउँदो होइज म पन्छी होइजुँ, तँ खैर होइज म बाघ होइजुँ&quot; भनी बोल्दछन्।

ढँडारमा शनिबार र मंगलबार बलि (दाँतले) दिइन्छ। अरू बार दूध, चामलले पूजा गरिन्छ। पर्वको समयमा चैते दशैँमा बलि हुन्छ। जन्माष्टमीमा बलि हुँदैन। जुठो, सुतक परेको बेला मष्टोको पूजा हुँदैन। ढँडारमा नयाँ धामी निस्किए भने देउता चढेपछि दाँतले बोका छिनाल्नुपर्ने र धामी प्रमाणित भएपछि मष्टो देवताको अवतार भयो भनी ताल्कोटी राजाले धरी, पगडी, कानमा मुन्द्रा, बाला प्रदान गर्दछन्। त्यसपछि कुँवर जाति अनि ब्राह्मण जाति हुँदै अन्य हिलो पूजामा सहभागी हुन्छन्। मष्टो धामीमा मात्र आउँदछ।

जुनसुकै नयाँ बाली भए पनि दाह्रे मष्टोलाई चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ। धामीले जाँड-रक्सी खानु हुँदैन। बलि दिने बेलामा धामीको स्वरूप डरलाग्दो हुन्थ्यो। त्यस्तो डरलाग्दो स्वरूप देखेर मानिसहरू डराउने भएकाले कपडाले छेकेर बलि दिने गरिन्थ्यो। जति बोका बलिका लागि ल्याइन्थ्यो ती सबैलाई दाँतले छिनालेर बलि दिने गरिन्थ्यो। बझाङी राजा गजराजले धामीको जाँच गर्न बोकाको घाँटीमा फलामको पाता बाँधेर बलि दिन ल्याएको र सो बोकालाई पातासहित दाँतले छिनालेको भनाइ छ। मष्टो भनेको एउटा मात्र हुन्छ। दाह्रे मष्टो र दुधे मष्टो भनेको एउटै मष्टोका राजसी र कार्यकारी वा रज र सत्त्व स्वरूप हो भन्ने मत पनि छ। दाह्रे र दुधे मष्टो भनेको एउटै हो मष्टोको संयुक्त रूप हो। आइतबार र बुधबार दुधे मष्टोको पूजा गरिन्छ दाह्रे मष्टो पनि सँगै हुन्छ। जुम्लाका मानिसहरू प्रायः ढँडारमा पूजा गरेपछि त्यहाँबाट बक्साएर अन्यत्र जान्छन्। ढँडार नै मष्टोको मूल थलो भएको र यसरी विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामका मष्टोहरू मूल स्थानबाट छुट्टिएर जुन-जुन स्थानमा गएर बसे त्यसै ठाउँको नामबाट ती ती मष्टोको नामबाट चिनिन थाले। खस जातिको पुरापूर्वकालमा १२ वटा समूह रहेको र हरेक समूहले छुट्टाछुट्टै मष्टो पूजा उपासना गर्ने भएकाले 'बाह्र भाइ मष्टो' भनिएको धेरैको अनुमान छ। बाह्र भाइ मष्टो को हुन् भन्ने बारेमा मतैक्यता छैन।

कहीँ-कहीँ मष्टोलाई शिवको अंश मानेर पूजा गर्ने चलन पनि छ। कतिपयले मष्टोलाई इन्द्रपुत्र भन्ने विश्वास गर्दछन्। मष्टोका ५२ वीर र १६ मर्सानीहरू सुरक्षार्थ रहन्छन् भन्ने मान्यता पनि पाइन्छ। मष्टो सम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। एउटा किंवदन्ती अनुसार एकपटक मन्दिरको नजिकै बसेर वेदपाठ गरिरहेका धवलपुरलाई असुरले टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने र उनले पढिरहेको वेदलाई जलाउने योजना बनाए। असुरको यो योजना थाहा पाएपछि मष्टोको भान्जा बान्नी मष्टोले वेदलाई मष्टोमाण्डौ नजिकै शिलामा परिणत गरिदिए र असुरको हातबाट मामा धवलपुरको ज्यान बचाए। त्यसै बेलादेखि मष्टो उपासकले भान्जालाई झोलीको देवता मान्ने गरेका हुन्। झोलीको देवतालाई मष्टोसँगै शिला स्थापना गरेर भान्जाको पनि पूजा गर्ने परम्परा चलेको हो भन्ने गरिन्छ।

मष्टो सम्बन्धी एउटा आख्यान अनुसार देवासुर संग्राममा असुरहरूले पराजय भोगेपछि देवताहरूसँग शरण माग्न बाध्य भए तापनि उनीहरूको मनमा द्वेष बाँकी थियो। पछि असुर संगठित भए र उपद्रो गर्न थाले। आफूलाई पतन गराउने कारकको रूपमा दुर्गा भवानीलाई मानेर उनको अपहरण गरे। केहीले उनीमाथि बलात्कारको प्रयास समेत गरे। देवताहरूले अनेकौँ प्रयत्न गर्दा पनि देवी दुर्गालाई बन्दी बनाएको ठाउँ पत्ता लगाउन नसकेर भगवान् शंकरको आराधना गरे। त्यसपछि शंकरका शक्तिशाली गण देवता मष्टोको नेतृत्वमा युद्ध दलले दुर्गा र उनका बहिनीहरूलाई मुक्त गरी असुरहरूलाई छिन्नभिन्न पारेका हुनाले नवदुर्गाले मष्टोलाई भाइ भनी मानेकाले दुर्गा पूजा हुँदा मष्टोको आह्वान गरिनुका साथै मष्टोले देवभाग पाउने भए। मष्टोलाई दुष्टको दमन गर्ने, खराब विचारले अभिप्रेरित स्वार्थी र दुष्टात्मालाई दमन गर्ने र निमुखा र सत्यको पक्षमा कल्याणकारी देवताको रूपमा खसहरूको रक्षा गर्ने महान् देवताको रूपमा आदिकालदेखि पूजा, भक्ति र श्रद्धा गर्ने देवताको रूपमा खसहरूले पुज्दै आएका छन्। उपेक्षित, अपमानित, दुःखी मानिसहरूलाई बढ्ता स्नेह गर्ने भएकाले मष्टो समस्त खसहरूको लोकप्रिय देवता हुन पुगेका छन्।

अर्को किंवदन्ती अनुसार सान्नी राज्यका राजा जसलाई सन्याल राजा पनि भनिन्छ। बाइसे राज्य कालको समयमा हालको कालिकोट जिल्लाको मेहेलमुडी गा.वि.स. मा सान्नी राज्यको राजधानी थियो। उनको राज्यमा सान खड्का र संसारे खड्का नाम गरेका २ भाइ थिए। ती दुई भाइमध्ये सानलाई दाह्रे मष्टो चढ्यो। दाह्रे मष्टो चढेपछि सीधासाधा सानले अस्वाभाविक कार्य गरेको देखेर सन्याल राजाले देउता चढ्यो कि दानव चढ्यो भनेर जाँच गर्ने विचार गर्दा राजा र देवता बीच लडाइँ भयो। राजाका दुई भाइ भान्जा र कुवेर थिए। भान्जाले केही नगरे पनि कुवेरले धनुकाँडले धामीलाई लखेट्न थाल्यो। दाह्रे मष्टो चढेका धामी त्यहाँबाट भागेर एउटा ठुलो रूखमा चढे र त्यहाँ पनि उसलाई लखेट्दै राजा आएकाले नजिकैको चुरी खोलामा फाल हालेर वेपत्ता भए। राजा पनि धामी मरे भन्ने ठानेर घर फर्कियो। धामी मरेको हल्ला फैलिएपछि उनकी पत्नी सती जाने तयारी गरिरहेको बेला धामी सर्पको कडेली (लगाम) बाघको घोडा चढेर दाह्रे मष्टो चढेका धामी आए। राजाले त्यो कुरा थाहा पाएर उनलाई मार्नको लागि ४०० भेडा राखेको खोरमा थुनेर सबै झ्याल ढोका बन्द गरिदिए। मष्टो चढेका धामीले ४०० भेडा मध्ये एउटा खसी बाहेक सबैलाई दाँतले छिनालेर मारे। त्यो देखेर भेडी गोठालो अत्यन्त दुःखी भयो। मष्टोले उसलाई सान्त्वना दिँदै उसलाई धनधान्यले पूर्ण गरी उसको सन्तान कहिल्यै नमासिने र कहिल्यै वृद्धि पनि नहुने वरदान दिए। उनका कयौँ पुस्ता बितिसक्दा पनि अहिलेसम्म उनका सन्तानहरूमा एकजना मात्र जन्मने कुराको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि पाइन्छ।

सन्याल राजाले मष्टोमाथि गरेको दुर्व्यवहारले उनीहरूका घरमा सधैँ कलह अशान्ति र हैरानी भइरहने भएकाले त्यहाँबाट अन्यत्र सर्ने विचारले जाने बेला लाकुर देवतासँग बिदा हुन गए। लाकुर देवता मष्टोका भान्जाले सम्झाए र दाह्रे मष्टोको सेवा गर्ने सल्लाह दिए। सन्याल राजाले दाह्रे मष्टोको मन्दिर निर्माण गरे। आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति, राज्य दाह्रे मष्टोलाई चढाउने प्रस्ताव गरे। दाह्रे मष्टो चढेका धामीहरूसँग यस्तो प्रस्ताव राखेपछि मष्टोले &quot;सबै राज्य सम्पत्ति चढाएपछि तँ कहाँको राजा हुन्छस्? मलाई सबै सम्पत्ति चाहिँदैन, ३ भाग लगाएर २ भाग तिम्रा भाइले बाँड्नु, १ भाग मलाई दिनु&quot; भनेको र राजाले सोही अनुसार गरेकाले दाह्रे मष्टोले सन्यालको एक अंश खाएकाले सन्याललाई भाइपीठ्या भनेर मष्टो चढेको बेला भन्ने गरिन्छ।

डा. जगमान गुरुङले जुम्ला सिंजा पाण्डुसेरामा प्रचलित १२ मष्टोका नाम उल्लेख गरेका छन्। १. आदिमष्टो २. कालो मष्टो ३. बबुरो मष्टो ४. रुमाल मष्टो ५. दुधे मष्टो ६. दाह्रे मष्टो ७. मण्डली मष्टो ८. बान्नी मष्टो ९. थापा मष्टो १०. ढँडार मष्टो ११. कावा मष्टो १२. खापर मष्टो। हुम्लाको सोरुदरामा रहेको गुरौ मष्टोलाई कसै-कसैले देवताको रूपमा मान्दैनन्। यो अत्यन्त दुष्ट स्वभावको राक्षसी व्यवहार देखाउने खालको हुने बताइएको छ।

मष्टो कुन देवता हुन् भन्ने बारेमा फरक-फरक मत पाइन्छ। कसैले वायुको रूपमा, कुनै अवस्थामा साधुको रूपमा, कुनै-कुनै अवस्थामा गरुडको रूपमा र कहीँ-कहीँ बिरालोको रूपमा मष्टो रूपान्तरित हुन्छन् भन्ने मत पाइन्छ। मष्टोलाई कुल देवता र इष्ट देवताको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। कतिपय मानिसहरूले वराह मष्टो भन्ने गरेपछि जुम्लाका १२ भाइ मष्टोको अपभ्रंश रूप र जुम्लाको कालिकोट दरामा ढँडार मष्टोलाई पाण्डवको अवतार, खापर मष्टोलाई इन्द्रको छोरा भन्ने कुरा बाहुन र ठकुरीले हालेको कथामा मात्र पाइन्छ भन्ने कुरा डा. जगमान गुरुङले मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्।

कौशिक गोत्रीय बस्नेतहरूका कुलदेवता कसरी फरक-फरक?

कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरूका कुल देवता दाह्रे मष्टो हुन्। पश्चिम नेपालका सबै बस्नेतहरू दाह्रे मष्टोलाई कुल देवताको रूपमा मान्दछन्। पूर्वतिरबाट बसाइँ सरेर आएका बस्नेतहरू बाहेक सम्पूर्ण बस्नेत लगायत अरू धेरै थरहरूका कुल देवता पनि दाह्रे मष्टो नै हुन्। तर पूर्व नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू खापर मष्टोलाई आफ्नो कुल देवता मान्दछन्। प्युठानमा बसोबास गर्ने खप्तडी बस्नेतहरू कैलासिनी, विन्ध्यवासिनी आदि नौ बहिनीको दिवाली पूजा गर्ने गर्दछन्। एउटै थर गोत्रका मानिसहरू बीच कुल देवता किन फरक भन्ने प्रश्न उब्जनु स्वाभाविकै हो। यो कसरी यस्तो हुन गयो, त्यस बारेमा सोधखोज र निरुपण नहुञ्जेल अलग कुल देवता मान्ने बस्नेतहरू बीच कुल देवताको बारेमा केही भ्रमहरू रहिरहने भएकाले तथ्य के हो भन्ने बारेमा उजागर गर्न आवश्यक छ।

प्राचीन कालमा बाह्र भाइ मष्टोहरू ढँडारमा बसेको बेला उनीहरू बीचमा वैमनस्यता उत्पन्न भएर ठुलो द्वन्द्वको स्थिति आयो। भरसक सबैलाई मिलाएर लैजाने जेठो र सर्वाधिक शक्तिशाली दाह्रे मष्टो (जसलाई गादी मष्टो पनि भन्दछन्), उनी सबैका नायक गद्दीमा राज गर्ने भएकाले र सबैका अगुवा नायक भएकाले द्वन्द्व हुन नदिन निरन्तर प्रयत्नशील हुन्थे। निरन्तरको मनमुटाव र द्वन्द्वको स्थिति कायमै रहेको बेला एक दिन सबै भाइ खप्तडको जङ्गलमा मालिङ्गो काट्न जाने सल्लाह भयो। त्यहाँ खानको लागि रुमालमा बाबर (रोटी), ठेकीमा दही, दूध, मालिङ्गो काट्ने हतियार समेत लिएर उनीहरू गए। मालिङ्गो काटिरहेको बेला अकस्मात उनीहरूमा झगडा पर्न गयो। सबैलाई सम्झाई-बुझाई गरी शान्त गर्न जेठो दाह्रे मष्टोले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि अरू भाइले नमानेको र लडाइँले झन्-झन् उग्र रूप लिएकाले दाह्रे मष्टो रिसाएर दाह्रा किट्दै भर्खरै काटेको मालिङ्गोको ठुटाले हानेर एकजनाको खप्पर फुटाइदिए। त्यसरी खप्पर फुटाई माग्ने खापर/खापर मष्टो भनियो। अर्कोलाई कालो शिलाले हिर्काएर भगाएको, उनी उक्त शिला टिपेर भागे र अछामको विनायककोठ गए र विनायककोठे राजासँग द्वन्द्व भएपछि त्यहाँबाट भागेर विनायक भन्ने स्थानमा गएर आफूसँग भाग्दा लिएको कालो शिला त्यहीँ स्थापना गरे र कालो सिल्लो मष्टोको रूपमा स्थापित भयो। रोटी बोकेर ल्याएको रुमाल टिपेर भाग्ने खिड्कीसैनीमा गएर बस्यो र रुमाल मष्टोको नामले स्थापित भयो। अर्को भाइले सँगै ल्याएका बाबर टिपेर त्यहाँबाट भागेर जुम्लाको बाबिरो गाउँमा गएर बसेकाले बाबिरो मष्टोको रूपमा चिनियो। दूध-दही बोक्ने अलि सोझो अरूसँग झगडा नगर्ने सोझो भाइलाई आफूसँगै बस्न आग्रह गरेको र आफू पछिको स्थान ग्रहण गर्न सक्ने छुट दिएकाले उनी दुधे मष्टो कहलाएर उनलाई आफू पछि दूधको धार दिने व्यवस्था मिलाए। सबै भाइको आ-आफ्नो स्थान पाएकाले उनलाई ढल्लुको भाग दिए र त्यहाँ उनको धाम स्थापित गरे। उता खप्पर फुटाई मागेको खप्पर/खापर मष्टो त्यहाँबाट भागेर डोटी क्षेत्रतिर गए। त्यस समयमा डोटी, बोगटान, दार्चुला, कत्युरी राजवंशको अधीनमा थियो। कत्युरी राजवंशको स्थापना सातौँ शताब्दी आसपासमा सम्राट बासुदेवले गरेका थिए। यो राज्यको पहिलो राजधानी जोशी मठ र दोस्रो राजधानी बैजनाथ रणचुलाकोट थियो। यिनीहरू भगवान् केदारनाथ (शिव) भगवान्का भक्त थिए। यिनीहरू स्वामी कार्तिकेयको पूजा गर्दथे र कार्तिकेयबाट कार्तिकेयपुर र कार्तिकेयपुरका शासक भएकाले उनीहरूको वंशलाई कत्युरी वंश भनिएको मान्ने गरिन्छ।

वैशाख शुक्ल मोहनी एकादशीको दिन कार्तिकेयलाई कार्तिकेयपुरबाट डोटीमा ल्याएपछि मोहनी एकादशीबाट उनलाई मोहण्याल नामले ख्याति प्राप्त भयो। यिनै मोहण्याल कत्युरीहरूका कुल देवता हुन्। कार्तिकेयको जन्मेको बारेमा पनि रोचक किंवदन्ती छ। भगवान् केदारनाथ (शिव) का दुई पुत्रहरूको जन्म भयो, गणेश र कार्तिकेय। दुई पुत्रको जन्म भएपछि केदारनाथ अत्यन्त खुसी भए र उनले आफ्ना दुई पुत्रको बारेमा जान्न जोशीमठका ज्योतिषीलाई देखाउँदा ज्योतिषीले गणेश महान् विद्वान्, बुद्धिमान् हुने र कार्तिकेय महान् बलशाली हुने, ती कार्तिकेय मूल नक्षत्रमा जन्मेको र केदारनाथलाई अनिष्ट हुने कुरा बताएपछि मोहनीलाललाई केदारनाथले तामाको ढोलभित्र हाली मन्दाकिनी नदीमा बगाइदिए। यो नदी हिमालयको चोरबारी दहबाट उत्पन्न भएर सोन प्रयागमा कालीगङ्गासँग र बद्रीनाथबाट आउने अलकनन्दा नदीसँग रुद्र प्रयागमा मिल्दछ। नदीमा अलि तल गोविन्दघाट नामक स्थानमा माझीले जाल हानिरहेको बेला अयोध्याका राजा घोडामा सवार भएर त्यहाँ पुगे। मन्दाकिनी नदीमा मोहण्याललाई हालेर बगाएको तामाको ढोल बग्दै त्यहाँ आएको देखेर त्यो के चिज हो भन्ने कौतूहलता लागेर राजाले माझीलाई जाल हान्न लगाएर त्यसलाई नदी किनारमा ल्याउन लगाए। माझीले त्यो ढोललाई जालमा पारेर नदी किनारमा ल्यायो। अलि पर नदी किनारमा लिएर राजाले त्यो ढोल खोलेर हेर्दा त्यसबाट बालक मोहण्याल निस्किए। उक्त ठाउँ त्यसै गोडियाको नामबाट गोविन्दघाटले प्रसिद्ध भयो। मोहण्याललाई विश्व भित्रका सन्ततिले उत्सवपूर्वक पूजाआजा गरे। त्यसबेला तामाको ढोल बजाउने कश्यप गोत्रीय ऐरी मोहण्यालको ढोली भयो।

उता भागेर डोटी पुगेको खापरे/खापर मष्टोले मोहण्यालको माटो (राज्य) जहाँ &quot;१२ बोघानका राजा मोहण्याल हुन्&quot; भन्ने गरिन्छ, त्यहाँ गएर बलजफ्ती उनको पहाडी भू-भागमा कब्जा जमाएर आफ्नो हैकम जमाउन खोज्ने र त्यहाँका मानिसलाई दुःख दिएर आतंक मच्चाएको थियो। त्यस्तो स्थितिमा त्यही देवभूमिको देउताहरूले बडातोडो देउतालाई पुकारा गर्दै भने:

&quot;जान दैत्य बडातोडो मालथली जान। 

मोहण्याल दैत्यको दलु कत्युर लान...&quot;

देउताले यस्तो पुकार गरेकाले बडातोडो देउता मोहण्याललाई लिन मालथली हुँदै कत्युर गयो। 

&quot;गयो दैत्य बडातोडो, बतासैको स्वर।

आयो दलु मोहण्यालको बादलकी ढिक।&quot;

मोहण्यालको आगमन पछि मोहण्यालले आफ्नो गणलाई निर्देशन दिँदै भने:

&quot;मिल्ला छौ त खापरे, हामुसित मिल।

नै त मिल्ला खापरेकी लाँत तेरी ठीक। 

केदारका दाहिने तिर तुड्या तुड्या पानी।

नै त मिल्ला खापरेकी समाई ल्याए रानी।

केदारैका गाथ मुनि थुम थुम केला। 

नै त मिल्ला खापरेका समाई ल्याए चेला।&quot;

त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी देउताहरूले मोहण्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा मोहण्यालको खापरले दाँत भाँचिदिएको र मोहण्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो र आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टोका धामी एक खुट्टाले लङ्गडो भएर काँप्ने गर्दछन्।

त्यसपछि खापरसँग युद्ध हुन्छ। युद्धमा ५२ र ५३ दल भएका देवी-देवताहरूले माहेन्याललाई सहयोग गरे। घमासान युद्ध भएपछि खापरको नराम्रोसँग हार भयो। खापरलाई नराम्रोसँग कुटी सेती नदी कटाएर लखेटे। युद्धमा माहेन्यालले खापरको दाँत भाँचिदिएको र माहेन्यालले खापरको बायाँ खुट्टा भाँचिदिएको थियो। आफ्नो भूमिमा उसले पूजा गर्न नपाउने गरिदिएकाले अहिले पनि खापर मष्टका धामीहरू खापर मष्टको पूजा गर्दा जमिनभन्दा अलि अग्लो अठारो (टाँड) बनाएर, त्यसलाई माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउलाले बारेर खापरको पूजा गर्छन्।

माहेन्यालले बायाँ खुट्टा भाँचेकाले खापरका धामीले काँप्दा बायाँ खुट्टा भाँचिएको आफ्नो देवताको नक्कल गरेर बायाँ खुट्टा उठाएर दायाँ खुट्टाले मात्र खोच्याउँदै काँप्ने र नाच्ने गर्छन्। अरू समयमा समेत घरको देवता राखेको कोठाको झ्यालमा माहेन्यालले नदेखास् भनेर स्याउला राख्ने चलन छ। खापर मष्ट पुज्ने खप्तडी बस्नेतहरूले आफूलाई प्रकृति पूजक हौं भन्ने गरे तापनि उनीहरूले खापर मष्टको बायाँ खुट्टा भाँचिएको मूर्तिको पूजा गर्ने गर्दछन्।

यस्तो सयौं वर्षदेखि परम्परागत रूपमा पूजिँदै आएको घुँडाबाट बायाँ खुट्टा भाँचिएको, जनै लगाएको र कुर्सीजस्तो आसनमा बसेको खापर मष्टको धातुको प्राचीन मूर्ति कैलालीको मडकाैनाका बस्नेत परिवारमा सुरक्षित रूपमा पूजा स्थलमा रहेको र पूजिँदै आएको पाइन्छ। यस्तो मूर्ति राखिएको भँडारको झ्यालमा पूजा गर्दा माहेन्यालले नदेखुन् भनेर उनलाई छेक्नका लागि सधैं स्याउला राखिन्छ। खापर मष्टको पूजा गर्दा बोकाको बलि पनि भुईँमा दिन नमिल्ने भएकाले घरको माथि अठारोमा वा बाहिर पुज्दा जमिनमाथि बनाएको अग्लो टाँडमा दिने गरिन्छ। खापर मष्टको पूजा ३ वर्षमा १ पटक (वनदेवी कालिकासँगै राखेर) गर्ने गरिन्छ।

यसरी माहेन्यालसँग नराम्रोसँग पराजित भएपछि आफ्नो बस्ने ठाउँ कतै नभएको र पश्चिम, उत्तर, दक्षिण र पूर्वतिर समेत माहेन्यालको राज्य भएकाले त्यहाँबाट खापर मष्ट र त्यसका अनुयायी तथा खापर मष्टका पूजक बस्नेतहरू देवतासहित भागेर पूर्वतिर लागे। युद्धमा धेरै धनजनको क्षति भएको र नजिकै बस्दा १२ बथानका राजा समेत रहेको माहेन्यालको सधैं भय रहिरहने भएकाले डोटी क्षेत्रबाट भागेर गएकाहरू र तिनका सन्तानहरू गण्डकी क्षेत्रको लमजुङ आसपासमा बसोबास गरे। पछि द्रव्य शाह लिगलिगकोटको दौडमा विजयी भएर राजा भएको समयमा द्रव्य शाहका नजिकका सहयोगीको रूपमा उनीहरू त्यहाँ रहे र पछि गोरखा दरबारका विश्वासपात्र बने। सहयोगीमध्येका भूपालमानका सन्तान गोरखा मै बसे र वंशराजका छोराका सन्तान पूर्वतिर हान्निए। तिनीहरू त्रिशूली पार गरेर नुवाकोट र नुवाकोटपछि दोलखातिर गए। त्यहाँका मानिसहरूसँग मिल्न नसकेपछि स्थानीय मानिसहरूले खप्तडी बस्नेतहरूलाई लखेटे।

त्यहाँबाट भागेर वेताली गए। वेतालीका मानिसले पनि त्यहाँबाट लखेटेर लिखु खोलामा सुनुवारहरूको किपट भएको जमिनमा गए। पछि सुनुवारले त्यहाँबाट पनि धपाउन खोज्दा सुनुवारलाई चलनचल्तीको तिरो तिरेर बसे। केही समयपछि उनीहरूका सन्तानमध्ये एक भाइ सोलु र अर्को भाइ भोजपुरतिर गए। भोजपुरका शक्तिशाली राईले आफ्नी छोरीमाथि आँखा लगाएकाले राईबाट छोरी जोगाउन भागेर दूधकोशीको पश्चिम किनारातिर बसाईँ सरेको र यसरी गण्डकी क्षेत्रबाट पूर्वी नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा खापर मष्टका अनुयायी बस्नेतहरू फैलिएर बसेको हुँदा उनीहरूसँगै खापर मष्ट उनीहरू बसोबास गरेको क्षेत्रतिर कुलदेवताको रूपमा मानिँदै आएको हो। पूर्वबाट बसाईँ सरेर पुनः पश्चिम तर्फ गएका अत्यन्तै नगण्य संख्याका बस्नेतहरूबाहेक पश्चिम तर्फ अनादिकालदेखि बस्दै आएका बस्नेतहरूले खापर मष्ट मान्ने गरेको पाइँदैन।

१२ भाइ मष्टहरू धडाँर छोडेर विभिन्न ठाउँमा गएपछि दाह्रे मष्ट धडाँरमा भइरहे र उनका अनुयायी खप्तडी बस्नेतहरूको एउटा ठूलो समूह पनि त्यही रह्यो। लामो समयपछि जनसंख्या वृद्धि हुँदै जाँदा दाह्रे मष्टको एउटा पीठको रूपमा मुगुको खत्याड डाँडा कौवामा दाह्रे मष्टको माडौं स्थापना गरी कावा मष्टका रूपमा स्थापित भए। कौवाबाट कफल्लामा मष्ट सरेर आएको बताइन्छ। कफल्लामा मष्टको ख्याति चारैतिर फैलिएपछि ठूलो संख्यामा मानिसहरू आउने र ठूलो संख्यामा बलि चढ्ने गर्दा, बलि चलेको बेला धामीको श्रीमतीले दाह्रे मष्टप्रति नकारात्मक र दुर्वच्य बचन बोलेकाले त्यसको परिणाम स्वरूप उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि दाह्रे मष्ट त्यहाँबाट बिजुली डाँडामा सरेर गएको र दार्नागाउँ र सिमपाखा गाउँलाई श्राप दिएको कारण अहिले पनि ती गाउँहरू उजाड भएर बस्ती हराएर गएको पाइन्छ।

बिजुली डाँडामा केही समय बसेपछि त्यहाँबाट जाजरकोटको पैंकमा दाह्रे मष्ट सरेर गए। हाल बिजुली डाँडामा दुधे मष्ट मात्र रहेका र दाह्रे मष्ट पैंकमा सरेका छन्। यसरी विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न स्थानमा मानिसहरूको बसाईँसराइसँगै उनीहरूले मान्ने कुलदेवता सँगसँगै जाने हुनाले दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू विभिन्न ठाउँमा बसाईँ सरेर गएको र त्यहाँ दाह्रे मष्टका मन्दिर स्थापित हुँदै गएको पाइन्छ। बझाङको धडाँरबाट दाह्रे मष्ट मान्ने कौशिक गोत्रीय खप्तडी बस्नेतहरू मुगु, जुम्ला, दैलेख, जाजरकोट, सल्यान, रुकुम, रोल्पा जस्ता पहाडी जिल्लातिर बसाईँसराइ गर्दै मष्ट माडौं स्थापित गर्दै गए।

पछि तराईको राज्य एकीकरण र औलो उन्मूलनपछि सल्यान, रोल्पा, रुकुम, प्युठान आदि जिल्लाबाट दाङ; जुम्ला, कालिकोट, मुगु, दैलेख जस्ता पहाडी क्षेत्रबाट सुर्खेत, बाँके, बर्दिया र अछाम, डोटी, बझाङ, बाजुरा आदि स्थानबाट कैलाली कञ्चनपुर जस्ता तराईका जिल्लामा बसाईँसराइ गरेर आएका खप्तडी बस्नेतहरूले तत् तत् स्थानमा आफ्ना कुलदेवताको स्थापना गर्दै गए। यसरी विभिन्न ठाउँ जहाँ मष्टको स्थापना भयो, त्यसै ठाउँको नामबाट मष्टको नाम पनि रहन गयो। जस्तै: धडाँर गाउँबाट धडाँर मष्ट, बडु गाउँबाट बडु मष्ट, थार्प गाउँबाट थार्प मष्ट, बिजुली डाँडाबाट बिजुली मष्ट, कौवा गाउँबाट कावा मष्ट, पैंक गाउँबाट पैंक मष्ट आदि।

१२ मष्ट जहाँ-जहाँ उत्पन्न भए, त्यहाँका मूल थलोहरूमा शिवलिङ्गहरू स्वतः उत्पन्न भएको मानिन्छ। यो कतै विभिन्न नामका शिलाको रूपमा र कतै शिवलिङ्गको स्वरूपमा प्रकट भए। मष्टलाई कतै शिवको सहयोगी र कतै शिवको अंशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। मष्टको माडौं तथा घरमा मष्ट स्थापना गरेको स्थानमा शिवलाई सिद्ध वा महादेवको रूपमा ध्वजा टाँग्ने गरिएको हुन्छ। सिद्ध (शिव) सात्त्विक देवता भएकाले बलि नचढाउने र उनलाई पानीको धार दिने गरिन्छ। त्यस्तै दाह्रे मष्टसँगै दुधे मष्टलाई पनि स्थापना गर्ने गरेको स्थिति भनेको मष्ट मूल रूपमा दाह्रे र दुधे मात्र हुन्छन्। दाह्रे र दुधे भनेको एउटै मष्टको दुई रूप सात्त्विक र राजसी भन्ने मान्यता पनि छ। त्यसैकारण दुधे मष्टलाई दूधको धार र दाह्रे मष्टलाई रक्त बलि दिने गरिन्छ।

एउटै गुवारा (गुठी/पूजास्थल) भित्र ३ प्रकारका धार (पानी, दूध र रगत) चढाउने कार्य दार्शनिक हिसाबले मानिसले जीवन र जगत्को व्याख्या सृष्टि, स्थिति र संहारको सचेतनात्मक सांकेतिक अभिव्यक्तिको सूक्ष्म चेतनाको स्वरूपको अर्थमा लिन सकिन्छ।

•	जल (पानी): सृष्टिको प्रतीक हो। जीवनको प्रारम्भ वा सृष्टिको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो।

•	दूध: स्थितिको प्रतीक हो। अर्थात् मानवीय कर्मको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो। मानिस बाँच्नका लागि, पुरुषार्थका लागि र जीवनको सार्थकताका लागि कर्म गर्नुपर्दछ। कर्मबाट नै दूध, अन्न, फलफूल जस्ता कुराहरू प्राप्त हुन्छन्।

•	रगत (बलि): संहारको प्रतीक हो। संसारमा जन्मेपछि संहार वा अन्त्य अनिवार्य छ। यसबाट मुक्ति पाउन वा यसलाई छल्न सकिँदैन भन्ने कुराको सांकेतिक अभिव्यक्ति हो।

यो माथि उल्लेखित उच्च तहको पूर्वीय दर्शनको उत्कृष्ट र समृद्ध अभिव्यक्ति पनि हो। यसले ईश्वरप्रतिको आस्था, कर्मप्रतिको आस्था र जीवनप्रतिको मोहबाट मुक्तिको प्रेरणा पनि दिन्छ। पूर्वीय दर्शनमा स्वर्ग, मर्त्य र पाताल लोकको गरिएको परिकल्पनाको सांकेतिक अभिव्यक्ति तर्फ पनि यसले संकेत गर्दछ।

यसरी खप्तडी बस्नेतहरूले अपनाएको देवता र पूजा विधिहरू केवल धार्मिक आस्था र विश्वास मात्र नभएर जीवन, जगत्, कर्म आदिलाई बुझ्ने, बुझाउने र व्याख्या गर्ने अत्यन्तै उच्च तहको दार्शनिक चेतना पनि हो भन्न सकिन्छ।

________________________________________

सन्दर्भ सामग्रीहरू

•	(१) आचार्य, राजेन्द्र कुमार: पचहत्तर जिल्लाको लोककथा (संकलन र सम्पादन), २०७३, काठमाडौँ: ने.प्र.प्र. पृ. ११४-११५।

•	(२) खड्का, रामबहादुर: मष्ट संस्कृति र परम्परा।

•	(३) भट्टराई, विश्वनाथ: प्राचीन डोमेटी (डोटी) राज्यको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहास (आलेख)।

•	(४) कार्की, तेज: के हो मष्ट संस्कृति? यस्तो छ यसको इतिहास (आलेख), golkhabar.com।

•	(५) मष्टो कुलदेवता प्रतिष्ठान: मष्टो इतिहास र संस्कृति।

•	(६) प्रज्ञा (पूर्णाङ्क ९७): वर्ष ४४, अङ्क २, २०६९ चैत।

•	(७) Regmi, D.R.: Medieval Nepal.

•	(८) Grierson, George Abraham: Linguistic Survey of India.

•	(९) Pokhrel, Balkrishna: Ancient Khas Culture.

•	(१०) Sharma, Balkrishna: The Origin of Khas System in Hinduism and its Relevance in the Present Context.

•	(११) Wikipedia: &lt;nowiki&gt;https://dty.wikipedia.org&lt;/nowiki&gt; । [[विशेष:Contributions/&amp;#126;2026-15382-66|&amp;#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&amp;#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १५:४२, ११ मार्च २०२६ (नेपाली समय)

== कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय  राजेन्द्र बहादुर बस्नेत तुलसीपुर-६, दाङ ==


== कौशिक गोत्र: इतिहास र परिचय ==
'''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत''' '''तुलसीपुर-६, दाङ'''

कौशिक गोत्र के हो? यसको इतिहासको बारेमा धेरै मानिसहरूका लागि यो रहस्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। आफूलाई कौशिक गोत्रका भन्नेहरूले पनि यसको बारेमा सामान्य जानकारी समेत राख्ने गरेको पाइँदैन। त्यसकारण सामान्य पाठकलाई जानकारी होस् भनेर यो सानो प्रयास गरिएको छ।

भारतमा कौशिक वा उलूक एक सम्प्रदाय हो। प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूमा कुशिक नामका एक प्रख्यात मुनिको उल्लेख पाइन्छ, जो लकूलीशका शिष्य थिए। उनको नाममा उलूक सम्प्रदायको नाम कौशिक रह्यो। कुशिक नामका एक अर्का ऋषि पनि थिए, जो भगवान् विष्णुका भक्त र सामवेदी थिए। उनी ब्राह्मण थिए। उनको सामगान प्रसिद्ध थियो। उनको कथा तथा नारदको साम वा गायन सिक्ने कथा पनि प्रख्यात छ। कुशिक ऋषिका अनुयायी वा वंशजहरू पनि कौशिक भनिन्छन्।

ब्रह्माका एक पुत्रको नाम कुश थियो, जो राजा पनि बने। यिनी कुशका वंशज पनि कौशिक भनिए। ब्रह्माका पुत्र भएका कारणले उनी कुश ब्राह्मण भए र उनका सन्तान कौशिक। कुशका चार पुत्र भए— कुशाम्ब, कुशनाभ, असुर्र्तजस र वसु।

कौशिक गोत्रीय क्षत्रीय र ब्राह्मण दुवै पाइन्छन्, तर दुवैका पूर्वज विश्वामित्र थिए भन्ने कुरामा मतभेद पाइन्छ। ऋषि विश्वामित्रलाई पनि कौशिक भनिन्छ। विश्वामित्र क्षत्रीय थिए। गोत्र परम्परामा ब्राह्मणलाई छोडेर अन्य जातिहरूका मानिसको उनीहरूका गुरुहरूको नै गोत्र हुने गर्दछ, जस्तै: भगवान् रामको गोत्र उनका कुलगुरु वशिष्ठको नाममा रह्यो। अर्थात् भगवान् राम वशिष्ठ गोत्रका थिए। त्यस्तै प्रकारले विश्वामित्रको गोत्र पनि कौशिक भयो, किनभने ब्राह्मण कुलमा उत्पन्न भएका ऋषि कुशिक उनका गुरु थिए। यसैकारण ऋग्वेदमा उनलाई कौशिक भनिएको छ।

उनलाई कौशिक भन्नुको अर्को कारण पनि छ। त्यस अनुसार विश्वामित्र ब्रह्माका एक पुत्र कुशका वंशज थिए, जसका कारण उनलाई कौशिक भनियो। केही ग्रन्थमा गाधिलाई कुशाम्बका पुत्र र अन्य केही ग्रन्थमा उनलाई कुशनाभका पुत्र बताइएको छ। यिनै गाधिका पुत्र विश्वामित्र थिए। विश्वामित्र जन्मले क्षत्रीय मान्दै आएको कारणले उनलाई ब्रह्माको पुत्र कुशका वंशज मान्न धेरै मानिस तयार छैनन्। किनभने यो कुरालाई मान्ने हो भने विश्वामित्रलाई ब्राह्मण मान्नुपर्ने हुन्छ, जो उनीहरू मान्न तयार छैनन् र यो विश्वामित्रलाई क्षत्रीय मानिरहेको परम्पराको विपरीत हुन जान्छ।

हरिवंश पुराण र प्रायः अन्यत्र कतिपय ग्रन्थका अनुसार गाधि कुशाम्बका भाइ कुशिकका पुत्र थिए र इन्द्र स्वयम् गाधि बनेर अवतरित भएका थिए। यसबाट यो वंशको नाम कौशिक रह्यो। गाधिपुत्र विश्वामित्रलाई कौशिक भन्ने कारण यही थियो। हरिवंश पुराणको प्रथम पर्वको २७ औँ सर्गको श्लोक १२-१६ मा यसलाई स्पष्ट भाषामा उल्लेख छ। यसमा भनिएको छ कि कुशिकले इन्द्रको समान पुत्र पाउने इच्छाले तपस्या गर्न थाले, तब इन्द्र भयभीत भएर स्वयम् उनको पुत्र बनेर उत्पन्न भए। राजा कुशिकले एक हजार वर्ष तप गरेपछि मात्र इन्द्रको ध्यान कुशिकतिर गएको थियो। अति उग्र तप गरेर पुत्र पाउन उनी समर्थ देखेर सहस्राक्ष पुरन्दरले उनीमा आफ्नो अंश स्थापित गरे। यस प्रकार इन्द्र कुशिकका पुत्र बनेका थिए। (१३-१५) श्लोकमा भनिएको छ:&lt;blockquote&gt;''स गाधिरभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्।'' ''पौरुः कुत्स्योऽभवद् भार्या गाधिस्तस्यामजायत।।''&lt;/blockquote&gt;यदि विश्वामित्र जन्मजात क्षत्रीय थिएनन् भने सम्भव छ कुशाम्ब र कुशिक नामका अन्य कुनै व्यक्ति थिए होलान् जो क्षत्रीय थिए र ब्रह्माका पौत्र कुशाम्ब जो ब्राह्मण थिए, उनी अर्कै थिए। अनेकौँ ग्रन्थमा गाधिका पिताको नाम कुशनाभ तथा कुशनाभका पिताको नाम कुश तथा कुशका पिता ब्रह्माको उल्लेख पाइएको कारण भ्रम तथा विवादको स्थिति कायमै छ।

यस प्रकार जो ब्राह्मण कौशिक गोत्रका हुन्, ती या ब्रह्माका पुत्र कुशका वंशज हुन् वा कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। कौशिक गोत्रीय ब्राह्मण कौशिक (विश्वामित्र) जो क्षत्रीय हुन्, उनका सन्तान हुन् भन्ने कुरा विश्वसनीय लाग्दैन। सम्भवतः कुशिक नामक ब्राह्मण विश्वामित्रका गुरु रहेका हुन सक्छन्, जसबाट विश्वामित्रको गोत्र कौशिक भएको होस्। तर कान्यकुब्ज तथा कतिपय ब्राह्मणहरू कौशिक गोत्रीय छन्। कतिपय विद्वान्‌ले उनीहरू कौशिकका सन्तान हुन् भन्ने कुरामा मतभेद राख्दछन्। जो कौशिक गोत्रीय क्षत्रीयहरू छन्, ती विश्वामित्रका वा क्षत्रीय राजा कुशिकका वा उनका पूर्वजका गुरु कुशिक ब्रह्मर्षिका सन्तान हुन्। अन्य कौशिक जातिहरूका पूर्वजका गुरु पनि सम्भवतः ब्रह्मर्षि कुशिक नै थिए।

नेपालको कोशी नदीको किनारमा विश्वामित्रले तपस्या गरेर ऋषिको दर्जा प्राप्त भएको भन्ने उल्लेख छ। महाभारतमा पनि यो नदीको कौशिकी नामबाट उल्लेख गरेको पाइन्छ। कोशी नदीको किनारमा बस्ने भएको कारण त्यहाँका मानिसलाई कौशिक भनिएको भन्ने मत पनि पाइन्छ। प्राचीन उलूक वा कौशिक सम्प्रदाय तथा वैशेषिक शैव दर्शनसँग पनि कौशिकको सम्बन्ध पाइन्छ। कुनै कौशिकको सम्बन्ध कुशिक ब्रह्मर्षि र केहीको सम्बन्ध केवल सप्तकोशी नदीसँग रहन गयो। कौशिक 'उल्लू' वा लाटोकोसेरो नामक पक्षीलाई पनि भनिन्छ, तर यो पक्षी मूर्ख वा लाटो भने पटक्कै हुँदैन।

=== विश्वामित्र र कौशिक गोत्र ===
विश्वामित्र वैदिक कालका विख्यात ऋषि थिए। उनी महान् र तेजस्वी महापुरुष थिए। ऋषि धर्म ग्रहण गर्नुपूर्व उनी महान् प्रजावत्सल राजा थिए। उनले गायत्री मन्त्रको रचना गरेका थिए।

'''क्षत्रीय राजाको रूपमा:''' प्रजापतिका पुत्र कुश (श्रीरामका पुत्र कुश होइनन्) का पुत्र कुशनाभका पुत्र राजा गाधि थिए। विश्वामित्र तिनै गाधिका पुत्र थिए। एकदिन राजा विश्वामित्रले आफ्नो सेना लिएर वशिष्ठ ऋषिको आश्रममा गए। विश्वामित्रले उनलाई प्रणाम गरेर त्यहीँ बसे। वशिष्ठ ऋषिले उनको यथोचित सत्कार गरे र उनलाई केही दिन आश्रममा बसेर आतिथ्य ग्रहण गर्ने अनुरोध गरे। आफूसँग रहेका धेरै सेनासहित बस्दा ऋषिलाई गाह्रो हुने ठानेर विश्वामित्रले विनम्रतापूर्वक बिदा हुने अनुमति मागे, तर वशिष्ठ ऋषिले अत्यधिक अनुरोध गरेको हुनाले केही दिनको लागि उनको अनुरोध स्वीकार गरे।

वशिष्ठजीले नन्दिनी नामक गाईलाई आह्वान गरेर विश्वामित्र तथा उनका सेनाहरूका लागि ६ प्रकारका व्यञ्जन तथा सम्पूर्ण प्रकारका सुख-सुविधाको व्यवस्था गरिदिए। वशिष्ठको आतिथ्यले विश्वामित्र र उनीसँग आएका सबै मानिस प्रसन्न भए। नन्दिनी गाईको चमत्कार देखेर विश्वामित्रले त्यो गाई वशिष्ठसँग मागे, तर वशिष्ठले यो गाई कुनै हालतमा पनि दिन अस्वीकार गरे। वशिष्ठको यस्तो जवाफबाट विश्वामित्रले त्यो गाई जबरजस्ती पक्रेर ल्याउन आदेश दिए र उनका सैनिकले लौरोले हान्दै गाईलाई लैजान थाले। नन्दिनी गाई क्रोधित हुँदै सैनिकबाट आफ्नो बन्धन छुटाएर वशिष्ठकहाँ आएर विलाप गर्न थालिन्।

वशिष्ठले भने, &quot;हे नन्दिनी! यी राजा मेरा अतिथि हुन्, त्यसैले म यिनलाई श्राप दिन सक्दिनँ र यिनीसँग विशाल सेना छ, त्यसैले युद्धमा विजय हासिल गर्न पनि सक्दिनँ। म आफूलाई विवश अनुभव गरिरहेको छु।&quot; उनका यी कुरा सुनेर नन्दिनीले वशिष्ठ ऋषिसँग आफूलाई लड्न अनुमति मागिन् र अन्य उपाय केही नदेखेपछि उनले अनुमति दिए। आज्ञा पाउनासाथ नन्दिनीले योगबलले अत्यन्त पराक्रमी मारक शस्त्रास्त्रहरूले युक्त योद्धा उत्पन्न गरिन् र तिनीहरूले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्न थाले। आफ्नो सेनाको विनाश देखेर विश्वामित्रका सय पुत्र रिसाएर वशिष्ठलाई मार्न दौडिए। वशिष्ठले उनीहरूमध्ये एक जनालाई छोडेर सबैलाई भष्म गरिदिए। आफ्नो सेना तथा पुत्रहरूको विनाशपछि विश्वामित्र अत्यन्त दुःखी भए र छोरालाई राज्य सुम्पेर हिमालयको कन्दरामा कठोर तपस्या गरेर महादेवलाई खुसी पारेर उनीबाट दिव्य शक्तिहरूको साथै सम्पूर्ण धनुर्विद्याको ज्ञान प्राप्त गरे।
----

=== नेपालका केही लोकप्रिय गोत्रहरू ===

* '''अगस्ति:''' ढुङ्गेल
* '''अङ्गिरा:''' जोशी, शाही, सेढाईं, सौनक।
* '''अत्रि:''' चापागाईं, मिश्र, अधिकारी, अर्याल (अर्जेल), वस्ती, गौतम, बम, भट्ट (पशुपति), खतिवडा, ओझा।
* '''आत्रेय:''' देवकोटा, दुवाडी, अर्याल, भट्ट, खड्का (कालकोट), दुलाल, पौडेल, पोखरेल (पानी), शर्मा, सिग्देल, थापा (बगाले)।
* '''उपमन्यु:''' मैनाली, ढकाल, बर्तौला, भट्ट (दुवाल), पाण्डे।
* '''रवि:''' शाह, कल्याण (ठकुरी)।
* '''साङ्ख्यायन:''' पाण्डे (देश)।
* '''शाण्डिल्य:''' काफ्ले, पाठक, प्रसाईं, तिवारी।
* '''भारद्वाज:''' अधिकारी, भट्ट (पुल्याई), चौलागाईं, देवकोटा, जमकरट्टेल, लोहनी, निरौला, पन्थी, पाण्डे (कुलेटा), पन्त, पोखरेल (दूध), शाही, शिवाकोटी, सुवेदी, थामी (अधिकारी), थपलिया, वाग्ले।
* '''धनञ्जय:''' बस्याल, भुसाल, बस्नेत (खुलाल), बुढाथोकी (खुलाल), धमला, गुरागाईं, हुमागाईं, कार्की (खुलाल), खड्का (खुलाल), कुकुरकाटे, कुँवर, पङ्गेनी, रिजाल, थापा।
* '''विश्वामित्र:''' भट्ट।
* '''कश्यप:''' शाह, शाही, रायमाझी, घिमिरे, गोदार (थापा), कठायत, गर्तौला, अधिकारी (भँडारे, खिलचिने, कौबाली), बोगटी, बुढाथोकी (सोदारी), बडाल, भट्ट (कलौनी), मुस्याल, गड्तौला, हाडा, कुमाल, तिवारी।
* '''कौण्डिन्य:''' आचार्य, न्यौपाने, प्याकुरेल, पनेरु, सापकोटा, भण्डारी (काला), सत्याल, मरासिनी, पराजुली, बास्कोटा, त्रिताल, खड्का, जोशी, खरेल, पाठक, थापा (बगाले र गाम्ले)।
* '''कौशल्य:''' पाठक, थामी (क्षेत्री)।
* '''कुण्डिन:''' त्रिताल, बन्जाडे।
* '''कौशिक:''' खप्तडी (बस्नेत, खड्का, विष्ट, बुढाथोकी), रेग्मी, पाठक, गौडेल, भण्डारी, रिमाल, सन्जेल, शाही (सिँजापति), लामिछाने, ढुङ्गाना, धिताल, फुयाँल, तिवारी, माझी, लुइँटेल, थामी, पुडासैनी, बानियाँ, रघुवंशी, विडारी, बम (छत्याल ठकुरी), बास्ताकोटी।
* '''गौतम:''' चन्द, बम (ठकुरी), दङ्गाल, पाण्डे (पल्लु), त्रिपाठी, तिवारी।
* '''गर्ग:''' बास्तोला, लामिछाने, भुर्तेल, चुडाल, भट्ट (लामिछाने), खेतान, थापा (लामिछाने), रोका, गजुरेल।
* '''गौतम:''' चन्द, त्रिपाठी, भेटुवाल, रिसाल, शाह (कास्की खण्ड)।
* '''घृतकौशिक:''' सुतार, कार्की (सुतार), बराल, पण्डित, खनाल, नेपाल, बराइली।
* '''पाराशर:''' धिमाल (खस), कार्की (लामा), कट्टेल, मरहट्टा।
* '''वशिष्ठ:''' भण्डारी (थानसिङ्गे), भट्ट (ताप्लेजुङ्गे), हठ्ठराई, चालिसे, दवाडी, गैरे, गम्नाङ्गे, खरेल, मुडबरी, पाठक, राउत, सुयाल (घर्ती), सुयाल (थापा)।
* '''माण्डव्य:''' बजगाईं, ज्ञवाली, पण्डित, कटुवाल, मास्के, पन्थी।
* '''वत्स:''' भट्ट (नागर), दाहाल, दयाल, कँवर, खराली, लम्साल, राणा, रूपाखेती।

----[[विशेष:Contributions/&amp;#126;2026-15382-66|&amp;#126;2026-15382-66]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:&amp;#126;2026-15382-66|वार्तालाप]]) १९:०८, १२ मार्च २०२६ (नेपाली समय)

== खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ? के खसहरूले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन भएको हो ? ==
राजेन्द्र बहादुर बस्नेत, 
तुलसीपुर उमनपा६ दाङ

कहिले देखि जनै लगाउन लागेको हुन ? के खसहरुले जनै लगाएको कारण खस सभ्यता समाप्ति तिर लागेको हो ?
बाहुनहरूले प्राचीन कालदेखि नै जनै लगाउँथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न नेपालका प्राचीन शिलालेख र लिपिहरूमा पाईन्छ। लिच्छविकालीन शिलालेखहरू (ईशाको ५ औँ देखि ८ औँ शताब्दी)मा काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा भेटिएका चाँगुनारायण, पशुपति र हाडीगाउँका लिच्छविकालीन शिलालेखहरूमा 'उपनयन' (व्रतबन्ध), 'द्विज' (दुई पटक जन्मेको - जनै लगाएपछि दोस्रो जन्म मानिने), र 'अग्निहोत्र' जस्ता शब्दहरू उल्लेख छन्। यसले लिच्छवि कालमै नेपालमा रहेका ब्राह्मणहरूले वैदिक विधि अनुसार जनै लगाउने र यज्ञ गर्ने गरेको प्रमाण पाइन्छन् । मनुस्मृति, याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन कानुनी र सामाजिक ग्रन्थहरूमा ब्राह्मणका लागि गर्भाधानदेखि नै संस्कार सुरु भई ८ वर्षको उमेरमा जनै  वा यज्ञोपवीत धारण गर्नुपर्ने अनिवार्य नियम लेखिएको छ। नेपालका ब्राह्मणहरूले सुरुदेखि नै यही शास्त्रीय नियम पालना गरेको इतिहास छ।
प्राचीन खसहरू सुरुमा वैदिक हिन्दु नभई आफ्नै रैथाने 'मष्टो' संस्कृतिका अनुयायी (प्रकृति पूजक) थिए र उनीहरू जनै लगाउँदैनथे। उनीहरूले जनै लगाउन थालेको र तागाधारी क्षत्री बनेको इतिहासलाई पुष्टि गर्ने मुख्य प्रमाणहरू निम्न छन्:
क. प्राचीन भारतीय शास्त्र र पुराणको प्रमाण (अवैदिक वा जनैविहीन अवस्था):-
मनुस्मृतिको १० औँ अध्याय, श्लोक २२-४४मा खसहरूलाई 'व्रात्य क्षत्री' भनिएको छ। 'व्रात्य' को अर्थ हुन्छ - संस्कारबाट च्युत भएका वा उपनयन वा जनै धारण नगरिएका क्षत्री।
महाभारतको  कर्णपर्वमा  महाभारतको युद्धमा खसहरूले भाग लिएको उल्लेख छ, तर उनीहरूलाई वैदिक नियम पालना नगर्ने, मदिरा पिउने र जनै नलगाउने 'म्लेच्छ' वा 'बर्बर' समुदायका रूपमा चित्रण गरिएको छ।
 यी प्राचीन प्रमाणहरूले प्रारम्भिक कालमा खसहरू वीर योद्धा क्षत्री भए पनि उनीहरू जनै लगाउँदैनथे भन्ने देखाउँछ।
दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ र ताम्रपत्र (बिसं. १४१४मा जुम्ला र दैलेख (सिञ्जा साम्राज्य) मा खस राजाहरू जस्तै: नागराज, अशोक चल्ल, पृथ्वी मल्ल का शिलालेख र ताम्रपत्रहरू भेटिएका छन्। सुरुमा बौद्ध धर्म मानेका खस राजाहरूले १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर दक्षिणबाट आएका ब्राह्मणहरूलाई शरण दिएर हिन्दु धर्म अँगाल्न थाले।
राजाहरूले ब्राह्मणहरूबाट दीक्षा लिएपछि आफूलाई 'राठौर', 'मल्ल' वा 'शाही' उपाधि दिएर जनै लगाउन थाले। तर, यो समयमा जनै लगाउने परम्परा राजपरिवार र उच्च भारदारहरूमा मात्र सीमित थियो, आम खस जनता (बस्नेत,थापा, कार्की,  खड्का आदि) माझ पुगिसकेको थिएन।
खसहरूले व्यापक रूपमा जनै लगाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएको प्रमाण गोर्खाली राज्यको विस्तार र राणा कालमा भेटिन्छ । 'खत्री' जातिको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमाणमा  इतिहासमा ब्राह्मण पुरुष र खस महिलाबीच विवाह भएर जन्मिएका सन्तानलाई 'खत्री' वा 'खत्री क्षेत्री' भन्न थालियो। ब्राह्मण पिताले आफ्ना ती सन्तानलाई जनै (उपनयन) दिने अधिकार पाए। यो प्रक्रियाले पनि धेरै खसहरू बिस्तारै तागाधारी (जनै लगाउने) समूहमा प्रवेश गरे। 
 जङ्गबहादुर राणाले बिसं १९१० (सन् १८५४) मा जारी गरेको 'मुलुकी ऐन' ले नेपालको सम्पूर्ण समाजलाई ५ वटा मुख्य वर्गमा विभाजन गर्‍यो, जसको शीर्ष स्थानमा 'तागाधारी' (जनै लगाउने जात) लाई राखियो।
यस ऐनमार्फत राज्यले नै कानुनी रूपमा ब्राह्मण, ठकुरी र खसहरू (जसलाई 'क्षत्री' नाम दिइयो) लाई जनै लगाउने 'तागाधारी' को दर्जा दियो।
ऐनमा जनै लगाउनेहरूका लागि सजाय कम हुने र जनै नलगाउने (मतवाली) हरूका लागि फरक कानुनी व्यवस्था गरियो। यही राज्यको नीति र कानुनका कारण खसहरूले जनै लगाउने परम्परालाई अनिवार्य र पूर्ण रूपमा अपनाए।
 हाल पनि हुम्ला, जुम्ला, कालीकोट र बझाङका विकट ग्रामीण क्षेत्रहरूमा 'पावई खस' वा 'मतवाली छेत्री' हरू बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफूलाई छेत्री नै भन्छन् तर आज पनि जनै लगाउँदैनन् र मदिरा सेवन गर्छन्। इतिहासकार  बालकृष्ण पोखरेल, बाबुराम आचार्य का अनुसार यी पावई खसहरू नै प्राचीन जनै नलगाउने 'खस' हरूका वास्तविक उत्तराधिकारी हुन्, जो जङ्गबहादुरको मुलुकी ऐनको पूर्ण प्रभावमा परेनन् वा आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृतिमै अडिग रहे।
ऐतिहासिक प्रमाणहरूका आधारमा बाहुनहरूले प्राचीन काल (लिच्छवि काल र सोभन्दा अघि) देखि नै जनै लगाउँथे भने खस क्षत्रीहरूले १२ औँ शताब्दीदेखि बिस्तारै जनै लगाउन सुरु १९१०को मुलुकी ऐन लागू भएपछि मात्र सम्पूर्ण समुदायले अनिवार्य र कानुनी रूपमा जनै लगाउन थालेका हुन्।
भारत र नेपालको भूगोल इतिहासमा सधैँ खुला र अन्तरसम्बन्धित रहेकाले खसहरूको ऐतिहासिक रूपान्तरण र उनीहरूले जनै लगाउन थालेको प्रसंगलाई बुझ्न भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल), हिमाचल प्रदेश र कश्मिरसम्मको इतिहासलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ।
भारतमा खस र क्षत्रीहरूले जनै लगाउन थालेको इतिहास, त्यसका प्रमाण र सामाजिक प्रक्रियालाई निम्न अनुसार व्यापक रूपमा बुझ्न सकिन्छ:-
प्राचीन भारतीय स्रोतहरूले भारतको उत्तरी पहाडी क्षेत्र (हिमालयन बेल्ट) मा बस्ने खसहरूलाई सुरुमा वैदिक हिन्दु समाजभन्दा बाहिरका अर्थात् जनै नलगाउने (अवेदिक) समुदायका रूपमा चित्रण गरेका छन्।
कालीदासको 'कुमारसम्भव' र राजतरङ्गिणी: चौथो-पाँचौँ शताब्दीका महाकवि कालीदास र ११ औँ शताब्दीमा कल्हणले लेखेको कश्मिरको इतिहास 'राजतरङ्गिणी' मा खसहरूको उल्लेख छ। त्यहाँ उनीहरूलाई पहाडमा बस्ने, युद्धकलामा निपुण तर वैदिक नियम (जस्तै यज्ञ र उपनयन/जनै) पालना नगर्ने जातिको रूपमा वर्णन गरिएको छ।
 प्रसिद्ध इतिहासकार राहुल सांकृत्यायनले आफ्नो पुस्तक 'हिमालय परिचय' मा स्पष्ट लेखेका छन् कि कुमाउँ, गढवाल र हिमाचलका प्राचीन खसहरू 'मष्ट' र प्रकृति पूजक थिए। उनीहरूमा ब्राह्मणहरूको वर्चस्व हुनुअघि जनै लगाउने कुनै चलन थिएन।
भारतको उत्तराखण्ड (कुमाउँ-गढवाल) र हिमाचलमा खसहरूले जनै लगाउन थालेको प्रक्रिया ९ औँ शताब्दीदेखि १४ औँ शताब्दीको बीचमा व्यापक रूपमा सुरु भएको मानिन्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा ऐतिहासिक कारण र प्रमाणहरू छन्:
क. कत्युरी र चन्द राजाहरूको काल (९ औँ-१४ औँ शताब्दी)
उत्तराखण्डमा ९ औँ शताब्दीतिर कत्युरी राजवंश र पछि चन्द राजवंश (कुमाउँमा) र पन्वार राजवंश (गढवालमा) को उदय भयो।
यी राजाहरूले मैदान (भारतको समथर भूभाग) बाट आएका कान्यकुब्ज र गौड ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो दरबारमा उच्च स्थान दिए।
ती ब्राह्मणहरूले पहाडका शासक र वीर खसहरूलाई 'राजपुत' वा 'क्षत्री' को दर्जा दिएर उनीहरूको 'उपनयन संस्कार' (व्रतबन्ध) गराई जनै भिराइदिए। यसरी शासक वर्ग र सेनामा रहेका खसहरू सबैभन्दा पहिले तागाधारी बने।
उत्तराखण्डको इतिहासमा समाजलाई दुई भागमा हेरिन्थ्यो— 'वैदिक राजपुत' (जो मैदानबाट आएका दाबी गर्थे) र 'खस राजपुत' (जो त्यहीँका रैथाने खस थिए)।
सुरुमा वैदिक राजपुतहरूले खस राजपुतहरूलाई जनै लगाउने अधिकार दिँदैनथे। तर, सेनामा खसहरूको बाहुल्यता र उनीहरूको आर्थिक शक्ति बलियो भएपछि, १३ औँ-१४ औँ शताब्दीतिर स्थानीय ब्राह्मणहरूले ठूलो रकम जसलाई 'कर' वा 'भेटी' भनिन्थ्यो लिएर खसहरूलाई जनै लगाइदिन थाले।
यसलाई उत्तराखण्डको इतिहासमा &quot;जनै किन्ने प्रथा&quot; को रूपमा समेत व्याख्या गरिएको छ, जहाँ आर्थिक रूपमा सक्षम खस परिवारले ब्राह्मण डाकेर जनै धारण गर्थे।
खस क्षत्री र भारतका मैदानका परम्परागत क्षत्री (राजपुत) हरूको इतिहास अलि फरक छ:
मैदानी क्षत्री (राजपुत/सूर्यवंशी/चन्द्रवंशी): भारतको राजस्थान, उत्तर प्रदेश र विहारका रैथाने क्षत्रीहरूले भने वैदिक काल (हजारौँ वर्ष पहिले) देखि नै जनै लगाउँथे। उनीहरू बाहुनजस्तै 'द्विज' मानिन्थे।
 गुप्त साम्राज्यको पतनपछि भारतमा धेरै विदेशी रैथाने जातिहरू (जस्तै हूण, गुर्जर आदि) शक्तिमा आए। उनीहरूलाई ब्राह्मणहरूले 'अग्निकुल' को यज्ञ गराएर 'राजपुत' (क्षत्री) को दर्जा दिए र जनै लगाइदिए।
नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/हिमाचल) का खसहरूले जनै लगाउन थालेको ऐतिहासिक विकासक्रम निकै मिल्दोजुल्दो छ ।
भारत (कुमाउँ, गढवाल, हिमाचल) मष्टो/प्रकृति पूजक, जनैविहीन 'खस राजपुत' ९ औँ देखि १४ औँ शताब्दी कत्युरी र चन्द राजाहरूको कालमा मैदानबाट आएका ब्राह्मणहरूद्वारा क्षत्रीयकरण गरेको पाइन्छ।
नेपाल (कर्णाली, सिञ्जा साम्राज्य र पूर्वतर्फ) मष्टो पूजक, मनुस्मृतिमा 'व्रात्य क्षत्री' (जनैविहीन) पाइन्छन ।
भारत र नेपाल दुवै क्षेत्रका खसहरू मूलत: जनै लगाउने जाति थिएनन्। उनीहरू रैथाने पहाडी योद्धा र प्रकृति पूजक थिए।
जब ८ औँ-९ औँ शताब्दीदेखि भारतको मैदानी भागबाट मुसलमानहरूको आक्रमणका कारण वा अन्य कारणले ब्राह्मणहरू पहाड (उत्तराखण्ड, गढवाल हुँदै नेपालको कर्णाली) तिर उक्लिए, तब उनीहरूले पहाडका शक्तिशाली खसहरूलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। ब्राह्मणहरूले उनीहरूको वीरतालाई स्विकार्दै 'क्षत्री' को दर्जा दिए र धार्मिक रूपमा वैधता दिनका लागि जनै (यज्ञोपवीत) लगाइदिने परम्परा सुरु गरे।
भारतको उत्तराखण्डमा यो प्रक्रिया नेपालको भन्दा २-३ सय वर्ष अघि (चन्द र कत्युरी कालमा) सुरु भइसकेको थियो भने नेपालमा यसले मुलुकी ऐन १९१० पछि मात्र देशव्यापी र अनिवार्य कानुनी रूप पायो।
खसहरू प्रकृति पूजक र मष्टो संस्कृतिबाट जनै लगाउने 'तागाधारी क्षत्री' बन्ने यो ऐतिहासिक रूपान्तरणले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) दुवै क्षेत्रको राजनीति र समाजमा निकै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो।
यो केवल एउटा धागो (जनै) लगाउने विषय मात्र थिएन, यसले सिंगो सामाजिक संरचनालाई नै बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक र सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ:
 'ब्राह्मण-क्षत्री' (बाहुन-छेत्री) गठबन्धनको उदय
खसहरूले जनै पाएर 'क्षत्री' को सामाजिक दर्जा पाएपछि पहाडी क्षेत्रमा एउटा शक्तिशाली राजनीतिक र प्रशासनिक गठबन्धन तयार भयो।
सत्ता र शक्तिको बाँडफाँड: भारतका चन्द वा कत्युरी राजा हुन् या नेपालका शाह र राणा शासक— सबैले यही नीति अपनाए। खसहरू (थापा, बस्नेत, पाँडे, कार्की, विष्ट आदि) सेना र हतियार चलाउने 'शासक/योद्धा' बने भने उनीहरूलाई जनै दिने र सल्लाह दिने ब्राह्मणहरू 'गुरु/पुरोहित' र प्रशासनिक सल्लाहकार बने।
 नेपालको एकीकरण र गोर्खाली सेनाको विरताको जगमा यही खस-क्षत्रीहरूको बाहुल्यता थियो। जनै लगाएर 'पवित्र क्षत्री' को दर्जा पाएपछि उनीहरूमा हिन्दु राज्यको रक्षा र विस्तार गर्ने धार्मिक र राजनीतिक जोस थपियो।
खसहरू तागाधारी बनेपछि समाजमा ठूलो विभेद र वर्गीकरणको रेखा कोरियो, जसलाई जंगबहादुर राणाको वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनले कानुनी रूप दियो।
जनै लगाउने प्रचलनको शुरूवात ले 'तागाधारी' र 'मतवाली' को विभाजन बीच विभेदको सृजना सुरु भयाे । जनै लगाउने खसहरू समाजको माथिल्लो तप्कामा (तागाधारी) पुगे। हिजोसम्म सँगै बस्ने, सँगै खानपिन गर्ने अन्य पहाडी समुदाय (जस्तै मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि) लाई जनै नलगाउने 'मतवाली' (मदिरा सेवन गर्ने) को तल्लो दर्जामा राखियो।
 जनैधारी क्षत्री र बाहुनहरूले राज्यबाट कर छुट, जमिन (बिर्ता), र न्याय प्रणालीमा ठूलो सहुलियत पाए। उदाहरणका लागि, एउटै अपराधमा मतवाली वा दलितलाई मृत्युदण्ड वा कठोर शारीरिक सजाय हुँदा तागाधारी (बाहुन-छेत्री) लाई जनै र कपाल मुडेर देशनिकाला मात्र गरिन्थ्यो वा कम सजाय हुन्थ्यो।
खसहरूको आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा यसले सबैभन्दा ठूलो चोट पुर्‍यायो:
 खसहरूका कुलदेवता 'मष्टो' (१२ भाइ मष्टो) र प्रकृति पूजालाई बिस्तारै हिन्दुकरण गरियो। धामी झाँक्री बस्ने मष्टो संस्कृतिमा ब्रह्मा, विष्णु र शिवका कथाहरू जोडिए। आज पनि धेरै छेत्रीहरूले मष्टोलाई कुलदेवता त मान्छन्, तर पूजाको विधि धेरै हदसम्म वैदिक हिन्दुजस्तो बनिसकेको छ।  जनै लगाउन थालेपछि र आफूलाई 'उच्च जात' दाबी गर्नका लागि खसहरूले आफ्ना पुराना परम्पराहरू जस्तै मदिरा चढाउने, मासु खाने कतिपय रैथाने तौरतरिकालाई 'तल्लो स्तरको' भन्दै त्याग्न थाले।
 'खस' पहिचान हराएर 'छेत्री' पहिचानको उदय
यो रूपान्तरणको सबैभन्दा रोचक प्रभाव के पर्यो भने, 'खस' शब्द नै समाजबाट बिस्तारै गायब भयो।
राज्य र समाजले 'खस' भन्नुलाई अशिक्षित, संस्कारहीन वा जङ्गली हुनु जस्तो अर्थमा बुझ्न थाल्यो। त्यसैले, गौरवका साथ जनै भिरेका खसहरूले आफूलाई 'खस' भन्न छाडेर 'क्षत्री' वा 'छेत्री' भन्न रुचाए।
यसले गर्दा नेपाल र भारतको उत्तराखण्ड दुवैतिर एउटा विशाल र ऐतिहासिक 'खस सभ्यता' को नाम मेटिएर त्यो केवल 'छेत्री/राजपुत' जातिमा संकुचित हुन पुग्यो। (भर्खरैका दशकहरूमा मात्र नेपालमा 'खस-आर्य' भन्दै यो पहिचान ब्युँताउने प्रयास सुरु भएको छ)।
निष्कर्ष
खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र थिएन। यो पहाडी क्षेत्रका शासक, सैनिक र सर्वसाधारण खसहरूलाई दक्षिण एसियाको विशाल हिन्दु सामाजिक र राजनीतिक मूलधारमा समाहित गर्ने एउटा अचम्मको 'मास्टरस्ट्रोक' (रणनीति) थियो।
यसले बाहुन-छेत्रीलाई शताब्दीऔँसम्म सत्ता र समाजको शीर्ष स्थानमा त राख्यो, तर सँगसँगै नेपाल र भारतीय पहाडको प्राचीन, समतामूलक र प्रकृतिपूजक 'खस संस्कृति' लाई सधैँका लागि बदलिदियो।
यो ऐतिहासिक रूपान्तरणको अर्को एउटा निकै रोचक र व्यावहारिक पक्ष छ, जसले नेपाल र भारत (उत्तराखण्ड/गढवाल) को ग्रामीण समाजलाई अझै पनि प्रभावित गरिरहेको छ।
जब खसहरूलाई जनै दिएर 'तागाधारी क्षत्री' बनाउने प्रक्रिया चल्यो, त्यतिबेला सबै खसहरू एकैपटक वा एकै रूपमा हिन्दुकरण भएनन्। यसले गर्दा खस समुदायभित्रै पनि एउटा ठूलो सामाजिक वर्गीकरण (Divisions) जन्मायो, जसका अवशेषहरू आज पनि देख्न सकिन्छ:
१. 'तागाधारी छेत्री' र 'मतवाली छेत्री' को विभाजन
सबै खसहरूले जनै पाएनन् वा सबैले जनै स्वीकार गरेनन्। यसले गर्दा खसहरू दुई भागमा बाँडिए:
तागाधारी छेत्री: जसले ब्राह्मणहरूबाट विधिपूर्वक व्रतबन्ध गराएर जनै लगाए, मदिरा त्यागे र आफूलाई 'उच्च जात' को रूपमा स्थापित गरे (जस्तै आजका अधिकांश थापा, बस्नेत, कार्की, खड्का आदि)।
मतवाली छेत्री (वा पावई खस): जसले आफ्नो पुरानो मष्टो संस्कृति छाडेनन्, जनै लगाएनन् र मदिरा (मत) को सेवन जारी राखे। नेपालको कर्णाली क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, कालिकोट) र भारतको उत्तराखण्डका विकट पहाडी गाउँहरूमा आज पनि यस्ता छेत्रीहरू छन्, जसको थर तागाधारी छेत्रीसँग मिल्छ (जस्तै रोकाया, बुढा, थापा) तर उनीहरू जनै लगाउँदैनन्। उनीहरूलाई जंगबहादुरको मुलुकी ऐनले पनि तल्लो दर्जामा राखेको थियो।
२. भारत र नेपालको सामाजिक-राजनीतिक प्रभावमा भिन्नता
यस रूपान्तरणले नेपाल र भारतमा पारेको राजनीतिक प्रभावको रूप अलि फरक रह्यो:
नेपालमा केन्द्रिकृत सत्ता: नेपालमा गोर्खा राज्यको नेतृत्व र जंगबहादुरको मुलुकी ऐनका कारण बाहुन-छेत्री (तागाधारी) को यो गठबन्धन राज्यको केन्द्रिकृत सत्ता (काठमाडौँ) सम्म पुग्यो। सेना, अदालत, र प्रशासनमा उनीहरूको एकलौटीजस्तै वर्चस्व कायम भयो, जुन लोकतन्त्र र गणतन्त्र आउनुअघिसम्म निकै बलियो थियो।
भारतमा 'ओबीसी' (OBC) को लडाईं: भारतको उत्तराखण्ड र हिमाचलमा भने परिस्थिति अलि फरक बन्यो। त्यहाँका खसहरूले आफूलाई 'राजपुत/क्षत्री' भनेर जनै त लगाए, तर भारत स्वतन्त्र भएपछि आरक्षण र राज्यको आर्थिक सुविधा पाउनका लागि उनीहरूले आफूलाई 'पछाडि पारिएको वर्ग' (Backward Class) वा 'खस' पहिचानमै राख्नुपर्ने माग गरे। आज उत्तराखण्डका धेरैजसो रैथाने खस राजपुतहरू राज्यको राजनीतिक र सामाजिक लाभका लागि आफ्नो प्राचीन खस पहिचानलाई कानुनी रूपमा ब्युँताउन संघर्ष गरिरहेका छन्।
३. वर्तमान समयमा यसको अर्थ
आजको आधुनिक समाजमा जनै लगाउने वा नलगाउने कुरा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र धार्मिक आस्थाको विषय बनिसकेको छ। पुराना कानुनी विभेदहरू (जस्तै १९१० को मुलुकी ऐनका व्यवस्थाहरू) संविधानतः खारेज भइसकेका छन्।
तर, इतिहासको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, खस र क्षत्रीले जनै लगाउन थाल्नु भनेको एउटा प्राचीन पहाडी सभ्यता (जुन प्रकृति र मष्टोमा आधारित थियो) र गंगाको मैदानबाट आएको वैदिक सभ्यताबीचको ऐतिहासिक संलयन (Fusion) थियो। यसै संलयनले आजको आधुनिक नेपाली र पहाडी भारतीय संस्कृतिको जग बसालेको हो।
धन्यवाद पढ्नुहुने सबैलाई !!
राजेन्द्र बहादुर बस्नेत 
तुलसीपुर उ.म. नगरपालिका ६दाङ

== खसहरू ले कहिले देखि जनै लगाउन सुरु गरे ?के खसहरू ले जनै लगाएको कारण खस सभ्यताको पतन सुरु भएको हो ? ==


'''राजेन्द्र बहादुर बस्नेत,''' 

'''तुलसीपुर उपम.न.पा.६ दाङ'''

[[User:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang]] ([[User talk:Rajendra Bahadur Basnet Tulsipur 6 Dang|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:१९, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय)</text>
      <sha1>pa40r0haz2lw1xpqjk6p67k5mbd3p8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भीष्म</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47988</id>
    <revision>
      <id>1363516</id>
      <parentid>1311878</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T16:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1363516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14422" sha1="c5s0dl05m7i0jnx8kmki2olyul09s76" xml:space="preserve">{{Infobox character
| image = Statue of Bhishma.jpg
| image_size = 
| caption = भिष्मको प्रतिमा
| color = #FFC569
| aliases = {{hlist|देवव्रत
|Gauranga
|भीष्म
|पितामह
|गंगापुत्र
|महामहिम
|कुरूश्रेष्ठ}}
| info-hdr = Information
| home = [[हस्तिनापुर]]
| family = {{bulleted list|[[शन्तनु]] (father)|[[गंगा देवी|गंगा]] (mother)|[[सत्यवती]] (step-mother)|[[विचित्रवीर्य]] (half-brother)|[[चित्राङ्गद]] (half-brother)|[[बाह्लिक प्रदेश|बाह्लिक]] and [[देवापि]] (elder uncles)
}}
| weapon = {{hlist|[[धनुष बाण]]
|[[तरबार]]| [[बन्चरो|परशु]]| [[गदा]]|[[भाला]]}}
| gender = Male
| relatives = [[कुरु राजवंश]]-[[चन्द्रवंश|चन्द्रवंश]]
| position = प्रधानसेनापति
| title = 
| class = 
| affiliation = [[कौरव]]
}}
'''भीष्म''' [[महाभारत]]का एक मात्र श्रेष्ठ धनुर्धर एवं विशेष पात्र हुन् ।तथा [[पाण्डव]] [[कौरव]]का हजूरबुबा पनि हुन उनी दृढ प्रतिज्ञाको लागि प्रसिद्ध छन् तथा महाभारतमा भीष्म [[गङ्गा नदी|गंगा]]का र महाराज [[शन्तनु]]का छोरा भन्ने वर्णन मिल्दछ। महाभारतमा सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर भीष्म मात्र एक थिए जसले आफु हुँदा सम्म कौरव पक्षमा कसैलाई क्षति हुन दिएका थिएनन् । 

उनको प्रारम्भिक नाम देवव्रत थियो, उनलाई [[हस्तिनापुर|हस्तिनापुर राज्य]]को उत्तराधिकारी बनाइएको थियो। यद्यपि, उनले आफ्नो बुबाको खुशीको लागि आफ्नो सिंहासन त्यागे र आजीवन ब्रह्मचर्यको वाचा लिए। यस नि:स्वार्थ निर्णयको कारण, उनलाई भीष्मको नामले चिनिन्छ र उनका पिता शन्तनुले उनलाई इच्छा मृत्युको आशिष् दिए । उनले कुरु राज्यको राजनीतिक मामिलामा प्रमुख भूमिका खेले र कौरवहरूको पक्षमा [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा भाग लिए। युद्धको दशौं दिन पाण्डव राजकुमार अर्जुनले [[शिखण्डी|शिखंडी]]को सहयोगमा भीष्मलाई असंख्य बाणले छेडेर बाणको शैयामा गिराई दिए। बाण शैयामा एकावन्न (५१) रात बिताएपछि भीष्मले शुभ उत्तरायण (हिउँद संक्रांति) मा आफ्नो शरीर त्यागे। आफ्नो मृत्यु अघि, उनले युधिष्ठिरलाई विष्णु सहस्रनाम दिए। 

भीष्मलाई [[हिन्दु धर्म]]मा एक सम्मानित तथा निष्ठा पात्रको रुपमा लिइन्छ। प्रत्येक वर्षमा उनको पुण्यतिथिलाई [[भिष्म अष्टमी]]को रुपमा मनाइन्छ, यो तिथी माघ शुक्ल अष्टमीमा पर्छ।  

== जन्म र  प्रारम्भिक जीवन ==
[[File:Raja Ravi Varma, Ganga and Shantanu (1890).jpg|thumb|180px|गङ्गालाई रोक्ने प्रयास गर्दै राजा शन्तनु]]
[[File:The_scene_from_the_Mahabharata_of_the_presentation_by_Ganga_of_her_son_Devavrata_(the_future_Bhisma)_to_his_father,_Santanu..jpg|thumb|180px|गङ्गा आफ्ना पुत्र देवव्रत (भविष्यको भीष्म) लाई आफ्ना पिता शान्तनु समक्ष पेश गर्दै]]

भीष्मको जन्म र युवावस्था मुख्यतः महाकाव्यको [[आदि पर्व|आदिपर्व]] ग्रन्थमा वर्णन गरिएको छ। उनी चन्द्र वंशका राजा शन्तनु र उनकी पहिलो पत्नी [[गङ्गा नदी|गंगा]], नदी देवीका एक मात्र जीवित छोरा थिए। यो मानिन्छ कि उनी द्यु (प्रभास) नामक [[वसु]]को अवतार थिए।{{sfn|Mani|1975|p=134}}

शन्तनुले गङ्गा (गङ्गा) नदीको तट नजिक एउटी सुन्दर महिलालाई देखे र उनलाई विवाह गर्नका लागि प्रस्ताव राखे। उनले पनि कुरा मानिन तर एउटा शर्तका साथ: कि शन्तनुले उनले कार्यहरुका बारेमा कुनै प्रश्न कहिल्यै पनि गर्ने छैनन् भनेर यदि त्यसो गर्यो भने उनी शन्तनुलाई छोडेर जानेछिन्। शन्तनुले उनको सर्त माने अनि उनीहरुको विवाह भयो। पछी उनले एउटा छोरालाई जन्म दिए। तर उनले बच्चालाई नदीमा लगेर डुबाइ दिईन्। शन्तनु उनीसँग कारण सोध्न पनि सक्दैनथे, किनकि उनले वाचा गरेका थिए, यदि त्यसो गर्यो भने उनी शन्तनुलाई छोडेर जानेछिन् । एकपछी अर्को, सात पुत्र उनले जन्म दिए र गङ्गा नदीमा डुबाउँदै गरिन्। जब गङ्गा ८ औं पुत्रलाई डुबाउन लागिरहेकी थिइन्, तब शान्तनुले, स्वयम् लाई रोक्न नसकेर सोधी नै हाले। 

अन्तमा, गङ्गाले राजा शन्तनुलाई महाभिष र उनकोद्वारा दिइएको ब्रह्माका श्रापका बारेमा समझाएका थिए। तब उसले वहाँलाई बताए कि उनलाई आठ वटा बच्चा आठ [[वसु]] थिए, जसलाई वशिष्ठले पृथ्वीमा नश्वर मानवका रूपमा जन्म लिने भन्ने श्राप दिएका थिए। यद्यपि जब उनले वहाँलाई शान्त गरे, तर उसले आफ्नो श्रापलाई सीमित गरिदिएका थिए र उनलाई बताए कि तिनीहरु मनुष्यका रूपमा आफ्नो जन्मको एक साल भित्र नै यस अभिशापबाट मुक्त हुनेछन्। यसका लागि उसले ती सबै मध्ये सात बच्चालाई यस जीवनबाट मुक्त गरिदिएकी हुन्। यद्यपि वसु दायसलाई एउटा लामो जीवन बाँच्न र कहिल्यै पनि पत्नी वा बच्चा नहुने श्राप दिइएका थिए। तर ऋषिले उसलाई एउटा वरदान पनि दिए कि ऊ सबै धर्मग्रन्थहरुका साथ सदाचारी, वार्तालाप गर्ने र आफ्ना पिताका आज्ञाकारी पुत्र पनि हुनेछन्। गङ्गाले भनेकी थिइन् कि उनी त्यस राजाका सिंहासन र स्थितिका लागि राम्ररी प्रशिक्षित गर्नका लागि स्वर्ग लिएर जानेछिन्। यस शब्दहरुका साथ, उनी बच्चाको साथ हराएकी थिइन्, जबकि शन्तनु दु:ख का साथ उसको जीवनका बाँकी समय बिताउनका बारेमा सोचेर मरिएका थिए।

==कुरुक्षेत्र युद्ध ==
{{multiple image
| image1 = Pandavas headed by Yudhistira and accompanied by Krishna ask Bhishma permission to start the war.jpg
| caption1 = युद्ध सुरु हुनु अगाडी पितामह भीष्म संग आशिर्वाद लिदै पाण्डव
| image2 = Conversation of Bhishma and Duryodhana.jpg
| caption2 = दुर्योधनले भीष्मलाई पाण्डवको पक्ष लिएको आरोप लगाए
}}

१८ दिनसम्म चालेको महाभारत युद्धमा उनी कौरव पक्षका सेनापति थिए जो १० दिनसम्म टिकी रहे । कौरवको सेनापति ग्रहण गर्नुभन्दा अगाडि उनले तीन सर्त राखेका थिए:
# कुनै पनि पाण्डवको बध नगर्ने 
# म सेनापती रहुन्जेल अङ्गराज कर्ण युद्धमा भाग लिन पाउने छैनन् ।
# म शिखण्डी विरुद्ध कुनै अस्त्र चलाउने छैन।
भीष्म इच्छा नहुँदा नहुँदै कौरवहरूको पक्षमा लडे। भीष्म आफ्नो समय र इतिहासका सबैभन्दा शक्तिशाली योद्धा थिए। उनले पवित्र गंगाको पुत्र र भगवान परशुरामको विद्यार्थी भएर आफ्नो पराक्रम र अजेयता प्राप्त गरेका थिए। करिब पाँच पुस्ता पुरानो भए पनि भीष्म त्यति शक्तिशाली थिए जो त्यतिबेला जीवित योद्धाले उनलाई परास्त गर्न सक्दैनथे। प्रत्येक दिन, उसले कम्तिमा १०,००० सिपाही र १,००० रथहरू नष्ट गरेका थिए। युद्धको प्रारम्भमा, भीष्मले पाण्डवहरू मध्ये कसैलाई पनि नमार्ने वाचा गरे, किनकि उन्ले पाण्डवहरूको हजुरबुवा भएकोले उनीहरू प्रति स्नेह थियो । भीष्मले कुनै पनि पाण्डवको बाधा नगरेकाले  दुर्योधनले प्रायः भीष्मलाई &quot;कौरवको पक्षमा नलडेको &quot;आरोप लगाउथे। उनले युद्धमा कुनै पनि कौरवलाई मारिन दिएनन्, किनकि उनी आफ्ना सबै नातिनातिजाहरूलाई माया गर्थे र शान्ति वार्ताबाट नै समाधान चाहन्थे।

==मृत्यु ==
महाभारतको युद्ध पछी उनले [[युधिष्ठिर]]लाई राजाको कर्तव्यको बारेमा उपदेश दिए।

उनलाई इच्छा मृत्युको वरदान प्राप्त थियो त्यसैले उनी शरशय्यामा ६ महीनासम्म रहेर इच्छा अनुसार [[सूर्य]] [[उत्तरायण]] पारेर प्राण त्याग गरे ।

==भीष्म चरित्र==

==यो पनि हेर्नुहोस् ==
* [[भीष्म पर्व|भीष्मपर्व]]
* [[भीष्मको प्राण त्याग]]
==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

{{Commonscat|Bhishma}}

==बाह्य कडीहरू==
{{महाभारत पर्व}}
{{महाभारत}}
{{पुराण}}
{{वैदिक साहित्य}}
{{रामायण}}
{{हिन्दू धर्म}}
[[श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू]]</text>
      <sha1>c5s0dl05m7i0jnx8kmki2olyul09s76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363530</id>
      <parentid>1363516</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T02:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35849-34</username>
        <id>79463</id>
      </contributor>
      <origin>1363530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14493" sha1="asbqun2tzin3xjz4i59t7dkz2781trc" xml:space="preserve">{{Infobox character
| image = Statue of Bhishma.jpg
| image_size = 
| caption = भिष्मको प्रतिमा
| color = #FFC569
| aliases = {{hlist|देवव्रत
|Gauranga
|भीष्म
|पितामह
|गंगापुत्र
|महामहिम
|कुरूश्रेष्ठ}}
| info-hdr = Information
| home = [[हस्तिनापुर]]
| family = {{bulleted list|[[शन्तनु]] (बुवा)|[[गंगा देवी|गंगा]] (आमा)|[[सत्यवती]] (सौतेनी आमा)|[[विचित्रवीर्य]] (सौतेनी भाइ)|[[चित्राङ्गद]] (सौतेनी भाइ)|[[बाह्लिक प्रदेश|बाह्लिक]] र [[देवापि]] (ठूला काका)
}}
| weapon = {{hlist|[[धनुष बाण]]
|[[तरबार]]| [[बन्चरो|परशु]]| [[गदा]]|[[भाला]]}}
| gender = Male
| relatives = [[कुरु राजवंश]]-[[चन्द्रवंश|चन्द्रवंश]]
| position = प्रधानसेनापति
| title = 
| class = 
| affiliation = [[कौरव]]
}}
'''भीष्म''' [[महाभारत]]का एक मात्र श्रेष्ठ धनुर्धर एवं विशेष पात्र हुन् ।तथा [[पाण्डव]] [[कौरव]]का हजूरबुबा पनि हुन उनी दृढ प्रतिज्ञाको लागि प्रसिद्ध छन् तथा महाभारतमा भीष्म [[गङ्गा नदी|गंगा]]का र महाराज [[शन्तनु]]का छोरा भन्ने वर्णन मिल्दछ। महाभारतमा सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर भीष्म मात्र एक थिए जसले आफु हुँदा सम्म कौरव पक्षमा कसैलाई क्षति हुन दिएका थिएनन् । 

उनको प्रारम्भिक नाम देवव्रत थियो, उनलाई [[हस्तिनापुर|हस्तिनापुर राज्य]]को उत्तराधिकारी बनाइएको थियो। यद्यपि, उनले आफ्नो बुबाको खुशीको लागि आफ्नो सिंहासन त्यागे र आजीवन ब्रह्मचर्यको वाचा लिए। यस नि:स्वार्थ निर्णयको कारण, उनलाई भीष्मको नामले चिनिन्छ र उनका पिता शन्तनुले उनलाई इच्छा मृत्युको आशिष् दिए । उनले कुरु राज्यको राजनीतिक मामिलामा प्रमुख भूमिका खेले र कौरवहरूको पक्षमा [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा भाग लिए। युद्धको दशौं दिन पाण्डव राजकुमार अर्जुनले [[शिखण्डी|शिखंडी]]को सहयोगमा भीष्मलाई असंख्य बाणले छेडेर बाणको शैयामा गिराई दिए। बाण शैयामा एकावन्न (५१) रात बिताएपछि भीष्मले शुभ उत्तरायण (हिउँद संक्रांति) मा आफ्नो शरीर त्यागे। आफ्नो मृत्यु अघि, उनले युधिष्ठिरलाई विष्णु सहस्रनाम दिए। 

भीष्मलाई [[हिन्दु धर्म]]मा एक सम्मानित तथा निष्ठा पात्रको रुपमा लिइन्छ। प्रत्येक वर्षमा उनको पुण्यतिथिलाई [[भिष्म अष्टमी]]को रुपमा मनाइन्छ, यो तिथी माघ शुक्ल अष्टमीमा पर्छ।  

== जन्म र  प्रारम्भिक जीवन ==
[[File:Raja Ravi Varma, Ganga and Shantanu (1890).jpg|thumb|180px|गङ्गालाई रोक्ने प्रयास गर्दै राजा शन्तनु]]
[[File:The_scene_from_the_Mahabharata_of_the_presentation_by_Ganga_of_her_son_Devavrata_(the_future_Bhisma)_to_his_father,_Santanu..jpg|thumb|180px|गङ्गा आफ्ना पुत्र देवव्रत (भविष्यको भीष्म) लाई आफ्ना पिता शान्तनु समक्ष पेश गर्दै]]

भीष्मको जन्म र युवावस्था मुख्यतः महाकाव्यको [[आदि पर्व|आदिपर्व]] ग्रन्थमा वर्णन गरिएको छ। उनी चन्द्र वंशका राजा शन्तनु र उनकी पहिलो पत्नी [[गङ्गा नदी|गंगा]], नदी देवीका एक मात्र जीवित छोरा थिए। यो मानिन्छ कि उनी द्यु (प्रभास) नामक [[वसु]]को अवतार थिए।{{sfn|Mani|1975|p=134}}

शन्तनुले गङ्गा (गङ्गा) नदीको तट नजिक एउटी सुन्दर महिलालाई देखे र उनलाई विवाह गर्नका लागि प्रस्ताव राखे। उनले पनि कुरा मानिन तर एउटा शर्तका साथ: कि शन्तनुले उनले कार्यहरुका बारेमा कुनै प्रश्न कहिल्यै पनि गर्ने छैनन् भनेर यदि त्यसो गर्यो भने उनी शन्तनुलाई छोडेर जानेछिन्। शन्तनुले उनको सर्त माने अनि उनीहरुको विवाह भयो। पछी उनले एउटा छोरालाई जन्म दिए। तर उनले बच्चालाई नदीमा लगेर डुबाइ दिईन्। शन्तनु उनीसँग कारण सोध्न पनि सक्दैनथे, किनकि उनले वाचा गरेका थिए, यदि त्यसो गर्यो भने उनी शन्तनुलाई छोडेर जानेछिन् । एकपछी अर्को, सात पुत्र उनले जन्म दिए र गङ्गा नदीमा डुबाउँदै गरिन्। जब गङ्गा ८ औं पुत्रलाई डुबाउन लागिरहेकी थिइन्, तब शान्तनुले, स्वयम् लाई रोक्न नसकेर सोधी नै हाले। 

अन्तमा, गङ्गाले राजा शन्तनुलाई महाभिष र उनकोद्वारा दिइएको ब्रह्माका श्रापका बारेमा समझाएका थिए। तब उसले वहाँलाई बताए कि उनलाई आठ वटा बच्चा आठ [[वसु]] थिए, जसलाई वशिष्ठले पृथ्वीमा नश्वर मानवका रूपमा जन्म लिने भन्ने श्राप दिएका थिए। यद्यपि जब उनले वहाँलाई शान्त गरे, तर उसले आफ्नो श्रापलाई सीमित गरिदिएका थिए र उनलाई बताए कि तिनीहरु मनुष्यका रूपमा आफ्नो जन्मको एक साल भित्र नै यस अभिशापबाट मुक्त हुनेछन्। यसका लागि उसले ती सबै मध्ये सात बच्चालाई यस जीवनबाट मुक्त गरिदिएकी हुन्। यद्यपि वसु दायसलाई एउटा लामो जीवन बाँच्न र कहिल्यै पनि पत्नी वा बच्चा नहुने श्राप दिइएका थिए। तर ऋषिले उसलाई एउटा वरदान पनि दिए कि ऊ सबै धर्मग्रन्थहरुका साथ सदाचारी, वार्तालाप गर्ने र आफ्ना पिताका आज्ञाकारी पुत्र पनि हुनेछन्। गङ्गाले भनेकी थिइन् कि उनी त्यस राजाका सिंहासन र स्थितिका लागि राम्ररी प्रशिक्षित गर्नका लागि स्वर्ग लिएर जानेछिन्। यस शब्दहरुका साथ, उनी बच्चाको साथ हराएकी थिइन्, जबकि शन्तनु दु:ख का साथ उसको जीवनका बाँकी समय बिताउनका बारेमा सोचेर मरिएका थिए।

==कुरुक्षेत्र युद्ध ==
{{multiple image
| image1 = Pandavas headed by Yudhistira and accompanied by Krishna ask Bhishma permission to start the war.jpg
| caption1 = युद्ध सुरु हुनु अगाडी पितामह भीष्म संग आशिर्वाद लिदै पाण्डव
| image2 = Conversation of Bhishma and Duryodhana.jpg
| caption2 = दुर्योधनले भीष्मलाई पाण्डवको पक्ष लिएको आरोप लगाए
}}

१८ दिनसम्म चालेको महाभारत युद्धमा उनी कौरव पक्षका सेनापति थिए जो १० दिनसम्म टिकी रहे । कौरवको सेनापति ग्रहण गर्नुभन्दा अगाडि उनले तीन सर्त राखेका थिए:
# कुनै पनि पाण्डवको बध नगर्ने 
# म सेनापती रहुन्जेल अङ्गराज कर्ण युद्धमा भाग लिन पाउने छैनन् ।
# म शिखण्डी विरुद्ध कुनै अस्त्र चलाउने छैन।
भीष्म इच्छा नहुँदा नहुँदै कौरवहरूको पक्षमा लडे। भीष्म आफ्नो समय र इतिहासका सबैभन्दा शक्तिशाली योद्धा थिए। उनले पवित्र गंगाको पुत्र र भगवान परशुरामको विद्यार्थी भएर आफ्नो पराक्रम र अजेयता प्राप्त गरेका थिए। करिब पाँच पुस्ता पुरानो भए पनि भीष्म त्यति शक्तिशाली थिए जो त्यतिबेला जीवित योद्धाले उनलाई परास्त गर्न सक्दैनथे। प्रत्येक दिन, उसले कम्तिमा १०,००० सिपाही र १,००० रथहरू नष्ट गरेका थिए। युद्धको प्रारम्भमा, भीष्मले पाण्डवहरू मध्ये कसैलाई पनि नमार्ने वाचा गरे, किनकि उन्ले पाण्डवहरूको हजुरबुवा भएकोले उनीहरू प्रति स्नेह थियो । भीष्मले कुनै पनि पाण्डवको बाधा नगरेकाले  दुर्योधनले प्रायः भीष्मलाई &quot;कौरवको पक्षमा नलडेको &quot;आरोप लगाउथे। उनले युद्धमा कुनै पनि कौरवलाई मारिन दिएनन्, किनकि उनी आफ्ना सबै नातिनातिजाहरूलाई माया गर्थे र शान्ति वार्ताबाट नै समाधान चाहन्थे।

==मृत्यु ==
महाभारतको युद्ध पछी उनले [[युधिष्ठिर]]लाई राजाको कर्तव्यको बारेमा उपदेश दिए।

उनलाई इच्छा मृत्युको वरदान प्राप्त थियो त्यसैले उनी शरशय्यामा ६ महीनासम्म रहेर इच्छा अनुसार [[सूर्य]] [[उत्तरायण]] पारेर प्राण त्याग गरे ।

==भीष्म चरित्र==

==यो पनि हेर्नुहोस् ==
* [[भीष्म पर्व|भीष्मपर्व]]
* [[भीष्मको प्राण त्याग]]
==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

{{Commonscat|Bhishma}}

==बाह्य कडीहरू==
{{महाभारत पर्व}}
{{महाभारत}}
{{पुराण}}
{{वैदिक साहित्य}}
{{रामायण}}
{{हिन्दू धर्म}}
[[श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू]]</text>
      <sha1>asbqun2tzin3xjz4i59t7dkz2781trc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363531</id>
      <parentid>1363530</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T02:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35849-34</username>
        <id>79463</id>
      </contributor>
      <origin>1363531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14503" sha1="nnb4f31j6vu5y73okx5l5sd6ezeyk1j" xml:space="preserve">{{Infobox character
| image = Statue of Bhishma.jpg
| image_size = 
| caption = भिष्मको प्रतिमा
| color = #FFC569
| aliases = {{hlist|देवव्रत
|Gauranga
|भीष्म
|पितामह
|गंगापुत्र
|महामहिम
|कुरूश्रेष्ठ}}
| info-hdr = जानकारी
| home = [[हस्तिनापुर]]
| family = {{bulleted list|[[शन्तनु]] (बुवा)|[[गंगा देवी|गंगा]] (आमा)|[[सत्यवती]] (सौतेनी आमा)|[[विचित्रवीर्य]] (सौतेनी भाइ)|[[चित्राङ्गद]] (सौतेनी भाइ)|[[बाह्लिक प्रदेश|बाह्लिक]] र [[देवापि]] (ठूला काका)
}}
| weapon = {{hlist|[[धनुष बाण]]
|[[तरबार]]| [[बन्चरो|परशु]]| [[गदा]]|[[भाला]]}}
| gender = Male
| relatives = [[कुरु राजवंश]]-[[चन्द्रवंश|चन्द्रवंश]]
| position = प्रधानसेनापति
| title = 
| class = 
| affiliation = [[कौरव]]
}}
'''भीष्म''' [[महाभारत]]का एक मात्र श्रेष्ठ धनुर्धर एवं विशेष पात्र हुन् ।तथा [[पाण्डव]] [[कौरव]]का हजूरबुबा पनि हुन उनी दृढ प्रतिज्ञाको लागि प्रसिद्ध छन् तथा महाभारतमा भीष्म [[गङ्गा नदी|गंगा]]का र महाराज [[शन्तनु]]का छोरा भन्ने वर्णन मिल्दछ। महाभारतमा सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर भीष्म मात्र एक थिए जसले आफु हुँदा सम्म कौरव पक्षमा कसैलाई क्षति हुन दिएका थिएनन् । 

उनको प्रारम्भिक नाम देवव्रत थियो, उनलाई [[हस्तिनापुर|हस्तिनापुर राज्य]]को उत्तराधिकारी बनाइएको थियो। यद्यपि, उनले आफ्नो बुबाको खुशीको लागि आफ्नो सिंहासन त्यागे र आजीवन ब्रह्मचर्यको वाचा लिए। यस नि:स्वार्थ निर्णयको कारण, उनलाई भीष्मको नामले चिनिन्छ र उनका पिता शन्तनुले उनलाई इच्छा मृत्युको आशिष् दिए । उनले कुरु राज्यको राजनीतिक मामिलामा प्रमुख भूमिका खेले र कौरवहरूको पक्षमा [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा भाग लिए। युद्धको दशौं दिन पाण्डव राजकुमार अर्जुनले [[शिखण्डी|शिखंडी]]को सहयोगमा भीष्मलाई असंख्य बाणले छेडेर बाणको शैयामा गिराई दिए। बाण शैयामा एकावन्न (५१) रात बिताएपछि भीष्मले शुभ उत्तरायण (हिउँद संक्रांति) मा आफ्नो शरीर त्यागे। आफ्नो मृत्यु अघि, उनले युधिष्ठिरलाई विष्णु सहस्रनाम दिए। 

भीष्मलाई [[हिन्दु धर्म]]मा एक सम्मानित तथा निष्ठा पात्रको रुपमा लिइन्छ। प्रत्येक वर्षमा उनको पुण्यतिथिलाई [[भिष्म अष्टमी]]को रुपमा मनाइन्छ, यो तिथी माघ शुक्ल अष्टमीमा पर्छ।  

== जन्म र  प्रारम्भिक जीवन ==
[[File:Raja Ravi Varma, Ganga and Shantanu (1890).jpg|thumb|180px|गङ्गालाई रोक्ने प्रयास गर्दै राजा शन्तनु]]
[[File:The_scene_from_the_Mahabharata_of_the_presentation_by_Ganga_of_her_son_Devavrata_(the_future_Bhisma)_to_his_father,_Santanu..jpg|thumb|180px|गङ्गा आफ्ना पुत्र देवव्रत (भविष्यको भीष्म) लाई आफ्ना पिता शान्तनु समक्ष पेश गर्दै]]

भीष्मको जन्म र युवावस्था मुख्यतः महाकाव्यको [[आदि पर्व|आदिपर्व]] ग्रन्थमा वर्णन गरिएको छ। उनी चन्द्र वंशका राजा शन्तनु र उनकी पहिलो पत्नी [[गङ्गा नदी|गंगा]], नदी देवीका एक मात्र जीवित छोरा थिए। यो मानिन्छ कि उनी द्यु (प्रभास) नामक [[वसु]]को अवतार थिए।{{sfn|Mani|1975|p=134}}

शन्तनुले गङ्गा (गङ्गा) नदीको तट नजिक एउटी सुन्दर महिलालाई देखे र उनलाई विवाह गर्नका लागि प्रस्ताव राखे। उनले पनि कुरा मानिन तर एउटा शर्तका साथ: कि शन्तनुले उनले कार्यहरुका बारेमा कुनै प्रश्न कहिल्यै पनि गर्ने छैनन् भनेर यदि त्यसो गर्यो भने उनी शन्तनुलाई छोडेर जानेछिन्। शन्तनुले उनको सर्त माने अनि उनीहरुको विवाह भयो। पछी उनले एउटा छोरालाई जन्म दिए। तर उनले बच्चालाई नदीमा लगेर डुबाइ दिईन्। शन्तनु उनीसँग कारण सोध्न पनि सक्दैनथे, किनकि उनले वाचा गरेका थिए, यदि त्यसो गर्यो भने उनी शन्तनुलाई छोडेर जानेछिन् । एकपछी अर्को, सात पुत्र उनले जन्म दिए र गङ्गा नदीमा डुबाउँदै गरिन्। जब गङ्गा ८ औं पुत्रलाई डुबाउन लागिरहेकी थिइन्, तब शान्तनुले, स्वयम् लाई रोक्न नसकेर सोधी नै हाले। 

अन्तमा, गङ्गाले राजा शन्तनुलाई महाभिष र उनकोद्वारा दिइएको ब्रह्माका श्रापका बारेमा समझाएका थिए। तब उसले वहाँलाई बताए कि उनलाई आठ वटा बच्चा आठ [[वसु]] थिए, जसलाई वशिष्ठले पृथ्वीमा नश्वर मानवका रूपमा जन्म लिने भन्ने श्राप दिएका थिए। यद्यपि जब उनले वहाँलाई शान्त गरे, तर उसले आफ्नो श्रापलाई सीमित गरिदिएका थिए र उनलाई बताए कि तिनीहरु मनुष्यका रूपमा आफ्नो जन्मको एक साल भित्र नै यस अभिशापबाट मुक्त हुनेछन्। यसका लागि उसले ती सबै मध्ये सात बच्चालाई यस जीवनबाट मुक्त गरिदिएकी हुन्। यद्यपि वसु दायसलाई एउटा लामो जीवन बाँच्न र कहिल्यै पनि पत्नी वा बच्चा नहुने श्राप दिइएका थिए। तर ऋषिले उसलाई एउटा वरदान पनि दिए कि ऊ सबै धर्मग्रन्थहरुका साथ सदाचारी, वार्तालाप गर्ने र आफ्ना पिताका आज्ञाकारी पुत्र पनि हुनेछन्। गङ्गाले भनेकी थिइन् कि उनी त्यस राजाका सिंहासन र स्थितिका लागि राम्ररी प्रशिक्षित गर्नका लागि स्वर्ग लिएर जानेछिन्। यस शब्दहरुका साथ, उनी बच्चाको साथ हराएकी थिइन्, जबकि शन्तनु दु:ख का साथ उसको जीवनका बाँकी समय बिताउनका बारेमा सोचेर मरिएका थिए।

==कुरुक्षेत्र युद्ध ==
{{multiple image
| image1 = Pandavas headed by Yudhistira and accompanied by Krishna ask Bhishma permission to start the war.jpg
| caption1 = युद्ध सुरु हुनु अगाडी पितामह भीष्म संग आशिर्वाद लिदै पाण्डव
| image2 = Conversation of Bhishma and Duryodhana.jpg
| caption2 = दुर्योधनले भीष्मलाई पाण्डवको पक्ष लिएको आरोप लगाए
}}

१८ दिनसम्म चालेको महाभारत युद्धमा उनी कौरव पक्षका सेनापति थिए जो १० दिनसम्म टिकी रहे । कौरवको सेनापति ग्रहण गर्नुभन्दा अगाडि उनले तीन सर्त राखेका थिए:
# कुनै पनि पाण्डवको बध नगर्ने 
# म सेनापती रहुन्जेल अङ्गराज कर्ण युद्धमा भाग लिन पाउने छैनन् ।
# म शिखण्डी विरुद्ध कुनै अस्त्र चलाउने छैन।
भीष्म इच्छा नहुँदा नहुँदै कौरवहरूको पक्षमा लडे। भीष्म आफ्नो समय र इतिहासका सबैभन्दा शक्तिशाली योद्धा थिए। उनले पवित्र गंगाको पुत्र र भगवान परशुरामको विद्यार्थी भएर आफ्नो पराक्रम र अजेयता प्राप्त गरेका थिए। करिब पाँच पुस्ता पुरानो भए पनि भीष्म त्यति शक्तिशाली थिए जो त्यतिबेला जीवित योद्धाले उनलाई परास्त गर्न सक्दैनथे। प्रत्येक दिन, उसले कम्तिमा १०,००० सिपाही र १,००० रथहरू नष्ट गरेका थिए। युद्धको प्रारम्भमा, भीष्मले पाण्डवहरू मध्ये कसैलाई पनि नमार्ने वाचा गरे, किनकि उन्ले पाण्डवहरूको हजुरबुवा भएकोले उनीहरू प्रति स्नेह थियो । भीष्मले कुनै पनि पाण्डवको बाधा नगरेकाले  दुर्योधनले प्रायः भीष्मलाई &quot;कौरवको पक्षमा नलडेको &quot;आरोप लगाउथे। उनले युद्धमा कुनै पनि कौरवलाई मारिन दिएनन्, किनकि उनी आफ्ना सबै नातिनातिजाहरूलाई माया गर्थे र शान्ति वार्ताबाट नै समाधान चाहन्थे।

==मृत्यु ==
महाभारतको युद्ध पछी उनले [[युधिष्ठिर]]लाई राजाको कर्तव्यको बारेमा उपदेश दिए।

उनलाई इच्छा मृत्युको वरदान प्राप्त थियो त्यसैले उनी शरशय्यामा ६ महीनासम्म रहेर इच्छा अनुसार [[सूर्य]] [[उत्तरायण]] पारेर प्राण त्याग गरे ।

==भीष्म चरित्र==

==यो पनि हेर्नुहोस् ==
* [[भीष्म पर्व|भीष्मपर्व]]
* [[भीष्मको प्राण त्याग]]
==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

{{Commonscat|Bhishma}}

==बाह्य कडीहरू==
{{महाभारत पर्व}}
{{महाभारत}}
{{पुराण}}
{{वैदिक साहित्य}}
{{रामायण}}
{{हिन्दू धर्म}}
[[श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू]]</text>
      <sha1>nnb4f31j6vu5y73okx5l5sd6ezeyk1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363532</id>
      <parentid>1363531</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T02:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35849-34</username>
        <id>79463</id>
      </contributor>
      <origin>1363532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14504" sha1="0r97wysgsrofjhum0u8j9oihuiezw0b" xml:space="preserve">{{Infobox character
| image = Statue of Bhishma.jpg
| image_size = 
| caption = भिष्मको प्रतिमा
| color = #FFC569
| aliases = {{hlist|देवव्रत
|Gauranga
|भीष्म
|पितामह
|गंगापुत्र
|महामहिम
|कुरूश्रेष्ठ}}
| info-hdr = जानकारी
| home = [[हस्तिनापुर]]
| family = {{bulleted list|[[शन्तनु]] (बुवा)|[[गंगा देवी|गंगा]] (आमा)|[[सत्यवती]] (सौतेनी आमा)|[[विचित्रवीर्य]] (सौतेनी भाइ)|[[चित्राङ्गद]] (सौतेनी भाइ)|[[बाह्लिक प्रदेश|बाह्लिक]] र [[देवापि]] (ठूला काका)
}}
| weapon = {{hlist|[[धनुष बाण]]
|[[तरबार]]| [[बन्चरो|परशु]]| [[गदा]]|[[भाला]]}}
| gender = Male
| relatives = [[कुरु राजवंश]]-[[चन्द्रवंश|चन्द्रवंश]]
| position = प्रधान सेनापति
| title = 
| class = 
| affiliation = [[कौरव]]
}}
'''भीष्म''' [[महाभारत]]का एक मात्र श्रेष्ठ धनुर्धर एवं विशेष पात्र हुन् ।तथा [[पाण्डव]] [[कौरव]]का हजूरबुबा पनि हुन उनी दृढ प्रतिज्ञाको लागि प्रसिद्ध छन् तथा महाभारतमा भीष्म [[गङ्गा नदी|गंगा]]का र महाराज [[शन्तनु]]का छोरा भन्ने वर्णन मिल्दछ। महाभारतमा सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर भीष्म मात्र एक थिए जसले आफु हुँदा सम्म कौरव पक्षमा कसैलाई क्षति हुन दिएका थिएनन् । 

उनको प्रारम्भिक नाम देवव्रत थियो, उनलाई [[हस्तिनापुर|हस्तिनापुर राज्य]]को उत्तराधिकारी बनाइएको थियो। यद्यपि, उनले आफ्नो बुबाको खुशीको लागि आफ्नो सिंहासन त्यागे र आजीवन ब्रह्मचर्यको वाचा लिए। यस नि:स्वार्थ निर्णयको कारण, उनलाई भीष्मको नामले चिनिन्छ र उनका पिता शन्तनुले उनलाई इच्छा मृत्युको आशिष् दिए । उनले कुरु राज्यको राजनीतिक मामिलामा प्रमुख भूमिका खेले र कौरवहरूको पक्षमा [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा भाग लिए। युद्धको दशौं दिन पाण्डव राजकुमार अर्जुनले [[शिखण्डी|शिखंडी]]को सहयोगमा भीष्मलाई असंख्य बाणले छेडेर बाणको शैयामा गिराई दिए। बाण शैयामा एकावन्न (५१) रात बिताएपछि भीष्मले शुभ उत्तरायण (हिउँद संक्रांति) मा आफ्नो शरीर त्यागे। आफ्नो मृत्यु अघि, उनले युधिष्ठिरलाई विष्णु सहस्रनाम दिए। 

भीष्मलाई [[हिन्दु धर्म]]मा एक सम्मानित तथा निष्ठा पात्रको रुपमा लिइन्छ। प्रत्येक वर्षमा उनको पुण्यतिथिलाई [[भिष्म अष्टमी]]को रुपमा मनाइन्छ, यो तिथी माघ शुक्ल अष्टमीमा पर्छ।  

== जन्म र  प्रारम्भिक जीवन ==
[[File:Raja Ravi Varma, Ganga and Shantanu (1890).jpg|thumb|180px|गङ्गालाई रोक्ने प्रयास गर्दै राजा शन्तनु]]
[[File:The_scene_from_the_Mahabharata_of_the_presentation_by_Ganga_of_her_son_Devavrata_(the_future_Bhisma)_to_his_father,_Santanu..jpg|thumb|180px|गङ्गा आफ्ना पुत्र देवव्रत (भविष्यको भीष्म) लाई आफ्ना पिता शान्तनु समक्ष पेश गर्दै]]

भीष्मको जन्म र युवावस्था मुख्यतः महाकाव्यको [[आदि पर्व|आदिपर्व]] ग्रन्थमा वर्णन गरिएको छ। उनी चन्द्र वंशका राजा शन्तनु र उनकी पहिलो पत्नी [[गङ्गा नदी|गंगा]], नदी देवीका एक मात्र जीवित छोरा थिए। यो मानिन्छ कि उनी द्यु (प्रभास) नामक [[वसु]]को अवतार थिए।{{sfn|Mani|1975|p=134}}

शन्तनुले गङ्गा (गङ्गा) नदीको तट नजिक एउटी सुन्दर महिलालाई देखे र उनलाई विवाह गर्नका लागि प्रस्ताव राखे। उनले पनि कुरा मानिन तर एउटा शर्तका साथ: कि शन्तनुले उनले कार्यहरुका बारेमा कुनै प्रश्न कहिल्यै पनि गर्ने छैनन् भनेर यदि त्यसो गर्यो भने उनी शन्तनुलाई छोडेर जानेछिन्। शन्तनुले उनको सर्त माने अनि उनीहरुको विवाह भयो। पछी उनले एउटा छोरालाई जन्म दिए। तर उनले बच्चालाई नदीमा लगेर डुबाइ दिईन्। शन्तनु उनीसँग कारण सोध्न पनि सक्दैनथे, किनकि उनले वाचा गरेका थिए, यदि त्यसो गर्यो भने उनी शन्तनुलाई छोडेर जानेछिन् । एकपछी अर्को, सात पुत्र उनले जन्म दिए र गङ्गा नदीमा डुबाउँदै गरिन्। जब गङ्गा ८ औं पुत्रलाई डुबाउन लागिरहेकी थिइन्, तब शान्तनुले, स्वयम् लाई रोक्न नसकेर सोधी नै हाले। 

अन्तमा, गङ्गाले राजा शन्तनुलाई महाभिष र उनकोद्वारा दिइएको ब्रह्माका श्रापका बारेमा समझाएका थिए। तब उसले वहाँलाई बताए कि उनलाई आठ वटा बच्चा आठ [[वसु]] थिए, जसलाई वशिष्ठले पृथ्वीमा नश्वर मानवका रूपमा जन्म लिने भन्ने श्राप दिएका थिए। यद्यपि जब उनले वहाँलाई शान्त गरे, तर उसले आफ्नो श्रापलाई सीमित गरिदिएका थिए र उनलाई बताए कि तिनीहरु मनुष्यका रूपमा आफ्नो जन्मको एक साल भित्र नै यस अभिशापबाट मुक्त हुनेछन्। यसका लागि उसले ती सबै मध्ये सात बच्चालाई यस जीवनबाट मुक्त गरिदिएकी हुन्। यद्यपि वसु दायसलाई एउटा लामो जीवन बाँच्न र कहिल्यै पनि पत्नी वा बच्चा नहुने श्राप दिइएका थिए। तर ऋषिले उसलाई एउटा वरदान पनि दिए कि ऊ सबै धर्मग्रन्थहरुका साथ सदाचारी, वार्तालाप गर्ने र आफ्ना पिताका आज्ञाकारी पुत्र पनि हुनेछन्। गङ्गाले भनेकी थिइन् कि उनी त्यस राजाका सिंहासन र स्थितिका लागि राम्ररी प्रशिक्षित गर्नका लागि स्वर्ग लिएर जानेछिन्। यस शब्दहरुका साथ, उनी बच्चाको साथ हराएकी थिइन्, जबकि शन्तनु दु:ख का साथ उसको जीवनका बाँकी समय बिताउनका बारेमा सोचेर मरिएका थिए।

==कुरुक्षेत्र युद्ध ==
{{multiple image
| image1 = Pandavas headed by Yudhistira and accompanied by Krishna ask Bhishma permission to start the war.jpg
| caption1 = युद्ध सुरु हुनु अगाडी पितामह भीष्म संग आशिर्वाद लिदै पाण्डव
| image2 = Conversation of Bhishma and Duryodhana.jpg
| caption2 = दुर्योधनले भीष्मलाई पाण्डवको पक्ष लिएको आरोप लगाए
}}

१८ दिनसम्म चालेको महाभारत युद्धमा उनी कौरव पक्षका सेनापति थिए जो १० दिनसम्म टिकी रहे । कौरवको सेनापति ग्रहण गर्नुभन्दा अगाडि उनले तीन सर्त राखेका थिए:
# कुनै पनि पाण्डवको बध नगर्ने 
# म सेनापती रहुन्जेल अङ्गराज कर्ण युद्धमा भाग लिन पाउने छैनन् ।
# म शिखण्डी विरुद्ध कुनै अस्त्र चलाउने छैन।
भीष्म इच्छा नहुँदा नहुँदै कौरवहरूको पक्षमा लडे। भीष्म आफ्नो समय र इतिहासका सबैभन्दा शक्तिशाली योद्धा थिए। उनले पवित्र गंगाको पुत्र र भगवान परशुरामको विद्यार्थी भएर आफ्नो पराक्रम र अजेयता प्राप्त गरेका थिए। करिब पाँच पुस्ता पुरानो भए पनि भीष्म त्यति शक्तिशाली थिए जो त्यतिबेला जीवित योद्धाले उनलाई परास्त गर्न सक्दैनथे। प्रत्येक दिन, उसले कम्तिमा १०,००० सिपाही र १,००० रथहरू नष्ट गरेका थिए। युद्धको प्रारम्भमा, भीष्मले पाण्डवहरू मध्ये कसैलाई पनि नमार्ने वाचा गरे, किनकि उन्ले पाण्डवहरूको हजुरबुवा भएकोले उनीहरू प्रति स्नेह थियो । भीष्मले कुनै पनि पाण्डवको बाधा नगरेकाले  दुर्योधनले प्रायः भीष्मलाई &quot;कौरवको पक्षमा नलडेको &quot;आरोप लगाउथे। उनले युद्धमा कुनै पनि कौरवलाई मारिन दिएनन्, किनकि उनी आफ्ना सबै नातिनातिजाहरूलाई माया गर्थे र शान्ति वार्ताबाट नै समाधान चाहन्थे।

==मृत्यु ==
महाभारतको युद्ध पछी उनले [[युधिष्ठिर]]लाई राजाको कर्तव्यको बारेमा उपदेश दिए।

उनलाई इच्छा मृत्युको वरदान प्राप्त थियो त्यसैले उनी शरशय्यामा ६ महीनासम्म रहेर इच्छा अनुसार [[सूर्य]] [[उत्तरायण]] पारेर प्राण त्याग गरे ।

==भीष्म चरित्र==

==यो पनि हेर्नुहोस् ==
* [[भीष्म पर्व|भीष्मपर्व]]
* [[भीष्मको प्राण त्याग]]
==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

{{Commonscat|Bhishma}}

==बाह्य कडीहरू==
{{महाभारत पर्व}}
{{महाभारत}}
{{पुराण}}
{{वैदिक साहित्य}}
{{रामायण}}
{{हिन्दू धर्म}}
[[श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू]]</text>
      <sha1>0r97wysgsrofjhum0u8j9oihuiezw0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लिभरपुल फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49737</id>
    <revision>
      <id>1363565</id>
      <parentid>1265406</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा −[[श्रेणी:फुटबल]]; −[[श्रेणी:खेलकुद]]; ±[[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]]→[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</comment>
      <origin>1363565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7275" sha1="bdkvhyho1ze4o82i7mt09d3da1wm28s" xml:space="preserve">{{Infobox football club
|clubname = लिभरपुल
|current = 
|image = [[चित्र:Liverpool FC.png|185px|frameless]]
|fullname = लिभरपुल फुटबल क्लब
|nickname = द रेड्स 
|founded = ३ जुन १८९२
|ground = [[एनफिल्ड]]
|capacity = ५३,३९४&lt;ref&gt;{{cite web |title=Premier League Handbook 2020/21 |url=https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2021/04/07/6ebff069-a7ee-415d-afbd-15878b6d33b2/2020-21-PL-Handbook-240321.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412002820/https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2021/04/07/6ebff069-a7ee-415d-afbd-15878b6d33b2/2020-21-PL-Handbook-240321.pdf|archive-date=12 April 2021 |publisher=Premier League |access-date=12 अप्रिल 2021|page=24}}&lt;/ref&gt;
|owner = [[फेन्वे स्पोर्ट्स ग्रुप]]
|chairman = [[टम वार्नर]]
|manager = [[योर्गन क्लोप|जर्जेन क्लोप ]]
|league = [[प्रिमियर लिग]]
|season   = [[२०२२-२३ प्रिमियर लिग|२०२२-२३]]
|position = 
|website = https://www.liverpoolfc.com/
| pattern_b1 = _liverpool2425h
| pattern_ra1 = _liverpool2425h
| pattern_sh1 = _liverpool2425h
| pattern_so1 = _liverpool2425hl
| leftarm1 = E00000
| body1 = E00000
| rightarm1 = E00000
| shorts1 = E00000
| socks1 = E00000
| pattern_la2 = _liverpool2425a
| pattern_b2 = _liverpool2425a
| pattern_ra2 = _liverpool2425a
| pattern_sh2 = _liverpool2425a
| pattern_so2 = _liverpool2425al
| leftarm2 = 141414
| body2 = 141414
| rightarm2 = 141414
| shorts2 = 141414
| socks2 = 141414
| pattern_la3 = _liverpool2425t
| pattern_b3 = _liverpool2425t
| pattern_ra3 = _liverpool2425t
| pattern_sh3 = _liverpool2425t
| pattern_so3 = _liverpool2425tl
| leftarm3 = ffffff
| body3 = ffffff
| rightarm3 = ffffff
| shorts3 = 000000
| socks3 = ffffff
}} 

'''लिभरपुल फुटबल क्लब''' [[लिभरपुल]]मा अवस्थित एक अङ्ग्रेजी व्यावसायिक फुटबल क्लब हो । यसको स्थापना १८९२ मा भएको थियो । लिभरपुल फुटबल क्लबले हालसम्म पाँच युरोपियन कप, ३ वटा यूईएफए कप र ३ यूईएफए सुपर कप जितेर कुनै पनि अङ्ग्रेजी क्लब भन्दा बढी युरोपियन ट्राफि जित्ने क्लब मध्ये एक हो । १८ लिग उपाधि, ७ एफए कप र कीर्तिमानी ८ लिग कप लिभरपुलले जितेको छ। सफल इतिहासका बावजुद, लिभरपुलले सन् १९९२-९३ मा प्रिमियर लिग सुरु भए देखि अहिलेसम्म प्रिमियर लिग उपाधि हासिल गर्न असफल भएको छ । क्लबको स्थापना कालदेखि नै लिभरपुलले एन्फिल्ड रङ्गशालामा खेल्ने गरेको छ। लिभरपुलको इतिहासमा १९७० र ८० का दशक सर्वाधिक सफल समय थिए जसमा बिल शाङ्ली र बभ पेसलीको छुट्टाछुट्टै नेत्रित्वमा लिभरपुलले ११ लिग उपाधि र सात युरोपियन उपाधि हासिल गरेको थियो। लिभरपुल फुटबल क्लबको छिमेकीको रूपमा उसको सबैभन्दा ठुलो प्रतिद्वन्दी [[एभर्टन फुटबल क्लब]] र [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब]] रहँदै आएको छ । क्लबले सन् १९६४ देखि रातो शर्ट र सेतो प्यान्टलाई पछि आएर बदलेको छ र पुरै रातो शर्ट, प्यान्ट र मोजा लगाउने गरेको छ। क्लबको आफ्नो गान &quot;तपाइँ एक्लै हिड्नुस यो हुनैसक्दैन &quot;(यु विल नेभर वाक अलोन) रहेको छ । मे २०१५ मा फोर्बसले निकालेको नयाँ सूचीमा ९८२ डलरका साथ लिभरपुल आठौँ स्थानमा रहेको छ।

==इतिहास==

एभर्टन कमिटी र जर्ज होल्डिङ (जो एभर्टन फुटबल क्लबका अध्यक्ष र एन्फिलडका मालिक थिए) बीच विवाद भएपछि लिभरपुल फुटबल क्लबको स्थापना भएको हो। १८९२ मा [[एभर्टन फुटबल क्लब]] ले एन्फिलड छाडेर गुडिसन पार्कमा स्थानान्तरण भएपछि एन्फिलड खालि रहन पुग्यो। तर १८९२ मा उनै होल्डिङले लिभरपुल फुटबल क्लबको स्थापना गरे। 'सुरुमा ''एभर्टन एफ.सी र एथलेटिक ग्राउन्ड्स लिमिटेड '' नामकरण गरियो तर फुटबल संघले एभर्टन नामबाट दर्ता गर्न मानेन। तीन महिनापछि लिभरपुलले सदस्यता पायो। पहिले सिजनमा नै उसले ल्याङ्कसायर लिगको उपाधि हासिल गर्यो र १८९३-९४ सिजनका लागि फुटबल लिगको दोसो् स्रेणीमा आबद्ध भयो। पहिलो सिजनमा नै प्रथम भएपछि लिभरपुल प्रथम डिभिजनमा बढुवा भयो। सन् १९०१ र १९०६ मा उसले प्रथम स्रेणीमा उपाधि हासिल गर्यो।

==रेकर्डहरू==

==रङ्गशाला==
[[File:Anfield, 20 October 2012.jpg|thumb|right|200px|एन्फिल्ड रङ्गशाला]]

==उपाधिहरू==

==सन्दर्भ सूची==
{{Reflist}}

{{Commonscat|Liverpool FC}}

[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>bdkvhyho1ze4o82i7mt09d3da1wm28s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लामोठुँडे गिद्ध</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58246</id>
    <revision>
      <id>1363509</id>
      <parentid>1187308</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T14:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5174" sha1="qjv6wn8y3g20plyss4eiksnog4c4e6o" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = लामो ठुँडे गिद्ध 
| status = CR
| status_system = iucn3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN  | id = 150691  | assessors =  | taxon = ''Gyps indicus''  | assessment_year = 2010 | version = 2010.4  | accessdate = 2011-05-31  | ref = {{harvid|IUCN redlist}}  }}&lt;/ref&gt;
| trend = down
| image = Indian vulture on cliff.jpg
| image_caption = लामो ठुँडे गिद्ध
| regnum = [[जनावर|जन्तु]] जगत
| phylum = हाड भएका
| classis = [[चरा|पंक्षी]]
| ordo = [[Falconiformes]]&lt;br /&gt;(or [[Accipitriformes]], q.v.)
| familia = [[Accipitridae]]
| genus = ''[[Gyps]]''
| species = ''G. indicus''
| binomial = ''Gyps indicus''
| binomial_authority = ([[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1786)
| synonyms =''Gyps indicus indicus''
}}
[[File:Long billed vulture.jpg|thumb|250px|उडिरहेको लामो ठुँडे गिद्ध]]
'''लामोठुँडे गिद्ध''' [[नेपाल]] लगायत [[भारत]] र [[पाकिस्तान]]को रैथाने [[गिद्ध]]को प्रजाति हो। यो प्रजाति [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची|अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघको रातो सूची]]मा लोपोन्मुख अवस्थामा सूचिकृत छ। यसलाई [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]मा ''लङ-बिल्ड भल्चर'' (Long-billed Vulture) वा ''इन्डियन भल्चर''(Indian Vulture) भनिन्छ ।
==विबरण==
लामोठुँडे गिद्ध बलौटे खैरो रङ्को शरीर, टाउको तथा घाँटी कालो र पछाडी पट्टी हल्का सेतो भुवादार जस्तो देखिने, पहेलो ठुडँ भएको हुन्छ। यो सामान्यतया ८० देखि १०३ सेन्टिमिटर (३१ देखि ४१ इन्च) लम्बाई भएको, पङ्ख फैलाउँदा १.९६ देखि २.३८ मिटर (६.४ देखि ७.८ फिट) हुन्छ। यसको तौल ५.५ देखि ६.३ किलोग्राम (१२ देखि १४ पाउण्ड) हुन्छ। यो प्रजाति [[खैरो गिद्ध]] भन्दा केही सानो र कम तौल भएको हुन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.peregrinefund.org/vulture_factsheet.asp#Long-billed%20Vulture, |title=The Peregrine Fund |publisher=The Peregrine Fund |date=2010-11-03 |language=English |accessdate=2011-05-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526203258/http://www.peregrinefund.org/vulture_factsheet.asp#Long-billed%20Vulture, |date=2011-05-26 }}&lt;/ref&gt;

==वितरण तथा वासस्थान==
लामोठुँडे गिद्ध [[नेपाल]], [[भारत]], [[बङ्गलादेश]] र [[पाकिस्तान]] लगायत अन्य बाह्रवटा राष्ट्रहरूमा पाइन्छ। यो प्रजाति २५० मिटरको उचाई भन्दा तलको क्षेत्रमा पाइने गर्छ। यो चरा सिमसार. खुल्ला क्षेत्र तथा वन क्षेत्रहरू, कक्षभूमी, ताल र जलसिँचित खेतबारीहरू बसोबास गर्ने गर्छ। यसले सिमसार छेछाउका ठूला रूखहरूमा गुँड लगाउने गर्दछ।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category|Gyps indicus}}
* [http://www.vulturerescue.org/ Conserving Asia's critically endangered vultures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722223425/http://www.vulturerescue.org/ |date=2015-07-22 }}
* [http://www.vulture-territory.com/billed.html Vulture Territory Facts and Characteristics: Long Billed Griffon]
* [http://www.save-vultures.org/ &quot;Saving Asia's Vultures from Extinction&quot; Consortium]
* [http://www.snmcpn.org/vultures/indian-white-backed-vulture Conservation of Vultures in Konkan region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107044924/http://www.snmcpn.org/vultures/indian-white-backed-vulture |date=2017-01-07 }}

[[श्रेणी:नेपालमा पाइने चराहरू]]
[[श्रेणी:गिद्धहरू]]
[[श्रेणी:विकी लभ्स बर्ड्स परियोजना अन्तर्गत बनाइएका वा सुधार गरिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>qjv6wn8y3g20plyss4eiksnog4c4e6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सलमान खान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60881</id>
    <revision>
      <id>1363521</id>
      <parentid>1363225</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T17:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29536" sha1="1zsdugmms90zzm9dvh4jallchq7yu4r" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = सलमान खान
| image       = Salman_Khan_2015.jpg 
| image_zie   =
| alt         = सलमान खान
| caption     = सन् २०१५ मा खान
| birth_name  = अबदुल रसिद सलिम सलमान खान&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/salman-khan-completes-40m-followers-on-twitter-fans-claim-bhaijaan-will-keep-ruling-610004|title=Salman Khan completes 40m followers on Twitter, fans claim 'Bhaijaan will keep ruling'|first=Parina|last=Taneja|date=22 April 2020|website=www.indiatvnews.com}}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[इन्दौर|इन्दोर]], [[मध्य प्रदेश]], भारत
| birth_date  = {{Birth date and age|df=yes|1965|12|27}}
| occupation  = [[अभिनेता]]&lt;br /&gt;टेलिभिजन प्रस्तोता&lt;br /&gt;[[मोडल (मानिस)|मोडल]]&lt;br /&gt;परोपकारी
| networth    =
| yearsactive = सन् १९८८-हाल
| residence   = बान्द्रा, [[मुम्बई]]&lt;br /&gt; पनभेल&lt;ref name=&quot;indiatoday.intoday.in&quot;&gt;{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/india-today-editor-kaveree-bamzai-on-salman-khan-success-formula-film-bodyguard-and-his-health-after-surgery/1/150667.html |title=Salman Khan on Bodyguard's success: 'It's no big deal. You can't go mad about these things.'|work=India Today|date=9 September 2011 |accessdate=27 July 2012}}&lt;/ref&gt;
| website    =
| spouse     =
| children   =
| parents    = [[सलिम खान]] (बुबा)&lt;br/&gt;[[शुसिला चरक खान]] (आमा)
| relatives  = [[अरबाज खान]] (भाइ) &lt;br&gt; [[सोहेल खान]] (भाइ) &lt;br&gt; [[हेलन (अभिनेत्री)|हेलन]] (सौतेनी आमा)&lt;br/&gt;मलिका अरोरा खान (भाउजु) &lt;br&gt; [[अतुल अग्निहोत्री]] (भिनाजू)
| religion   = [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] र [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] &lt;ref&gt;http://www.zimbio.com/Bollywood+Movies/articles/JLelbyaJC4B/Half+Hindu+Half+Muslim+Says+Salman+Khan&lt;/ref&gt;
|height      = {{height|ft=5|in=7}} &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.celebsheight.com/salman-khan-weight-height-age-measurements-net-worth/|title=Salman Khan Weight, Height, Age, Measurements, Net Worth|publisher=Celebrity Measurements|date=|accessdate=2015-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927143005/http://www.celebsheight.com/salman-khan-weight-height-age-measurements-net-worth/ |date=2015-09-27 }}&lt;/ref&gt;
}}

'''अबदुल रसिद सलिम सलमान खान''' (जन्म; २७ डिसेम्बर १९६५)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bollywood wishes Salman Khan on his 46th birthday|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_bollywood-wishes-salman-khan-on-his-46th-birthday_1630590|accessdate=27 April 2012|newspaper=DNA India|date=27 December 2011|agency=Press Trust of India|place=New Delhi}}&lt;/ref&gt; एक भारतीय चलचित्र अभिनेता, निर्माता र टेलिभिजन व्यक्तित्व हुन्। तीस वर्षभन्दा बढीको चलचित्र कार्यजीवनमा खानले असङ्ख्य पुरस्कारहरू प्राप्त गरेका छन् जसमा निर्माताका रूपमा दुईवटा [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] र अभिनयका लागि दुईवटा [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] प्राप्त गरेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/salman-khan-on-dancing-in-awards-shows-even-after-bad-performances-organisers-are-paying-me-fat-cheques-iifa-2017-4750369/|title=Salman Khan on dancing in awards shows|date=17 July 2017}}&lt;/ref&gt; उनलाई सञ्चार माध्यमहरूमा [[बलिउड]]को सबैभन्दा व्यावसायिक रूपमा सफल कलाकारका रूपमा उद्धृत गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2015/05/06/entertainment/salman-khan-feat/|title=Who is Salman Khan? One of the world's biggest stars – CNN|author=Lisa Respers France, CNN|date=6 May 2015|publisher=CNN|accessdate=19 August 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/SALMAN-KHAN-Hail-Bollywood-s-new-king/Article1-920785.aspx |title=SALMAN KHAN: Hail Bollywood's new king |work=Hindustan Times |date=28 August 2012 |accessdate=17 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826151520/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/SALMAN-KHAN-Hail-Bollywood-s-new-king/Article1-920785.aspx |archivedate=26 August 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826151520/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/SALMAN-KHAN-Hail-Bollywood-s-new-king/Article1-920785.aspx |date=26 August 2013 }}&lt;/ref&gt;'' [[फोर्ब्स]]''ले उनलाई सन् २०१५ मा उनीहरूको शीर्ष १०० कलाकर्मी मनोरन्जनकर्ताहरूको सूचीमा समावेश गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Robehmed|first=Natalie|title=Salman Khan's Earnings: $33.5 Million In 2015|url=https://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2015/06/29/salman-khans-earnings-33-5-million-in-2015/|access-date=14 May 2019|website=Forbes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite web|title=Salman Khan Makes it to Forbes Rich List, Shah Rukh Khan Doesn't – NDTV Movies|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/salman-khan-amitabh-bachchan-on-forbes-rich-list-no-shah-rukh-khan-776645|accessdate=19 August 2015|work=NDTVMovies.com}}&lt;/ref&gt; सन् २०१८ को फोर्ब्सको विश्वको शीर्ष १०० मनोरन्जनकर्ताहरूको सूची अनुसार खान ८२औँ स्थानमा ३ करोड ३७ लाख अमेरिकी डलर कमाईको साथ उच्च स्थानमा आएका भारतीय थिए।&lt;ref name=Rich&gt;{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/profile/salman-khan/|title=Top 100 Highest Paid Celebrity Entertainers of World 2018|magazine=Forbes|accessdate=1 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/despite-flops-salman-khan-is-the-richest-celeb-of-2018-with-net-worth-of-rs-253-crore/1409677|title=Despite flops, Salman Khan is the richest celeb of 2018 with net worth of Rs 253 crore|newspaper=The Free Press Journal|author=FPJ Web Desk|accessdate=5 December 2018}}&lt;/ref&gt; उनी सन् २०१० पछि रियालिटी कार्यक्रम [[बिग बोस]] प्रस्तोताका रूपमा पनि चिनिन्छन्। &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Correspondent |first1=Showbiz |title=Fourth season of Bigg Boss |url=http://www.emirates247.com/entertainment/most-popular-bigg-boss-winner-shweta-tiwari-juhi-parmar-gauahar-2014-09-01-1.561401 |accessdate=22 September 2014 |work=Emirates 24/7 |date=1 September 2014 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907222151/http://www.emirates247.com/entertainment/most-popular-bigg-boss-winner-shweta-tiwari-juhi-parmar-gauahar-2014-09-01-1.561401 |archivedate=7 September 2014 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140907222151/http://www.emirates247.com/entertainment/most-popular-bigg-boss-winner-shweta-tiwari-juhi-parmar-gauahar-2014-09-01-1.561401 |date=7 September 2014 }}&lt;/ref&gt;

== बाल्यकाल ==
खान पटकथा लेखक सलीम खान र उनकी पहिलो पत्नी सुशीला चरकका जेठो छोरा हुन् जसले पछि सल्मा खानको नाम ग्रहण गरे। &lt;ref name=&quot;World&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/bollywood-news/salman-khan-and-his-mother-salma-khan-shake-legs-on-cheap-thrills|title=Salman Khan and his mother Salma Khan dance to Sia's 'Cheap Thrills'|first=Republic|last=World|website=Republic World}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World&quot;/&gt; एक हिन्दू आमा र एक मुस्लिम बुबाको जन्ममा, खान दुबै धर्ममा हुर्केका थिए। &lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/im-hindu-and-muslim-both-salman-khan-tells-court/525446/|title=I'm Hindu and Muslim both: Salman Khan tells&amp;nbsp;court|date=28 January 2017|website=The Financial Express|accessdate=5 April 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OPEN&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/the-kingdom-of-khan |title=The Kingdom of Khan |work=[[Open (Indian magazine)|OPEN]] |quote=Salim Khan, scriptwriter and father of Salman Khan, remembers the [[Afghan]] tribe his family historically belongs to. &quot;It is [[Alakozai]],&quot; he says. &quot;My family came to Indore 150 years ago, and worked as [part of the] cavalry in the time of the British.&quot; Khan is a fifth-generation Khan in India. |first=Shubhangi |last=Swarup |date=29 January 2011 |accessdate=17 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.deccanherald.com/content/162005/khans-bollywood-afghan-traces-their.html |title=Khans in Bollywood: Afghan traces their Pathan roots |work=Deccan Herald |date=17 May 2011 |accessdate=17 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghan traces Bolly Khans' Pathan roots|url=http://www.mid-day.com/news/2011/may/180511-Kabul-Pathan-community-Hindi-films-Bolly-Khans.htm |newspaper=[[Mid Day]] |accessdate=11 December 2011|date=18 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2011/12/25/khans-bollywood-book-published |title=Khans in Bollywood book published |publisher=[[Pajhwok Afghan News]] |first=Javed Hamim |last=Kakaron |date=25 December 2011 |accessdate=26 February 2012}}&lt;/ref&gt; अफगानिस्तानका &lt;ref&gt;Jasim Khan, ''Being Salman'', Penguin UK (2015), chapter 3&lt;/ref&gt; जो १८०० को मध्यमा मध्य प्रदेशको इन्दौरमा बसाई सरेका थिए; जेसीम खानले अभिनेताको जीवनीमा भनेका छन् कि उनका पुर्खाहरू ब्रिटिश भारतको उत्तर-पश्चिम सीमान्तिक प्रान्तको स्वाट उपत्यका (हाल पाकिस्तानको खैबर पख्तूनख्वा) मालाकांडका युसुफजाई पश्तोनको अकुजाइ उप-जनजाति थिए। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india/i-m-both-hindu-and-muslim-salman-khan-tells-jodhpur-court/story-IjBMWwKy331jGv9GACtIBI.html|title=I'm both Hindu and Muslim: Salman Khan tells Jodhpur court|date=29 April 2015|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/filmi-parties/bollywood/Salman-celebrates-Marathi-magic/articleshow/7065552.cms?referral=PM|title = Salman celebrates Marathi magic – ''The Times of India''|website = }}&lt;/ref&gt; उनका हजुरबुबा अब्दुल रशीद खान इन्दौर राज्यका एक उप महानिरीक्षक थिए जसलाई होल्कर कालको डिलर जंग पुरस्कारबाट सम्मानित गरियो। खानकी आमा गृहिणी हुन्, जसका बुबा बलदेव सिंह चरक, डोगरा राजपूत, जम्मू-काश्मिरबाट आएका छन् र उनको आमा महाराष्ट्रबाट आउँछिन्। उनका दुई भाई अरबाज खान र सोहेल खान छन्। र दुई बहिनीहरू, अलविरा खान अग्निहोत्री, जसले अभिनेता / निर्देशक अतुल अग्निहोत्री र एक धर्मपुत्री बहिनी अर्पितासँग विवाह गरेका छन्।

सलमानले मुम्बईको बांद्रामा रहेको सेन्ट स्टानिसलस हाई स्कूलमा स्कूली शिक्षा आफ्नो दाजु अरबाज र सोहेल जस्तै पूरा गरे। यसभन्दा पहिले उनले ग्वालियरको सिन्धिया स्कूलमा केही वर्ष आफ्नो कान्छो भाई अरबाजसँग अध्ययन गरे। &lt;ref&gt;[http://www.channelv.in/articles/from-by-lines-to-bhai-lines/ Salman Khan: From By-Lines to Bhai-Lines]. [[Channel V]] India. Retrieved 25 May 2010. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141006082500/http://www.channelv.in/articles/from-by-lines-to-bhai-lines/ |date=6 October 2014 }}&lt;/ref&gt; उनले मुम्बईको सेन्ट जेभियर कलेजमा भाग लिए तर छाडियो। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/25-things-you-didnt-know-about-salman-khan-174607-2013-08-22|title=25 things you didn't know about Salman Khan|last1=22 August|first1=Faheem Ruhani|last2=August 23|first2=2013UPDATED|website=India Today|access-date=14 May 2019|last3=Ist|first3=2013 12:40}}&lt;/ref&gt;

== व्यक्तिगत जीवन ==
== प्रसिद्धि फिल्म ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
!साल
!शिर्षक
!भूमिका
!अन्य नोट
|-
|2021 
|''बीवी हो तो ऐसी''
|विक्की भंडारी
|
|-
|१९८९ 
|''[[मैंने प्यार किया]]''
|प्रेम चौधरी
|'''विजेता''', [[किसी पुरुष अभिनेता की पहली फिल्म के लिए सर्वश्रेष्ठ पहली फ़िल्म का पुरस्कार|पुरुष सर्वश्रेष्ठ पहली फ़िल्म पुरस्कार]]&lt;br /&gt; मनोनीत , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]]
|-
|१९९० 
|''[[बागी (१९९० फ़िल्म)|बागी]]'' 
|साजन सूद
|
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|१९९१ 
|''[[सनम बेवफ़ा (1991 फ़िल्म)|सनम बेवफा]]''
|सलमान खान
|
|-
|''[[पत्थर के फूल (1991 फ़िल्म)|पत्थर के फूल]]''
|इंस्पेक्टर सूरज
|
|-
|''[[कुर्बान (1991 फ़िल्म)|कुर्बान]]''
|आकाश सिंह
|
|-
|''[[लव (१९९१ फ़िल्म )|लव]]''
|पृथ्वी
|
|-
|''[[साजन (1991 फ़िल्म)|साजन]]''
|आकाश वर्मा
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|१९९२ 
|''[[सूर्यवंशी (फिल्म)|सूर्यवंशी]]''
|विक्की / सूर्यवंशी विक्रम सिंह 
|
|-
|''[[एक लड़का एक लड़की (1992 फ़िल्म)|एक लड़का एक लड़की]]''
|राजा
|
|-
|''[[जागृति (फ़िल्म)|जागृति]]''
|जुगनू
|
|-
|''[[निश्चय (फ़िल्म)|निश्चय]]''
|रोहन यादव / वासुदेव गुजराल
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|१९९३ 
|''[[चन्द्रमुखी (1993 फ़िल्म)|चन्द्र मुखी]]''
|राजा राय
|
|-
|''[[दिल तेरा आशिक (1993 फ़िल्म)|दिल तेरा आशिक]]''
|विजय
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|१९९४ 
|''[[अंदाज़ अपना अपना (1994 फ़िल्म)|अंदाज़ अपना अपना]]''
|प्रेम भोपाली
|
|-
|''[[हम आपके हैं कौन]]''
|प्रेम निवास
|
|-
|''[[चाँद का टुकड़ा (1994 फ़िल्म)|चांद का टुकड़ा]]''
|श्याम मल्होत्रा
|
|-
|''[[संगदिल सनम]]''
|किशन
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|१९९५ 
|''[[करन अर्जुन (1995 फ़िल्म)|करण अर्जुन]]''
|कर्ण सिंह / अजय
|नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]]
|-
|''[[वीरगति (1995 फ़िल्म)|वीरगति]]''
|अजय
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|१९९६ 
|''[[मझधार (फ़िल्म)|मझधार]]''
|गोपाल
|
|-
|''[[खामोशी (1996 फ़िल्म)|खामोशी]]'' 
|राज
|
|-
|''[[जीत (1996 फ़िल्म)|जीत]]''
|राजू
|मनोनीत , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]]
|-
|'' [[दुश्मन दुनिया का (1996 फ़िल्म)|दुश्मन दुनिया का]]''
|
|विशेष उपस्थिति
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|१९९७ 
|''[[जुड़वा (1997 फ़िल्म)|जुड़वां]]''
|राजा / प्रेम मल्होत्रा
|
|-
|''[[औज़ार (1997 फ़िल्म)|औज़ार]]''
|इंस्पेक्टर सूरज प्रकाश
|
|-
|''[[दस (1997 फ़िल्म)|दस]]''
|कैप्टन जीत शर्मा
|अधूरी फिल्म 
|-
|''[[दीवाना मस्ताना (1997 फ़िल्म)|दीवाना मस्ताना]]''
|प्रेम कुमार
|विशेष उपस्थिति
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|१९९८ 
|''[[प्यार किया तो डरना क्या (1998 फ़िल्म)|प्यार किया तो डरना क्या]]''
|सूरज खन्ना
|नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]]
|-
|''[[जब प्यार किसी से होता है (1998 फ़िल्म)|जब प्यार किसी से होता है]]''
|सूरज धनराजगीर
|
|-
|''[[सर उठा के जियो (1998 फ़िल्म)|सर उठा के जियो]]''
|
|विशेष उपस्थिति
|-
|''[[बंधन (1998 फ़िल्म)|बंधन]]''
|राजू
|
|-
|''[[कुछ कुछ होता है (१९९८ फ़िल्म)|कुछ कुछ होता है]]''
|अमान मेहरा
|'''विजेता''', [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]]&lt;br /&gt; विशेष उपस्थिति
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|१९९९ 
|''[[जानम समझा करो (1999 फ़िल्म)|जानम समझा करो]]''
|राहुल
|
|-
|''[[बीवी नम्बर वन (1999 फ़िल्म)|बीवी नं॰ १]]''
|प्रेम
|नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार]]
|-
|''[[सिर्फ तुम (1999 फ़िल्म)|सिर्फ तुम]]''
|प्रेम
|विशेष उपस्थिति
|-
|''[[हम दिल दे चुके सनम (1999 फ़िल्म)|हम दिल दे चुके सनम]]''
|समीर रेफीलिनी
|नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]]
|-
|''[[हैलो ब्रदर (1999 फ़िल्म)|हैलो ब्रदर]]''
|हीरो
|
|-
|''[[हम साथ साथ हैं]]'' 
|प्रेम
|
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|२००० 
|''[[दुल्हन हम ले जायेंगे (2000 फ़िल्म)|दुल्हन हम ले जाएंगे]]''
|राजा ओबेराय
|
|-
|''[[चल मेरे भाइ (2000 फ़िल्म)|चल मेरे भाई]]''
|प्रेम ओबेराय
|
|-
|''[[हर दिल जो प्यार करेगा (2000 फ़िल्म)|हर दिल जो प्यार करेगा]]''
|राज / रोमी
|
|-
|''[[ढ़ाई अक्षर प्रेम के (2000 फ़िल्म)|ढाई अक्षर प्रेम के]]''
|
|मित्र उपस्थिति
|-
|''[[कहीं प्यार ना हो जाये (2000 फ़िल्म)|कहीं प्यार ना हो जाए]]''
|प्रेम कपूर
|
|-
|२००१ 
|''[[चोरी चोरी चुपके चुपके (2001 फ़िल्म)|चोरी चोरी चुपके चुपके]]''
|राज मल्होत्रा
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|२००२ 
|''[[तुमको ना भूल पायेंगे (2002 फ़िल्म)|तुमको ना भूल पाएंगे]]''
|वीर सिंह ठाकुर / अली
|
|-
|''[[हम तुम्हारे हैं सनम (2002 फ़िल्म)|हम तुम्हारे हैं सनम]]''
|सूरज
|
|-
|''[[ये है जलवा (2002 फ़िल्म)|ये है जलवा]]''
|राज ' राजू ' सक्सेना / राज मित्तल
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|२००३ 
|'' [[लव एट टाइम्स स्क्वैर (2003 फ़िल्म)|लव एट टाइम्स स्क्वायर]]''
|
|विशेष उपस्थिति ( गीत )
|-
|''[[स्टम्पड (2003 फ़िल्म)|स्टम्प्ड]]''
|
|विशेष उपस्थिति ( गीत )
|-
|''[[तेरे नाम (2003 फ़िल्म)|तेरे नाम]]''
|राधे मोहन
|मनोनीत , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]]
|-
|''[[बाग़बान (2003 फ़िल्म)|बागबान]]''
|आलोक राज
|नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]]&lt;br /&gt; विशेष उपस्थिति
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|२००४ 
|''[[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]]'' 
| ऐसिपि अर्जुन रणावत
|
|-
|''[[मुझसे शादी करोगी (2004 फ़िल्म)|मुझसे शादी करोगी]]''
|समीर मल्होत्रा
|
|-
|''[[फिर मिलेंगे (2004 फ़िल्म)|फिर मिलेंगे]]''
|रोहित मनचंदा
|
|-
|''[[दिल ने जिसे अपना कहा (2004 फ़िल्म)|दिल ने जिसे अपना कहा]]''
|ऋषभ
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|२००५ 
|''[[लकी (2005 फ़िल्म)|लकी]]'' 
|आदित्य
|
|-
|''[[मैंने प्यार क्यूँ किया (2005 फ़िल्म)|मैंने प्यार क्यों किया?]]''
|डॉ॰ समीर मल्होत्रा
|
|-
|''[[नो एन्ट्री (२००५ चलचित्र)|नो एन्ट्री]]''
|प्रेम
|नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ हास्य कलाकार फ़िल्म पुरस्कार]]
|-
|''[[क्योंकि (2005 फ़िल्म)|क्यों की]]''
|आनंद
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|२००६ 
|''[[सावन (2006 फ़िल्म)|सावन]]'' 
|
|
|-
|''[[शादी करके फँस गया यार (2006 फ़िल्म)|शादी करके फंस गया यार]]''
|अयान 
|
|-
|''[[जानेमन (2006 फ़िल्म)|जान-ए-मन]]''
| सुहान 
|
|-
|''[[बाबुल (2006 फ़िल्म)|बाबुल]]''
|अविनाश कपूर
|
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|२००७ 
|''[[सलाम-ए-इश्क़ (2007 फ़िल्म)|सलाम-ए-इश्क़]]'' 
|राहुल
|
|-
|''[[पार्टनर (2007 फ़िल्म)|पार्टनर]]''
|प्रेम
|
|-
|''[[मैरीगोल्ड (2007 फ़िल्म)|मैरीगोल्ड]]'' 
|प्रेम
|
|-
|''[[ओम शांति ओम ( फिल्म )|ओम शांति ओम]]''
|खुद
|''दीवानगी दीवानगी'' गीत में  विशेष उपस्थिति 
|-
|''[[सांवरिया]]''
|ईमान 
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|२००८ 
|''[[गॉड तुस्सी ग्रेट हो (2008 फ़िल्म)|गोड तुसी ग्रेट हो]]''
|
| 
|-
|''[[हैलो (फिल्म)|हैलो]]
|चेतन भगत
|विशेष उपस्थिति
|-
|''[[युवराज (२००८ फ़िल्म)|युवराज]]''
|
|उत्पादन के बाद
|-
|''हीरोज''
|
|उत्पादन के बाद
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|२००९
|''मैं और मिसेज खन्ना''
|श्री खन्ना
|
|-
|''वांटेड''
|राधे
|
|-
|लंदन ड्रीम्स 
|मन्नू
|
|-
|२०१०
|वीर
|वीर
|
|-
|२०११
|[[दबंग]]
|इन्सपेक्टर चुलबुल पांडे
|
|-
|२०१२
|[[एक था टाइगर]]
|टाइगर
|
|-
|२०१४
|[[किक (२०१४ चलचित्र)|किक (२०१४ फिल्म)]]
|डेभिल/देबि
|
|-
|२०१५
|[[प्रेम रतन धन पायो (२०१५ चलचित्र)|प्रेम रतन धन पायो]]
|प्रेम दिलवाला/युवराज
|
|-
|२०१५
|[[बजरङ्गी भाईजान (२०१५ चलचित्र)|बजरंगी भाईजान]]
|पवन कुमार चतुर्वेदी
|
|-
|२०१६
|[[सुल्तान (२०१६ चलचित्र)|सुल्तान (२०१६ फिल्म)]]
|सुल्तान
|
|-
|२०१७
|[[टुब्लाइट]]
|
|-
|२०१७
|[[टाइगर आभी जिन्दा है]]
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{Reflist|30em}}
==बाहिरी कडीहरू==
{{commons}}
* {{IMDb name|0006795}}
* {{Twitter|BeingSalmanKhan|Salman Khan}}

==यी पनि हेर्नुहोस्==

{{FilmfareAwardBestSupportingActor}}

[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय मुसलमानहरू]]</text>
      <sha1>1zsdugmms90zzm9dvh4jallchq7yu4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>म्यानचेस्टर सिटी फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62625</id>
    <revision>
      <id>1363568</id>
      <parentid>1356447</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा −[[श्रेणी:फुटबल]]; −[[श्रेणी:खेलकुद]]; ±[[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]]→[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</comment>
      <origin>1363568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10194" sha1="7305kdi0ihhii66trepo0qd5ne80ymm" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = म्यानचेस्टर सिटी
| current = 
| image  = 
| fullname = म्यानचेस्टर सिटी फुटबल क्लब 
| nickname = 'सिटी,द सिटीजन्स र द स्काई ब्लुज'
| founded = सन १८९४ अप्रिल १६ 
| ground  = [[सिटी अफ म्यानचेस्टर स्टेडियम]]
| capacity = ५५,०९७&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |title=Premier League Handbook Season 2013/14 |format=PDF |accessdate=17 August 2013 |work=[[Premier League]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131132636/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |date=31 January 2016 }}&lt;/ref&gt;
| owner  = [[द सिटी फुटबल ग्रुप]]
| chairman = [[खाल्दुन अल मुबारक]]
| ceo = 
| manager = 
| league  = [[प्रिमियर लिग]] 
| season  = 
| pattern_la1 = _mancity2223h
| pattern_b1 = _mancity2223h
| pattern_ra1 = _mancity2223h
| pattern_sh1 = _mancity2223h
| pattern_so1 = _mancity2223hl
| leftarm1 = 78BCFF
| body1 = 78BCFF
| rightarm1 = 78BCFF
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = 78BCFF
| pattern_la2 = _mancity2223a
| pattern_b2 = _mancity2223a
| pattern_ra2 = _mancity2223a
| pattern_sh2 = _mancity2223a
| pattern_so2 = _mancity2223al
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _mancity2223t
| pattern_b3 = _mancity2223t
| pattern_ra3 = _mancity2223t
| pattern_sh3 = _mancity2223t
| pattern_so3 = _mancity2223tl
| leftarm3 = D3FE7A
| body3 = D3FE7A
| rightarm3 = D3FE7A
| shorts3 = 384157
| socks3 = D3FE7A
}}

'''म्यानचेस्टर सिटी''' फुटबल क्लब [[म्यानचेस्टर]]मा स्थापना गरिएको अङ्ग्रेजी व्यावसायिक फुटबल क्लब हो । म्यानचेस्टर सिटी फुटबल क्लबलाई पहिला '''सेंट मार्क (वेस्ट गोर्टोन)''' को रूपमा सन् १८८० मा स्थापना गरिएको थियो पछि सन् १८८७ मा '''आर्डविक एसोसिएशन फुटबल क्लब'''को रूपमा रुपान्तरण गरियो र पछि यसलाई सन् १८९४ मा '''म्यानचेस्टर सिटी क्लब'''को रूपमा पूर्णरुप दिईयो । क्लबले सन् २००३ पछि आफ्नो सबै घरेलु म्याच [[सिटी अफ म्यानचेस्टर स्टेडियम]]मा खेल्दै आएको छ । क्लबको इतिहास हेर्दा सबैभन्दा सफल अवधि सन् १९६० को दशक र सन् १९७० को दशक रूपमा लिन सकिन्छ , त्यति बेला क्लबले '''लिग च्याम्पियनशिप''' र '''लिग कप''' जितेको थियो ।
सन् १९८१ पछि क्लबको प्रदर्शनमा क्रमशः उतार चढाव हुदैं गयो र सन् १९९८ तिर उसको प्रदर्शन तेश्रो स्तरमा झर्यो । सन् २००८ मा क्लबलाई आबु धाबी युनाइटेड ग्रूपले खरिद गर्यो र यो त्यसपछि संसारकै सबैभन्दा महँगो क्लबको सुचीमा सामेल हुन पुग्यो । यसकै फलस्वरूप: क्लबले ४४ वर्षपछि सन् २०१२ मा [[प्रिमियर लिग]]को उपाधि जित्न सफल भयो ।

आफ्नो स्थापना यता, यस क्लबले ९ लिग उपाधी, ७ एफ ए कप्, ८ लिग कप, ६ एफ ए कम्युनिटी सिल्ड, एक युएफा च्याम्पियन्स लिग, १ युरोइयन कप विनर कप, १ युएफा सुपर कप र १ [[फिफा क्लब विश्वकप|फिफा क्लब विश्वकप्]]([[२०२३ फिफा क्लब विश्वकप|२०२३]]) जितेको छ। 

==इतिहास==

== वर्ष खेलाडी ==
{|
| width=&quot;1&quot; |&amp;nbsp;
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:silver;&quot; |वर्ष 
! style=&quot;background:silver; width:170px;&quot; |खेलाडी 
|-
|२०००–०१
|{{flagicon|Australia}} [[Danny Tiatto]]
|-
|२००१–०२
|{{flagicon|Algeria}} [[Ali Benarbia]]
|-
|२००२–०३
|{{flagicon|France}} [[Sylvain Distin]]
|-
|२००३–०४
|{{flagicon|England}} [[Shaun Wright-Phillips]]
|-
|२००४–०५
|{{flagicon|Ireland}} [[Richard Dunne]]
|-
|२००५–०६
|{{flagicon|Ireland}} [[Richard Dunne]]
|-
|२००६–०७
|{{flagicon|Ireland}} [[Richard Dunne]]
|-
|२००७–०८
|{{flagicon|Ireland}} [[Richard Dunne]]
|-
|२००८–०९
|{{flagicon|Ireland}} [[Stephen Ireland]]
|-
|२००९–१०
|{{flagicon|Argentina}} [[कार्लोस तेवेझ]]
|}
| width=&quot;1&quot; |&amp;nbsp;
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:silver;&quot; |वर्ष 
! style=&quot;background:silver; width:170px;&quot; |खेलाडी 
|-
|२०१०–११
|{{flagicon|Belgium}} [[Vincent Kompany]]
|-
|२०११–१२
|{{flagicon|Argentina}} [[सर्जियो अग्वेरो]]
|-
|२०१२–१३
|{{flagicon|Argentina}} [[Pablo Zabaleta]]
|-
|२०१३–१४
|{{flagicon|Côte d'Ivoire}} [[Yaya Touré]]
|-
|२०१४–१५
|{{flagicon|Argentina}} [[सर्जियो अग्वेरो]]
|-
|२०१५–१६
|{{flagicon|Belgium}} [[केभिन डि ब्रोइना]]
|-
|२०१६–१७
|{{flagicon|Spain}} [[डेभिड सिल्भा]]
|-
|२०१७–१८
|{{flagicon|Belgium}} [[केभिन डि ब्रोइना]]
|-
|२०१८–१९
|{{flagicon|Portugal}} [[बेर्नादो सिल्भा]]
|-
|२०१९–२०
|{{flagicon|Belgium}} [[केभिन डि ब्रोइना]]
|}
| width=&quot;1&quot; |&amp;nbsp;
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:silver;&quot; |वर्ष 
! style=&quot;background:silver; width:170px;&quot; |खेलाडी 
|-
|२०२०–२१
|{{flagicon|Portugal}} [[Rúben Dias]]
|-
|२०२१–२२
|{{flagicon|Belgium}} [[केभिन डि ब्रोइना]]
|-
|२०२२–२३
|{{flagicon|Norway}} [[अर्लिङ हल्यान्ड]]
|}
|}
{{clear}}Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |last=Percival |first=Adam |title=50 years of MCFC Player of the Year: Part 1 |url=https://www.mancity.com/news/first-team/first-team-news/2017/june/50-years-of-mcfc-player-of-the-year-part-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618080916/https://www.mancity.com/news/first-team/first-team-news/2017/june/50-years-of-mcfc-player-of-the-year-part-1 |archive-date=18 June 2021 |access-date=21 April 2021 |website=www.mancity.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Clayton |first=David |title=50 years of MCFC Player of the Year: Part 2 |url=https://www.mancity.com/news/first-team/first-team-news/2017/june/50-years-of-mcfc-player-of-the-year-part-2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618094445/https://www.mancity.com/news/first-team/first-team-news/2017/june/50-years-of-mcfc-player-of-the-year-part-2 |archive-date=18 June 2021 |access-date=21 April 2021 |website=www.mancity.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Clayton |first=David |title=50 years of MCFC Player of the Year: Part 3 |url=https://www.mancity.com/news/first-team/first-team-news/2017/june/50-years-of-mcfc-player-of-the-year-part-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618092015/https://www.mancity.com/news/first-team/first-team-news/2017/june/50-years-of-mcfc-player-of-the-year-part-3 |archive-date=18 June 2021 |access-date=21 April 2021 |website=www.mancity.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Clayton |first=David |title=50 years of MCFC Player of the Year: Part 4 |url=https://www.mancity.com/news/first-team/first-team-news/2017/june/50-years-of-mcfc-player-of-the-year-part-4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220516/https://www.mancity.com/news/first-team/first-team-news/2017/june/50-years-of-mcfc-player-of-the-year-part-4 |archive-date=22 December 2017 |access-date=21 April 2021 |website=www.mancity.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Pollard |first=Rob |title=50 years of MCFC player of the year: Part 5 |url=https://www.mancity.com/news/first-team/first-team-news/2017/june/50-years-of-mcfc-player-of-the-year-part-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202214242/https://www.mancity.com/news/first-team/first-team-news/2017/june/50-years-of-mcfc-player-of-the-year-part-5 |archive-date=2 December 2020 |access-date=21 April 2021 |website=www.mancity.com}}&lt;/ref&gt;

==रेकर्ड==

==रङ्गशाला==
एतिहाद रङ्गशाला

== महत्वपूर्ण व्यवस्थापकहरू ==
==सन्दर्भ सूची==
{{Reflist|2}}
{{Commonscat|Manchester City FC}}

[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>7305kdi0ihhii66trepo0qd5ne80ymm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुशान्तसिंह राजपुत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73065</id>
    <revision>
      <id>1363524</id>
      <parentid>1363231</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T19:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32167" sha1="1n7w57mybtsh7huh9vkbpxvo3d0qzhe" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = सुशान्त सिंह राजपूत
| image              = Sushant Singh Rajput snapped at the promotions of 'M.S. Dhoni - The Untold Story' (cropped).jpg
| image_size         = 
| caption            = सुशान्त सिंह राजपूत [[एम.एस. धोनी: द अनटोल्ड स्टोरी]]को प्रचार कार्यक्रममा
| birth_date         = {{birth date|1986|01|21|df=y}}&lt;ref&gt;{{cite web |title='Happy Birthday, Sushant Singh Rajput. Keep That Childlike Smile Always Alive,' Tweets Kriti Sanon |url=https://www.ndtv.com/entertainment/happy-birthday-sushant-singh-rajput-keep-that-childlike-smile-always-alive-tweets-kriti-sanon-1802788 |website=[[NDTV]] |author=Shruti Shiksha |date=21 January 2018 |accessdate=6 December 2018}}&lt;/ref&gt;
| birth_place        = [[पटना]], [[बिहार]], भारत&lt;ref name=&quot;birth&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-06-14 |title=Did you know Sushant Singh Rajput had visited his birthplace in Bihar recently after 17 years? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/did-you-know-sushant-singh-rajput-had-visited-his-birthplace-in-bihar-recently-after-17-years/articleshow/76369657.cms |access-date=2020-07-12 |website=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-06-14 |title=Sushant Singh Rajput father faints |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/sushant-singh-rajput-father-faints-after-hearing-about-actor-s-suicide-family-in-shock-626130 |access-date=2020-07-12 |website=[[India TV]]}}&lt;/ref&gt;
| death_date         = {{Death date and age|df=y|2020|06|14|1986|01|21}}&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web |date=14 June 2020 |title=Sushant Singh Rajput dies by suicide at 34 in Mumbai |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/sushant-singh-rajput-commits-suicide-at-mumbai-home-1688886-2020-06-14 |access-date=14 June 2020 |website=India Today}}&lt;/ref&gt;
| death_place        = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत
| death_cause        = [[झुन्डिएर आत्महत्या|झुण्डिएर आत्महत्या]]
| occupation         = अभिनेता
| years_active       = २००८–२०२०
| alma_mater         = [[दिल्ली प्राविधिक विश्वविद्यालय]]
}}

'''सुशान्त सिंह राजपूत''' (२१ जनवरी १९८६{{spnd}}१४ जुन २०२०) एक भारतीय अभिनेता थिए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sushant-singh-rajput-entrepreneurial-debut-innsaei-5182139/|title=Kedarnath actor Sushant Singh Rajput turns entrepreneur with Innsaei|date=18 May 2018|work=The Indian Express|access-date=13 August 2018|language=en-US}}; {{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/sushant-singh-rajput-donates-rs-1-crore-as-aid-for-kerala-on-behalf-of-a-fan-read-details/story-Ob90iQ8ttXj7GBLrBLuckI.html|title=Sushant Singh Rajput donates Rs 1 crore as aid for Kerala on behalf of a fan. Read details|date=22 August 2018|work=Hindustan Times |access-date=14 September 2018|language=en}}; {{Cite news|url=https://www.news18.com/news/movies/after-donating-1-crore-to-kerala-sushant-singh-rajput-gives-rs-1-25-crore-for-nagaland-relief-fund-1869593.html|title=After Donating 1 Crore to Kerala, Sushant Singh Rajput Gives Rs 1.25 Crore for Nagaland Relief Fund|work=News18|access-date=14 September 2018}}; {{Cite news|url=http://zeenews.india.com/people/sushant-singh-rajput-visits-blind-school-in-ranchi-embraces-kid-after-his-singing-act-watch-2135111.html|title=Sushant Singh Rajput visits blind school in Ranchi, embraces kid after his singing act—Watch|date=22 August 2018|work=Zee News|access-date=14 September 2018|language=en}}&lt;/ref&gt; राजपूतले आफ्नो जीवनवृति टेलिभिजन धारावाहिकबाट सुरु गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/sushant-singh-rajput-death-actors-friend-astrophysicist-dr-karan-jani-shares-his-anecdotes-of-sushant-the-seeker|title=Sushant Singh Rajput death: Friend shares his anecdotes of Sushant, the seeker and actor}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615030911/https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/sushant-singh-rajput-death-actors-friend-astrophysicist-dr-karan-jani-shares-his-anecdotes-of-sushant-the-seeker |date=2020-06-15 }}; {{cite web|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/sushant-singh-rajput-was-always-full-of-life-remo-dsouza|title=Sushant Singh Rajput was always full of life, Remo D'souza}}&lt;/ref&gt; उनको पहिलो कार्यक्रम [[स्टार प्लस]]को प्रेम प्रसङ्गयुक्त नाटक [[किस देश में है मेरा दिल]] (सन् २००८) थियो, त्यसपछि उनले [[जी टिभी]]को लोकप्रिय धारावाहिक [[पवित्र रिश्ता]] (सन् २००९–२०११) मा मुख्य भूमिका खेलेका थिए।

राजपूतले साथी नाटक [[काई पो चे!]] (सन् २०१३)बाट चलचित्रको सुरुवात गरेका थिए, जसको लागि उनलाई [[सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पणको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार]]को लागि नामाङ्कन प्राप्त भएको थियो। त्यसपछि उनले प्रेम प्रसङ्गयुक्त कमेडी [[शुद्ध देसी रोमान्स]] (सन् २०१३) मा  र युद्ध रहस्य [[डिटेक्टिव ब्योमकेश बक्शी!]] (सन् २०१५) मा [[ब्योमकेश बक्शी|शीर्षक जासूस]]को रूपमा अभिनय गरेका थिए। उनका सबैभन्दा धेरै कमाई गर्ने प्रदर्शनहरू हास्य [[पीके (चलचित्र)|पीके]] (सन् २०१४) मा सहायक भूमिका, त्यसपछि खेल बायोपिक [[एम.एस. धोनी: द अनटोल्ड स्टोरी]] (सन् २०१६) मा [[महेन्द्र सिंह धोनी|शीर्षक भूमिका]]का साथ आएका थिए। उत्तरार्द्धमा उनको अभिनयका लागि उनले [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार]]को लागि पहिलो नामाङ्कन प्राप्त गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;News18&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.news18.com/news/movies/we-are-not-trying-to-glorify-ms-dhoni-sushant-singh-rajput-opens-up-about-his-upcoming-film-1293191.html|title=Not Trying To Glorify MS Dhoni: Sushant Singh Rajput Opens Up About His Upcoming Film|agency=[[Indo-Asian News Service]]|work=[[CNN-News18]]|date=18 September 2016|accessdate=4 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RK&quot;&gt;{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ms-dhoni-the-untold-story-box-office-collection-day-4-sushant-singh-rajput-starrer-mints-rs-66-cr-3063170/|title=MS Dhoni The Untold Story box office collection day 10: Sushant Singh Rajput-starrer mints Rs 66 cr|author=Express Web Desk|work=The Indian Express|date=3 October 2016|accessdate=4 October 2016}}&lt;/ref&gt; राजपूतले व्यावसायिक रूपमा सफल चलचित्रहरू [[केदारनाथ (चलचित्र)|केदारनाथ]] (सन् २०१८) र [[छिछोरे]] (सन् २०१९) मा अभिनय गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/box-office-collection/chhichhore-sushant-singh-rajput-shraddha-kapoor-crosses-150-crore-6057503/|title=Chhichhore box office collection: Sushant-Shraddha film crosses Rs 150 crore|date=7 October 2019|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=23 December 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/chhichhore-achieves-another-milestone-sushant-singh-rajput-film-crosses-rs-150-crore-1606889-2019-10-07|title=Chhichhore achieves another milestone, Sushant Singh Rajput film crosses Rs 150 crore|date=7 October 2019|website=India Today|access-date=23 December 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thequint.com/entertainment/bollywood/chhichhore-box-office-collection-week-5|title=Sushant's 'Chhichhore' Hits Rs 150 Cr at the Box Office in a Month|date=7 October 2019|website=The Quint|language=en|access-date=23 December 2019}}&lt;/ref&gt;

भारत सरकारको नीतिगत विचार, [[नीति आयोग]]ले उनलाई [[महिला उद्यमशीलता प्लेटफर्म]] (डब्ल्यूईपी) लाई बढावा दिन हस्ताक्षर गरेको थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=179538|title=NITI Aayog signs on Sushant Singh Rajput to promote the Women Entrepreneurship Platform (WEP)|website=pib.nic.in|access-date=13 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/niti-aayog-signs-sushant-singh-rajput-to-promote-women-entrepreneurship-platform-118052600037_1.html|title=NITI Aayog signs Sushant Singh Rajput to promote Women Entrepreneurship Platform|last=ANI|date=26 May 2018|work=Business Standard India|access-date=13 August 2018}}&lt;/ref&gt; अभिनय र चलिरहेको इन्नसेई उपक्रम बाहेक,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/startup/actor-sushant-singh-rajput-launches-innsaei-ventures-2571285.html|title=Actor Sushant Singh Rajput launches Innsaei Ventures|website=Moneycontrol|language=en-US|access-date=14 September 2018}}&lt;/ref&gt; राजपूत युवा विद्यार्थीहरूलाई सहयोग पुर्‍याउने प्रयासहरूको एक भागको रूपमा सुशान्त फर एजुकेशन,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/sushant-singh-rajput-gives-wings-to-young-astronauts-dreams/articleshow/61731846.cms|title=Sushant Singh Rajput gives wings to young astronaut's dreams|work=Mumbai Mirror|access-date=14 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/sushant-gives-wings-to-two-young-astronauts-dreams/videoshow/61745091.cms|title=Sushant gives wings to two young astronaut's dreams {{!}} Entertainment – Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=14 September 2018}}&lt;/ref&gt; जस्ता विभिन्न कार्यक्रमहरूमा सक्रिय रूपमा सहभागी थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/you-are-not-alone-after-sushant-singh-rajputs-death-deepika-padukone-shares-message-of-hope-urges-people-to-talk-and-seek-help|title='You are not alone': After Sushant Singh Rajput's death, Deepika Padukone shares message of hope; urges people to talk and seek help|website=Free Press Journal}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615041323/https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/you-are-not-alone-after-sushant-singh-rajputs-death-deepika-padukone-shares-message-of-hope-urges-people-to-talk-and-seek-help |date=2020-06-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/as-friends-and-family-mourn-sushant-singh-rajput-teachers-remember-math-whiz|title=As friends and family mourn Sushant Singh Rajput, teachers remember math whiz|website=Free Press Journal}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615041325/https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/as-friends-and-family-mourn-sushant-singh-rajput-teachers-remember-math-whiz |date=2020-06-15 }}&lt;/ref&gt; राजपूतको मृत्यु ३४ वर्षको उमेरमा जुन २०२० मा मुम्बईको [[बान्द्रा]]मा आत्महत्या गरेर भएको थियो।&lt;ref name=&quot;indianews&quot;&gt;{{Cite web|last=Kark|first=Tripti |date=15 June 2020|title=Nation mourns its young, bright star Sushant Singh Rajput; shocked Bollywood tweets |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/sushant-singh-rajput-commits-suicide-bollywood-shocked-tributes-pour-in-626104 |access-date=6 July 2020 |website=www.indiatvnews.com|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rajput Suicide Case Update&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.india.com/entertainment/sushant-singh-rajput-suicide-case-update-mumbai-police-interrogated-27-people-to-question-dil-bechara-co-star-sanjana-sanghi-on-monday-4069760/ |title=Sushant Singh Rajput Suicide Case Update: Mumbai Police Interrogates 27 People, To Question Dil Bechara co-star Sanjana Sanghi on Monday |publisher=[[Penske Media Corporation|India.com]] |date=June 28, 2020 |accessdate=July 6, 2020 |author=Bhati, Taru |quote=Actor Sushant Singh Rajput committed suicide at his Bandra residence on June 14.}}&lt;/ref&gt;

==फिल्मोग्राफी==
===चलचित्रहरू===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |वर्ष
! scope=&quot;col&quot; |शीर्षक
! scope=&quot;col&quot; |भूमिका
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |टिप्पणी
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; |सन्दर्भ
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०१३
! scope=&quot;row&quot; |''[[काई पो चे!]]''
| ईशान भट्ट
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=14 June 2020|title=Popular Bollywood actor Sushant Singh Rajput, star of 'Kai Po Che,' found dead|url=https://www.latimes.com/obituaries/story/2020-06-14/bollywood-actor-sushant-singh-rajput-kai-po-che-dead|access-date=14 June 2020|website=Los Angeles Times|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[शुद्ध देसी रोमान्स]]''
| रघु राम
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Kanyal|first1=Jyoti|title=Parineeti Chopra on Shuddh Desi Romance co-star Sushant Singh Rajput's death: Will miss you buds|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/parineeti-chopra-on-shuddh-desi-romance-co-star-sushant-singh-rajput-s-death-will-miss-you-buds-1688962-2020-06-14|date=14 June 2020|accessdate=14 June 2020|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०१४
! scope=&quot;row&quot; |''[[पीके (चलचित्र)|पीके]]''
|सरफराज युसुफ
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sushant Singh Rajput's PK Co-Star Anushka Sharma: &quot;Too Young And Brilliant To Have Gone So Soon&quot;|url=https://www.ndtv.com/entertainment/sushant-singh-rajputs-pk-co-star-anushka-sharma-too-young-and-brilliant-to-have-gone-so-soon-2246164|access-date=14 June 2020|website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१५
! scope=&quot;row&quot; |''[[डिटेक्टिव ब्योमकेस बक्सि!]]''
|[[ब्योमकेस बक्सि|डिटेक्टिव ब्योमकेस बक्सि]]
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sushant Singh Rajput: An actor who preferred quality over quantity|url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2020/06/14/sushant-singh-rajput-an-actor-who-preferred-quality-over-quantity.html|access-date=14 June 2020|website=The Week|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०१६
! scope=&quot;row&quot; |''[[एम.एस. धोनी: द अनटोल्ड स्टोरी]]''
|[[महेन्द्र सिंह धोनी]]
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Dc|first=Chitrangada|date=14 June 2020|title=How Sushant Singh Rajput trained for MS Dhoni – The Untold Story: WATCH|url=https://www.mykhel.com/cricket/how-sushant-singh-rajput-trained-for-ms-dhoni-the-untold-story-watch-145451.html|access-date=14 June 2020|website=mykhel.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614213233/https://www.mykhel.com/cricket/how-sushant-singh-rajput-trained-for-ms-dhoni-the-untold-story-watch-145451.html|archive-date=14 June 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१७
! scope=&quot;row&quot; |''[[राब्ता (चलचित्र)|राब्ता]]''
|जिलान/शिव कक्कड
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bureau|first=ABP News|date=14 June 2020|title=Sushant Singh Rajput Suicide: Arjun Bijlani Shares Screenshot Of His LAST Message To 'Raabta' Actor|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/sushant-singh-rajput-suicide-arjun-bijlani-shares-screenshot-of-his-last-message-with-dil-bechara-actor-1260513|access-date=14 June 2020|website=news.abplive.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614223227/https://news.abplive.com/entertainment/television/sushant-singh-rajput-suicide-arjun-bijlani-shares-screenshot-of-his-last-message-with-dil-bechara-actor-1260513|archive-date=14 June 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०१८
! scope=&quot;row&quot; |''[[वेलकम टु न्यु योर्क (२०१८ चलचित्र)|वेलकम टु न्यु योर्क]]''
| आफैं
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Welcome To New York' movie review: Trips on a tactless plot|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2018/feb/23/welcome-to-new-york-movie-review-trips-on-a-tactless-plot-1777844.html|access-date=14 June 2020|website=The New Indian Express}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003094134/http://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2018/feb/23/welcome-to-new-york-movie-review-trips-on-a-tactless-plot-1777844.html |date=3 October 2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[केदारनाथ (चलचित्र)|केदारनाथ]]''
|मन्सूर खान
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sushant Singh Rajput's Co-Star Sara Ali Khan Shares Kedarnath Memory. No Caption Needed|url=https://www.ndtv.com/entertainment/sushant-singh-rajputs-co-star-sara-ali-khan-shares-kedarnath-memory-no-caption-needed-2246234|access-date=14 June 2020|website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०१९
! scope=&quot;row&quot; |''[[सोनचिडिया]]''
|लखन &quot;लखना&quot; सिंह
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=14 June 2020|title=Sushant Singh Rajput passes away: From Kai Po Che to Sonchiriya, a look at the actor's iconic performances- Entertainment News, Firstpost|url=https://www.firstpost.com/entertainment/sushant-singh-rajput-passes-away-from-kai-po-che-to-sonchiriya-a-look-at-the-actors-iconic-performances-8482351.html|access-date=14 June 2020|website=Firstpost|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614120007/https://www.firstpost.com/entertainment/sushant-singh-rajput-passes-away-from-kai-po-che-to-sonchiriya-a-look-at-the-actors-iconic-performances-8482351.html|archive-date=14 June 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[छिछोरे]]''
|अनिरुद्ध &quot;अन्नी&quot; पाठक
|
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/chhichhore-co-stars-sushant-singh-rajput-and-shraddha-kapoor-plan-to-meet-their-friends-on-the-special-screening-of-their-film/articleshow/70906563.cms|title='Chhichhore' co-stars Sushant and Shraddha Kapoor plan to meet their friends on the special screening of their film|work=Times of India|access-date=1 September 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[ड्राइभ (२०१९ चलचित्र)|ड्राइभ]]''
|समर
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/drive-to-release-on-november-1-on-netflix/1632833|title=''Drive'' to release on November 1 on Netflix|website=outlookindia.com/}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२०
! scope=&quot;row&quot; |''[[दिल बेचारा]]''
|म्यानी
|मरणोत्तर प्रदर्शन
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sushant-singh-rajput-sanjana-singhi-starrer-fault-stars-remake-titled-kizie-aur-manny/ |title=Sushant Singh Rajput, Sanjana Sanghi starrer Fault in Our Stars remake titled as Kizie Aur Manny |publisher=[[Bollywood Hungama]]}}&lt;/ref&gt;
|}

===टेलिभिजन===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |वर्ष
! scope=&quot;col&quot; |शीर्षक
! scope=&quot;col&quot; |भूमिका
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |टिप्पणी
|-
| २००८–२००९
!scope=&quot;row&quot; | ''[[किस देश में है मेरा दिल]]''
| प्रीत जुनेजा
|&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|date=14 June 2020|title=From Kis Desh Mein Hai Meraa Dil to Jhalak Dikhhla Jaa 4: A look at Sushant Singh Rajput's TV stint|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/sushant-singh-rajput-tv-shows-pavitra-rishta-jhalak-dikhhla-ja-6458594/|access-date=14 June 2020|website=The Indian Express|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००९–२०११
!scope=&quot;row&quot;|''[[पवित्र रिश्ता]]''
| मानव देशमुख
|&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
|-
| २०१०
!scope=&quot;row&quot; | ''[[जारा नचके दिखा]]''
| प्रतिस्पर्धी
| टिम &quot;मस्त कलन्दर ब्वायज&quot;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
|-
|२०१०–२०११
!scope=&quot;row&quot; | ''[[झलक दिखला जा ४]]''
| प्रतिस्पर्धी
| द्वितीय विजेता&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
|}

===सङ्गीत श्रव्य दृश्य===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! वर्ष
! गीत
! सन्दर्भ
|-
|२०१७
|&quot;पास आओ&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cFcFX-Q4ik|title=Paas Aao Song – Sushant Singh Rajput Kriti Sanon – Amaal Mallik Armaan Malik Prakriti Kakar|last=T-Series|date=8 July 2017|publisher=|accessdate=24 March 2018|via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
|}

==पुरस्कार र नामाङ्कन==
[[File:Shushank Singh Rajput at filmfare.jpg|thumb|upright|240px|फिल्मफेयर पुरस्कारमा राजपूत]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! वर्ष !! पुरस्कार !! श्रेणी !! काम !! परिणाम
|-
| २००९
| [[भारतीय टेलि पुरस्कार]]
| सबैभन्दा लोकप्रिय अभिनेता (पुरुष)
| rowspan=&quot;6&quot; |''[[पवित्र रिश्ता]]''
| {{nom}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k9/nomination/nominee_list.htm|title=Nominees of The 9th Indian Telly Awards|accessdate=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115061924/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k9/nomination/nominee_list.htm|archive-date=15 January 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160115061924/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k9/nomination/nominee_list.htm |date=15 January 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |२०१०
| [[भारतीय टेलिभिजन एकेडेमी पुरस्कार]]
| सबैभन्दा लोकप्रिय अभिनेता (पुरुष)
| {{won}}&lt;ref name=awards/&gt;
|-
| [[बिग स्टार इन्टरटेनमेन्ट पुरस्कार]]
| सर्वश्रेष्ठ टेलिभिजन अभिनेता (पुरुष)
| {{won}}&lt;ref name=awards/&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[जी गोल्ड पुरस्कार|बोरोप्लस गोल्ड पुरस्कार]]
| [[नेतृत्व भूमिकामा सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि जी गोल्ड पुरस्कार|नेतृत्व भूमिकामा सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]]
| {{won}}&lt;ref name=awards&gt;{{cite web|title=Sushant Singh Rajput's Biography|url=http://www.koimoi.com/actor/sushant-singh-rajput/|publisher=koimoi|accessdate=28 April 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |२०११
| [[नेतृत्व भूमिकामा सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि जी गोल्ड पुरस्कार|नेतृत्व भूमिकामा सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]]
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gomolo.com/336764/photos-4th-boroplus-gold-awards-2011|title=Fourth Boroplus Gold Awards 2011|publisher=gomolo.com|accessdate=14 October 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911083719/http://www.gomolo.com/336764/photos-4th-boroplus-gold-awards-2011 |date=11 September 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indiantelevisionawards.webs.com/boroplus-gold-awards|title=indiantelevisionawards|website=indiantelevisionawards|accessdate=14 October 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408092834/https://indiantelevisionawards.webs.com/boroplus-gold-awards |date=8 April 2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[कालाकर पुरस्कार]]
| मनपर्ने अभिनेता (पुरुष)
| {{won}}
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | २०१४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[प्रोड्यूसर्स गिल्ड चलचित्र पुरस्कार]]
| [[सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पणको लागि स्टार गिल्ड पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण]]
| rowspan=&quot;6&quot; |''[[काई पो चे!]]''
| {{won}}
|-
| [[अग्रणी भूमिकामा सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि स्टार गिल्ड पुरस्कार|अग्रणी भूमिकामा सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]]
| {{nom}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/features/type/view/id/6028|title=Nominations for 9th Renault Star Guild Awards – Latest Celebrity Features – Bollywood Hungama|author=Bollywood Hungama|publisher=bollywoodhungama.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[स्क्रीन पुरस्कार]]
| [[सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पणको लागि स्क्रीन पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण]]
| {{won}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://screenawards.indianexpress.com|title=Screen Awards 2015, Latest News on Screen Awards 2015, Photo Gallery The Indian Express|work=The Indian Express|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313230740/http://screenawards.indianexpress.com/|archivedate=13 March 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313230740/http://screenawards.indianexpress.com/ |date=13 March 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[जी सिने पुरस्कार]]
| [[सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पणको लागि जी सिने पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण]]
| {{nom}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/zee-cine-awards-2014/zee-cine-awards-2014-complete-list-of-nominations_150384.html|title=Zee Cine Awards 2014: Complete list of nominations|work=Zee News}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[फिल्मफेयर पुरस्कार]]
|[[सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पणको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ पुरुष पदार्पण]]
| {{nom}}
|-
| [[१५औं आइफा पुरस्कार|आइफा पुरस्कार]]
| अग्रणी भूमिकामा सर्वश्रेष्ठ अभिनेता
| {{nom}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nominations for IIFA Awards 2014|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/6193|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=21 February 2014 |date=20 February 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |२०१७
|[[स्क्रीन पुरस्कार]]
|[[सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि स्क्रीन पुरस्कार (आलोचक)|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (आलोचक)]]
| rowspan=&quot;6&quot; |''[[एम.एस. धोनी: द अनटोल्ड स्टोरी]]''
| {{won}}
|-
|[[फिल्मफेयर पुरस्कार]]
|[[सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि फिल्मफेयर पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]]
| {{nom}}
|-
|[[जी सिने पुरस्कार]]
|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता - पुरुष
|{{Nom}}&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/features/nominations-zee-cine-awards-2017/|title=Nominations for Zee Cine Awards 2017 – Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2 March 2017|work=Bollywood Hungama|access-date=14 July 2017|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[स्टारडस्ट पुरस्कार]]
|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता
|{{Nom}}&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/features/nominations-stardust-awards-2016/|title=Nominations for Stardust Awards 2016 – Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=19 December 2016|work=Bollywood Hungama|access-date=14 July 2017|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[अन्तर्राष्ट्रिय भारतीय चलचित्र एकेडेमी पुरस्कार]]
|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (पुरुष)
|{{Nom}}&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/india-news/18th-iifa-awards-2017-list-of-nominations-1723760|title=18th IIFA Awards 2017: List of Nominations|publisher=NDTV.com|access-date=14 July 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[मेलबर्नको भारतीय चलचित्र महोत्सव]]
|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता
|{{Won}}&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-iffm-awards-2017-lipstick-under-my-burkha-dangal-baahubali-2-win-big-in-pics-396076|title=IFFM Awards 2017: Lipstick Under My Burkha, Dangal, Baahubali 2 win big (in pics)|access-date=10 December 2017|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category|Sushant Singh Rajput|सुशान्त सिंह राजपुत}}
* {{IMDb name|id=3818286}}
* [https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/sushant-singh-rajput/ सुशान्त सिंह राजपूत] [[बलिउड हङ्गामा]]मा

[[श्रेणी:सन् १९८६ मा जन्म]]
[[श्रेणी:सन् २०२० मा मृत्यु]]
[[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय टेलिभिजन अभिनेताहरू]]
[[श्रेणी:सन् २०२० मा आत्महत्या]]
[[श्रेणी:पुरुष आत्महत्या]]</text>
      <sha1>1n7w57mybtsh7huh9vkbpxvo3d0qzhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चेल्सी फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77093</id>
    <revision>
      <id>1363566</id>
      <parentid>1265415</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]] हटाइयो; [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4051" sha1="fmf683406smxk929xuko3pcd3bztb6r" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname      = चेल्सी
| image         = [[File:Chelsea FC.png|200px]]
| fullname      = चेल्सी फुटबल क्लब
| nickname      = द ब्लुज, द पेन्सनर्स
| founded       = {{Start date and age|1905|3|10|df=yes}}&lt;ref name=&quot;teamhistory&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chelseafc.com/page/TeamHistory/0,,10268,00.html|title=Team History – Introduction |publisher=Chelsea F.C. official website|accessdate=11 May 2011}}&lt;/ref&gt;
| ground        = [[स्टामफर्ड ब्रिज रङ्गशाला|स्टामफर्ड ब्रिज]],&lt;br /&gt;[[फुल्ह्याम]], [[लन्डन|लण्डन]]
| capacity      = ४१,६३१&lt;ref name=&quot;capacity&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chelseafc.com/page/ClubInfo/0,,10268,00.html|title=Club Information |publisher=Chelsea F.C. official website|accessdate=23 February 2012}}&lt;/ref&gt;
| chairman      = [[ब्रुस बुक]]
| owner         = [[रोमन अब्रामोभिच]]
| manager       = [[जोसे मउरिन्हो]]
| league        = [[प्रिमियर लिग]]
| season        = २०१७-१८
| position      = ५ औंं
| current       = 
| website       = http://www.chelseafc.com/
| pattern_la1 = _chelsea2425h
| pattern_b1 = _chelsea2425h
| pattern_ra1 = _chelsea2425h
| pattern_sh1 = _chelsea2425h
| pattern_so1 = _chelsea2425h
| leftarm1 = 0040D0
| body1 = 0040D0
| rightarm1 = 0040D0
| shorts1 = 0040D0
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _chelsea2425a
| pattern_b2 = _chelsea2425a
| pattern_ra2 = _chelsea2425a
| pattern_sh2 = _chelsea2425a
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = FEEEEE
| body2 = FEEEEE
| rightarm2 = FEEEEE
| shorts2 = FEEEEE
| socks2 = FEEEEE
| pattern_la3 = _chelsea2425t
| pattern_b3 = _chelsea2425t
| pattern_ra3 = _chelsea2425t
| pattern_sh3 = _chelsea2425t
| pattern_so3 =
| leftarm3 = 181818
| body3 = 181818
| rightarm3 = 181818
| shorts3 = 181818
| socks3 = 181818
}}
'''चेल्सी फुटबल क्लब''' {{IPAc-en|ˈ|tʃ|ɛ|l|s|iː}} फुल्ह्याम, [[लन्डन|लण्डन]]मा अवस्थित पेशागत फुटबल क्लब हो, जसले इङ्गलिस फुटबलको सर्वोच्च लिग [[प्रिमियर लिग]] खेल्ने गर्छ । १९०५ मा स्थापित यस क्लबले इतिहास देखि नै अन्य क्लबलाई निकै चुनौती दिँदै आइरहेको छ । ४१,८३७ सीट क्षमता भएको स्टामफर्ड ब्रिज रङ्गशाला उसको घरेलु मैदान हो ।

चेल्सी फुटबल क्लबले हात पारेको पहिलो सफलता १९५५ मा हो जब उसले लिग च्याम्पियनशीप जितेको थियो । त्यसपछी १९६० र १९९० बिचमा यो क्लबले अन्य धेरै सफलता चुमेको थियो । पछील्ला दुई दशकमा यस क्लबले १७ प्रमुख ट्रफी जितेर धेरै जीतको आनन्द बटुलेको छ । जुलाई २००३ यता चेल्सीका मालिक रसियन अर्बपति [[रोमन अब्रामोभिच]] छन् ।

==इतिहास==
{{ठुटो}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commonscat|Chelsea F.C.|चेल्सी फुटबल क्लब}}

[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>fmf683406smxk929xuko3pcd3bztb6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>77096</id>
    <revision>
      <id>1363552</id>
      <parentid>689521</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा +[[श्रेणी:प्रिमियर लिग]]; ±[[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]]→[[श्रेणी:लिग अनुसार इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</comment>
      <origin>1363552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="362" sha1="rdd2p3i5z5h1g4kw7jvthqyuefz7aa3" xml:space="preserve">यस श्रेणीमा [[प्रिमियर लिग]]मा भाग लिएका सबै फुटबल क्लबहरू राखिनेछ ।

[[श्रेणी:लिग अनुसार इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:प्रिमियर लिग]]</text>
      <sha1>rdd2p3i5z5h1g4kw7jvthqyuefz7aa3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एभर्टन फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77154</id>
    <revision>
      <id>1363567</id>
      <parentid>1318791</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4646" sha1="sim8brxvur4t0mtirxc4ts7vbqtx3ep" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = एभर्टन
| fullname = एभर्टन फुटबल क्लब
| image = [[File:Everton FC logo.png|210px]]
| current =
| nickname = टफी
| motto =
| founded = १८७८ ''सेन्ट डोमिङ्गो एफ.सी.'' को रूपमा&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://evertonfc.com/history/everton-the-begining.html?page=0 |title=Everton F.C. website |publisher=Everton F.C. |accessdate=7 March 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203203826/http://www.evertonfc.com/history/everton-the-begining.html?page=0 |date=3 December 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/football_clubs_history_everton_fc.html|title=History of Everton F.C.|accessdate=19 November 2008|publisher=Talk Football}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Club profile: Everton |publisher=Premier League |url=http://www.premierleague.com/page/everton |accessdate=23 August 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124124400/http://www.premierleague.com/page/everton |date=24 November 2011 }}&lt;/ref&gt;
| ground =[[गुडिसन पार्क]],&lt;br /&gt;[[लिभरपुल]]
| capacity =३९,५७२&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/staticFiles/4f/53/0, 12306~152399,00.pdf |title=Official Site of the Premier League |publisher=premierleague.com |accessdate=17 फ़रवरी 2012 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| chairman = बिल केनराइट
| owner = बिल केनराइट र फर्हाड मोसहिरि
| owntitle = सिइओ
| manager = मार्को सिल्भा
| league = [[प्रिमियर लिग]]
| season = २०१७-१८ प्रिमियर लिग
| position =
 
| website = http://www.evertonfc.com/
| pattern_la1 = _evertonfc2324h
| pattern_b1 = _evertonfc2324h
| pattern_ra1 = _evertonfc2324h
| pattern_sh1 = _evertonfc2324h
| pattern_so1 = _evertonfc2324hl
| leftarm1 = 0000DE
| body1 = 0000DE
| rightarm1 = 0000DE
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _evertonfc2324a
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = _evertonfc2324a
| pattern_so2 = _evertonfc2324a
| leftarm2 = fd5a51
| body2 = 
| rightarm2 = fd5a51
| shorts2 = 
| socks2 = 
| pattern_la3 = _evertonfc2324t
| pattern_b3 = _evertonfc2324t
| pattern_ra3 = _evertonfc2324t
| pattern_sh3 = _evertonfc2324t
| pattern_so3 = _evertonfc2324t
| leftarm3 = 7E8588
| body3 = 7E8588
| rightarm3 = D1D6DA
| shorts3 = 7E8588
| socks3 = 7E8588
}}
'''एभर्टन फुटबल क्लब''' {{IPAc-en|ˈ|ɛ|v|ər|t|ən}} एक प्रसिद्ध अङ्ग्रेजी फुटबल क्लब हो जुन [[इङ्ल्यान्ड|इङ्गल्याण्ड]]को [[लिभरपुल]] नगरमा स्थित छ ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Townships - Everton|url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=41282|work=British History Online|accessdate=12 December 2010}}&lt;/ref&gt; यो क्लबको घरेलु मैदान [[गुडिसन पार्क]] हो ।&lt;ref name=&quot;School of Science&quot;&gt;{{cite book|last=Corbett|first=James|title=School of Science|date=|publisher=Macmillan|isbn=978-1-4050-3431-9}}&lt;/ref&gt; यो क्लब वर्तमानमा इङ्गलिस [[प्रिमियर लिग]] खेल्ने गर्छ ।

==इतिहास==
{{ठुटो}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{commonscat|Everton FC|एभर्टन फुटबल क्लब}}
*[http://www.evertonfc.com/ एभर्टन फुटबल क्लबको आधिकारिक वेबसाइट]
*[http://www.bbc.com/sport/football/teams/everton एभर्टन फुटबल] बीबीसीमा
*[http://www.skysports.com/football/teams/everton एभर्टन फुटबल] स्काई स्पोर्ट्समा
*[http://www.premierleague.com/page/everton एभर्टन फुटबल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124124400/http://www.premierleague.com/page/everton |date=2011-11-24 }} प्रिमियर लिगमा
*[http://www.nsno.co.uk एभर्टन फुटबल] को प्रशंसकको वेबसाइट

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>sim8brxvur4t0mtirxc4ts7vbqtx3ep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एस्टन भिल्ला फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77157</id>
    <revision>
      <id>1363569</id>
      <parentid>1318825</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5876" sha1="ftpfhw7liz50p9bqhadn7r4i01hw6pk" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname      = एस्टन भिल्ला
| image         = [[File:Aston Villa.png|150px]]
| fullname      = एस्टन भिल्ला फुटबल क्लब
| nickname      = द भिल्ला, द भिलन्स, द लायन्स, द क्लारेट एन्ड ब्ल्यु आर्मी
| short name    = भिल्ला, एभिएफसि
| founded       = {{Start date and age|1874|df=yes}}&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/default.stm|title=Aston Villa Football Club information |publisher=BBC Sport |accessdate=26 June 2007 | date=1 January 2010| archiveurl= http://web.archive.org/web/20070622084515/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/default.stm| archivedate= 22 June 2007 |deadurl= no}}&lt;/ref&gt;
| ground        = [[भिल्ला पार्क]], [[वर्मिङ्घम]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.avfc.co.uk/page/GettingToVillaPark |title=Getting to Villa Park |publisher=Aston Villa F.C |accessdate=19 March 2012}}&lt;/ref&gt;
| capacity      = ४२,६६०&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |title=Premier League Handbook Season 2013/14 |format=PDF |accessdate=17 August 2013 |work=[[Premier League]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131132636/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |date=31 January 2016 }}&lt;/ref&gt;
| owner         = रिफर्म एक्विसन एलएलसि
| chairman      = रेन्डी लर्नर
| CEO      = [[टम फक्स]]
&lt;!--DO NOT ADD DOUG ELLIS AS CHAIRMAN, he is the Chairman Emeritus, an honorary post--&gt;
| mgrtitle      = 
| manager       = [[टिम शेरवुड]]
| league        = [[चम्पिन शीप]]
| season        = 
| position      = 
| current       = २०१७-१८
| website       = http://www.avfc.co.uk/

| pattern_la1 = _astonvilla2425h
| pattern_b1 = _astonvilla2425h
| pattern_ra1 = _astonvilla2425h
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _astonvilla2425hl
| leftarm1 = BBD5F2
| body1 = 69091C
| rightarm1 = BBD5F2
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = BBD5F2
| pattern_la2 = _astonvilla2425a
| pattern_b2 = _astonvilla2425a
| pattern_ra2 = _astonvilla2425a
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _astonvilla2425al
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = BBD5F2
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _astonvilla2425t
| pattern_b3 = _astonvilla2425t
| pattern_ra3 = _astonvilla2425t
| pattern_sh3 = _astonvilla2425t
| pattern_so3 = _astonvilla2425tl
| leftarm3 = 0c1f3e
| body3 = 0c1f3e
| rightarm3 = 0c1f3e
| shorts3 = 0c1f3e
| socks3 = 000000
}}
'''एस्टन भिल्ला फुटबल क्लब''' ({{IPAc-en|ˈ|æ|s|t|ən|_|ˈ|v|ɪ|l|l|ə}}; '''''भिल्ला''''', '''''द भिल्ला''''', '''''द भिलन्स''''', '''''द लायन्स'''''को नामले पनि चिनिन्छ)&lt;ref name=BBCVillans&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4127422.stm |title=Premiership club-by-club guide |publisher=BBC Sport |accessdate=9 April 2008 | date=8 August 2005}}&lt;/ref&gt; एक प्रसिद्ध अङ्ग्रेजी फुटबल क्लब हो जुन [[इङ्ल्यान्ड|इङ्गल्याण्ड]]को [[वर्मिङ्घम]] नगरमा स्थित छ ।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2007/11/26/cup-presented-to-aston-villa-founder-member-jack-hughes-is-back-with-his-family-97319-20162107/ |title=Cup presented to Aston Villa founder member Jack Hughes is back with his family |first=Nick |last=McCarthy |date=26 November 2007 |newspaper=Birmingham Mail |accessdate=21 July 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819132833/http://www.birminghammail.co.uk/news/local-news/cup-presented-to-aston-villa-founder-47077 |date=19 August 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ward, Adam; Griffin, Jeremy; p. 161.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Derby&gt;{{cite book |last=Matthews |first=Tony |title=The Encyclopedia of Birmingham City Football Club 1875–2000 |chapter=Aston Villa |year=2000|publisher=Britespot |location=Cradley Heath |page=17 |isbn=978-0-9539288-0-4}}&lt;/ref&gt; यो क्लबको घरेलु मैदान [[भिल्ला पार्क]] हो । यो क्लब वर्तमानमा इङ्गलिस [[प्रिमियर लिग]] खेल्ने गर्छ ।

==इतिहास==
{{ठुटो}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{commonscat|Aston Villa FC|एस्टन भिल्ला फुटबल क्लब}}
*[http://www.avfc.co.uk एस्टन भिल्ला फुटबल क्लबको आधिकारिक साइट]
*[http://www.facebook.com/avfcofficial एस्टन भिल्ला फुटबल क्लब] फेसबुकमा
*[http://twitter.com/#!/avfcofficial एस्टन भिल्ला फुटबल क्लब] ट्विटरमा
*[http://www.skysports.com/football/teams/astonvilla एस्टन भिल्ला फुटबल क्लब] स्काई स्पोर्ट्समा
*[http://www.bbc.com/sport/football/teams/aston-villa एस्टन भिल्ला फुटबल क्लब] बीबीसीमा

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>ftpfhw7liz50p9bqhadn7r4i01hw6pk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साउथह्याम्प्टन फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77173</id>
    <revision>
      <id>1363570</id>
      <parentid>1168889</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]] हटाइयो; [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4461" sha1="q37q5rlojs4b405py29gvxjp1ds5pic" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = साउथह्याम्प्टन एफ.सी
| image = [[File:FC Southampton.png|200px]]
| fullname = साउथह्याम्प्टन फुटबल क्लब
| current  = 
| nickname = द सेन्ट्स
| founded  = {{Start date and age|1885|11|21|df=yes}} ''सेन्ट मेरिज वाईएमएको रूपमा''
| ground = [[सेन्ट मेरिज स्टेडियम]]
| capacity = ३२,५०५&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://premierleague.com/en-gb/about/handbook-2014-15.html|title=Premier League Handbook Season 2014/15 |format=PDF |accessdate=10 November 2014 |work=[[Premier League]]}}&lt;/ref&gt;
| owner = क्याथरिना लिएभेर
| chairman = [[राल्फ क्रुएगर]]&lt;ref name=&quot;BBC 26545304&quot;&gt;{{cite web|title=Ralph Krueger named Southampton chairman|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/26545304|publisher=BBC Sport|accessdate=12 March 2014|date=12 March 2014}}&lt;/ref&gt;
| manager = [[मार्क ह्यूजेस]]&lt;ref name=&quot;SFC Koeman statement&quot;&gt;{{cite web|title=Koeman appointed First Team Manager|url=http://www.saintsfc.co.uk/news/article/16062014-ronald-koeman-appointed-1645420.aspx|publisher=Southampton FC|accessdate=16 June 2014|date=16 June 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140618204643/http://www.saintsfc.co.uk/news/article/16062014-ronald-koeman-appointed-1645420.aspx |date=18 June 2014 }}&lt;/ref&gt;
| league = [[प्रिमियर लिग]]
| season = २०१६-१७
| position = 
| pattern_la1 = _southampton2223h
| pattern_b1 = _southampton2223h
| pattern_ra1 = _southampton2223h
| pattern_sh1 = _southampton2223h
| pattern_so1 = _southampton2223hl
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000000
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _southampton2223a
| pattern_b2 = _southampton2223a
| pattern_ra2 = _southampton2223a
| pattern_sh2 = _southampton2223a
| pattern_so2 = _southampton2223al
| leftarm2 = 78C1D5
| body2 = 78C1D5
| rightarm2 = 78C1D5
| shorts2 = 004860
| socks2 = 78C1D5
| pattern_la3 = _southampton2223t
| pattern_b3 = _southampton2223t
| pattern_ra3 = _southampton2223t
| pattern_sh3 = _southampton2223t
| pattern_so3 = _southampton2223t
| leftarm3 = 2D392D
| body3 = 2D392D
| rightarm3 = 2D392D
| shorts3 = 182420
| socks3 = 2D392D
| website     = http://www.saintsfc.co.uk/page/Home/
}}
'''साउथह्याम्प्टन फुटबल क्लब''' {{IPAc-en|audio=en-uk-Southampton.ogg|s|aʊ|θ|ˈ|æ|m|p|t|ən|,_|-|h|æ|m|p|t|ən}} एक प्रसिद्ध अङ्ग्रेजी फुटबल क्लब हो जुन [[बेलायत|इङ्गल्याण्ड]]को [[साउथह्याम्प्टन]] नगरको [[ह्याम्पशिर]]मा स्थित छ । यो क्लबको घरेलु मैदान [[सेन्ट मेरिज स्टेडियम]] हो ।&lt;ref name=&quot;School of Science&quot;&gt;{{cite book|last=Corbett|first=James|title=School of Science|date=|publisher=Macmillan|isbn=978-1-4050-3431-9}}&lt;/ref&gt; यो क्लब वर्तमानमा इङ्गलिस [[प्रिमियर लिग]] खेल्ने गर्छ ।

==इतिहास==
{{ठुटो}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{commonscat|Southampton FC|साउथह्याम्प्टन फुटबल क्लब}}
*[http://www.saintsfc.co.uk/page/Home/ साउथह्याम्प्टन फुटबल क्लबको आधिकारिक वेबसाइट]
*[http://www.bbc.com/sport/football/teams/southampton साउथह्याम्प्टन फुटबल] बीबीसीमा
*[http://www.skysports.com/football/teams/southampton साउथह्याम्प्टन फुटबल] स्काई स्पोर्ट्समा
*[http://www.premierleague.com/page/southampton साउथह्याम्प्टन फुटबल]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} प्रिमियर लिगमा

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>q37q5rlojs4b405py29gvxjp1ds5pic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:जर्मनीका फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>79117</id>
    <revision>
      <id>1363558</id>
      <parentid>689524</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]] हटाइयो; [[श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="270" sha1="iiw01n0tucfc1dnelk8ohgm3pkobbdz" xml:space="preserve">{{Commonscat|Association football clubs of Germany|जर्मनीका फुटबल क्लबहरू}}

[[श्रेणी:जर्मनीमा फुटबल]]
[[श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>iiw01n0tucfc1dnelk8ohgm3pkobbdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भ्यालेन्सिया सीएफ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79137</id>
    <revision>
      <id>1363588</id>
      <parentid>1238748</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा +[[श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू]]; ±[[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]]→[[श्रेणी:स्पेनका फुटबल क्लबहरू]]</comment>
      <origin>1363588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4081" sha1="1nvap3s11ublutgo2dmkmxrl6oniv3m" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname    = भ्यालेन्सिया
| current     = २०१५-१६ भ्यालेन्सिया सीएफ सिजन
| image       = 
| fullname    = भ्यालेन्सिया क्लब डि फुटबल
| nickname    = ''[[Che (Spanish)|Los Che]]''&lt;br&gt;''Els Taronges'' (The Oranges)&lt;br&gt; ''Valencianistes'' &lt;br&gt;''Les rates penades'' (The Bats)
| founded     = {{Start date and years ago|df=yes|1919|3|18}}
| ground      = [[:en:Mestalla Stadium|मेस्टल्ला स्टेडियम]]
| capacity    = ४९,५००
| owner       = [[:en:Peter Lim|पिटर लिम]]
| chrtitle    = अध्यक्ष 
| chairman    = अनिल मुर्थि
| manager     = मार्सेलिनो
| league      = [[ला लिगा]]
| season      = २०१७-२८
| position    = ला लिगा, चौंंथा
| website     = http://www.valenciacf.com/
| pattern_la1 = _valencia2425h
| pattern_b1 = _valencia2425h
| pattern_ra1 = _valencia2425h
| pattern_sh1 = _valencia2425h
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _valencia2425h
| pattern_b2 = _valencia2425a
| pattern_ra2 = _valencia2425h
| pattern_sh2 = _valencia2425h
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _valencia2425t
| pattern_b3 = _valencia2425t
| pattern_ra3 = _valencia2425t
| pattern_sh3 = _valencia2425t
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FC8228
| body3 = FC8228
| rightarm3 = FC8228
| shorts3 = 47785A
| socks3 = 47785A
}}
'''भ्यालेन्सिया क्लब डी फुटबल''' ({{IPA-es|baˈlenθja ˈkluβ ðe ˈfuðbol|lang}}, {{lang-va|València Club de Futbol}} {{IPA-ca|vaˈlensia ˈklub de fubˈbɔɫ|}};&lt;ref&gt;[http://www.valenciacf.com/va/ElClub/ClubHistoria.html Valencia CF history in Valencian (named València CF in article)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127091803/http://www.valenciacf.com/va/ElClub/ClubHistoria.html |date=2011-11-27 }},&lt;/ref&gt;  '''भ्यालेन्सिया सीएफ''', '''भ्यालेन्सिया'''  वा '''''लस चे''''') नामले चिनिने भ्यालेन्सियामा अवस्थित स्पेनिस फुटबल क्लब हो । [[ला लिगा]]मा खेल्ने यो क्लब सफल र ठुलो क्लब हो । ६ [[ला लिगा]] र ७ [[कोपा डेल रे]] जितेको यस क्लबले २ पटक [[यूइएफए सुपर कप]] समेत जितेको छ । साथै यो क्लब दुइ पटक [[युइएफए च्याम्पियन्स लिग]]को फाइनल पनि खेलेको क्लब हो जहाँ उ दुवै पटक पराजीत भएको थियो ।

सन् १९१९ मा स्थापना गरिएको यस क्लबको घरेलु मैदान १९२३ यता [[मेस्टल्ला स्टेडीयम]] रहेको छ ।

[[एफसी बार्सिलोना]] र [[रियल म्याड्रिड]] पछि भ्यालेन्सिया फुटबल क्लब स्पेनमा सबभन्दा बढी समर्थन गरिने तेस्रो ठूलो क्लब हो । &lt;ref&gt;[http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf Sociological Investigation Center&amp;nbsp;– CIS, May barometers] {{es icon}}&lt;/ref&gt;
{{Commonscat|Valencia CF}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

{{ठुटो}}

[[श्रेणी:स्पेनका फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू]]</text>
      <sha1>1nvap3s11ublutgo2dmkmxrl6oniv3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>द्रुपद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80572</id>
    <revision>
      <id>1363518</id>
      <parentid>1346779</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T16:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1363518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18491" sha1="elzakevx6tct68dmwfuwea2dhtw96vg" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|महाभारतमा पाञ्चाल राज्यका शासक}}
{{Infobox character
| info-hdr = जानकारी
| series = 
| image = File:Drupada at Draupadi's svayamvara.jpg
| alt = 
| caption = द्रौपदीको [[स्वयंवर]] समारोहमा द्रुपद, २०औँ शताब्दीको चित्र
| weapon = [[गदा]], [[धनुष र बाण]]
| family = पृषत (पिता)&lt;br&gt;सुचित्र (भाइ)
| spouse = [[पृषती]] (मुख्य रानी)
| children = [[धृष्टद्युम्न]], [[शिखण्डी]], [[सत्यजित]], [[उत्तमौजा र युधामन्यु|उत्तमौजा, युधामन्यु]] र अन्य ६ छोराहरू&lt;br&gt;[[द्रौपदी]] (छोरी)
}}

'''द्रुपद''' &lt;ref name=&quot;spokensanskrit&quot;&gt;{{cite web|url=http://spokensanskrit.de/index.php?script=HK&amp;beginning=0+&amp;tinput=+drupada&amp;trans=Translate&amp;direction=AU|title=Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit|publisher=spokensanskrit.de|access-date=2015-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015205444/http://spokensanskrit.de/index.php?script=HK&amp;beginning=0+&amp;tinput=+drupada&amp;trans=Translate&amp;direction=AU|archive-date=15 October 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;), जसलाई '''यज्ञसेन''',&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hiltebeitel|first=Alf|url=https://books.google.com/books?id=U4NF8pYxdvIC&amp;q=yaj%C3%B1asen%C4%AB&amp;pg=PA490|title=Dharma: Its Early History in Law, Religion, and Narrative|date=2011-08-17|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-539423-8|language=en}}&lt;/ref&gt; को नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु महाकाव्य ''[[महाभारत]]'' मा दक्षिण [[पाञ्चाल]]का राजा हुन्। उनी महाकाव्यकी नायिका [[द्रौपदी]]का पिता हुन्। [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा १ [[अक्षौहिणी]] सेनाको प्रमुखका रूपमा द्रुपदले आफ्ना ज्वाइँहरू [[पाण्डव]]को पक्षबाट लडेका थिए र उनको मृत्यु आफ्ना बाल्यकालका मित्र तथा प्रतिद्वन्द्वी [[द्रोणाचार्य|द्रोण]]को हातबाट भएको थियो।

== प्रारम्भिक जीवन र परिवार ==
[[File:Drona and the Fire of Friendship.png|thumb|एक युवा द्रुपद (बायाँ) र द्रोणको चित्रण]]
[[महाभारत]]का अनुसार, द्रुपद [[पाञ्चाल राज्य|पाञ्चाल राज्य]]का राजा पृषतका छोरा हुन् र उनको जन्मको नाम यज्ञसेन थियो। केही [[पुराण|पौराणिक शास्त्रहरू]]ले यसको विपरीत वंशावली प्रदान गर्छन्, जसअनुसार द्रुपद सोमका छोरा हुन् र पृषत सोमका पजुबा हुन्।&lt;ref name = &quot;VM&quot; &gt;Puranic Encyclopedia: a comprehensive dictionary with special reference to the epic and Puranic literature, Vettam Mani, Motilal Banarsidass, Delhi, 1975, [https://archive.org/stream/puranicencyclopa00maniuoft#page/251/mode/2up 251]&lt;/ref&gt;

द्रुपदको प्रारम्भिक जीवनको वर्णन महाकाव्यको [[आदि पर्व]]मा गरिएको छ। जसअनुसार उनी शिक्षाका लागि ऋषि [[भारद्वाज]]को आश्रममा जान्छन् र भारद्वाजका पुत्र तथा आफ्ना सहपाठी [[द्रोणाचार्य|द्रोण]]सँग मित्रता गर्छन्। द्रुपदले द्रोणलाई आफू राजा बनेपछि आफ्नो आधा राज्य द्रोणसँग बाँड्ने आश्वासन दिन्छन्। शिक्षा पूरा गरेपछि, द्रुपद पाञ्चाल फर्कन्छन् र पृषतको मृत्युपछि त्यहाँका राजा बन्छन्।&lt;ref name = &quot;VM&quot; /&gt;

''महाभारत'' मा द्रुपदकी पत्नीलाई [[पृषती]] भनेर सम्बोधन गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Karve |first=Irawati |url=https://books.google.com/books?id=uJz4ZWsRcsAC&amp;q=Prishati |title=Yuganta: The End of an Epoch |date=July 2006 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-1424-9 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[उद्योग पर्व]] (महाभारतको पाँचौँ पुस्तक) मा वर्णित 'अम्बोपाख्यान' प्रसङ्गले बताउँछ कि द्रुपद लामो समयसम्म सन्तानविहीन रहन्छन्, जबसम्म उनले कठोर [[तपस्या]]द्वारा भगवान् [[शिव]]लाई प्रसन्न तुल्याउँदैनन्। फलस्वरूप, उनको पहिलो सन्तानको रूपमा [[शिखण्डी|शिखण्डिनी]] जन्मन्छिन्, जो महिलाको रूपमा जन्मिए पनि शिवको निर्देशनमा पुरुषको रूपमा हुर्काइन्छ। द्रुपदले पछि शिखण्डिनीको विवाह [[दशार्ण]]की राजकुमारीसँग गराइदिन्छन्। तर जब उनको वास्तविक पहिचान खुल्छ, दशार्णका राजाले द्रुपद विरुद्ध युद्धको घोषणा गर्छन्। अन्ततः एक यक्षको सहयोगमा शिखण्डिनीले लिङ्ग परिवर्तन गरी पुरुष 'शिखण्डी' बन्छन्।

शिखण्डी बाहेक, द्रुपद [[उत्तमौजा]] र [[युधामन्यु]]का पिता पनि हुन्, ती दुई राजकुमार जसले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]को समयमा नायक [[अर्जुन]]को रक्षा गरेका थिए। प्रमाणित संस्करणमा द्रुपदका एघार छोराहरू भएको उल्लेख छ, जसमा माथि उल्लेखित बाहेक अन्य नामहरू पनि छन्: [[महाभारतका पात्रहरू#सत्यजित|सत्यजित]], कुमार, वृक, पाञ्चाल्य, सुरथ, शत्रुञ्जय र जनमेजय।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Buitenen |first=J. A. B. van |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Mahabharata_Volume_3/wFtXBGNn0aUC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=cekitana&amp;pg=PA322&amp;printsec=frontcover |title=The Mahabharata, Volume 3: Book 4: The Book of the Virata; Book 5: The Book of the Effort |last2=Fitzgerald |first2=James L. |date=1973 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-84665-1 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== शासनकाल ==
पृषतको मृत्युपछि द्रुपद पाञ्चालका राजा बन्छन्। महाकाव्यको ''आदि पर्व'' अनुसार उनको राजधानीलाई [[काम्पिल्य]] भनिन्थ्यो।&lt;ref name=&quot;urday&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.urday.in/swayamvar.htm |title=Mahabharat - Draupadi'S Swayamvar |publisher=urday.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140310002431/http://www.urday.in/swayamvar.htm |archive-date=10 March 2014 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; यसैबीच, द्रोण गरिबीको जीवन बिताइरहेका हुन्छन्। तर जब उनका छोरा [[अश्वत्थामा]]लाई दूध समेत किन्न नसक्ने गरिब भनेर जिस्काइन्छ, तब उनी मद्दतका लागि द्रुपदकहाँ जान्छन्। अब आफ्नो उच्च ओहदाप्रति सचेत भइसकेका द्रुपदले उनीहरूबीचको मित्रतालाई स्वीकार गर्न इन्कार गर्छन् र द्रोणलाई भिखारी भन्दै तिरस्कार गर्छन्।&lt;ref name = &quot;VM&quot; /&gt;

यस अपमानबाट द्रोण क्रुद्ध हुन्छन् र बदला लिने कसम खान्छन्। दरबार छोडेपछि उनी द्रुपदको सामना गर्न सक्ने शिष्यहरूको खोजीमा भौँतारिन्छन्। पछि उनलाई [[भीष्म]]ले [[कुरु राज्य|कुरु]] राजकुमारहरू—[[पाण्डव]] र [[कौरव]] भाइहरूलाई तालिम दिन नियुक्त गर्छन्। उनीहरूको सैन्य शिक्षा समाप्त भएपछि, द्रोणले उनीहरूसँग आफ्नो गुरुदक्षिणाको रूपमा द्रुपदलाई हराएर बन्दी बनाउन माग गर्छन्। राजकुमारहरूले द्रुपदमाथि आक्रमण गर्छन्, तर द्रुपदले सबै कौरवहरूलाई हराइदिन्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01141.htm|title=The Mahabharata, Book 1: Adi Parva: Sambhava Parva: Section CXL|website=www.sacred-texts.com|access-date=2018-01-15}}&lt;/ref&gt; त्यसपछि [[अर्जुन]]को नेतृत्वमा पाण्डवहरूले द्रुपदलाई बन्दी बनाएर डोरीले बाँधी द्रोणकहाँ ल्याउँछन्। द्रुपदको अनुरोधमा, द्रोण भविष्यमा मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध कायम राख्न सहमत हुन्छन्। द्रुपदलाई मुक्त गरिन्छ, तर पाञ्चाल देशलाई दुई भागमा विभाजन गरिन्छ, जसको एक भाग द्रुपदलाई र अर्को भाग द्रोणलाई दिइन्छ।&lt;ref name = &quot;VM&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sacred-texts&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01132.htm |title=The Mahabharata, Book 1: Adi Parva: Sambhava Parva: Section CXXXI|publisher=sacred-texts.com|access-date=2015-05-20}}&lt;/ref&gt;

[[File:Birth of Draupadi from Holy fire.jpg|thumb|सन् १९४० को एक चित्र जसमा यज्ञबाट द्रौपदीको जन्म भएको देखाइएको छ; द्रुपद (आफ्नी पत्नीसँग वेदी नजिकै बसेका) उनको जन्मको उत्सव मनाउँदैछन्।]]

यद्यपि दुवै राज्यहरू मैत्रीपूर्ण सम्बन्धमा हुन्छन्, द्रुपदले द्रोणको हातबाट भएको आफ्नो अपमान बिर्सन सक्दैनन्। आफू वा आफ्ना सन्तानहरू द्रोणलाई हराउन सक्षम नभएको महसुस गर्दै, द्रुपद द्रोणसँग बदला लिन सक्ने शक्तिशाली छोरा प्राप्त गर्ने इच्छा गर्छन्। उनले धेरै ऋषिहरूसँग परामर्श गर्छन् र अन्ततः याज र उपयाज नामक दुई ऋषि दाजुभाइलाई शक्तिशाली छोरा प्राप्त गर्न मद्दतको लागि अनुरोध गर्छन्। सुरुमा उनीहरूले अस्वीकार गर्छन्, तर द्रुपदले एक वर्षसम्म उनीहरूको सेवा गरेपछि, उनीहरू एक [[पुत्रकामेष्टि]] [[यज्ञ]] गर्न सहमत हुन्छन्। यज्ञ सम्पन्न भएपछि, उनीहरूले द्रुपदकी पत्नी [[पृषती]]लाई हवि (प्रसाद) ग्रहण गर्न निर्देशन दिन्छन्। तर उनले आफ्नो मुखमा केसरको लेप भएको र आफू धोएर नआउन्जेल पर्खन आग्रह गर्दै अस्वीकार गर्छिन्। उनको असामयिक अनुरोधको आलोचना गर्दै, याजले उक्त हवि यज्ञको वेदीमा खन्याइदिन्छन्। त्यहाँबाट एक बालक र एक बालिकाको जन्म हुन्छ, जसले द्रुपद र पृषतीलाई आफ्ना अभिभावकको रूपमा स्वीकार गर्छन्। उनीहरूको नाम क्रमशः [[धृष्टद्युम्न]] र कृष्णा ([[द्रौपदी]]) राखिन्छ। उनीहरूको जन्मसँगै एक आकाशवाणी हुन्छ कि धृष्टद्युम्नले द्रोणको हत्या गर्नेछन् र द्रौपदीले कौरवहरूको अन्त्य गराउनेछिन्।&lt;ref name = &quot;VM&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sargeant|first1=Winthrop|last2=Smith|first2=Huston|title=The Bhagavad Gītā|url=https://books.google.com/books?id=COuy5CDAqt4C&amp;pg=PA16|year=2009|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-2841-3|page=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bonnefoy|first=Yves|title=Asian Mythologies|url=https://books.google.com/books?id=r4I-FsZCzJEC&amp;pg=PA56|year=1993|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-06456-7|page=56}}&lt;/ref&gt;

== कुरुक्षेत्र युद्धमा भूमिका ==
द्रुपदले [[कुरुक्षेत्र युद्ध]]मा [[पाण्डव]]हरूको पक्षबाट लडेका थिए। [[भीष्म]]ले उनलाई 'महारथी' को संज्ञा दिएका थिए। युद्धको पहिलो दिन उनले [[जयद्रथ]]सँग युद्ध गर्छन्। लामो समयसम्म चलेको द्वन्द्वपछि द्रुपद अन्ततः पराजित हुन्छन् र युद्धभूमिबाट पछि हट्छन्। १४औँ दिनको रातमा, उनी [[वृषसेन]]द्वारा पराजित हुन्छन् र बेहोस हुन्छन्। उनलाई युद्धभूमिबाट बाहिर लैजाँदा वृषसेनले उनको अधिकांश सेनाको पनि संहार गर्छन्।&lt;ref name=&quot;urday2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.urday.in/mpermission.htm |title=MAHABHARATA - Yudhistra's Permission |publisher=urday.in |access-date=2015-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531041757/http://www.urday.in/mpermission.htm |archive-date=31 May 2014 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; उनले राजा [[विराट (राजा)|विराट]]सँग मिलेर युद्ध गर्छन् र युद्धको १५औँ दिनमा [[द्रोणाचार्य|द्रोण]]को हातबाट मारिन्छन्। लामो तरवार युद्धपछि उनी नराम्ररी घाइते हुन्छन् र अन्ततः द्रोणद्वारा मारिन्छन्। उनको मृत्युपछि, द्रोणले आँखाभरि आँसु पार्दै आफ्नो साथीलाई मार्नु परेकोमा दुःख व्यक्त गर्दै उनको शरीरलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्छन्।&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;{{cite book|title=The Mahabharata, Book 7: Drona Parva|author=Ganguli, K.M.|date=2014|publisher=Netlancers Inc|url=https://books.google.com/books?id=HLLrAgAAQBAJ}}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

{{कुरुक्षेत्र युद्धका योद्धा}}
{{महाभारत}}

[[श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू]]</text>
      <sha1>elzakevx6tct68dmwfuwea2dhtw96vg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:नेपालका फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84922</id>
    <revision>
      <id>1363560</id>
      <parentid>551832</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:21:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:फुटबल]] हटाइयो; [[श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="miig0vbopyw5mh0fidhalhgotc7atrb" xml:space="preserve">[[श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>miig0vbopyw5mh0fidhalhgotc7atrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एरिक बेली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87608</id>
    <revision>
      <id>1363609</id>
      <parentid>1081698</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T10:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dhakkuannu</username>
        <id>40281</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1363609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3326" sha1="jp7qec1jff9abufeio28331w3zygbiv" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name           = एरिक बेली
| image          = Eric Bailly 2021.jpg
| image_size     = 180px
| caption        = बेली सन् २०२२ मा [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर युनाइटेड]]का लागि खेल्दै 
| fullname       = एरिक बर्ट्रन्ट बेलि&lt;ref&gt;{{cite web |title=Squads for 2016/17 Premier League confirmed |url=https://www.premierleague.com/news/84136 |publisher=Premier League |date=1 September 2016 |accessdate=11 September 2016}}&lt;/ref&gt;
| birth_date     = {{birth date and age|1994|4|12|df=y}}
| birth_place    = [[बेङगरभिल]], आईभेरि कोस्ट
| height         = १.८७ मि&lt;ref&gt;{{cite web |title=Eric Bailly |url=https://www.premierleague.com/players/12937/Eric-Bailly/overview |publisher=Premier League |accessdate=27 September 2017}}&lt;/ref&gt;
| position       = [[रक्षापङ्क्ति]]
| currentclub    = [[वोभिडो]]
| clubnumber     = २
| youthyears1    = २०११–२०१३ |youthclubs1 = [[:en:RCD Espanyol|इस्प्यानुयोल]]
| years1         = २०१३–२०१४ |clubs1 = [[:en:RCD Espanyol|इस्प्यानियोल बि]]                |caps1 = २१ |goals1 = ०
| years2         = २०१४–२०१५ |clubs2 = [[:en:RCD Espanyol|इस्प्यानियोल]]                    |caps2 = ५  |goals2 = ०
| years3         = २०१५–२०१६ |clubs3 = [[:en:Villarreal CF|भेलरीयाल]]                 |caps3 = ३५ |goals3 = ०
| years4         = २०१६–     |clubs4 =[[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर युनाइटेड]] |caps4 = ७० |goals4 = १  |years5= २०२२- |clubs5= [[मार्सल ]] |caps5= ३ |goals5 =०
| nationalyears1 = २०१५–     |nationalteam1 = [[आइभोरी कोस्ट राष्ट्रिय फुटबल टोली|आइभोरि कोस्ट]] |nationalcaps1 = ४६ |nationalgoals1 = २
| pcupdate       = १० अगस्त २०१८
| ntupdate       = २०:३१, ३० मर्च २०१८ (UTC)
}}
'''एरिक बेली''' आइभोरी कोस्टका राष्ट्रिय टिम तथा [[म्यानचेस्टर युनाइटेड फुटबल क्लब|म्यानचेस्टर युनाइटेड]]का खेलाडी हुन् । उनी रक्षापङ्क्ति स्थानबाट खेल्छन् । सन् २०१६ देखि म्यान्चेष्टर युनाइटेडमा आवद्ध हुँदा उनी चर्चामा आएका हुन् ।

==स्रोत==
{{सन्दर्भसूची}}
==यो पनि हेर्नुहोला==

[[श्रेणी:फुटबल खेलाडीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९९४ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]</text>
      <sha1>jp7qec1jff9abufeio28331w3zygbiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:स्पेनमा फुटबल</title>
    <ns>14</ns>
    <id>91372</id>
    <revision>
      <id>1363544</id>
      <parentid>602001</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T05:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>सफाइ गरियो</comment>
      <origin>1363544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="qzm66z45r1jola9p1pbcmqdap5q03dp" xml:space="preserve">{{Commons category}}

[[श्रेणी:स्पेनको खेलकुद]]
[[श्रेणी:फुटबल]]</text>
      <sha1>qzm66z45r1jola9p1pbcmqdap5q03dp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कानेपोखरी गाउँपालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94917</id>
    <revision>
      <id>1363537</id>
      <parentid>1363284</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T03:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36220-38</username>
        <id>79513</id>
      </contributor>
      <comment>/* पर्यटकीय स्थलहरु */</comment>
      <origin>1363537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9513" sha1="5op9eremyctumjv7ft7uzbcu6we2tvt" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- आधारभूत जानकारी  --&gt;| name                     = 
| other_name               =
| native_name              = 
| nickname                 =
| settlement_type          = [[गाउँपालिका]]
| motto                    = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline            =
| image_caption            = 
| image_flag               =
| image_seal               =
| image_map                =
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = कोशी प्रदेशको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
| pushpin_map = Nepal Province1#Nepal
&lt;!-- अवस्थिति--&gt;
| subdivision_type = [[देश]]
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]]
| subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name2 = [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]
|&lt;!-- राजनीति--&gt;
| government_footnotes     =&lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-morang/kanepokhari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type          = 
| leader_title             = अध्यक्ष
| leader_name              = 
राजमति इङ्गनाम &lt;small&gt;  ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]])
| leader_title1            = उपाध्यक्ष
| leader_name1             = 
भोलाप्रसाद अधिकारी &lt;small&gt; ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]])
| established_title        = स्थापित
| established_date         = २७ फागुन २०७३
| unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 82.83&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|population_as_of         = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
|population_footnotes     =&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&amp;district=12&amp;municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_total         = 43193
| population_density_km2   = auto
| population_blank1_title  = Ethnicities
&lt;!-- साधारण जानकारी  --&gt;| timezone                 = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]]
| utc_offset               = +५:४५
| timezone_DST             =
| utc_offset_DST           =
| coordinates              = {{coord|26.67|87.43|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m              = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type         = 
| postal_code              = 
| area_code                = +९७७-०२१
| blank_name               = केन्द्र
| blank_info               = साविक [[वयरवन]] गाविसको कार्यालय
| website                  = [https://www.kanepokharimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes                =
}}

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[मोरङ जिल्ला]]का ८ [[गाउँपालिका]]हरू मध्ये एक हो।&lt;ref name=&quot;गाउँपालिका वा नगरपालिका&quot;&gt;{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/ |date=2017-03-12 }}&lt;/ref&gt; २७ फागुन २०७३ मा, गाउँपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[वयरवन]], [[केरावन]] र [[होक्लाबारी]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू यसमा गाभिएका थिए।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ४३,१९३ रहेको छ भने यहाँ १०,६६३ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ कानेपोखरी गाउँपालिकाको वडागत तथ्याङ्क
|-
! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[होक्लाबारी]] || ५,३४८ || ११.३६ || ४७०.७७
|-
| २ || [[केरावन]] (३, ४, ६–९) || ६,४९६ || १२.८ || ५०७.५०
|-
| ३ || [[वयरवन]] (१–५) || ५,६४८ || १०.८५ || ५२०.५५
|-
| ४ || [[वयरवन]] (६, ७) || ६,४४६ || ९.८६ || ६५३.७५
|-
| ५ || [[केरावन]] (१, २, ५) || ७,३५२ || १२.३६ || ५९४.८२
|-
| ६ || [[वयरवन]] (८) || ६,९७४ || ६.४८ || १,०७६.२३
|-
| ७ || [[वयरवन]] (९) || ४,९२९ || १८.५८ || २६५.२८
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-weight: bold; background: #f2f2f2;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''जम्मा''' || '''४३,१९३''' || '''८२.२९''' || ५२४.८९
|}

== पर्यटकीय स्थलहरु ==
यस क्षेत्रका प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक पर्यटकीय स्थलहरु निम्नरहेका छन 
# कानेपोखरी 
# कालिकोशी सिमसार (मुहान)
# भुल्के सुन्तलि सिमसार क्षेत्र (चौर)
# भलुवा सिमसार
# दहिधाप सिमसार ‌(पार्क)
# ढङ्ढङ्गे मेला (धिमाल जातिको पवित्र स्थल)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kanepokhari - Rural Municipality |url=https://edusanjal.com/local-level/kanepokhari/ |access-date=2026-06-11 |website=Edusanjal}}&lt;/ref&gt;
# किरण पोखरी -होक्लाबारी

== पानीका स्रोतहरु ==
यस क्षेत्रमा रहेका स्थानीय पानीका स्रोत र उत्पति स्थान सहित निम्न रहेकाछन । 
# कालीकोशी खोला (मैदानी नदी)
# भलुवा खोला  (मैदानी नदी)
# दहि खोला  (मैदानी नदी)
# ज्यामिरे खोला  (मैदानी नदी)
# डास खोला (चुरे-भावर नदी)
# चिसाङ खोला (चुरे-भावर नदी)

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
{{मोरङ जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://www.ddcmorang.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, मोरङ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918064452/http://ddcmorang.gov.np/ |date=2020-09-18 }}

[[श्रेणी:मोरङ जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कोशी प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>5op9eremyctumjv7ft7uzbcu6we2tvt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363538</id>
      <parentid>1363537</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T03:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36220-38</username>
        <id>79513</id>
      </contributor>
      <comment>/* पर्यटकीय स्थलहरु */</comment>
      <origin>1363538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10128" sha1="e06lzpx0iwq32n5fyc49ln9p5npqn0e" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- आधारभूत जानकारी  --&gt;| name                     = 
| other_name               =
| native_name              = 
| nickname                 =
| settlement_type          = [[गाउँपालिका]]
| motto                    = &lt;!-- images and maps  --&gt;
| image_skyline            =
| image_caption            = 
| image_flag               =
| image_seal               =
| image_map                =
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_map_caption = कोशी प्रदेशको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति
| pushpin_map = Nepal Province1#Nepal
&lt;!-- अवस्थिति--&gt;
| subdivision_type = [[देश]]
| subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}}
| subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]]
| subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]
| subdivision_name2 = [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]]
|&lt;!-- राजनीति--&gt;
| government_footnotes     =&lt;ref name=&quot;निर्वाचन २०७९&quot;&gt;{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-morang/kanepokhari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}&lt;/ref&gt;
| government_type          = 
| leader_title             = अध्यक्ष
| leader_name              = 
राजमति इङ्गनाम &lt;small&gt;  ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]])
| leader_title1            = उपाध्यक्ष
| leader_name1             = 
भोलाप्रसाद अधिकारी &lt;small&gt; ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]])
| established_title        = स्थापित
| established_date         = २७ फागुन २०७३
| unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 82.83&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|population_as_of         = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]
|population_footnotes     =&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;&gt;{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&amp;district=12&amp;municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
| population_total         = 43193
| population_density_km2   = auto
| population_blank1_title  = Ethnicities
&lt;!-- साधारण जानकारी  --&gt;| timezone                 = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]]
| utc_offset               = +५:४५
| timezone_DST             =
| utc_offset_DST           =
| coordinates              = {{coord|26.67|87.43|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}}
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m              = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type         = 
| postal_code              = 
| area_code                = +९७७-०२१
| blank_name               = केन्द्र
| blank_info               = साविक [[वयरवन]] गाविसको कार्यालय
| website                  = [https://www.kanepokharimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट]
| footnotes                =
}}

'''{{पृष्ठको नाम}}''' [[मोरङ जिल्ला]]का ८ [[गाउँपालिका]]हरू मध्ये एक हो।&lt;ref name=&quot;गाउँपालिका वा नगरपालिका&quot;&gt;{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/ |date=2017-03-12 }}&lt;/ref&gt; २७ फागुन २०७३ मा, गाउँपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[वयरवन]], [[केरावन]] र [[होक्लाबारी]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू यसमा गाभिएका थिए।

==जनसङ्ख्या==
[[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ४३,१९३ रहेको छ भने यहाँ १०,६६३ घरधुरी रहेका छन्।&lt;ref name=&quot;जनगणना २०७८&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ कानेपोखरी गाउँपालिकाको वडागत तथ्याङ्क
|-
! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.)
|-
| १ || [[होक्लाबारी]] || ५,३४८ || ११.३६ || ४७०.७७
|-
| २ || [[केरावन]] (३, ४, ६–९) || ६,४९६ || १२.८ || ५०७.५०
|-
| ३ || [[वयरवन]] (१–५) || ५,६४८ || १०.८५ || ५२०.५५
|-
| ४ || [[वयरवन]] (६, ७) || ६,४४६ || ९.८६ || ६५३.७५
|-
| ५ || [[केरावन]] (१, २, ५) || ७,३५२ || १२.३६ || ५९४.८२
|-
| ६ || [[वयरवन]] (८) || ६,९७४ || ६.४८ || १,०७६.२३
|-
| ७ || [[वयरवन]] (९) || ४,९२९ || १८.५८ || २६५.२८
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-weight: bold; background: #f2f2f2;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''जम्मा''' || '''४३,१९३''' || '''८२.२९''' || ५२४.८९
|}

== पर्यटकीय स्थलहरु ==
यस क्षेत्रका प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक पर्यटकीय स्थलहरु निम्नरहेका छन 
# कानेपोखरी 
# कालिकोशी सिमसार (मुहान)
# भुल्के सुन्तलि सिमसार क्षेत्र (चौर)
# भलुवा सिमसार
# दहिधाप सिमसार ‌(पार्क)
# ढङ्ढङ्गे मेला (धिमाल जातिको पवित्र स्थल)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kanepokhari - Rural Municipality |url=https://edusanjal.com/local-level/kanepokhari/ |access-date=2026-06-11 |website=Edusanjal}}&lt;/ref&gt;
# किरण पोखरी -होक्लाबारी

== पानीका स्रोतहरु ==
यस क्षेत्रमा रहेका स्थानीय पानीका स्रोत र उत्पति स्थान सहित निम्न रहेकाछन । 
# कालीकोशी खोला (मैदानी नदी)
# भलुवा खोला  (मैदानी नदी)
# दहि खोला  (मैदानी नदी)
# ज्यामिरे खोला  (मैदानी नदी)
# डास खोला (चुरे-भावर नदी)
#चिसाङ खोला (चुरे-भावर नदी)

== जंगल क्षेत्रः ==

==== १. चारकोशे झाडी (महेन्द्र राजमार्ग उत्तर तथा दक्षिण तर्फ)&lt;ref&gt;{{Cite web |title= |url= |url-status=https://www.kanepokharimun.gov.np/content/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF}}&lt;/ref&gt; ====

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
{{मोरङ जिल्लाका स्थानीय तहहरू}}

==बाह्य कडीहरू==
*[http://www.ddcmorang.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, मोरङ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918064452/http://ddcmorang.gov.np/ |date=2020-09-18 }}

[[श्रेणी:मोरङ जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]]
[[श्रेणी:कोशी प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]]</text>
      <sha1>e06lzpx0iwq32n5fyc49ln9p5npqn0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:स्पेनका फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94971</id>
    <revision>
      <id>1363543</id>
      <parentid>689522</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T05:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>सफाइ गरियो</comment>
      <origin>1363543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="2bihpwc9nanl1xeorvfcop6qcrf8ash" xml:space="preserve">{{Commons category|Association football clubs in Spain}}

[[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:स्पेनमा फुटबल]]</text>
      <sha1>2bihpwc9nanl1xeorvfcop6qcrf8ash</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363561</id>
      <parentid>1363543</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]] हटाइयो; [[श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="nezdio4w9ulz48k7kes1tvk73dugjhl" xml:space="preserve">{{Commons category|Association football clubs in Spain}}

[[श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:स्पेनमा फुटबल]]</text>
      <sha1>nezdio4w9ulz48k7kes1tvk73dugjhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रजेप तैयप एर्दोगान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98511</id>
    <revision>
      <id>1363508</id>
      <parentid>1258642</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T14:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1363508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6998" sha1="reblkgipcphqlrezsugp3k45bgoqgv5" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix    = [[महामहिम]]
| image               = Recep Tayyip Erdogan in Ukraine.jpg
| caption             = 
| signature           = Signature Recep Tayyip Erdogan.svg
| residence           = प्रेसिदेन्सियल कम्प्लेक्स, [[अङ्कारा]]
| party               = [[Justice and Development Party (Turkey)|Justice and Development]] (2001–2014; 2017–present)
| otherparty          = {{plainlist|
*[[National Salvation Party]] (before 1981)
*[[Welfare Party]] (1983–1998)
*[[Virtue Party]] (1998–2001)
}}
| office1             = १२ औं राष्ट्रपति, टर्की
| predecessor1        = [[अब्दुल्लाह गुल]]
| primeminister1      = [[Ahmet Davutoğlu]]&lt;br /&gt;(2014–2016)&lt;br /&gt; [[Binali Yıldırım]]&lt;br /&gt;(2016–2018)
| vicepresident1      = [[Fuat Oktay]]&lt;br /&gt;(since 2018)
| successor1          = 
| term_start1         = 28 August 2014
| term_end1           = 
| office3             = नेता, जस्टिस एण्ड डेभलपमेन्ट पार्टी
| predecessor3        = Binali Yıldırım
| term_start3         = 21 May 2017
| term_end3           = 
| predecessor4        = Position established
| successor4          = Ahmet Davutoğlu
| term_start4         = 14 August 2001
| term_end4           = 27 August 2014
| deputy2             = 
| office2             = २५ औं प्रधानमन्त्री टर्की
| predecessor2        = [[अब्दुल्लाह गुल]]
| president2          = [[Ahmet Necdet Sezer]]&lt;br /&gt;अब्दुल्लाह गुल
| successor2          = Ahmet Davutoğlu
| term_start2         = 14 March 2003
| term_end2           = 28 August 2014
| native_name         = {{Nobold|Recep Tayyip Erdoğan}}
| native_name_lang    = tr
}}
'''रजेप तैयप एर्दोगान''' ({{IPA-tr|ɾeˈd͡ʒep tajˈjip ˈæɾdo.an|tr}} जन्म २६ फेब्रुअरी १९५४) एक तुर्केली राजनीतिज्ञ हुन् जो हाल [[टर्की|तुर्की]]को १२औँ राष्ट्रपतिको रूपमा कार्यरत छन्। उनले यसअघि सन् २००३ देखि सन् २०१४ सम्म तुर्कीको प्रधानमन्त्री र सन् १९९४ देखि सन् १९९८ सम्म [[इस्तानबुल]]को नगर प्रमुखको रूपमा सेवा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;foxnews.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2014/08/21/turkey-davutoglu-expected-to-be-docile-prime-minister-with-erdogan-calling/|title=Turkey's Davutoglu expected to be a docile Prime Minister with Erdogan calling the shots|date=21 August 2014|accessdate=27 November 2014|publisher=Fox News|agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/12/08/is-there-still-hope-for-turkish-democracy/|title=Is there still hope for Turkish democracy?|last=Yildirim|first=A. Kadir|date=2016-12-08|work=Washington Post|access-date=2018-06-27|last2=Lynch|first2=Marc|language=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=From Fascism to Populism in History|page=152|year=2019|publisher=University of California Press|first=Federico|last=Finchelstein}}&lt;/ref&gt;

== प्रधानमन्त्री ==

== राष्ट्रपति ==

===इजरायल ===
इजरायली प्रधानमन्त्री [[बेन्जामिन नेतन्याहु]]ले औपचारिक रूपमा गाजामा छापा मार्ने क्रममा ९ जना तुर्केली अभियान कर्मीको मृत्यु भएकोमा माफी मागे पछि टर्की र इजरायलको सम्बन्ध सामान्यकरण हुन् सुरु भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jpost.com/International/Obama-Netanyahu-Erdogan-speak-by-phone-307423|title=Netanyahu apologizes to Turkey over Gaza flotilla|last=Keinon|first=Herb|date=22 March 2014|newspaper=The Jerusalem Post|accessdate=30 August 2014}}&lt;/ref&gt; यद्यपी सन् २०१४ इजरायल-गाजा विवादमा, एर्दोगानाले इजरायललाई &quot;[[एडल्फ हिटलर|हिटलर]] भन्दा पनि क्रुर &quot;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/turkish-prime-minister-says-israel-is-more-barbaric-than-hitler-9617145.html|title=Turkish Prime Minister says Israel is 'more barbaric than Hitler'|date=20 July 2014|newspaper=The Independent|accessdate=4 December 2014}}&lt;/ref&gt; भएको, &quot;राज्य आतङ्कवाद&quot; सञ्चालन गरेको र प्यालेस्टिनी विरुद्ध &quot;नरसंहार प्रयास&quot; गरेको आरोप लगाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jpost.com/Operation-Protective-Edge/Erdogan-accuses-Israel-of-using-terrorism-in-its-operations-against-Hamas-in-Gaza-362759|title=Erdogan accuses Israel of 'using terrorism' in its operations against Hamas in Gaza|last=Ben Solomon|first=Ariel|date=14 July 2014|newspaper=The Jerusalem Poat|accessdate=18 July 2014}}&lt;/ref&gt;

==== चीन ====
टर्की र चीन बीचको द्विपक्षीय व्यापार सन् २००२ मा १ अर्ब डलरबाट सन् २०१७ मा २७ अर्ब डलर मा वृद्धि भएको थियो।&lt;ref name=&quot;wapochina&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/05/16/u-s-ally-turkey-may-have-a-new-best-friend-in-beijing/|title=U.S. ally Turkey may have a new best friend in Beijing|last1=Taylor|first1=Adam|date=16 May 2017|accessdate=17 May 2017|agency=Washington Post}}&lt;/ref&gt; एर्दोगानले टर्की [[युरोपेली सङ्घ]]को सट्टा [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन]]मा सामेल हुन् सक्ने बयान दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-turkey-idUSKBN13G0SS|title=China says would consider Turkish membership of security bloc|date=21 November 2016|accessdate=17 May 2017|agency=Reuters}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:टर्कीका राष्ट्रपतिहरू]]
[[श्रेणी:टर्कीका प्रधानमन्त्रीहरू]]</text>
      <sha1>reblkgipcphqlrezsugp3k45bgoqgv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:फ्रान्सका फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99013</id>
    <revision>
      <id>1363559</id>
      <parentid>665949</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="bi1bb0wmzpasq4evx61j3thab22etml" xml:space="preserve">{{Commons cat|Association football clubs of France|फ्रान्सका फुटबल क्लबहरू}}

[[श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>bi1bb0wmzpasq4evx61j3thab22etml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्रिस्टल प्यालेस फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99014</id>
    <revision>
      <id>1363571</id>
      <parentid>1200568</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:31:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3479" sha1="2d0wdp6aklhm7wakj6ifiv047euonuz" xml:space="preserve">'''क्रिस्टल प्यालेस फुटबल क्लब''' एक अंग्रेजी फुटबल क्लब हो । यो [[लन्डन]]मा आधारित छ । यो क्लब १९०५ मा स्थापित भएको थियो । यस क्लबको घर स्टेडियम सेलहर्स्ट पार्क हो ।
{{Infobox football club
| clubname = क्रिस्टल प्यालेस
| image    =821px-Crystal Palace FC logo.svg.png
| image_size = 175px
| fullname = क्रिस्टल प्यालेस फुटबल क्लब
| nickname = द इगल्स, द ग्ल्याजियर्स
| short name = सिपिएफसी
| founded  = {{Start date and age|df=yes|1905|09|10}}
| ground   = सेलहर्स्ट पार्क
| capacity = २६,३०९&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2015-16.pdf |title=Premier League Handbook Season 2016/17 |format=PDF |accessdate=23 May 2016 |work=[[Premier League]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906045556/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2015-16.pdf |archivedate=6 September 2015 |df=dmy }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906045556/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2015-16.pdf |date=6 September 2015 }}&lt;/ref&gt;
| owntitle   = Owners
| owner = [[Steve Parish (businessman)|Steve Parish]]&lt;br /&gt;[[Joshua Harris (businessman)|Joshua Harris]]&lt;br/&gt;[[David S. Blitzer]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cpfc.co.uk/club/whoswho/|title=Crystal Palace FC - Club Details|website=www.cpfc.co.uk}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008114502/http://www.cpfc.co.uk/club/whoswho/ |date=2016-10-08 }}&lt;/ref&gt;
| chairman = Steve Parish
| manager  = रोय होडसन &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cpfc.co.uk/news/2017/september/roy-hodgson-appointed-palace-manager/|title=Roy Hodgson Appointed Crystal Palace Manager|website=cpfc.co.uk|date=12 September 2017|accessdate=12 September 2017}}&lt;/ref&gt;
| league  = [[प्रिमियर लिग]]
| current  = २०१८–१९ Crystal Palace F.C. season
| website  = http://www.cpfc.co.uk/

| pattern_la1 = _crystalp2324h
| pattern_b1 = _crystalp2324h
| pattern_ra1 = _crystalp2324h
| pattern_sh1 = _crystalp2324h
| pattern_so1 = _crystalp2324hl
| leftarm1 = 0044FF
| body1 = 0044FF
| rightarm1 = 0044FF
| shorts1 = 0044FF
| socks1 = 0044FF
| pattern_la2 = _crystalp2324a
| pattern_b2 = _crystalp2324a
| pattern_ra2 = _crystalp2324a
| pattern_sh2 = _crystalp2324a
| pattern_so2 = _crystalp2324a
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = 6CB1DA
| socks2 = #000000
| pattern_la3 = _crystalp2324t
| pattern_b3 = _crystalp2324t
| pattern_ra3 = _crystalp2324t
| pattern_sh3 = _crystalp2324t
| pattern_so3 = _crystalp2324t
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| shorts3 = 000000
| socks3 = 000000
}}

==सन्दर्भ सामाग्री==

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>2d0wdp6aklhm7wakj6ifiv047euonuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टोटनह्याम हट्स्पर फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99016</id>
    <revision>
      <id>1363572</id>
      <parentid>1117789</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="lakam3w1sgo1wqnxfj8clc2gn1mex29" xml:space="preserve">{{Infobox football club
|nickname = स्पर्स, द लिलिव्हाइट्स
|ground =  टोटनह्याम हट्स्पर स्टेडियम
|capacity = ६२,०६२
|clubname = टोटनह्याम हट्स्पर फुटबल क्लब 
|image = 499px-Tottenham Hotspur.svg.png
|image_size = 100px
|fullname = टोटनह्याम हट्स्पर फुटबल क्लब  
|founded = {{Start date and age|df=yes|1882|9|5}},'''हटस्पर एफसी'''का रूपमा 
|owner = [[:en:ENIC Group|इएनआइसी अन्तर्राष्ट्रिय लिमिटेड]]
|chairman = [[ड्यानियल लेभी (व्यवसायिक)|ड्यानियल लेभी]]
|manager = [[मौरिसियो पोचेततिनो]]
|league     =  [[प्रिमियर लिग]]
| pattern_la1 = _tottenham1920h
| pattern_b1 = _tottenham1920h
| pattern_ra1 = _tottenham1920h
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _tottenham1920h
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000040
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _thfc201920a
| pattern_b2 = _tottenham1920a
| pattern_ra2 = _thfc201920a
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _tottenham1920a
| leftarm2 = 000040
| body2 = 000040
| rightarm2 = 000040
| shorts2 = 000040
| socks2 = 000040
| pattern_la3 = _tottenham2223t1
| pattern_b3 = _tottenham2223t1
| pattern_ra3 = _tottenham2223t1
| pattern_sh3 = _tottenham2223t1
| pattern_so3 = _tottenham2223t1
| leftarm3 = 4CB2D2
| body3 = 4CB2D2
| rightarm3 = 4CB2D2
| shorts3 = 4CB2D2
| socks3 = 4CB2D2
|website = http://www.tottenhamhotspur.com/
|current = २०१८–१९ टोटनह्याम हट्स्पर फुटबल क्लब सिजन
}}
'''टोटनह्याम हट्स्पर फुटबल क्लब''' एक अङ्ग्रेजी फुटबल क्लब हो । यो क्लब अङ्ग्रेजी [[प्रिमियर लिग]]मा खेल्दै आएको छ । यसको वर्तमान स्टेडियम उत्तरी लन्डन अवस्थित व्हाइट हार्ट लेन हो । टोटनह्याम हट्स्पर फुटबल क्लबका कप्तान [[उगो योरिस|ह्युगो लोरिस]] हुन् । यस क्लबको लोकप्रिय उपनाम स्पर्सस हो ।

==इतिहास==

==घरेलु रङ्गशाला==

==खेलाडीहरू==

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>lakam3w1sgo1wqnxfj8clc2gn1mex29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ए.एफ.सी बोर्नमाउथ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99025</id>
    <revision>
      <id>1363573</id>
      <parentid>1297965</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3257" sha1="0hlma3khf9ukr3mriihk8d2aaut5lul" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname    = ए.एफ.सी बोर्नमाउथ
| image       =
| nickname    = द चेरिज, बोस्कोम्ब
| short name  = एएफसीबि
| ground      = [[डिन कोट]] &lt;!-- Vitality Stadium --&gt;
| capacity    = ११,३६०&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.premierleague.com/publications |title=2017/18 Premier League Handbook |website=premierleague.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121225233556/https://www.premierleague.com/publications |date=2012-12-25 }}&lt;/ref&gt;
| image_size  = 
| fullname    = अथ्लेटिक फुटबल क्लब बोर्नमाउथ &lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dunne |first1=Michael |title=Dean Court Days: Harry Redknapp's Reign at Bournemouth |url=https://books.google.co.uk/books?id=2m1YDwAAQBAJ&amp;pg=PT13&amp;lpg=PT13&amp;dq=bournemouth+and+boscombe+athletic+change+name&amp;source=bl&amp;ots=wIsZoLs7rm&amp;sig=woGQjTCEDGOA8PAA9lwrlY6DIF8&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiD-N_k2eDbAhUMJMAKHS94DKg4FBDoAQhDMAQ#v=onepage&amp;q=bournemouth%20and%20boscombe%20athletic%20change%20name&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;
| founded     = {{Start date and age|df=yes|1899}} (बोस्कोम्ब एफ.सी का रूपमा)
| owner       = [[Maxim Demin]]
| chairman    = Jeff Mostyn
| manager     = [[Eddie Howe]]
| mgrtitle    = Manager
| league      = [[प्रिमियर लिग]]
| season      = २०१७-१८
| position    = २० मा १२ औंं
| website     = https://www.afcb.co.uk
&lt;!-- Home Kit --&gt;
| pattern_la1 = _bournemouth1920h
| pattern_b1 = _bournemouth1920h
| pattern_ra1 = _bournemouth1920h
| pattern_sh1 = _bournemouth1920h
| pattern_so1 = _afcb201920h
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
&lt;!-- Away Kit --&gt;
| pattern_la2 = _bournemouth1920a
| pattern_b2 = _bournemouth1920a
| pattern_ra2 = _bournemouth1920a
| pattern_sh2 = _bournemouth1920a
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000055
| body2 = 000055
| rightarm2 = 000055
| shorts2 = 000055
| socks2 = 000055
&lt;!-- Third Kit --&gt;
| pattern_la3=_bournemouth1920t
| pattern_b3=_bournemouth1920t
| pattern_ra3=_bournemouth1920t
| pattern_sh3=_bournemouth1920t
| pattern_so3=_bournemouth1920t
| leftarm3=BFFF00
| body3=BFFF00
| rightarm3=BFFF00
| shorts3=020031
| socks3=BFFF00
| current     = २०१८–१९ A.F.C. Bournemouth season
}}
'''एएफसी बोर्नमाउथ''' एक अंग्रेजी फुटबल क्लब हो । यो क्लब बर्नमाउथमा आधारित छ र फिटनेस फस्ट स्टेडियममा आफ्नो घर खेल खेल्दछन् । यो क्लब १८९९ मा स्थापित भएको थियो । २०१५ -२०१६ सीजनमा, बर्नमाउथ [[प्रिमियर लिग]]मा खेलेका थिए ।

==सन्दर्भहरू==
{{reflist}}
{{कमन्सश्रेणी|A.F.C. Bournemouth}}

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>0hlma3khf9ukr3mriihk8d2aaut5lul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लेस्टर सिटी फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99032</id>
    <revision>
      <id>1363574</id>
      <parentid>1187648</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3089" sha1="abvu361eedizoigovur1ooc08h7efv4" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| nickname    = द फक्सेस
|image        = Leicester City crest.svg
| ground      = किङ पावर स्टेडियम
| capacity    = ३२,३१५&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2015-16.pdf |title=Premier League Handbook Season 2015/16 |format=PDF |accessdate=23 May 2016 |publisher=[[Premier League]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906045556/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2015-16.pdf |archivedate=6 September 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906045556/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2015-16.pdf |date=6 September 2015 }}&lt;/ref&gt;
| pattern_la1 = _leicester2223h
| pattern_b1 = _leicester2223h
| pattern_ra1 = _leicester2223h
| pattern_sh1 = _adidaswhite
| pattern_so1 = _adidaswhitel
| leftarm1 = 0000FF
| body1 = 0000FF
| rightarm1 = 0000FF
| shorts1 = 0000FF
| socks1 = 0000FF
| pattern_la2 = _leicester2122a
| pattern_b2 = _leicester2122a
| pattern_ra2 = _leicester2122a
| pattern_sh2 = _leicester2122a
| pattern_so2 = _leicester2122a
| leftarm2 = D6F3F1
| body2 = D6F3F1
| rightarm2 = D6F3F1
| shorts2 = D6F3F1
| socks2 = D6F3F1
| pattern_la3 = _leicester2122t
| pattern_b3 = _leicester2122t
| pattern_ra3 = _leicester2122t
| pattern_sh3 = _leicester2122t
| pattern_so3 = _leicester2122t
| leftarm3 = 667378
| body3 = 667378
| rightarm3 = 667378
| shorts3 = 000000
| socks3 = FB7ABE
| clubname    = लेस्टर सिटी
| image       =
| fullname    = लेस्टर सिटी फुटबल क्लब
| founded     = {{Start date and age|df=yes|1884}}&lt;br&gt;( ''लेस्टर फोस्सिका रूपमा '')
| owner       = [[किङ पवर अन्तर्राष्ट्रिय ग्रुप]]
| chairman    = [[Vichai Srivaddhanaprabha]]
| manager     = [[Claude Puel]]
| league      = [[प्रिमियर लिग]]
| season      = २०१७-१८
| position    = २० मा ९औँं
| current     = 2018–19 Leicester City F.C. season
| website     = http://www.lcfc.com
}}
'''लेस्टर सिटी फुटबल क्लब''' लेस्टरमा आधारित एक अङ्ग्रेजी फुटबल क्लब हो। क्लबको गृह मैदान लेस्टरमा अवस्थित किङ पावर स्टेडियम हो। उनीहरूले [[प्रिमियर लिग]]मा प्रतिस्पर्धा गर्छन्।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>abvu361eedizoigovur1ooc08h7efv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वाटफोर्ड एफ.सी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99033</id>
    <revision>
      <id>1363575</id>
      <parentid>972977</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2523" sha1="725p387fnpbdbs0qdpt4d8lvcp2ibg1" xml:space="preserve">'''वाटफोर्ड एफ.सी''' वाटफोर्डमा खेल्ने अंग्रेजी फुटबल क्लब हो । उनीहरू अहिले  [[प्रिमियर लिग]]मा खेल्दछन् । यो क्लबको स्थापन १८८१ मा भएको थियो । 
{{Infobox football club
| clubname = वाटफोर्ड
| current  = २०१८–१९ Watford F.C. season
| image    = 917px-Watford.svg.png
| fullname = वाटफोर्ड फुटबल क्लब
| nickname = ''The Hornets'', ''The Golden Boys'', ''Yellow Army'', ''The 'Orns''
| short name = डब्लु.एफ.सी
| founded  = {{Start date and age|df=yes|1881}} ('' वाटफोर्ड रोभर्सका रूपमा '')
| ground   = [[:en:vicarage road|भिकारेज रोड]]
| capacity = २१,४३८&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.premierleague.com/clubs/33/Watford/stadium|title=Vicarage Road |format=HTML |accessdate=20 September 2016 |work=[[Premier League]]}}&lt;/ref&gt;
| main sponsor = Burrda&lt;ref&gt;Smith, Frank (20 May 2010). [http://www.watfordobserver.co.uk/sport/8177270.Watford_announce_new_shirt_deal/ &quot;Watford announce new shirt deal&quot;]. ''Watford Observer.'' Retrieved 19 April 2012.&lt;/ref&gt;
| owner = [[Gino Pozzo]]
| chairman = Scott Duxbury&lt;ref&gt;[https://www.watfordfc.com/club/club-statement-0 &quot;Club Statement&quot;]. ''watfordfc.com''. Retrieved 11 December 2016.&lt;/ref&gt;
| manager = [[:en:Javi Gracia|जाभी ग्रेसीया]] 
| league   = [[प्रिमियर लिग]]
| season   = २०१७-१८
| position = २० मा १४ औंं
| pattern_la1 = _watford1920h
| pattern_b1 = _watford1920h
| pattern_ra1 = _watford1920h
| pattern_sh1 = _adidasred
| pattern_so1 = _3_stripes_red
| leftarm1 = 000000
| body1 = 
| rightarm1 = 000000
| shorts1 = 000000
| socks1 = FAD300
| pattern_la2 = _watford1920a
| pattern_b2 = _watford1920a
| pattern_ra2 = _watford1920a
| pattern_sh2 = _adidaswhite
| pattern_so2 = _3_stripes_white
| leftarm2 = 084B8A
| body2 = 084B8A
| rightarm2 = 084B8A
| shorts2 = 084B8A
| socks2 = 084B8A
| website  = http://www.watfordfc.com/
|}}

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>725p387fnpbdbs0qdpt4d8lvcp2ibg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सेभिया फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99076</id>
    <revision>
      <id>1363587</id>
      <parentid>1037070</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3709" sha1="8ch4il31o9sd8om7h831ggb5nnwa0dj" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = सेभिया
| fullname = सेभिया फुटबल क्लब
| nickname = ''Los Hispalenses'' (The Ones from Hispalis)&lt;br&gt;''Sevillistas''&lt;br&gt;''Los Rojiblancos'' (The White and Reds)&lt;br&gt;''Los Nervionenses'' (The Ones from [[Nervión, Seville|Nervión]])&lt;br&gt;'' Los Palanganas'' (The Bowl Men)&lt;br&gt;''El Grande de Andalucía'' (The Great of Andalusia)
| short name = एसएफसी
| founded = {{start date and years ago|1890|01|25|df=y}} as recognised by LFP, UEFA and FIFA&lt;ref&gt;[http://www.sevillafc.es/nuevaweb/el_club/historia Sevilla F. C. Official website «Historia (1890 a 1914)»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150129005725/http://www.sevillafc.es/nuevaweb/el_club/historia |date=29 January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52714/profile/index.html Sevilla F.C. homepage – Official UEFA website] Retrieved 15 February 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.laliga.es/laliga-santander/sevilla Sevilla F.C. homepage – Official LFP website] Retrieved 15 February 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.fifa.com/news/y=2012/m=12/news=sevilla-from-amateurs-kings-europe-1967525.html FIFA Classic Clubs series on Sevilla F.C. – Official FIFA website] Retrieved 15 February 2017&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;as ''Sevilla Foot-ball Club''&lt;/small&gt;
| ground = [[:en:Ramón Sánchez Pizjuán Stadium|रामोन सेन्चेज पिज्जुआन]]
| capacity = ४२,७१४&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sevilla Fútbol Club – La entidad|url=http://www.sevillafc.es/es/el-club/la-entidad/sevilla-fc|publisher=Sevilla FC|accessdate=10 April 2016}}&lt;/ref&gt;
| owner = [[#Ownership|Sevillistas de Nervión]]
| owntitle = मालिक
| chairman = जोस कास्ट्रो कार्मोना
| manager = जुलेन लोपेटेगी
| mgrtitle = प्रमुख प्रशिक्षक
| league = [[ला लिगा]]
| current = [[:en:2019–20 Sevilla FC season|२०१९-२०]]
| season = [[:en:2017–18 La Liga|२०१७-१८]]
| position = ला लिगा, ६औंं
| website = http://www.sevillafc.es
| pattern_la1 = _tottenham1819h
| pattern_b1 = _sevilla1920h
| pattern_ra1 = _tottenham1819h
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _sevilla1819H
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _tottenham1819h
| pattern_b2 = _sevilla1920a
| pattern_ra2 = _tottenham1819h
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _eng18a
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FF0000
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = FF0000
| socks2 = FF0000
| pattern_la3 = _sfc1920t
| pattern_b3  = _sevilla1920t
| pattern_ra3 = _sfc1920t
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = _bhafc1819h
| leftarm3    = 0000FF
| body3       = 0000FF
| rightarm3   = 0000FF
| shorts3     = 0000FF
| socks3      = 0000FF
}}

'''सेभिया एफसी''' [[स्पेन]]मा रहेको एक व्यवसायिक फुटबल क्लब हो। यो कल्बको स्थापना सन् १८९० जनवरी २५ मा भएको थियो। यो क्लबको गृह मैदान रामोन सेन्चेज पिज्जुआन रङ्गशाला हो। यो स्पेनको पुरानो फुटबल क्लबहरू मध्ये एक हो।

==इतिहास ==

== सन्दर्भ सामाग्रीहरू ==  
{{Reflist}}

==बाह्य कडीहरू ==

[[श्रेणी:स्पेनका फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू]]</text>
      <sha1>8ch4il31o9sd8om7h831ggb5nnwa0dj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भिल्लारियल फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99172</id>
    <revision>
      <id>1363586</id>
      <parentid>1063526</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:ला लिगा क्लबहरू]] हटाइयो; [[श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7807" sha1="r9l9knbll8m8kamgpkwe39ppee8d99j" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = बिलारेआल&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140719050230/http://www.villarrealcf.es/instalaciones/estadio-el-madrigal Villarrealcf.es: instalaciones Estadio El Madrigal]&lt;/ref&gt;
| image = बिलारेआलको लोगो.png
| upright = 0.75
| caption = 
| fullname = बिलारेआल क्लुब दे फुतबल
| nickname = ''El Submarino Amarillo''&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.elgoldigital.com/villarreal-cf-tiene-perfilada-salida-inmediata-millonaria-a-la-mls/|शीर्षक=El Villarreal CF tiene perfilada salida inmediata millonaria a la MLS}}&lt;/ref&gt;
| founded = {{Start date and years ago|df=yes|1923|03|10}} as ''क्लुब दिपरोतिभो बिलारेआल''&lt;br /&gt; {{Start date and years ago|df=yes|1947|08|25}} ''क्लब आत्लेतिकोको रूपमा''
| domestic titles = ०
| european titles = २
| ground = स्तादियो दे लआ सेरआमिका&lt;ref name=estadio&gt;{{वेब स्रोत |शीर्षक=Estadio de la Cerámica (El nuevo Wembley) |युआरएल=http://www.villarrealcf.es/instalaciones/nuestras-instalaciones/estadio-de-la-ceramica |पहुँचमिति=२७ फेब्रुअरी २०१७ |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20170110140739/http://www.villarrealcf.es/instalaciones/nuestras-instalaciones/estadio-de-la-ceramica |अभिलेखमिति=१० डिसेम्बर २०१७ }}&lt;/ref&gt;
| capacity = २४,८९०    
| owner = फेर्नान्दो रोइग
| chrtitle = प्रमुख
| chairman = फेर्नान्दो रोइग
| mgrtitle = प्रमुख प्रशिक्षक
| manager = हाभियर कायिखा&lt;ref name=&quot;Luis García Plaza&quot;&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.marca.com/futbol/villarreal/2019/01/29/5c504d8046163f504e8b4624.html|शीर्षक=El Villarreal prescinde de Luis García y recupera a Javi Calleja 50 días después|प्रथम=Marca|अन्तिम=Marca|पहुँचमिति=१९ डिसेम्बर २००९}}&lt;/ref&gt;
| league = [[ला लिगा]]
| season = सन् २०१८–१९
| position = ला लिगा, १४औँ
| current = सन् २०१९–२० बिलारेआल सेएफएको संस्करण
| website = http://www.villarrealcf.es
| pattern_la1   = _villarreal1920h
| pattern_b1    = _villarreal1920h
| pattern_ra1   = _villarreal1920h
| pattern_so1   = _villarreal1920h
| pattern_sh1   = _villarreal1920h
| leftarm1      = FFFF00
| body1         = FFFF00
| rightarm1     = FFFF00
| shorts1       = FFFF00
| socks1        = FFFF00
| pattern_la2   = _villarreal1920a
| pattern_b2    = _villarreal1920a
| pattern_ra2   = _villarreal1920a
| pattern_so2   =_villarreal1920a
| pattern_sh2   = _villarreal1920a
| leftarm2      = DD0011
| body2         = DD0011
| rightarm2     = DD0011
| shorts2       = DD0011
| socks2        = 710057
| pattern_la3   = _villarreal1920t
| pattern_b3    = _villarreal1920t
| pattern_ra3   = _villarreal1920t
| pattern_so3   = _villarreal1920t
| pattern_sh3   = _villarreal1920t
| leftarm3      = 666666
| body3         = 666666
| rightarm3     = 666666
| shorts3       = 666666
| socks3        = 000000
}}

'''बिलारेआल क्लुब दे फुतबल''' ({{भाषा-स्पेनी| Villarreal Club de Fútbol}}), एक स्पेनी फुटबल क्लब हो। क्लब [[स्पेन]]को सहर बिलारेआलमा आधारित छ। क्लब स्पेनी फुटबलको प्रथम दर्जाक लिग ला लिगामा प्रदर्शन गर्दछ। क्लबलाई मार्च १९२३ मा &quot;क्लुब दिपरोतिभो बिलारेआल&quot; को नामबाट स्थापना गरिएको थियो र १७ जुन १९२३ देखि, यसले स्तादियो दे ला सेरआमिका रङ्गशालामा गृह खेलहरू खेल्दछ वा यसको गृह रङ्गशाला स्तादियो दे ला सेरआमिका हो। यसको दर्शक क्षमता २३,५०० रहेको छ। &lt;ref name=estadio/&gt;

सन् १९४० देखि, यसले गृह रङ्गशालामा पहेँलो पोशाक लगाउँदछ। टोलीको उपनाम एल सबमारिनो आमारिलो हो।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.laliga.com/noticias/por-que-al-villarreal-se-le-llama-submarino-amarillo|शीर्षक=¿Por qué al Villarreal se le llama 'submarino amarillo'?|पहुँचमिति=३ फेब्रुअरी २०२०}}&lt;/ref&gt; हालसम्म क्लबको लागि प्रमुख उपलब्धि भनेको राष्ट्रिय स्तरको लिग प्रतियोगिता ला लिगाको सन् २००७-०८ संस्करणमा उप विजेता हुनु थियो। सन् २००५-०६ संस्करणको [[युइएफए च्याम्पियन्स लिग]]मा पनि यो उप विजेता बनेको थियो जसले गर्दा यसलाई आफूलाई उक्त संस्करणमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने प्रदापण टोलीको रूपमा उभ्याएको थियो। डिसेम्बर २००४ मा, अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलको इतिहास तथा तथ्याङ्क सङ्घले यसलाई उक्त महिनाको सबैभन्दा सफल टोलीको रूपमा घोषण गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत |युआरएल= http://www.iffhs.de/?3d4d443d0b803e8b447cce02285fdcdc3bfcdc0aec28d6edbc05 |शीर्षक= El Club del Mes del Mundo |पहुँचमिति=२१ फेब्रुअरी २००८ |प्रकाशक= IFFHS}} &lt;/ref&gt; क्लबले सन् २००३ र सन् २००४ को इन्तेरतोतो कप जितेको थियो भने क्लब सन् २००२ यो प्रतियोगितामा उप विजेता बनेको थियो।

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{Commons category|Villarreal CF|बिलारेआल क्लब दे फुतबल}}
* {{official website|http://www.villarrealcf.es}} (स्पेनी र कातालान भाषामा)
* [http://www.laliga.es/en/liga-bbva/villarreal बिलारेआल सेएफए] [[ला लिगा]]मा (स्पेनी र कातालान भाषामा)
* [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=70691/profile/index.html बिलारेआल सेएफए] [[युरोपेली फुटबल महासङ्घ]]मा (स्पेनीमा)

[[श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू]]
[[श्रेणी:स्पेनका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>r9l9knbll8m8kamgpkwe39ppee8d99j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फुलह्याम फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99496</id>
    <revision>
      <id>1363576</id>
      <parentid>1166143</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3694" sha1="7cnk994dmszttsfqo8kjwre1bvnhdna" xml:space="preserve">{{Infobox football club
|current = 2018–19 Fulham F.C. season
|clubname = फुलह्याम
|image = 768px-Fulham FC (shield).svg.png
|fullname = फुलह्याम फुटबल क्लब
|nickname = द कटेजर्स, द व्हाइट्स, द लिलि व्हाइट्स
|shortname = 
|founded = {{Start date and age|df=yes|1879||}} (as ''St. Andrews Cricket &amp; Football Club'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fulhamfc.com/history|title=History – Fulham Football Club|website=www.fulhamfc.com}}&lt;/ref&gt;
|Dissolved = 
|ground = [[क्रभेन कटेज]]
|capacity = २५,७०० (बढाइएर ३०,०००)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |title=Premier League Handbook Season 2013/14 |format=PDF |accessdate=17 August 2013 |work=[[Premier League]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140122060849/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |archivedate=22 January 2014 |df=dmy }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131132636/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/handbooks/premier-league-handbook-2013-14.pdf |date=31 January 2016 }}&lt;/ref&gt;
|owner = [[शाहिद खान]]&lt;ref name=&quot;khan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fulhamfc.com/news/2013/july/12/welcome-to-shahid-khan|title=Welcome To Shahid Khan|publisher=Fulham FC|date=12 July 2013|accessdate=12 July 2013}}&lt;/ref&gt;
|chairman = शाहिद खान&lt;ref name=&quot;khan&quot;/&gt;
|manager = [[Slaviša Jokanović]]
|league = [[प्रिमियर लिग]]
|season = २०१७-१८
|position = [[इएफएल च्याम्पियनशिप|च्याम्पियनशिप]], २४ मा तेस्रा
|website = http://www.fulhamfc.com
| pattern_la1 = _fulham2223h
| pattern_b1 = _fulham2223h
| pattern_ra1 = _fulham2223h
| pattern_sh1 = _fulham2223h
| pattern_so1 = _color_3_stripes_black
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000000
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _fulham2223a
| pattern_b2 = _fulham2223a
| pattern_ra2 = _fulham2223a
| pattern_sh2 = _fulham2223a
| pattern_so2 = _fulham2223a
| leftarm2 = 80fed2
| body2 = 80fed2
| rightarm2 = 80fed2
| shorts2 = 80fed2
| socks2 = 80fed2
| pattern_la3 = _adidascondivo21bw
| pattern_b3 = _adidascondivo21bw
| pattern_ra3 = _adidascondivo21bw
| pattern_sh3 = _fulham2223h
| pattern_so3 = _rmcf1415t
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| shorts3 = 000000
| socks3 = 000000
}}
'''फुलह्याम फुटबल क्लब''' फुलह्याम, पश्चिमि लन्डन, इङ्गल्याण्डमा आधारित एक पेशेवर सङ्घ फुटबल क्लब हो । यो सन् १८९७ मा स्थापित भएको थियोे र वर्तमानमा [[प्रिमियर लिग]], अंग्रेजी फुटबलको शीर्ष तहमा प्रतिस्पर्धा गर्छन् । यो फुटबल लीगमा खेल्न लन्डनको सबैभन्दा पुरानो फुटबल टोली हो ।

=सन्दर्भ सामग्री=

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>7cnk994dmszttsfqo8kjwre1bvnhdna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कार्डिफ सिटी फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99653</id>
    <revision>
      <id>1363583</id>
      <parentid>918058</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:वेल्सका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2575" sha1="hnz04of0qgvtvg38a0t0svlmm3cuid2" xml:space="preserve">'''कार्डिफ सिटी फुटबल क्लब''' (वेल्श: क्लव बी पी-लुडडे डीनस केर्डिडीड) एक व्यावसायिक फुटबल क्लब हो जसले कार्डिफे, वेल्स शहरमा आधारित छ, जसले [[प्रिमियर लिग]]मा प्रतिस्पर्धा गर्दछ, जो विश्व फुटबल लेग प्रणालीको शीर्ष तह हो।
{{Infobox football club
| nickname    = द ब्लुबर्डस्
| ground      = [[कार्डिफ सहर रङ्गशाला|कार्डिफ सहर रंगशाला]]
| capacity    = ३३,२८०
| season      = {{English Football Updater|CardiffC2}}
| current     = २०१८-१९ कार्डिफ सिटी सिजन
| pattern_la1 = _cardiff1819h
| pattern_b1  = _cardiff1819h
| pattern_ra1 = _cardiff1819h
| pattern_sh1 = _adidaswhite
| pattern_so1 = _3 stripes white
| leftarm1 = 0000FF
| body1 = 0000FF
| rightarm1 = 0000FF
| shorts1 = 0000FF
| socks1 = 7232CC
| pattern_la2 = _egito1819a
| pattern_b2  = _cardiff1819a
| pattern_ra2 = _egito1819a
| pattern_sh2 = _adidasblue
| pattern_so2 = _color_3_stripes_blue
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 =  211a44
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _cardiff1718a
| pattern_b3  = _cardiff1718a
| pattern_ra3 = _cardiff1718a
| pattern_sh3 = _adidas_white
| pattern_so3 = _color_3_stripes_white
| leftarm3 = CCFF00
| body3 = 124411
| rightarm3 = CCFF00
| shorts3 = 124411
| socks3 = 124411
| clubname    = कार्डिफ सिटी
| fullname    = कार्डिफ सिटी फुटबल क्लब
| image       = 983px-Cardiff City crest.svg.png
| image_size  = 200px
| short name     = सि.ए.आर, सि.सि.एफ.सी सिटी
| founded     = {{Start date and age|df=yes|1899}} ( '''रिभरसाइड ए.एफ.सि''' को रूपमा)
| owner       = [[Vincent Tan]]
| chairman    = [[Mehmet Dalman]]
| manager     = [[Neil Warnock]]
|       = {{English football updater|CardiffC}}
|     = {{English football updater|CardiffC3}}
| website     = http://www.cardiffcityfc.co.uk
|
}}

==सन्दर्भ सामाग्री==

[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:वेल्सका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>hnz04of0qgvtvg38a0t0svlmm3cuid2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हडर्सफिल्ड टाउन फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99860</id>
    <revision>
      <id>1363577</id>
      <parentid>1235277</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2857" sha1="j5qgml7y1lzlp55m2bdxghl41t2p6oj" xml:space="preserve">{{Infobox football club
|  current  = 2018–19 Huddersfield Town A.F.C. season
|  clubname = हडर्सफिल्ड टाउन 
|  image    =
|  image_size = 
|  fullname = हडर्सफिल्ड टाउन फुटबल क्लब 
|  nickname = द टेरीएर्स
|  founded  = {{Start date and age|df=yes|1908|8|15}}
|  ground   = किर्कलेस रङ्गशाला
|  coordinates = {{Coord|53|39|15.0361|N|1|46|5.8605|W|type:landmark_region:GB_scale:2000|display=it}}
|  capacity = २४,५००
|  chairman = [[Dean Hoyle]]
|  mgrtitle = मुख्य प्रशिक्षक 
|  manager  = [[डेभिड वेग्नर]]
|  league   = [[प्रिमियर लिग]]
|  season   = २०१७–१८
|  position = [[प्रिमियर लिग]], २० मा १६ औंं
|  website =  https://www.htafc.com/
|  pattern_la1 = _htafc1819h
|  pattern_b1  = _huddersfield1819h
|  pattern_ra1 = _htafc1819h
|  pattern_sh1 = _htafc1819h
|  pattern_so1 = _htafc1819hLong
|  leftarm1    = FFFFFF
|  body1       = FFFFFF
|  rightarm1   = FFFFFF
|  shorts1     = FFFFFF
|  socks1      = FFFFFF
|  pattern_la2 = _htafc1819a
|  pattern_b2  = _htafc1819a
|  pattern_ra2 = _htafc1819a
|  pattern_sh2 = _htafc1819a
|  pattern_so2 = _htafc1819aLong
|  leftarm2    = 000000
|  body2       = 000000
|  rightarm2   = 000000
|  shorts2     = 000000
|  socks2      = 000000
|  pattern_la3 = _htafc1819t
|  pattern_b3  = _htafc1819t
|  pattern_ra3 = _htafc1819t
|  pattern_sh3 = _htafc1819t
|  pattern_so3 = _htafc1819tLong
|  leftarm3    = CCFF33
|  body3       = CCFF33
|  rightarm3   = CCFF33
|  shorts3     = 192552
|  socks3      = CCFF33
}}
'''हडर्सफिल्ड फुटबल क्लब''' हडर्सफिल्ड, पश्चिम योर्कशायर, इङ्गल्याण्डमा आधारित एक पेशेवर सङ्घ फुटबल क्लब हो । यो सन् १८०८ मा स्थापित भएको थियोे र वर्तमानमा [[प्रिमियर लिग]], अंग्रेजी फुटबलको शीर्ष तहमा प्रतिस्पर्धा गर्दछ ।
==बाह्य कडी==
* [http://www.htafc.com आधिकारिक वेबसाइट]
* [http://www.terrierblog.co.uk हडर्सफिल्ड टाउन ब्लग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307205229/https://www.terrierblog.co.uk/ |date=2017-03-07 }}

[[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>j5qgml7y1lzlp55m2bdxghl41t2p6oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उल्भरह्याम्प्टन वान्डरर्स फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99861</id>
    <revision>
      <id>1363578</id>
      <parentid>1137931</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]] हटाइयो; [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3511" sha1="ng6bz4h8fxjy00o0pltmrca0gsa3niy" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname    = उल्भरह्याम्प्टन वान्डरर्स
| current     = 2018–19 Wolverhampton Wanderers F.C. season
| image       =1024px-Wolverhampton Wanderers.svg.png
| image_size  = 200px
| fullname    = उल्भरह्याम्प्टन वान्डरर्स फुटबल क्लब
| nickname    = उल्भ्स, द वान्डरर्स
| founded     = {{Start date and age|df=yes|1877}}
| ground      = [[Molineux Stadium]]
| capacity    = ३२,०५०
| owner       = [[Fosun International]]
| manager     = [[Nuno Espírito Santo]]
| mgrtitle    = मुख्य प्रशिक्षक
| chrtitle    = अध्यक्ष 
| chairman    = जेफ शि
| league      = [[प्रिमियर लिग]]
| season      = २०१७–१८
| position    = [[च्याम्पियनसिप]], २४ मा प्रथम 
| website     = http://www.wolves.co.uk/
| pattern_la1 = _wolverhampton2223h
| pattern_b1 = _wolverhampton2223h
| pattern_ra1 = _wolverhampton2223h
| pattern_sh1 = _wolverhampton2223h
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = FDB913
| body1 = FDB913
| rightarm1 = FDB913
| shorts1 = 000000
| socks1 = FDB913
| pattern_la2 = _wolverhampton2223a
| pattern_b2 = _wolverhampton2223a
| pattern_ra2 = _wolverhampton2223a
| pattern_sh2 = _wolverhampton2223a
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 008080
| body2 = 008080
| rightarm2 = 008080
| shorts2 = 008080
| socks2 = 008080
| pattern_la3 = _wolverhampton2223t
| pattern_b3 = _wolverhampton2223t
| pattern_ra3 = _wolverhampton2223t
| pattern_sh3 = _wolverhampton2223t
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = E0E0E0
| body3 = E0E0E0
| rightarm3 = E0E0E0
| shorts3 = E0E0E0
| socks3 = E0E0E0
}}
'''उल्भरह्याम्प्टन वान्डरर्स फुटबल क्लब'''{{IPAc-en|audio=en-uk-Wolverhampton.ogg|ˌ|w|ʊ|l|v|ər|ˈ|h|æ|m|p|t|ən}} साधरण तया '''उल्भ्स'''को रूपमा जानिने, उल्भरह्याम्प्टन , पश्चिम मिडल्याण्ड्स, इङ्गल्याण्डमा आधारित एक पेशेवर सङ्घ फुटबल क्लब हो । यो सन् १८७७ मा स्थापित भएको थियोे र वर्तमानमा [[प्रिमियर लिग]], अंग्रेजी फुटबलको शीर्ष तहमा प्रतिस्पर्धा गर्दछ ।

==इतिहास==
==रङ्गशाला==
==खेलाडीहरु==
==पहिलाका खेलाडी र प्रबन्धकहरु==

==सम्मान==
==लिग इतिहास==
==बाह्य कडी==
{{Commons category|उल्भरह्याम्प्टन वान्डरर्स फुटबल क्लब}}
* [http://www.wolves.co.uk आधिकारिक वेबसाइट]
* [https://www.bbc.co.uk/sport/football/teams/ बिबिसी स्पोर्ट्स, उल्भ्स]
* [http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=2848 उल्भ्स सकरबेसमा]
{{कमन्सश्रेणी|Wolverhampton Wanderers F.C.}}

[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>ng6bz4h8fxjy00o0pltmrca0gsa3niy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बर्नली फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100043</id>
    <revision>
      <id>1363579</id>
      <parentid>1353605</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3584" sha1="cn5i43xmzx540qq1sx9ewjq5pbhzzky" xml:space="preserve">'''बर्नली फुटबल क्लब''' बर्नली, लान्काशायर, इङ्ल्यान्डमा आधारित एक व्यावसायिक फुटबल क्लब हो । १८ मे १८८२ मा स्थापित, टोलीले १८८५-८६ मा पहिलो पटक एफए कपमा प्रवेश गरेको थियो । क्लब वर्तमानमा [[प्रिमियर लिग]]मा खेल्ने गरेको छ ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://memim.com/turf-moor.html|title=Turf Moor|website=memim.com|access-date=24 January 2018}}&lt;/ref&gt;
{{Infobox football club
| clubname = बर्नली
| image = 896px-Burnley F.C. Logo.svg(1).png
| image_size = 
| fullname = बर्नली फुटबल क्लब
| nickname = द क्लेरेट्स
| short name = BFC
| founded = {{start date and years ago|1882|5|18|df=yes}}
| ground = [[टर्फ मूर]]
| capacity = २१,९४४
| chairman = माईक गार्लिक
| manager = [[सान डेचि]]
| league  = [[प्रिमियर लिग]]
| season = [[२०१८-१९ प्रिमियल लिग]]
| position = २० मा ७ अौँ
| current = २०१८–१९ बर्नली एफसी सिजन
| pattern_la1 = _burnley1920h
| pattern_b1 = _burnley1920h
| pattern_ra1 = _burnley1920h
| pattern_sh1 = _burnley1920h
| pattern_so1 = _burnley1920h
| leftarm1 = 80BFFF
| body1 = 800000
| rightarm1 = 80BFFF
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _burnley1920a
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = _burnley1920a
| pattern_so2 = _burnley1920a
| leftarm2 = 77BBFF
| body2 = 77BBFF
| rightarm2 = 77BBFF
| shorts2 = 77BBFF
| socks2 = 77BBFF
| pattern_la3 = _burnley1920t
| pattern_b3 = _burnley1920t
| pattern_ra3 = _burnley1920t
| pattern_sh3 = _burnley1920t
| pattern_so3 = _burnley1920t
| leftarm3 = 035B6F
| body3 = 035B6F
| rightarm3 = 035B6F
| shorts3 = 000000
| socks3 = 035B6F
| website = https://www.burnleyfootballclub.com/
}}

==सन्दर्भ सामाग्री==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category}}
* [https://www.burnleyfootballclub.com/ आधिकारिक वेबसाइट]
* [http://www.burnley.vitalfootball.co.uk/ बर्नली एफसी – भाईटल बर्नली]
* [http://www.claretsmad.co.uk/ बर्नली एफसी]
* [http://www.uptheclarets.com/बर्नली एफसीका अनुयायी हरूको वेबसाइट]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.thelongside.co.uk/ द लङ्साइड फोरम]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.thelongside.info/ द लङसाइड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508145942/http://www.thelongside.info/ |date=2014-05-08 }}
* [http://www.claretstrust.co.uk/ बर्नली एफसीको जानाकारी]
* [http://www.footballnewsdaily.net/burnley/ बर्नली एफसी को समाचार]

[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>cn5i43xmzx540qq1sx9ewjq5pbhzzky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वेस्टह्याम युनाइटेड फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100070</id>
    <revision>
      <id>1363580</id>
      <parentid>1118688</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4055" sha1="eneg45er2do6u44ayr9yb032bbkwrid" xml:space="preserve">'''वेस्टह्याम युनाइटेड फुटबल क्लब''' स्ट्रैटफोर्ड, पुर्वी लण्डन, इङ्ल्यान्डमा आधारित एक फुटबल क्लब हो । वेस्टह्याम [[प्रिमियर लिग]] फुटबलको शीर्ष तहमा प्रतिस्पर्धा गर्छ । यो क्लव सन् २०१६ मा लण्डनमा पुन अवस्थित भएको थियो ।
{{Infobox football club
| clubname = वेस्टह्याम युनाइटेड
| image = 920px-West Ham United FC logo.svg.png
| image_size = 185px
| fullname = वेस्टह्याम युनाइटेड फुटबल क्लब
| nickname = द आएरन्स&lt;br&gt;द हेमर्स&lt;br&gt;
| short name = वेस्टह्याम
| founded = {{Start date and age|df=yes|1895|6|29}},थेम्स आयरनवर्क को रूपमा&lt;br&gt;{{Start date and age|1900|7|5|df=yes}},वेस्टह्याम युनाइटेडको रूपमा
| ground = [[लण्डन रङ्गशाला]]
| capacity = ५७,०००&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.whufc.com/news/articles/2017/january/08-january/london-stadium-capacity-clarification|title=London Stadium capacity clarification|accessdate=6 January 2018}}&lt;/ref&gt;
| owntitle = Owner(s)
| owner = डेभिड सुलेभन (५१.१%) &lt;br&gt;डेभिड गोल्ड (३५.१%)&lt;br&gt;अल्बर्ट स्मिथ (१०%)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11685/11060548/west-ham-stake-bought-by-american-billionaire-albert-tripp-smith|title=West Ham stake bought by American billionaire Albert 'Tripp' Smith|publisher=Sky Sports|accessdate=1 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;अन्य (३.८%)&lt;ref&gt;{{cite web|title=ownership West Ham United|url=http://www.whufc.com/Club/Corporate-Information/Ownership|website=whufc corporate information|accessdate=28 June 2015}}&lt;/ref&gt;
| manager = [[म्यानुयल पेलेगिरी]]
| league = [[प्रिमियर लिग]]
| season = [[२०१८-१९ प्रिमियर लिग सिजन|२०१८-१९]]
| position = २० मा १३ अौँ
| current = २०१८–१९ वेस्टह्याम युनाइटेड सिजन
| website = http://www.whufc.com/
| pattern_la1 = _westham2223h
| pattern_b1 = _westham2223h
| pattern_ra1 = _westham2223h
| pattern_sh1 = _westham2223h
| pattern_so1 = _westham2223hl
| leftarm1 = 80BFFF
| body1 = 7EBFFF
| rightarm1 = 80BFFF
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = 990000
| pattern_la2 = _westham2223a
| pattern_b2 = _westham2223a
| pattern_ra2 = _westham2223a
| pattern_sh2 = _westham2223a
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _dresden2223a
| pattern_b3 = _westham2223T
| pattern_ra3 = _dresden2223a
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = _westham2223Tl
| leftarm3 = FFFFFF
| body3 = FFFFFF
| rightarm3 = FFFFFF
| shorts3 = E56416
| socks3 = FFFFFF
}}

==सन्दर्भ सामाग्री==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category|West Ham United FC|वेस्टह्याम युनाइटेड}}
* {{official website|http://www.whufc.com/}}
* [http://www.skysports.com/football/teams/westhamunited वेस्टह्याम युनाइटेडको समाचार – स्काई स्पोर्ट्स]
* [http://www.kumb.com/ आधिकारिक वेबसाइट]

[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>eneg45er2do6u44ayr9yb032bbkwrid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२०२६ फिफा विश्वकप</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100433</id>
    <revision>
      <id>1363540</id>
      <parentid>1363436</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T04:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* ब्राकेट */</comment>
      <origin>1363540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15190" sha1="n6dwg2stufys9o8ac49lv72ff8eug4w" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|उत्तर अमेरिकामा अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष फुटबल प्रतियोगिता}}
{{Current sport|sport=फुटबल|event=फिफा विश्वकप|date=जुन २०२६}}
{{Infobox international football competition
| year           = २०२६
| tourney_name   = फिफा विश्वकप
| other_titles   = {{native name|en|2026 FIFA World Cup}}&lt;br&gt;{{native name|es|Copa Mundial de la FIFA 2026}}&lt;br&gt;{{native name|fr|Coupe du Monde de la FIFA 2026}}
| image          = 2026 FIFA World Cup emblem.svg
| size           = 250x250px
| alt            = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers &quot;2&quot; (top) and &quot;6&quot; (bottom) overlayed by the World Cup trophy
&lt;!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--&gt;
| country        = क्यानडा
| country2       = मेक्सिको
| country3       = संयुक्त राज्य अमेरिका
| dates          = जुन ११ – जुलाई १९
| num_teams      = ४८
| confederations = ६
| venues         = १६
| cities         = १६
| champion       =
| count          =
| second         =
| third          =
| fourth         =
| matches        = {{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}
| goals          = {{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}
| attendance     = {{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}
| top_scorer     = {{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}
| player         =
| goalkeeper     =
| young_player   =
| fair_play      =
| prevseason     = [[२०२२ फिफा विश्वकप|सन् २०२२]]
| nextseason     = ''[[२०३० फिफा विश्वकप|सन् २०३०]]''
| updated        = {{#invoke:Goalscorers|date|2026 FIFA World Cup|mdy=y}}
}}

'''२०२६ फिफा विश्वकप''' [[फिफा विश्वकप]]को वर्तमान र २३औँ संस्करण हो, जुन फिफाका सदस्य सङ्घका राष्ट्रिय टोलीहरूद्वारा प्रतिस्पर्धा गरिने चार-चार वर्षमा हुने अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष फुटबल प्रतियोगिता हो। यो प्रतियोगिता सन् २०२६ जुन ११ देखि जुलाई १९ सम्म आयोजना भइरहेको छ। यसलाई संयुक्त रूपमा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का ११, [[मेक्सिको]]का ३, र [[क्यानडा]]का २ गरी जम्मा १६ सहरहरूमा आयोजना गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=फिफा विश्वकप २०२६: २०२६ फिफा विश्वकप अमेरिका, क्यानडा, र मेक्सिकोमा हुने भएको छ। |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |accessdate=१३ जुन २०१८ |publisher=बिबिसी|date=१३ जुन २०१८}}&lt;/ref&gt; यो प्रतियोगिता तीन राष्ट्रहरूद्वारा आयोजना गरिएको पहिलो [[फिफा विश्वकप]] हो, र अघिल्लो ३२ टोलीहरूबाट विस्तार गरी ४८ टोलीहरू समावेश गरिएको यो पहिलो प्रतियोगिता हो।

संयुक्त २०२६ को बोलकबोलले [[मस्को]]मा भएको ६८औँ फिफा कङ्ग्रेसको अन्तिम मतदानमा [[मोरक्को]]को प्रतिस्पर्धी बोलकबोललाई पराजित गरेको थियो। यो [[२००२ फिफा विश्वकप|सन् २००२]] पछि बहु-राष्ट्रहरूद्वारा संयुक्त रूपमा आयोजना हुन लागेको पहिलो विश्वकप हो। यसअघि सन् १९७० र १९८६ का प्रतियोगिताहरू आयोजना गरिसकेको मेक्सिको, तीन पटक विश्वकप आयोजना वा संयुक्त आयोजना गर्ने पहिलो देश बनिसकेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाले यसअघि सन् [[१९९४ फिफा विश्वकप|१९९४]] को फिफा विश्वकप आयोजना गरेको थियो। यसको विपरित, क्यानडाका लागि भने यो प्रतियोगिता आयोजना वा संयुक्त आयोजना गरेको पहिलो पटक हो। [[कतार]]मा भएको [[२०२२ फिफा विश्वकप|सन् २०२२ को विश्वकप]] विशेष रूपमा नोभेम्बर र डिसेम्बरमा आयोजना भएपछि, यो प्रतियोगिता पुनः आफ्नो परम्परागत [[उत्तरी गोलार्ध]]को ग्रीष्मकालीन समय तालिकामा फर्किएको छ।

आयोजक राष्ट्रका रूपमा [[क्यानडा राष्ट्रिय फुटबल टोली|क्यानडा]], [[मेक्सिको राष्ट्रिय फुटबल टोली|मेक्सिको]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रिय फुटबल टोली|संयुक्त राज्य अमेरिका]] सबै यस प्रतियोगिताका लागि स्वतः छनोट भएका छन्। [[केप भर्ड राष्ट्रिय फुटबल टोली|केप भर्ड]], [[कुरासाओ राष्ट्रिय फुटबल टोली|कुरासाओ]], [[जोर्डन राष्ट्रिय फुटबल टोली|जोर्डन]] र [[उज्बेकिस्तान राष्ट्रिय फुटबल टोली|उज्बेकिस्तान]]ले विश्वकपमा पहिलो पटक प्रतिस्पर्धा गर्नेछन्। [[अर्जेन्टिना राष्ट्रिय फुटबल टोली|अर्जेन्टिना]] साविकको विजेता हो, जसले सन् २०२२ मा आफ्नो तेस्रो विश्वकप उपाधि जितेको थियो।

प्रतियोगिताको तयारीले विवादहरू निम्त्याएको छ, विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिकाको अध्यागमन र प्रवेशाज्ञा नीतिहरू जसले छनोट भएका टोलीहरू र तिनीहरूका प्रशंसकहरूलाई असर पारेको छ, अमेरिका र [[इजरायल]]सँगको जारी युद्धका बीच [[इरान]]को सहभागिता, र [[फिफा]]द्वारा प्रयोग गरिएको गतिशील टिकट मूल्य निर्धारणलाई लिएर विवाद भएको छ।
==समूह चरण==
प्रतिस्पर्धा गर्ने देशहरूलाई चार टोलीको बाह्र समूहमा विभाजन गरिएको थियो (समूह ए देखि एल)। प्रत्येक समूहका टोलीहरूले राउन्ड-रोबिनमा एकअर्कासँग खेले, जहाँ शीर्ष दुई टोलीहरू नकआउट चरणमा पुगे।
===समूह ए ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group A}}
=== समूह बि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group B}}
===समूह  सि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group C}}
===समूह  डि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group D}}
===समूह इ ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group E}}
===समूह एफ ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group F}}
===समूह जि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group G}}
===समूह एच ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group H}}
===समूह आइ ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group I}}
===समूह जे ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group J}}
===समूह के ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group K}}
===समूह एल === 
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group L}}
===तेस्रो स्थान===
{{2026 FIFA World Cup group tables|3rd place}}

== नक आउट चरण ==
===ब्राकेट ===
The tournament bracket is shown below, with bold denoting the winners of each match.

&lt;section begin=&quot;Bracket&quot; /&gt;{{#invoke:RoundN|N32
|style=white-space:nowrap|widescore=yes|bold_winner=high|3rdplace=yes
|RD1=अन्तिम ३२
|RD2=अन्तिम १६
|RD3=क्वाटरफाइनल 
|RD4=सेमीफाइनल 
|RD5=फाइनल
|Consol=तेस्रो स्थानको लागी खेल
&lt;!--Date – Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--&gt;
&lt;!--Round of 32--&gt;
|June 29 – [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]]|{{#invoke:flag|fb|GER}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group C/D/F|
|June 30 – [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group I||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group D/F/G|
|June 28 – [[Inglewood, California|Inglewood]]|{{#invoke:flag|fb|RSA}}||{{#invoke:flag|fb|CAN}}|
|June 29 – [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]|{{#invoke:flag|fb|NED}}||{{#invoke:flag|fb|MAR}}|
|July 2 – [[Toronto]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group K||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group L|
|July 2 – [[Inglewood, California|Inglewood]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group H||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group J|
|July 1 – [[Santa Clara, California|Santa Clara]]|{{#invoke:flag|fb|USA}}||{{#invoke:flag|fb|BIH}}|
|July 1 – [[Seattle]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group G||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group A/H/I/J|
|June 29 – [[Houston]]|{{#invoke:flag|fb|BRA}}||{{#invoke:flag|fb|JPN}}|
|June 30 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|{{#invoke:flag|fb|CIV}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group I|
|June 30 – [[Mexico City]]|{{#invoke:flag|fb|MEX}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group C/E/H|
|July 1 – [[Atlanta]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group L||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group E/I/J/K|
|July 3 – [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]]|{{#invoke:flag|fb|ARG}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group H|
|July 3 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|{{#invoke:flag|fb|AUS}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group G|
|July 2 – [[Vancouver]]|{{#invoke:flag|fb|SUI}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group E/F/G/I/J|
|July 3 – [[Kansas City, Missouri|Kansas City]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group K||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group D/E/I/J/L|
&lt;!--Round of 16--&gt;
|July 4 – [[Philadelphia]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 74||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 77|
|July 4 – [[Houston]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 73||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 75|
|July 6 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 83||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 84|
|July 6 – [[Seattle]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 81||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 82|
|July 5 – [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 76||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 78|
|July 5 – [[Mexico City]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 79||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 80|
|July 7 – [[Atlanta]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 86||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 88|
|July 7 – [[Vancouver]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 85||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 87|
&lt;!--Quarterfinals--&gt;
|July 9 – [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 89||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 90|
|July 10 – [[Inglewood, California|Inglewood]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 93||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 94|
|July 11 – [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 91||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 92|
|July 11 – [[Kansas City, Missouri|Kansas City]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 95||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 96|
&lt;!--Semifinals--&gt;
|July 14 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 97||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 98|
|July 15 – [[Atlanta]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 99||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 100|
&lt;!--Final--&gt;
|July 19 – [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 101||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 102|
&lt;!--Match for third place--&gt;
|July 18 – [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Loser Match 101||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Loser Match 102|
}}&lt;section end=&quot;Bracket&quot; /&gt;

=== फाइनल ===
फाइनल खेल जुलाई १९, २०२६ मा [[न्युयोर्क सहर|न्यूयोर्क शहर]] नजिकै रहेको न्यू जर्सीको पूर्वी रदरफोर्डस्थित मीडोल्याण्ड्स स्पोर्ट्स कम्प्लेक्सको मेटलाइफ स्टेडियममा खेलिने तालिका छ।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Sister project links |wikt=no |c=Category:2026 FIFA World Cup |commonscat= |n=yes |q=yes|s=no |author=no |b=no |v=no |d=yes |voy=yes}}

[[श्रेणी:फिफा विश्वकप प्रतियोगिताहरू]]
[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>n6dwg2stufys9o8ac49lv72ff8eug4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363541</id>
      <parentid>1363540</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T04:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* नक आउट चरण */</comment>
      <origin>1363541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18676" sha1="b6pka9z2uvtjqa8qv8jz87fmuuhfy1m" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|उत्तर अमेरिकामा अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष फुटबल प्रतियोगिता}}
{{Current sport|sport=फुटबल|event=फिफा विश्वकप|date=जुन २०२६}}
{{Infobox international football competition
| year           = २०२६
| tourney_name   = फिफा विश्वकप
| other_titles   = {{native name|en|2026 FIFA World Cup}}&lt;br&gt;{{native name|es|Copa Mundial de la FIFA 2026}}&lt;br&gt;{{native name|fr|Coupe du Monde de la FIFA 2026}}
| image          = 2026 FIFA World Cup emblem.svg
| size           = 250x250px
| alt            = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers &quot;2&quot; (top) and &quot;6&quot; (bottom) overlayed by the World Cup trophy
&lt;!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--&gt;
| country        = क्यानडा
| country2       = मेक्सिको
| country3       = संयुक्त राज्य अमेरिका
| dates          = जुन ११ – जुलाई १९
| num_teams      = ४८
| confederations = ६
| venues         = १६
| cities         = १६
| champion       =
| count          =
| second         =
| third          =
| fourth         =
| matches        = {{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}
| goals          = {{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}
| attendance     = {{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}
| top_scorer     = {{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}
| player         =
| goalkeeper     =
| young_player   =
| fair_play      =
| prevseason     = [[२०२२ फिफा विश्वकप|सन् २०२२]]
| nextseason     = ''[[२०३० फिफा विश्वकप|सन् २०३०]]''
| updated        = {{#invoke:Goalscorers|date|2026 FIFA World Cup|mdy=y}}
}}

'''२०२६ फिफा विश्वकप''' [[फिफा विश्वकप]]को वर्तमान र २३औँ संस्करण हो, जुन फिफाका सदस्य सङ्घका राष्ट्रिय टोलीहरूद्वारा प्रतिस्पर्धा गरिने चार-चार वर्षमा हुने अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष फुटबल प्रतियोगिता हो। यो प्रतियोगिता सन् २०२६ जुन ११ देखि जुलाई १९ सम्म आयोजना भइरहेको छ। यसलाई संयुक्त रूपमा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का ११, [[मेक्सिको]]का ३, र [[क्यानडा]]का २ गरी जम्मा १६ सहरहरूमा आयोजना गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=फिफा विश्वकप २०२६: २०२६ फिफा विश्वकप अमेरिका, क्यानडा, र मेक्सिकोमा हुने भएको छ। |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |accessdate=१३ जुन २०१८ |publisher=बिबिसी|date=१३ जुन २०१८}}&lt;/ref&gt; यो प्रतियोगिता तीन राष्ट्रहरूद्वारा आयोजना गरिएको पहिलो [[फिफा विश्वकप]] हो, र अघिल्लो ३२ टोलीहरूबाट विस्तार गरी ४८ टोलीहरू समावेश गरिएको यो पहिलो प्रतियोगिता हो।

संयुक्त २०२६ को बोलकबोलले [[मस्को]]मा भएको ६८औँ फिफा कङ्ग्रेसको अन्तिम मतदानमा [[मोरक्को]]को प्रतिस्पर्धी बोलकबोललाई पराजित गरेको थियो। यो [[२००२ फिफा विश्वकप|सन् २००२]] पछि बहु-राष्ट्रहरूद्वारा संयुक्त रूपमा आयोजना हुन लागेको पहिलो विश्वकप हो। यसअघि सन् १९७० र १९८६ का प्रतियोगिताहरू आयोजना गरिसकेको मेक्सिको, तीन पटक विश्वकप आयोजना वा संयुक्त आयोजना गर्ने पहिलो देश बनिसकेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाले यसअघि सन् [[१९९४ फिफा विश्वकप|१९९४]] को फिफा विश्वकप आयोजना गरेको थियो। यसको विपरित, क्यानडाका लागि भने यो प्रतियोगिता आयोजना वा संयुक्त आयोजना गरेको पहिलो पटक हो। [[कतार]]मा भएको [[२०२२ फिफा विश्वकप|सन् २०२२ को विश्वकप]] विशेष रूपमा नोभेम्बर र डिसेम्बरमा आयोजना भएपछि, यो प्रतियोगिता पुनः आफ्नो परम्परागत [[उत्तरी गोलार्ध]]को ग्रीष्मकालीन समय तालिकामा फर्किएको छ।

आयोजक राष्ट्रका रूपमा [[क्यानडा राष्ट्रिय फुटबल टोली|क्यानडा]], [[मेक्सिको राष्ट्रिय फुटबल टोली|मेक्सिको]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रिय फुटबल टोली|संयुक्त राज्य अमेरिका]] सबै यस प्रतियोगिताका लागि स्वतः छनोट भएका छन्। [[केप भर्ड राष्ट्रिय फुटबल टोली|केप भर्ड]], [[कुरासाओ राष्ट्रिय फुटबल टोली|कुरासाओ]], [[जोर्डन राष्ट्रिय फुटबल टोली|जोर्डन]] र [[उज्बेकिस्तान राष्ट्रिय फुटबल टोली|उज्बेकिस्तान]]ले विश्वकपमा पहिलो पटक प्रतिस्पर्धा गर्नेछन्। [[अर्जेन्टिना राष्ट्रिय फुटबल टोली|अर्जेन्टिना]] साविकको विजेता हो, जसले सन् २०२२ मा आफ्नो तेस्रो विश्वकप उपाधि जितेको थियो।

प्रतियोगिताको तयारीले विवादहरू निम्त्याएको छ, विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिकाको अध्यागमन र प्रवेशाज्ञा नीतिहरू जसले छनोट भएका टोलीहरू र तिनीहरूका प्रशंसकहरूलाई असर पारेको छ, अमेरिका र [[इजरायल]]सँगको जारी युद्धका बीच [[इरान]]को सहभागिता, र [[फिफा]]द्वारा प्रयोग गरिएको गतिशील टिकट मूल्य निर्धारणलाई लिएर विवाद भएको छ।
==समूह चरण==
प्रतिस्पर्धा गर्ने देशहरूलाई चार टोलीको बाह्र समूहमा विभाजन गरिएको थियो (समूह ए देखि एल)। प्रत्येक समूहका टोलीहरूले राउन्ड-रोबिनमा एकअर्कासँग खेले, जहाँ शीर्ष दुई टोलीहरू नकआउट चरणमा पुगे।
===समूह ए ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group A}}
=== समूह बि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group B}}
===समूह  सि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group C}}
===समूह  डि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group D}}
===समूह इ ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group E}}
===समूह एफ ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group F}}
===समूह जि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group G}}
===समूह एच ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group H}}
===समूह आइ ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group I}}
===समूह जे ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group J}}
===समूह के ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group K}}
===समूह एल === 
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group L}}
===तेस्रो स्थान===
{{2026 FIFA World Cup group tables|3rd place}}

== नक आउट चरण ==
===ब्राकेट ===
The tournament bracket is shown below, with bold denoting the winners of each match.

&lt;section begin=&quot;Bracket&quot; /&gt;{{#invoke:RoundN|N32
|style=white-space:nowrap|widescore=yes|bold_winner=high|3rdplace=yes
|RD1=अन्तिम ३२
|RD2=अन्तिम १६
|RD3=क्वाटरफाइनल 
|RD4=सेमीफाइनल 
|RD5=फाइनल
|Consol=तेस्रो स्थानको लागी खेल
&lt;!--Date – Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--&gt;
&lt;!--Round of 32--&gt;
|June 29 – [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]]|{{#invoke:flag|fb|GER}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group C/D/F|
|June 30 – [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group I||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group D/F/G|
|June 28 – [[Inglewood, California|Inglewood]]|{{#invoke:flag|fb|RSA}}||{{#invoke:flag|fb|CAN}}|
|June 29 – [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]|{{#invoke:flag|fb|NED}}||{{#invoke:flag|fb|MAR}}|
|July 2 – [[Toronto]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group K||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group L|
|July 2 – [[Inglewood, California|Inglewood]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group H||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group J|
|July 1 – [[Santa Clara, California|Santa Clara]]|{{#invoke:flag|fb|USA}}||{{#invoke:flag|fb|BIH}}|
|July 1 – [[Seattle]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group G||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group A/H/I/J|
|June 29 – [[Houston]]|{{#invoke:flag|fb|BRA}}||{{#invoke:flag|fb|JPN}}|
|June 30 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|{{#invoke:flag|fb|CIV}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group I|
|June 30 – [[Mexico City]]|{{#invoke:flag|fb|MEX}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group C/E/H|
|July 1 – [[Atlanta]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group L||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group E/I/J/K|
|July 3 – [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]]|{{#invoke:flag|fb|ARG}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group H|
|July 3 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|{{#invoke:flag|fb|AUS}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group G|
|July 2 – [[Vancouver]]|{{#invoke:flag|fb|SUI}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group E/F/G/I/J|
|July 3 – [[Kansas City, Missouri|Kansas City]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group K||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group D/E/I/J/L|
&lt;!--Round of 16--&gt;
|July 4 – [[Philadelphia]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 74||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 77|
|July 4 – [[Houston]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 73||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 75|
|July 6 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 83||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 84|
|July 6 – [[Seattle]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 81||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 82|
|July 5 – [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 76||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 78|
|July 5 – [[Mexico City]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 79||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 80|
|July 7 – [[Atlanta]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 86||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 88|
|July 7 – [[Vancouver]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 85||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 87|
&lt;!--Quarterfinals--&gt;
|July 9 – [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 89||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 90|
|July 10 – [[Inglewood, California|Inglewood]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 93||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 94|
|July 11 – [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 91||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 92|
|July 11 – [[Kansas City, Missouri|Kansas City]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 95||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 96|
&lt;!--Semifinals--&gt;
|July 14 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 97||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 98|
|July 15 – [[Atlanta]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 99||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 100|
&lt;!--Final--&gt;
|July 19 – [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 101||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 102|
&lt;!--Match for third place--&gt;
|July 18 – [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Loser Match 101||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Loser Match 102|
}}&lt;section end=&quot;Bracket&quot; /&gt;

=== फाइनल ===
फाइनल खेल जुलाई १९, २०२६ मा [[न्युयोर्क सहर|न्यूयोर्क शहर]] नजिकै रहेको न्यू जर्सीको पूर्वी रदरफोर्डस्थित मीडोल्याण्ड्स स्पोर्ट्स कम्प्लेक्सको मेटलाइफ स्टेडियममा खेलिने तालिका छ।

== पुरस्कार ==

=== पुरस्कार रकम ===
अप्रिल २०२६ मा, फिफाले सबै सहभागी राष्ट्रहरूको लागि पुरस्कार घोषणा गर्‍यो, प्रतियोगिताको कुल वितरण $८७१ मिलियन थियो, जुन अघिल्लो प्रतियोगिताको पुरस्कार पूलको लगभग दोब्बर हो। प्रदर्शनमा आधारित पुरस्कार रकम $८७१ मिलियनको कुल रकम मध्ये $६७१ मिलियन हो, बाँकी $२०० मिलियन टोलीहरू बीच प्रदर्शनको पर्वाह नगरी भुक्तानी गरिएको थियो। प्रत्येक योग्य टोलीले तयारी रकम $२.५ मिलियन प्राप्त गर्यो; यसलाई समूह चरणमा एलिमिनेशनसँग जोड्दा, प्रति टोली प्राप्त हुने न्यूनतम कुल रकम $१२.५ मिलियन हो, जसमा विजेताले $६२.५ मिलियन सम्म प्राप्त गर्नेछ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FIFA Council increases record financial distribution for FIFA World Cup 2026 |url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |access-date=May 3, 2026 |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Pooja |date=May 3, 2026 |orig-date=January 25, 2026 |title=2026 FIFA World Cup Prize Money: How Much Will the Champions Really Earn? |url=https://worldcuplocaltime.com/2026-fifa-world-cup-prize-money/ |access-date=May 3, 2026 |website=World Cup Local Time}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 24, 2026 |title=World Cup 2026: What is the prize money? |url=https://www.bbc.com/sport/articles/c9821x9lpdjo |access-date=June 24, 2026 |website=BBC Sport |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+प्रदर्शनमा आधारित पुरस्कार रकम
! rowspan=&quot;2&quot; |स्थान 
! rowspan=&quot;2&quot; |टोली 
! colspan=&quot;2&quot; |रकम  (मिलियनमा )
|-
!प्रति टोली
!Total
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |च्याम्पियन
|१
|$५०
|$५०
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |उपविजेता
|१
|$३३
|$३३
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |तेस्रो स्थान
|१
|$२९
|$२९
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |चौथो स्थान
|१
|$२७
|$२७
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |५औं–आठौं स्थान (क्वार्टरफाइनल)
|४
|$१९
|$७६
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |९औं–१६औं स्थान (१६ को राउन्ड)
|८
|$१५
|$१२०
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |१७औं–३२औं स्थान (३२ राउन्ड)
|१६
|$११
|$१७६
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |३३औं–४८औं स्थान (समूह चरण)
|१६
|$१०
|$१६०
|-
!कुल
!४८ 
! colspan=&quot;2&quot; |$६७१
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Sister project links |wikt=no |c=Category:2026 FIFA World Cup |commonscat= |n=yes |q=yes|s=no |author=no |b=no |v=no |d=yes |voy=yes}}

[[श्रेणी:फिफा विश्वकप प्रतियोगिताहरू]]
[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>b6pka9z2uvtjqa8qv8jz87fmuuhfy1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363542</id>
      <parentid>1363541</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T04:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* पुरस्कार रकम */</comment>
      <origin>1363542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20198" sha1="edzwa6nr2yf0kew8twif0l0xlog39es" xml:space="preserve">{{छोटो विवरण|उत्तर अमेरिकामा अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष फुटबल प्रतियोगिता}}
{{Current sport|sport=फुटबल|event=फिफा विश्वकप|date=जुन २०२६}}
{{Infobox international football competition
| year           = २०२६
| tourney_name   = फिफा विश्वकप
| other_titles   = {{native name|en|2026 FIFA World Cup}}&lt;br&gt;{{native name|es|Copa Mundial de la FIFA 2026}}&lt;br&gt;{{native name|fr|Coupe du Monde de la FIFA 2026}}
| image          = 2026 FIFA World Cup emblem.svg
| size           = 250x250px
| alt            = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers &quot;2&quot; (top) and &quot;6&quot; (bottom) overlayed by the World Cup trophy
&lt;!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--&gt;
| country        = क्यानडा
| country2       = मेक्सिको
| country3       = संयुक्त राज्य अमेरिका
| dates          = जुन ११ – जुलाई १९
| num_teams      = ४८
| confederations = ६
| venues         = १६
| cities         = १६
| champion       =
| count          =
| second         =
| third          =
| fourth         =
| matches        = {{#invoke:Goalscorers|matches|2026 FIFA World Cup}}
| goals          = {{#invoke:Goalscorers|goals|2026 FIFA World Cup}}
| attendance     = {{#invoke:Football attendance summation|main|groups=A-L}}
| top_scorer     = {{#invoke:Goalscorers|topscorer|2026 FIFA World Cup}}
| player         =
| goalkeeper     =
| young_player   =
| fair_play      =
| prevseason     = [[२०२२ फिफा विश्वकप|सन् २०२२]]
| nextseason     = ''[[२०३० फिफा विश्वकप|सन् २०३०]]''
| updated        = {{#invoke:Goalscorers|date|2026 FIFA World Cup|mdy=y}}
}}

'''२०२६ फिफा विश्वकप''' [[फिफा विश्वकप]]को वर्तमान र २३औँ संस्करण हो, जुन फिफाका सदस्य सङ्घका राष्ट्रिय टोलीहरूद्वारा प्रतिस्पर्धा गरिने चार-चार वर्षमा हुने अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष फुटबल प्रतियोगिता हो। यो प्रतियोगिता सन् २०२६ जुन ११ देखि जुलाई १९ सम्म आयोजना भइरहेको छ। यसलाई संयुक्त रूपमा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]का ११, [[मेक्सिको]]का ३, र [[क्यानडा]]का २ गरी जम्मा १६ सहरहरूमा आयोजना गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=फिफा विश्वकप २०२६: २०२६ फिफा विश्वकप अमेरिका, क्यानडा, र मेक्सिकोमा हुने भएको छ। |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913 |accessdate=१३ जुन २०१८ |publisher=बिबिसी|date=१३ जुन २०१८}}&lt;/ref&gt; यो प्रतियोगिता तीन राष्ट्रहरूद्वारा आयोजना गरिएको पहिलो [[फिफा विश्वकप]] हो, र अघिल्लो ३२ टोलीहरूबाट विस्तार गरी ४८ टोलीहरू समावेश गरिएको यो पहिलो प्रतियोगिता हो।

संयुक्त २०२६ को बोलकबोलले [[मस्को]]मा भएको ६८औँ फिफा कङ्ग्रेसको अन्तिम मतदानमा [[मोरक्को]]को प्रतिस्पर्धी बोलकबोललाई पराजित गरेको थियो। यो [[२००२ फिफा विश्वकप|सन् २००२]] पछि बहु-राष्ट्रहरूद्वारा संयुक्त रूपमा आयोजना हुन लागेको पहिलो विश्वकप हो। यसअघि सन् १९७० र १९८६ का प्रतियोगिताहरू आयोजना गरिसकेको मेक्सिको, तीन पटक विश्वकप आयोजना वा संयुक्त आयोजना गर्ने पहिलो देश बनिसकेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाले यसअघि सन् [[१९९४ फिफा विश्वकप|१९९४]] को फिफा विश्वकप आयोजना गरेको थियो। यसको विपरित, क्यानडाका लागि भने यो प्रतियोगिता आयोजना वा संयुक्त आयोजना गरेको पहिलो पटक हो। [[कतार]]मा भएको [[२०२२ फिफा विश्वकप|सन् २०२२ को विश्वकप]] विशेष रूपमा नोभेम्बर र डिसेम्बरमा आयोजना भएपछि, यो प्रतियोगिता पुनः आफ्नो परम्परागत [[उत्तरी गोलार्ध]]को ग्रीष्मकालीन समय तालिकामा फर्किएको छ।

आयोजक राष्ट्रका रूपमा [[क्यानडा राष्ट्रिय फुटबल टोली|क्यानडा]], [[मेक्सिको राष्ट्रिय फुटबल टोली|मेक्सिको]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रिय फुटबल टोली|संयुक्त राज्य अमेरिका]] सबै यस प्रतियोगिताका लागि स्वतः छनोट भएका छन्। [[केप भर्ड राष्ट्रिय फुटबल टोली|केप भर्ड]], [[कुरासाओ राष्ट्रिय फुटबल टोली|कुरासाओ]], [[जोर्डन राष्ट्रिय फुटबल टोली|जोर्डन]] र [[उज्बेकिस्तान राष्ट्रिय फुटबल टोली|उज्बेकिस्तान]]ले विश्वकपमा पहिलो पटक प्रतिस्पर्धा गर्नेछन्। [[अर्जेन्टिना राष्ट्रिय फुटबल टोली|अर्जेन्टिना]] साविकको विजेता हो, जसले सन् २०२२ मा आफ्नो तेस्रो विश्वकप उपाधि जितेको थियो।

प्रतियोगिताको तयारीले विवादहरू निम्त्याएको छ, विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिकाको अध्यागमन र प्रवेशाज्ञा नीतिहरू जसले छनोट भएका टोलीहरू र तिनीहरूका प्रशंसकहरूलाई असर पारेको छ, अमेरिका र [[इजरायल]]सँगको जारी युद्धका बीच [[इरान]]को सहभागिता, र [[फिफा]]द्वारा प्रयोग गरिएको गतिशील टिकट मूल्य निर्धारणलाई लिएर विवाद भएको छ।
==समूह चरण==
प्रतिस्पर्धा गर्ने देशहरूलाई चार टोलीको बाह्र समूहमा विभाजन गरिएको थियो (समूह ए देखि एल)। प्रत्येक समूहका टोलीहरूले राउन्ड-रोबिनमा एकअर्कासँग खेले, जहाँ शीर्ष दुई टोलीहरू नकआउट चरणमा पुगे।
===समूह ए ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group A}}
=== समूह बि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group B}}
===समूह  सि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group C}}
===समूह  डि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group D}}
===समूह इ ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group E}}
===समूह एफ ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group F}}
===समूह जि ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group G}}
===समूह एच ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group H}}
===समूह आइ ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group I}}
===समूह जे ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group J}}
===समूह के ===
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group K}}
===समूह एल === 
{{2026 FIFA World Cup group tables|Group L}}
===तेस्रो स्थान===
{{2026 FIFA World Cup group tables|3rd place}}

== नक आउट चरण ==
===ब्राकेट ===
The tournament bracket is shown below, with bold denoting the winners of each match.

&lt;section begin=&quot;Bracket&quot; /&gt;{{#invoke:RoundN|N32
|style=white-space:nowrap|widescore=yes|bold_winner=high|3rdplace=yes
|RD1=अन्तिम ३२
|RD2=अन्तिम १६
|RD3=क्वाटरफाइनल 
|RD4=सेमीफाइनल 
|RD5=फाइनल
|Consol=तेस्रो स्थानको लागी खेल
&lt;!--Date – Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--&gt;
&lt;!--Round of 32--&gt;
|June 29 – [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]]|{{#invoke:flag|fb|GER}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group C/D/F|
|June 30 – [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group I||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group D/F/G|
|June 28 – [[Inglewood, California|Inglewood]]|{{#invoke:flag|fb|RSA}}||{{#invoke:flag|fb|CAN}}|
|June 29 – [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]|{{#invoke:flag|fb|NED}}||{{#invoke:flag|fb|MAR}}|
|July 2 – [[Toronto]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group K||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group L|
|July 2 – [[Inglewood, California|Inglewood]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group H||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group J|
|July 1 – [[Santa Clara, California|Santa Clara]]|{{#invoke:flag|fb|USA}}||{{#invoke:flag|fb|BIH}}|
|July 1 – [[Seattle]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group G||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group A/H/I/J|
|June 29 – [[Houston]]|{{#invoke:flag|fb|BRA}}||{{#invoke:flag|fb|JPN}}|
|June 30 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|{{#invoke:flag|fb|CIV}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group I|
|June 30 – [[Mexico City]]|{{#invoke:flag|fb|MEX}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group C/E/H|
|July 1 – [[Atlanta]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group L||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group E/I/J/K|
|July 3 – [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]]|{{#invoke:flag|fb|ARG}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group H|
|July 3 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|{{#invoke:flag|fb|AUS}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Runner-up Group G|
|July 2 – [[Vancouver]]|{{#invoke:flag|fb|SUI}}||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group E/F/G/I/J|
|July 3 – [[Kansas City, Missouri|Kansas City]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Group K||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;3rd Group D/E/I/J/L|
&lt;!--Round of 16--&gt;
|July 4 – [[Philadelphia]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 74||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 77|
|July 4 – [[Houston]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 73||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 75|
|July 6 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 83||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 84|
|July 6 – [[Seattle]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 81||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 82|
|July 5 – [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 76||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 78|
|July 5 – [[Mexico City]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 79||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 80|
|July 7 – [[Atlanta]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 86||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 88|
|July 7 – [[Vancouver]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 85||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 87|
&lt;!--Quarterfinals--&gt;
|July 9 – [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 89||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 90|
|July 10 – [[Inglewood, California|Inglewood]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 93||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 94|
|July 11 – [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 91||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 92|
|July 11 – [[Kansas City, Missouri|Kansas City]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 95||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 96|
&lt;!--Semifinals--&gt;
|July 14 – [[Arlington, Texas|Arlington]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 97||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 98|
|July 15 – [[Atlanta]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 99||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 100|
&lt;!--Final--&gt;
|July 19 – [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 101||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Winner Match 102|
&lt;!--Match for third place--&gt;
|July 18 – [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]]|&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Loser Match 101||&lt;!--{{#invoke:flag|fb|}}--&gt;Loser Match 102|
}}&lt;section end=&quot;Bracket&quot; /&gt;

=== फाइनल ===
फाइनल खेल जुलाई १९, २०२६ मा [[न्युयोर्क सहर|न्यूयोर्क शहर]] नजिकै रहेको न्यू जर्सीको पूर्वी रदरफोर्डस्थित मीडोल्याण्ड्स स्पोर्ट्स कम्प्लेक्सको मेटलाइफ स्टेडियममा खेलिने तालिका छ।

== पुरस्कार ==

=== पुरस्कार रकम ===
अप्रिल २०२६ मा, फिफाले सबै सहभागी राष्ट्रहरूको लागि पुरस्कार घोषणा गर्‍यो, प्रतियोगिताको कुल वितरण $८७१ मिलियन थियो, जुन अघिल्लो प्रतियोगिताको पुरस्कार पूलको लगभग दोब्बर हो। प्रदर्शनमा आधारित पुरस्कार रकम $८७१ मिलियनको कुल रकम मध्ये $६७१ मिलियन हो, बाँकी $२०० मिलियन टोलीहरू बीच प्रदर्शनको पर्वाह नगरी भुक्तानी गरिएको थियो। प्रत्येक योग्य टोलीले तयारी रकम $२.५ मिलियन प्राप्त गर्यो; यसलाई समूह चरणमा एलिमिनेशनसँग जोड्दा, प्रति टोली प्राप्त हुने न्यूनतम कुल रकम $१२.५ मिलियन हो, जसमा विजेताले $६२.५ मिलियन सम्म प्राप्त गर्नेछ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FIFA Council increases record financial distribution for FIFA World Cup 2026 |url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |access-date=May 3, 2026 |publisher=FIFA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Pooja |date=May 3, 2026 |orig-date=January 25, 2026 |title=2026 FIFA World Cup Prize Money: How Much Will the Champions Really Earn? |url=https://worldcuplocaltime.com/2026-fifa-world-cup-prize-money/ |access-date=May 3, 2026 |website=World Cup Local Time}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=June 24, 2026 |title=World Cup 2026: What is the prize money? |url=https://www.bbc.com/sport/articles/c9821x9lpdjo |access-date=June 24, 2026 |website=BBC Sport |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+प्रदर्शनमा आधारित पुरस्कार रकम
! rowspan=&quot;2&quot; |स्थान 
! rowspan=&quot;2&quot; |टोली 
! colspan=&quot;2&quot; |रकम  (मिलियनमा )
|-
!प्रति टोली
!Total
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |च्याम्पियन
|१
|$५०
|$५०
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |उपविजेता
|१
|$३३
|$३३
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |तेस्रो स्थान
|१
|$२९
|$२९
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |चौथो स्थान
|१
|$२७
|$२७
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |५औं–आठौं स्थान (क्वार्टरफाइनल)
|४
|$१९
|$७६
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |९औं–१६औं स्थान (१६ को राउन्ड)
|८
|$१५
|$१२०
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |१७औं–३२औं स्थान (३२ राउन्ड)
|१६
|$११
|$१७६
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |३३औं–४८औं स्थान (समूह चरण)
|१६
|$१०
|$१६०
|-
!कुल
!४८ 
! colspan=&quot;2&quot; |$६७१
|}

=== व्यक्तिगत र टिम पुरस्कार ===
प्रतियोगिताको अन्त्यमा निम्न पुरस्कारहरू प्रदान गरिनेछ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/question/What-are-the-World-Cup-award-names|title=What are the World Cup award names?  {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=June 23, 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

* गोल्डेन बुट: प्रतियोगिताको सर्वाधिक गोलकर्तालाई प्रदान गरिन्छ।
* गोल्डेन ग्लोभ: प्रतियोगिताको उत्कृष्ट गोलकिपरलाई प्रदान गरिन्छ।
* गोल्डेन बल: प्रतियोगिताको उत्कृष्ट समग्र खेलाडीलाई प्रदान गरिन्छ।
* फिफा युवा खेलाडी पुरस्कार: २१ वर्ष मुनिका प्रतियोगिताको उत्कृष्ट समग्र खेलाडीलाई प्रदान गरिन्छ।
* फिफा फेयर प्ले ट्रफी: नकआउट चरणमा पुग्ने उत्कृष्ट अनुशासनात्मक रेकर्ड भएको टोलीलाई प्रदान गरिन्छ।

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Sister project links |wikt=no |c=Category:2026 FIFA World Cup |commonscat= |n=yes |q=yes|s=no |author=no |b=no |v=no |d=yes |voy=yes}}

[[श्रेणी:फिफा विश्वकप प्रतियोगिताहरू]]
[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>edzwa6nr2yf0kew8twif0l0xlog39es</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>२००२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100538</id>
    <revision>
      <id>1363529</id>
      <parentid>1363234</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T20:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7656" sha1="nf4n699hd4z778qiqbbk1cpn7559678" xml:space="preserve">{{Infobox football match
| title              = २००२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग
| image              = 
| image_size = 200
| caption            = Match programme cover
| event              = [[२००१–०२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग]]
| team1              = [[बायर ०४ लिभरकुसेन]]
| team1association   = {{flagicon|GER|size=30px}}
| team1score         = १
| team2              = [[रियल म्याड्रिड]]
| team2association   = {{flagicon|ESP|size=30px}}
| team2score         = २
| date               = १५ मे २००२
| stadium            = हाम्प्डेन पार्क
| city               = ग्लाज्गो&lt;ref name=&quot;hampdenpark&quot;&gt;{{cite news |first=सिन |last=स्मिथ|title=ग्लास्गो |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/champions_league/1984838.stm |work=बिबिसी स्पोर्ट्स |publisher=बिबिसी |date=13 May 2002 |accessdate=31 December 2010 }}&lt;/ref&gt;
| man_of_the_match1a = [[जिनेदीन जिदेन]] (रियल म्याड्रिड)&lt;ref name=&quot;attendance&quot;/&gt;
| referee            = युर्स मियर ([[स्विट्जरल्यान्ड]])&lt;ref name=&quot;ursmeier&quot;&gt;{{cite journal |first=म्याथ्युज |last=लिन्ड्से |title=Meier the man for job |journal=इभिनिङ टाइम्स |date=13 May 2002 |volume= |issue= |pages=52 |publisher=ProQuest Archiver |url=https://pqasb.pqarchiver.com/smgpubs/access/119493609.html?dids=119493609:119493609&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=May+13,+2002&amp;author=Matthew;+Lindsay&amp;pub=Evening+Times&amp;desc=Meier+the+man+for+job&amp;pqatl=google |accessdate=31 December 2010 }}{{subscription required}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104221231/http://pqasb.pqarchiver.com/smgpubs/access/119493609.html?dids=119493609:119493609&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=May+13,+2002&amp;author=Matthew;+Lindsay&amp;pub=Evening+Times&amp;desc=Meier+the+man+for+job&amp;pqatl=google |date=4 November 2012 }}&lt;/ref&gt;
| attendance         = ५०,४९९&lt;ref name=&quot;attendance&quot;&gt;{{cite book |year=2017 |chapter=2. Finals |chapter-url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/EuroExperience/competitions/Publications/02/28/56/89/2285689_DOWNLOAD.pdf |chapter-format=पिडिएफ |title=युइएफए च्याम्पियन्स लिगको तथ्याङ्क |location= नियोन , स्विजरल्यान्ड|publisher=युरोपेली फुटबल महासङ्घ |page=1 |access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| weather            = हल्का बादल, &lt;br /&gt;{{convert|15|°C|°F}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/EGPF/2002/5/15/DailyHistory.html?req_city=NA&amp;req_state=NA&amp;req_statename=NA|title=मैसमको इतिहास|website=www.wunderground.com}}&lt;/ref&gt;
| previous           = [[२००१ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल|२००१]]
| next               = [[२००३ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल|२००३]]
}}
'''२००२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल''' २००१-२००२ च्याम्पियन्स लिग सिजनको अन्तिम खेल थियो । यो खेला स्विट्जरल्यान्डको ग्लाज्गो सहरमा अवस्थित हम्प्डेन पार्कमा भएको थियो । यो फाइनल खेलमा जर्मनीको बायर ०४ लिभरकुसेन र स्पेनी क्लब रियल म्याड्रिड बिच भएको थियो । यो खेल १५ जुन २००२ मा भएको थियो जसमा रियल म्याड्रिड लिभरकुसेनलाई २ को बिरुद्ध १ गोल अन्तरले हराएको थियो ।
==खेलको तथ्याङ्क==
{{col-begin}}
{{col-3}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|+पहिलो हाप&lt;ref name=&quot;half time report&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2001/1025482_hr.pdf |title= पहिलो आधा समयको तथ्याङ्क |website=युइएफए डट कम |publisher=युरोपेली फुटबल महासङ्घ |format=पिडिएफ |date=15 May 2002 |access-date=31 December 2010}}&lt;/ref&gt;
|-पहिलो
!width=100 |तथ्याङ्क
!width=70 | बायर लिभरकुसेन
!width=70 | रियल म्याड्रिड
|-
|गरेका गोलहरू || १ || २
|-
|जम्मा सट || ५ || ६
|-
|लक्षमा लागेको सटहरू || ३ || ३
|-
|बलमा नियन्त्रण || ४२% || ५८%
|-
|कर्नक किक || ३ || १
|-
|फल || ८ ||१९
|-
|अफसाइड || ३ || २
|-
|पहेंलो कार्ड || ० || १
|-
|रातो कार्ड || ० || ०
|}
{{col-3}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|+दोश्रो हाप&lt;ref name=&quot;full time report&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2001/1025482_fr.pdf |title=फुट टाइम रिपोर्ट |website=युइएफए डट कम |publisher=युरोपेली फुटबल महासङ्घ |format=पिडिएफ |date=15 May 2002 |access-date=1 September 2010}}&lt;/ref&gt;
|- दोस्रो हाप
!width=100 |तथ्याङ्क
!width=70 | बायर लिभरकुसेन
!width=70 | रियल म्याड्रिड
|-
|गरेका गोल || ० || ०
|-
|जम्मा सट || ८ || ६
|-
|लक्षमा लागेका सटहरू || ३ || ४
|-
|बलमा नियन्त्रण || ५४% || ४६%
|-
|कर्नर किक || ३ || ४
|-
|फल || ९ || २५
|-
|अफसाइड || ० || ०
|-
|पहेंलो कार्ड || ० || १
|-
|रातो कार्ड || ० || ०
|}
{{col-3}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|-
|+सबै
!width=100 |तथ्याङ्क
!width=70 | बायर ०४ लिभरमुसेन
!width=70 | रियल म्याड्रिड
|-
|गरेको गोल ||१ || २
|-
|जम्मा सट || १३ || १२
|-
|लक्षमा लागेका सटहरू || ६ || ९
|-
|Ball possession || ४८% || ५२%
|-
|कर्नर किक || ६ || ५
|-
|फल || १७ || ४४
|-
|अफसाइड || ३ || ३
|-
|पहेंलो कार्ड || ० || २
|-
|रातो कार्ड || ० || ०
|}
{{col-end}}
==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
*[https://web.archive.org/web/20020606170756/http://www.uefa.com/competitions/UCL/INDEX.html २००१–०२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग ] युइएफएमा

[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:युइएफए च्याम्पियन्स लिगका फाइनलहरू]]</text>
      <sha1>nf4n699hd4z778qiqbbk1cpn7559678</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ब्राइटन एन्ड होभ आल्भियन फुटबल क्लब</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100562</id>
    <revision>
      <id>1363581</id>
      <parentid>1322239</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3330" sha1="cifn4r5ob6f4eaw8ngsfhr8o5gdobbg" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname =ब्राइटन एन्ड होभ आल्भियन
| current  = २०१८–१९ ब्राइटन एन्ड होभ आल्भियन सिजन
| fullname = ब्राइटन एन्ड होभ आल्भियन फुटबल क्लब
| image    = 1024px-Brighton &amp; Hove Albion logo.svg.png
| image_size = 200
| nickname = एल्वियन
| founded  = {{Start date and age|df=y|1901|6|24}}
| ground   = फार्मर रङ्गशाला
| capacity = ३०,७५०
| owner = [[टोनी ब्लुम]]
| chairman = [[टोनी ब्लुम]]
| manager  = [[क्रिस ह्युगटन]]
| league   = [[प्रिमियर लिग]]
| season   = [[२०१८-१९ प्रिमियर लिग सिजन|२०१८-१९]]
| position = २० मा १५ अौँ
| website = http://www.seagulls.co.uk
| pattern_la1 = _brighton2324h
| pattern_b1 = _brighton2324h
| pattern_ra1 = _brighton2324h
| pattern_sh1 = _brighton2324h
| pattern_so1 = _brighton2324hl
| leftarm1 = 0000FF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = 0000FF
| shorts1 = 0000FF
| socks1 = 0000FF
| pattern_la2 = _brighton2324a
| pattern_b2 = _brighton2324a
| pattern_ra2 = _brighton2324a
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _nikematchfit2021bl
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
|pattern_la3 = _brighton2223a
|pattern_b3 = _brighton2223a
|pattern_ra3 = _brighton2223a
|pattern_sh3 = 
|pattern_so3 = 
|leftarm3 = FE5442
|body3 = FE5442
|rightarm3 = FE5442
|shorts3 = FE5442
|socks3 = FE5442
}}
'''ब्राइटन एन्ड होभ आल्भियन फुटबल क्लब''' ({{IPAc-en|ˈ|b|r|aɪ|t|ən|...|ˈ|h|oʊ|v}}) [[इङ्ल्यान्ड]]को ब्राइटनमा अवस्थित एक फुटबल क्लब हो। यो क्लबको स्थापना सन् १९०१ जुन २४ मा स्थापना भएको थियो। यो क्लब इङ्ल्यान्डको प्रमुख फुटबल लिग [[प्रिमियर लिग]]मा खेल्छ। यो क्लबको गृह मैदा फार्मल रङ्गशाला हो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fa-cupfinals.co.uk/1983.htm|title=१९९८ एफए कप फाइनल|publisher=एफए कप फाइनल डट कम|accessdate=6 September 2011}}&lt;/ref&gt;
==इतिहास==
==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}
==बाह्य कडीहरू==
{{commons category|Brighton &amp; Hove Albion F.C.|ब्राइटन एन्ड होभ आल्भियन एफ.सी}}
*[http://www.seagulls.co.uk/ आधिकरिक वेबसाइट ]
*[http://www.seagullspics.co.uk/ आधिकारिक तस्बिरहरूको वेबसाइट ]
[[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]]
[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>cifn4r5ob6f4eaw8ngsfhr8o5gdobbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:ला लिगा</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100648</id>
    <revision>
      <id>1363545</id>
      <parentid>681776</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T05:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:फुटबल]] हटाइयो</comment>
      <origin>1363545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="fu73x6bfpt4bxzdb3o0ru0yxgyfy6re" xml:space="preserve">[[श्रेणी:स्पेनमा फुटबल]]</text>
      <sha1>fu73x6bfpt4bxzdb3o0ru0yxgyfy6re</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363546</id>
      <parentid>1363545</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T05:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>सफाइ गरियो</comment>
      <origin>1363546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="gunntsnfkha7498tw7mt6c0r3uusmbm" xml:space="preserve">{{Commons category|La Liga}}
{{Cat main|ला लिगा}}

[[श्रेणी:स्पेनमा फुटबल]]</text>
      <sha1>gunntsnfkha7498tw7mt6c0r3uusmbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सोनिया डभिल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104292</id>
    <revision>
      <id>1363525</id>
      <parentid>1310514</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T19:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43434" sha1="m2msfz2dx8fqe8pggo8ahxp81a1zadr" xml:space="preserve">{{Infobox professional wrestler
|name        = सोनिया डभिल
|image       = Sonya Deville Total Divas crop.jpg
|caption     = अप्रित २०१८ मा डभिल
|birth_name  = डेरेन रे बेरनेटो
|birth_date  = {{Birth date and age|1993|9|24|mf=y}}
|birth_place = न्यु जर्सी, [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]
|resides     = [[फ्लोरिडा]], अमेरिका&lt;ref name=&quot;pc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wwenxt/tough-enough-finalists-join-new-recruits-performance-center|title=डब्ल्युडब्ल्युई टफ इनफका प्रतिस्पर्धीहरू डब्ल्युडब्ल्युई प्रशिक्षण केन्द्रमा|website=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|date=September 29, 2015|accessdate=August 5, 2016}}&lt;/ref&gt;
|height      = 5 ft 7 in&lt;ref name=WWE&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/sonya-deville|title=सोनिया डभिल|accessdate=December 9, 2017|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]}}&lt;/ref&gt;
|weight      = 130 lb&lt;ref name=&quot;TEbio&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.wwetoughenough.com/competitors/Daria|title=डेरेन|website=डब्ल्युडब्ल्युई टफ इनफ|accessdate=August 21, 2016}}&lt;/ref&gt;
|billed      = [[लस एन्जलस]], [[क्यालिफोर्निया]]&lt;ref name=&quot;TEbio&quot;/&gt;&lt;br /&gt;'''न्यू जर्सी'''&lt;ref name=WWE/&gt;
|names = डेरेन बेरनेटो&lt;br&gt;'''सोनिया डभिल'''
|trainer     = ब्रायन केण्ड्रिक&lt;ref name=&quot;Brian Kendrick&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=dwKMOiI1bjk|title=सोनिया डभिल डब्ल्युडब्ल्युईमा}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;बुकर टि&lt;ref name=&quot;coaches&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.wwetoughenough.com/about|title=डब्ल्युडब्ल्युई टफ इनफका प्रतिस्पर्धीहरू|website=डब्ल्युडब्ल्युई टफ इनफ|accessdate=October 6, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906221455/https://www.wwetoughenough.com/about |date=September 6, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;बिली गन&lt;ref name=&quot;coaches&quot;/&gt;&lt;br /&gt;लिटा&lt;ref name=&quot;coaches&quot;/&gt;&lt;br /&gt;डब्ल्युडब्ल्युई प्रशिक्षण केन्द्र&lt;ref name=&quot;pc&quot;/&gt;
|debut       = ३ डिसेम्बर २०१५
}}
'''डेरिया रे बेरनेटो'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tapology.com/fightcenter/fighters/82034-daria-berenato-the-daria-rae|title=डेरेन बेरनेटो (&quot;द जर्सी डभिल&quot;) – एमएमए खेलाडी पृष्ठ – ट्यापोलोजी|website=ट्यापोलोजी}}&lt;/ref&gt; (जन्म:२४ सेप्टेम्बर १९९३) एक अमेरिकी महिला कुस्ती खेलाडी हुन् मिश्रित मार्सल कलाकार हुन्। उनी वर्तमान डब्ल्युडब्ल्युईको स्म्याकडाउनमा कार्यरत छिन् जहाँ उनी '''सोनिया डभिल''' नामले कुस्ती खेल्ने गर्छिन्।&lt;ref name=&quot;Deville&quot;&gt;{{cite web|url=http://pwinsider.com/article/109153/wwe-nxt-tv-spoilers-from-full-sail-live.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी टेलिभिजन -
पिडब्ल्यू इन्साइडर डटकम |website=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;

बेरनेटो सन् २०१५ मा आय‍ोजना गरिएको डब्ल्युडब्ल्युईको एक कार्यक्रममा सहभागी भएकी थिइन्। अक्टोबर २०१५ मा उनले डब्ल्युडब्ल्युईसँग आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेकी थिइन् जहाँ उनी त्यतिबेला ओर्लान्डो फ्लोरिडा स्थित डब्ल्युडब्ल्युईको कुस्ती तालिम केन्द्रमा कार्यरत थिइन्।

== बाल्यकाल ==
बेरनेटो न्यु जर्सिको सामङ टाउनसिपमा जन्मिएकी थिइन्। उनको पुर्खाहरू आयरल्यान्ड र इटालीनो मुलका थिए। उनले न्यु जर्सि स्थित सेनेका उच्च माध्यमिक विद्यालयमा पठनपाठन गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=जोना रेस्लिङ: डेरेन बेरनेटो|url=https://zonawrestling.net/zonawrestling-meets-daria-berenato-tough-enough-finalist-english-version/|website=जोना रेस्लिङ|accessdate=2 May 2018}}&lt;/ref&gt; १६ वर्षको उमेरमा उनले मिश्रति मार्सल कलाका लागि प्रशिक्षण लिन र खेलहरू खेल्न सुरु गरेकी थिइन्।

== व्यवसायीक कुस्ती कार्यकाल ==
=== डब्ल्युडब्ल्युई ===

==== टफ इनफ र एनएक्सटी (सन् २०१५–२०१७)	====
सन् २०१५ मा आयोजना गरिएको डब्ल्युडब्ल्युई टफ इनफको उनी एक सहभागी थिइन् जहाँ उनी अन्तिम १३ मा प्रवेश गरेकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;toughenough2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.wwetoughenough.com/news/meet-wwe-tough-enoughs-13-finalists|title=डब्ल्युडब्ल्युई टफ इनफका अन्तिम प्रतिस्पर्धीहरू|website=डब्ल्युडब्ल्युई टफ इनफ|accessdate=January 31, 2016}}&lt;/ref&gt; उनी उक्त प्रतिस्पर्धाबाट तेस्रो स्थानबाट निस्कासन भएकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;6x3&quot;&gt;{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/07/08/tuesday-cable-ratings-shark-week-wins-night-the-haves-and-the-have-nots-rizzoli-isles-chrisley-knows-best-proof-more/428275/|title=ट्युस्डे रेटिङ|work=टिभी बाई द नम्बर|last=बिबल|first=सारा|date=July 8, 2015|accessdate=July 15, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160614063122/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/07/08/tuesday-cable-ratings-shark-week-wins-night-the-haves-and-the-have-nots-rizzoli-isles-chrisley-knows-best-proof-more/428275/ |date=June 14, 2016 }}&lt;/ref&gt;

सन् २०१५ अक्टोबरमा बेरनेटोले डब्ल्युडब्ल्युईसँग आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेकी थिइन् र त्यसपछि उनले डब्ल्यूडबल्यूईको विकासशील क्षेत्र एनएक्सटीमा प्रशिक्षण लिन सुरु गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wwenxt/tough-enough-finalists-join-new-recruits-performance-center|title=डब्ल्युडब्ल्युई टफ इनफका प्रतिस्पर्धाहरू नयाँ कक्षा डब्ल्युडब्ल्युई प्रदर्शन केन्द्रमा सामेल भए|date=October 28, 2015|accessdate=May 27, 2016}}&lt;/ref&gt; उनले ३ डिसेम्बरमा आयोजित डब्ल्युडब्ल्युईको प्रत्यक्ष कार्यक्रममा रिङ पर्दापण गरेकी थिइन् जहाँ उनको सामना नाया ज्याक्ससँग भएको थियो। उनको पहिलो खेलमानै उनले हार बोहोरेकी थिइन्। बेरनेटोले १७ अगस्ट २०१५ एनएक्सटीको एक श्रृङ्खलमा उनको पहिलो टेलिभिजन प्रसारण गरिएको खेल खेलेकी थिइन् जहाँ उनी ६ महिला ट्याग टोली खेल खेलेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wrestlingcorner.de/page/?p=78018 |title=“एनएक्सटी लाइभ  ०३/१२/२०१५ (ओर्लाण्डो, फ्लोरिडा) |language=जर्मन |website=रेस्लिङ कर्नर |date=December 4, 2015 |access-date=September 20, 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616103733/https://www.wrestlingcorner.de/page/?p=78018 |date=June 16, 2020 }}&lt;/ref&gt; उनले उक्त खेलमा मेन्डी रोज र अलेक्सा ब्लिससँग साझेदारी गर्दै कारमेला, लिभ मोर्गेन र निकी क्रसको टोलीलाई हराउन सफल भएकी थिइन्। २३ नोभेम्बर २०१५ मा उनी एनएक्सटीको एक शृङ्खलामा रिङमा फर्किएकी थिइन् जहाँ उनी द आइकोनिक्स ([[बिली के]] र [[पिटन रोइस]])सँग साझेदारी गर्दै ६ महिला ट्याग टोली खेलको हिस्सा बनेकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;NXT 17/08/16&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pwinsider.com/article/104125/wwe-nxt-report-what-could-go-wrong-with-opponents-in-the-same-room-itami-in-action-six-woman-tag-match-with-some-debuts-a-look-at-takeover-and-more.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन: हिडेयो इटामीको खेल|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=August 17, 2016|accessdate=August 18, 2016|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; उनीहरूको टोली अलिया, एम्बर मुन र लिभ मोर्गेनको टोलीसँग हार्न पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;NXTTakeOverToronto2016&quot;&gt;{{cite web|url=http://pwinsider.com/article/106172/wwe-nxt-report-matches-from-toronto-comments-from-participants-at-takeover-and-the-rematch-has-been-announced.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन: टोरिनोमा आयोजित खेलहरू|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=November 23, 2016|accessdate=November 25, 2016|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; डिसेम्बर २१ एनएक्सटीको एक शृङ्खलामा उनी पुन रिङमा फर्किएकी थिइन् जहाँ उनले उनको पहिलो खेल बिलि केको विरुद्धमा खेलेकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;NXT21/12/16&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pwinsider.com/article/106693/wwe-nxt-report-the-number-one-contender-for-san-antonio-is-determined-asuka-is-challenged-and-more.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन: एनएक्सटी च्याम्पियनसिपका लागि पहिलो दावेदार|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=December 21, 2016|accessdate=December 22, 2016|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; उक्त खेलमा ''के''को साथी पिटन रोइसको हस्तक्षेपका कारण उनी केसँग हार्न पुगेकी थिइन्।

बेरनेटो ३ मे २०१७ एनएक्सटीको एक शृङ्खलामा फर्किएकी थिइन् जहाँ उनले आफ्नो रिङ नाम सोनिया डभिल राखेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pwinsider.com/article/109418/wwe-nxt-report-number-one-contender-for-the-womens-title-who-is-roderick-strong-part-2-burch-vs-dain-and-more.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन: महिला उपाधिका लागि पहिलो दावेदार, रोड्रिक स्ट्रङ्गको हुन् . . . बर्च विरुद्ध डेन|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=May 3, 2017|accessdate=December 7, 2017|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; उनी एनएक्सटीमा फर्किएपछि उनले अस्काको महिला च्याम्पियनसिपका लागि दावेदार बन्नका लागि महिला ब्याटल रोयलमा सहभागीको रूपमा भाग लिएकी थिइन् तर उक्त खेलमा उनलाई बिलि के र पिटन रोइसले निस्कासन गराएका थिए।&lt;ref name=&quot;NXT17/05/17&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-nxt-results/80998-wwe-nxt-results-may-17/|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी नतिजा|last=एलेक्स|first=खजार|accessdate=December 8, 2017|date=May 17, 2017|work=रेसलभ्यु}}&lt;/ref&gt; त्यस पछिको हप्ताबाट डभिलले उनको अपराजित यात्रा कायम गरेकी थिइन् जहाँ उनले प्रत्येक हप्तामा फरकफरक प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई हराएकी थिइन् जसमा लिसी एभेन्स, रिसेल एभर्स, जेना भेन बेमेल र जिडा पर्छन्।&lt;ref name=&quot;NXT21/06/17&quot;&gt;{{cite web|url=https://pwinsider.com/article/110431/wwe-nxt-report-black-versus-ohno-sonya-deville-in-action-ember-moon-returns-title-matches-the-next-two-weeks-and-more.html?p=1|title=ढब्ल्यूडब्ल्यूई एनएक्सटी प्रतिवेदन: ब्ल्याक विरुद्ध ओनो, सोनिया डभिलको खेल, एम्बर मुन एनएक्सटीमा फिर्ता र अन्य|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=June 21, 2017|accessdate=December 8, 2017|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; केही क्षणको छोटो अवकाश पछि उनी पुन १८ अक्टोबर २०१७ एनएक्सटीको एक शृङ्खलामा फर्किएकी थिइन् जहाँ उनी खाली रहेको एनएक्सटी महिला च्याम्पियनसिपका लागि एम्बर मुन र रुबी राएटको विरुद्धमा एक ट्रिपल थ्रेट खेलमा भाग लिएकी थिइन् भने उक्त खेलको विजेताले महिला च्याम्पियनसिपका लागि फेटल फोर वे खेलमा भागी लिन पाउने प्राबधान रहेको थियो भने उक्त फेटल फोर वे खेल एनएक्सटी टेक ओभर: वारगेममा हुने निर्णय भएको थियो।&lt;ref name=&quot;NXT02/08/17&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-nxt-results/87929-wwe-nxt-results-8217-kyle-oreilly-debuts-gargano-in-ring-return/|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी नतिजा – ८/२/२०१७ (कायल ओ रायुएलीको पर्दापण, गर्गानो फिर्ता)|last=एलेक्स|first=खाराज|accessdate=December 8, 2017|date=August 2, 2017|work=रेसलभ्यु}}&lt;/ref&gt; १८ नोभेम्बर २०१७ मा भएको उक्त खेलमा मुनले उपाधि जितेकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;NXT06/09/17&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/article/112153/wwe-nxt-report-the-end-of-an-era-for-asuka-ohno-versus-itami-in-a-no-dq-match-almas-is-tranquilo-and-more.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन: अस्काका लागि अन्तय, ओनो विरुद्ध इटामी|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=September 6, 2017|accessdate=December 7, 2017|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; २२ नोभेम्बर २०१७ का दिन एनएक्सटीको एक शृङ्खलामा उनी रुबी राएटसँग हार्न पुगेकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;NXT18/10/17&quot;&gt;{{cite web|url=https://pwinsider.com/article/112989/wwe-nxt-report-a-challenge-is-made-for-the-nxt-champion-a-tag-team-returns-with-their-sights-on-sanity-the-third-of-four-is-determined-for-the-nxt-womens-title-and-more.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन: एनएक्सटी विजेताका लागि नयाँ चुनौती, ट्याग टोलीको पुनरागमन|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=October 18, 2017|accessdate=December 9, 2017|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; उक्त खेलमा डभिलको हार पछि राएट र डभिलको खेल पुन ६ डिसेम्बर २०१७ मा एनएक्सटीको एक शृङ्खलामा जारी गरिएको थियो भने उक्त खेलमा डभिलले राएटलाई हराउन सफल बनेकी थिइन्।&lt;ref name=&quot;NXT22/11/17&quot;&gt;{{cite web|url=https://pwinsider.com/article/113776/wwe-nxt-report-war-games-recaps-raw-versus-smackdown-and-a-uk-title-match.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन: वा गेम, ''र'' विरुद्ध स्म्याकडाउन, र युके उपाधिका लागि खेल|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=November 22, 2017|accessdate=December 7, 2017|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; २७ डिसेम्बरमा आयोजित एनएक्सटी महिला च्याम्पियनसिपका लागि डभिलले एम्बर मुनसँग खेल खेलेकी थिइन् तर उक्त खेलमा उनले मुनलाई हराउन असमर्थ रहिन्।&lt;ref name=&quot;NXT06/12/17&quot;&gt;{{cite web|url=https://pwinsider.com/article/114035/wwe-nxt-report-two-men-move-closer-to-facing-andrade-almas-a-celebration-for-the-ages-deville-versus-riott-and-more.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन: सियान अल्मस, डभिल विरुद्ध राएट|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=December 6, 2017|accessdate=December 7, 2017|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;

==== एभ्सोलुसन र मेन्डी रोजसँगको मित्रता (सन् २०१७–वर्तमान) ====
२० नोभेम्बर २०१७ डब्ल्युडब्ल्युई ''र''को एक शृङ्खलामा रोजले सोनिया डभिल र पेजको साथ देखा परेकी थिइन् र उनीहरूको जोडीले सोही दिन सासा बेङ्क्स, बेइली, मिकी जेम्स र तात्कालिक ''र'' महिला बिजेता अलेक्सा ब्लिसलाई नेपथ्यमा आक्रमण गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=113734&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' प्रतिवेदन: अन्तर महादेशीय उपाधिका लागि खेल, महिला कुस्ती विभागमा नयाँ आगमनहरू, समोवा जो विरुद्ध फिन ब्यालर|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=November 20, 2017|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; त्यस दिनको अर्को हप्ता उनीहरूको आफ्नो टोलीको नाम ''एभ्सोलुसन'' राखेका थिए। रोजले उनको पहिलो खेल १९ डिसेम्बर २०१७ मा आयोजित ट्रब्युट टु द ट्रुपस कार्यक्रममा खेलेकी थिइन् जहाँ रोज, पेज र डभिलले जेम्स, बेइली र बेङ्क्सको जोडीलाई हराउन सफल भएका थिए।&lt;ref name=&quot;pwinsider_113843&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=113843&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' प्रतिवेदन: फेटल फोर वे खेल र अन्य थप खेलहरू|last=रिचार्ड|first=ट्रिन्फो|date=November 27, 2017|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; 
[[चित्र:Mandy Rose&amp;Sonya Deville WM34.jpg|thumb|upright|[[रेसलमेनिया]] ३४ मा [[मेन्डी रोज|मेण्डि रोज]] (बायाँ) र सोनिया डभिल (दायाँ)]]

२८ जनवरी २०१८ मा रोजले डब्ल्युडब्ल्युईको इतिहासमा पहिलोपटक हुन लागेको ३० महिला रोयल रम्बल खेलमा भाग जनाएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=115167&amp;p=4|title=रोयल रम्बल खेलको पूर्ण जानकारी|last=स्ट्रोड|first=कोरी|date=January 28, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; उक्त खेलमा उनी छैटौँ स्थानमा रिङमा आएकी थिइन् तर उक्त खेलमा उनले टोरी विलसनलाई निस्कासन गरेतापनि उनलाई मिसेल म्याककुलले निस्कासन गराइदिएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=115732&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' टकसँगै डब्ल्युडब्ल्युई इलिमिनेसन चेम्बर पे-पर-भ्युको पूर्ण जानकारी|last=जोनसन|first=माइक|date=February 25, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; उनी समग्रमा खेलमा जम्म ६ मिनेट ४१ सेकेण्ड सम्म रहेकी थिइन्। फेब्रुअरी महिनामा उनीले पहिलोपटक हुन लागेको महिला इलिमिनेसन चेम्बरमा भाग लिएकी थिइन् तर उनलाई अलेक्सा ब्लिसले हराएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pwinsider.com/ViewArticle.php?id=116741&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' प्रतिवेदन: एनएक्सटीका नयाँ अनुहारहरू मुख्य कार्यसूचीमा, पूर्व विजेताको पुनरागमन, |last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=April 9, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; अप्रिल महिनामा रोजकी साथी पेज घाँटीको चोटका कारण कुस्ती खेलबाट अवकाश लिँदै डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउनकी सामान्य प्रबन्धक बनेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=116716&amp;p=2|title=[[रेसलमेनिया]] ३४ को पूर्ण जानकारी|last=कारापोला|first=स्टुट|date=April 8, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; रोजले उनको कार्यकाल अन्तरगत पहिलो [[रेसलमेनिया]] ३४ मा महिला ब्याटल रोयलमा भाग लिएकी थिइन् भने उक्त खेल नेयोमीले जितेकी थिइन्।

सन् २०१८ मा गरिएको सुपरस्टार सेक अफमा दुवै मेन्डी रोज र रोनिया डभिल स्म्याकडाउनमा सरेका थिए तर त्यहाँकी सामान्य प्रबन्धक उनहरूको साथी पेज भएता पनि पेजले उनीहरूलाई अरु खेलाडीलाई जस्तै व्यवहार गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=116903&amp;p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: नयाँ आगमनहरू, एजे स्टाइल्स र डेनियल ब्रायन ट्याग टोली|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=April 17, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=117209&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: टयाग टोली खेलहरू|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=1 May 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; स्म्याकडाउनमा रोज र डभिलले ग्रिष्म ऋतु भरि विभिन्न महिला ट्याग टोली खेल र एकल खेलहरूमा भाग लिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=117794&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: मनी इन द बेङ्कका अन्तिम प्रतिस्पर्धीको हुन्?|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=May 29, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pwinsider.com/article/117931/wwe-smackdown-report-a-contract-signing-best-friends-face-off-in-the-ring-asuka-in-action-and-more.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: अस्काको खेल जानकारी|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=June 5, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=118077&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: जेफ हार्डि विरुद्ध सिनसुके नाकामुरा|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=12 June 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pwinsider.com/article/119635/wwe-smackdown-report-pen-pals-with-samoa-joe-a-trilogy-of-vignettes-about-miz-and-bryan-and-more.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: द मिज र डेनियल ब्रायन|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=August 14, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/article/120230/wwe-smackdown-report-tell-us-a-story-mr-samoa-joe-we-have-opponents-for-the-new-day-and-more.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: द न्यु डेको नयाँ प्रतिस्पर्धी|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=September 11, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=121220&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: डब्ल्युडब्ल्युई विश्वकप, |last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=October 23, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; डब्ल्युडब्ल्युईले आयोजना गरेको सबै महिलाहरूको पहिलो पे-पर-भ्युको महिला ब्याटल रोयलमा दुवै डभिल र रोजले भाग लिएका थिए तर खेलको अन्तरगत रोजले आफ्नै साथी उनलाई खेलबाट निस्कासन गराएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=121345&amp;p=1|title=निकी बेला विरुद्ध रोण्डा राउजी, एनएक्सटी महिला उपाधि डब्ल्युडब्ल्युई इभोलुसन पे-पर-भ्युको पूर्ण जानकारी|last=जोनसन|first=माइक|date=October 28, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; रोजले डभिललाई ब्याटलरोयल खेलबाट निस्कासन गरेता पनि पछि उनीहरूले पुन एक टोलीको रूपमा काम गरेका थिए र आउँदै परम्परागत पाँच पाँच महिला इलेमिनेसन चेम्बरमा दुवै रोज र डभिलले स्म्याकडाउनको प्रतिनिधित्व गर्दै उक्त खेलमा भाग लिएको थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pwinsider.com/ViewArticle.php?id=121586&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: सरभाइभर सिरिजका लागि टोली गठन|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=November 6, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/article/121867/nakamura-vs-rollins-live-ongoing-wwe-survivor-series-2018-ppv-coverage.html?p=1|title=ब्रक लेज्नर विरुद्ध डनियल ब्रायन, सार्लेट फ्लेयर विरुद्ध रोण्डा राउजी, डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' विरुद्ध स्म्याकडाउन|last=जोनसन|first=माइक|date=November 18, 2018|accessdate=November 18, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/article/122253/miztv-live-ongoing-wwe-smackdown-report.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=December 4, 2018|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; रोज र डभिल दुवै खेलमा सामेल भएका थिए तर उक्त खेलमा डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' र स्म्याकडाउनको प्रतिस्पर्धामा स्म्याकडाउनले ''र''सँग हार बेहोरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=123626&amp;p=5|title=डब्ल्युडब्ल्युई रेयल रम्बलको पूर्ण जानकारी|last=जोनसन|first=माइक|date=January 27, 2019|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=124221&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: इलिमिनेसन चेम्बरको पूर्ण जानकारी|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=February 17, 2019|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;

सरभाइभर सिरिज पछि पनि रोज र डभिलले एक जोडीको रुपमै काम गर्न सुरु गरेका थिए र सन् २०१८ को समाप्तिमा भने तात्कालिक समयमा रोज र नेयोमीको बीच द्वन्द्वको सुरुवात भएको थियो। नोयोमी र रोजको द्वन्द्व चलिरहेको बेला रोजले नेयोमीलाई उनको श्रीमानलाई उनीहरू सम्बन्ध अन्त्य गर्ने भन्दै नोयोमीलाई तनाव दिएकी थिइन्। त्यसपछि नोयोमीको खेल फरकफरक पटक रोज र डभिलको विरुद्धमा भएको थियो र उक्त खेलमा एक अर्काको हस्तक्षेपका कारण दुवैले नोयोमीलाई हराएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=124290&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=February 19, 2019|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=124647&amp;p=2|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: सार्लेट र बेकीको कुराकानी, संयुक्त राज्य उपाधिका लागि खुला चुनौती, मुस्ताफा अली स्म्याकडाउनमा फिर्ता|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=March 5, 2019|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/ViewArticle.php?id=124756&amp;p=2|title=फाष्टलेन २०१९ को पूर्ण जानकारी: द सिल्डको अन्तिम खेल, थुप्रै उपाधिका लागि खेलहरू|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=March 10, 2019|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pwinsider.com/article/124814/wwe-smackdown-report-the-odds-are-against-kofi-next-week-problems-with-mandy-and-sonya-aj-and-randy-talk-history-and-more.html?p=1|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन प्रतिवेदन: मेण्डि र सोनिया, एजे स्टनइल्स र रेण्डि ओर्टन|last=ट्रिन्फो|first=रिचार्ड|date=March 12, 2019|work=पिडब्ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt; २७ जनवरी २०१९ मा आयोजना गरिएको ३० महिला विरुद्धको रोयल रम्बल खेलमा उनी २५अौँ स्थानमा रिङ प्रवेश गरेकी थिइन् तर उनी रिङ प्रवेश गरेको ४ मिनेट २६ सेकेण्डमा उनलाई अलेक्सा ब्लिसले खेलबाट निस्कासन गराएकी थिइन्। त्यस खेलको एक महिना पछि रोज र डभिलले डब्ल्युडब्ल्युईको इतिहासमै पहिलोपटक हुन लागेको डब्ल्युडब्ल्युई महिला ट्याग टोली च्याम्पियनसिपमा भाग लिएका थिए जुन इलिमेनिसन चेम्बरको भित्र खेलाइएको थियो। उक्त खेलमा रोज र डभिल अन्तिम सम्म पुग्न सफल भएतापनि उनीहरूलाई बेइली र सासा बेङ्क्सको टोली हराउँदै पहिलो महिला ट्याग टोली विजेता बनेका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web|title=[[रेसलमेनिया]] ३५ महिला ब्याटल रोयल खेल|url=https://www.wwe.com/shows/wrestlemania/wrestlemania-35/wrestlemania-womens-battle-royal|work=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|accessdate=March 29, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pwinsider.com/article/125534/live-ongoing-wrestlemania-35-preshow-coverage-womens-battle-royal.html?p=1|title=[[रेसलमेनिया]] ३५ किक अफ कार्यक्रमको पूर्ण विवरण|last=कारापोला|first=स्टुट|date=April 7, 2019|work=पिडबल्सको ल्यू इन्साइडर}}&lt;/ref&gt;

== अन्य सञ्चार माध्यमहरू ==
बेरजेटोले युट्युब कार्यक्रम अन्तरगत युएफसी अफ्टरबज कार्यक्रमको उप आयोजकको रूपमा काम गरेकी थिइन्।

डभिलले डब्ल्युडब्ल्युई २के१८ मा एक खेल्न मिल्ने चरित्रको रूपमा पर्दापर्ण गरेकी थिइन् र उनी पछि डब्ल्युडब्ल्युई २के१९ मा पनि देखा परेकी छिन्।&lt;ref name=&quot;SIListing&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.si.com/wrestling/2018/09/11/wwe-2k19-full-roster-list |title=डब्ल्युडब्ल्युई २के१९ का सम्पूर्ण खेलाडी र खेलहरू |last=गर्टल्यान्ड |first=डेन |date=2018-09-11 |access-date=2018-09-16}}&lt;/ref&gt;

== मिश्रति मार्सल कला कीर्तिमान ==
== उपाधि र उपलब्धहरू ==
* '''प्रो रेस्लिङ इलुष्ट्रेटेड'''
**१०० उत्कृष्ट महिला कुस्ती खेलाडीमा ७२अौँ स्थानमा पर्न सफल '' - सन् २०१८&lt;ref&gt;{{cite web |title=प्रो रेस्लिङ इलुष्ट्रेटेड अवार्ड विजेताहरू |url=https://wrestlingtravel.org/2018/11/01/pro-wrestling-illustrated-top-100-female-wrestlers-results/ |publisher=रेस्लिङ ट्राभल |accessdate=November 9, 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103091846/https://wrestlingtravel.org/2018/11/01/pro-wrestling-illustrated-top-100-female-wrestlers-results/ |date=November 3, 2018 }}&lt;/ref&gt;
== सन्दर्भ सामग्री ==
{{सन्दर्भसूची}}
== बाह्य सुत्रहरू ==
{{Commons category|Daria Berenato|सोनिया डभिल}}

* {{Twitter|SonyaDevilleWWE}}

[[श्रेणी:अमेरिकी महिला व्यावसायिक कुस्ती खेलाडीहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९९३ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]</text>
      <sha1>m2msfz2dx8fqe8pggo8ahxp81a1zadr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भिनिसियस जुनियर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106682</id>
    <revision>
      <id>1363592</id>
      <parentid>979365</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T07:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:रियल म्याड्रिड फुटबल क्लब]] हटाइयो; [[श्रेणी:रियल म्याड्रिडका खेलाडीहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1700" sha1="rkq0dlg2g0btqcgucbqm8xd7eiuf59p" xml:space="preserve">{{short description|ब्राजिलकाफुटबल खेलाडी}}
{{Infobox football biography
| name = भिनिसियस जुनियर
| image = Vinicius Junior 2018 1 (cropped).jpg
| image_size = 200
| caption = 
| fullname = भिनिसियस जोसे पिआक्सो डी आलिभियरा जुनियर
| birth_date = {{Birth date and age|2000|7|12|df=y}}
| birth_place = 
}}
&lt;br&gt;

भिनिसियस जोसे पिआक्सो डी आलिभियरा जुनियर (जन्म सन् १२ जुलाई २०००) जो भिनिसियस जेआर, भिनिसियस जुनियरको नामबाट चिन्नन्छन्। भिनिसियस जुनियर  ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोलि &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hamrokhelkud.com/football/49401.html|title=भिनिसियस ब्राजिलको राष्ट्रिय टोलीमा}} &lt;/ref&gt; तथा रियल म्याड्रिड का खेलाडी हुन् &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en/football/squad/vinicius-paixao-de-oliveira-junior-|title=रियल म्याड्रिड २०१९/२० खेलाडी सुची}}&lt;/ref&gt;  ।

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

[[श्रेणी:ब्राजिलका फुटबल खेलाडीहरू]]
[[श्रेणी:रियल म्याड्रिडका खेलाडीहरू]]
[[श्रेणी:सन् २००० मा जन्म]]</text>
      <sha1>rkq0dlg2g0btqcgucbqm8xd7eiuf59p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363593</id>
      <parentid>1363592</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T07:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा +[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]; +[[श्रेणी:ला लिगा खेलाडीहरू]]</comment>
      <origin>1363593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1835" sha1="fl4m9d1nkn9s52yd5y62rc3uaphpjrz" xml:space="preserve">{{short description|ब्राजिलकाफुटबल खेलाडी}}
{{Infobox football biography
| name = भिनिसियस जुनियर
| image = Vinicius Junior 2018 1 (cropped).jpg
| image_size = 200
| caption = 
| fullname = भिनिसियस जोसे पिआक्सो डी आलिभियरा जुनियर
| birth_date = {{Birth date and age|2000|7|12|df=y}}
| birth_place = 
}}
&lt;br&gt;

भिनिसियस जोसे पिआक्सो डी आलिभियरा जुनियर (जन्म सन् १२ जुलाई २०००) जो भिनिसियस जेआर, भिनिसियस जुनियरको नामबाट चिन्नन्छन्। भिनिसियस जुनियर  ब्राजिल राष्ट्रिय फुटबल टोलि &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hamrokhelkud.com/football/49401.html|title=भिनिसियस ब्राजिलको राष्ट्रिय टोलीमा}} &lt;/ref&gt; तथा रियल म्याड्रिड का खेलाडी हुन् &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en/football/squad/vinicius-paixao-de-oliveira-junior-|title=रियल म्याड्रिड २०१९/२० खेलाडी सुची}}&lt;/ref&gt;  ।

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}

[[श्रेणी:ब्राजिलका फुटबल खेलाडीहरू]]
[[श्रेणी:रियल म्याड्रिडका खेलाडीहरू]]
[[श्रेणी:सन् २००० मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:ला लिगा खेलाडीहरू]]</text>
      <sha1>fl4m9d1nkn9s52yd5y62rc3uaphpjrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विश्वव्यापी महामारी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111337</id>
    <revision>
      <id>1363511</id>
      <parentid>1350289</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T16:05:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22956" sha1="molbd98jrtx07vs08e4p5fsexxvguf2" xml:space="preserve">[[चित्र:1918FluVictimsStLouis.jpg|right|thumb|300x300px| सन् १९१८-१९ को स्पेनी फ्लू एक विश्वमारी थियो जसबाट संसारको सबै भागमा अनपेक्षित सङ्ख्यामा मानिस मरेका थिए]]

'''विश्वव्यापी महामारी''' सङ्क्रामक रोगको महामारी हो जुन [[महादेश]] जस्तो ठूलो क्षेत्रमा फैलिएको हुन्छ। यदि कुनै रोग विस्तृत क्षेत्रमा फैलिएको छ तर यसले प्रभावित व्यक्तिहरूको सङ्ख्यामा वृद्धि भएको छैन भने त्यसलाई विश्वव्यापी महामारी भनिदैन। यसको अतिरिक्तमा फ्लू एक महामारी अन्तर्गत पर्दैन जुन मौसम परिवर्तनका कारण बारम्बार भइरहेको हुन्छ। इतिहासमा असङ्ख्य महामारीहरू विश्वभर फैलिएका थिए जसमा बिफर, [[क्षयरोग]], [[एचआइभी]] र सन् २००९ को फ्लु पर्दछन्। हालसालै सन् २०२० मार्चमा [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]ले [[२०१९-२० कोरोना भाइरस प्रकोप|कोरोनाभाइरस]]लाई विश्वव्यापी महामारी भनी घोषणा गरेको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.khabarhub.com/2020/12/141247/|title=कोरोना भाइरस सङ्क्रमण : डब्लुएचओद्वारा ‘विश्वव्यापी महामारी’ घोषणा|last=|first=|date=२९ फागुन २०७८|work=खबरहब|access-date=}}&lt;/ref&gt; १४औँ शताब्दीमा फैलिएको '[[कालो मृत्यु]]' भनेर चिनिने महामारी अहिलेसम्मको सबैभन्दा ठूलो महामारी हो जसमा अनुमान गरिए अनुसार साढे ७ देखि २० करोड मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो।

== परिभाषा र चरण ==

== वर्तमान महामारी ==

== इतिहासको माध्यमबाट उल्लेखनीय विश्वव्यापी महामारी ==

* एथेन्सको प्लेग, ४३० ईसापूर्व: एथेन्सका सैनिकहरू र जनसङ्ख्याको एक चौथाई चार वर्षको अवधिमा [[टाइफाइड|टाइफाइड ज्वरोबाट]] मरेका थिए। यो रोगले [[एथेन्स]]को प्रभुत्वलाई घातक रूपमा कमजोर बनाउँदै  विषाणुको डरलाग्दो बिरामीले यसको व्यापक फैलिनमा बाधा पुर्‍याएको थियो। प्लेगको वास्तविक कारण धेरै वर्षसम्म अज्ञात रहेको थियो। सन् २००६ जनवरीमा एथेन्स विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले सहरको तल गाडेको एउटा सामूहिक चिहानबाट बरामद गरेका कङ्कालहरूबाट दाँतको विश्लेषण गर्दै टाइफाइडको लागि जिम्मेवार ब्याक्टेरियाहरूको उपस्थिति पुष्टि गरेका थिए। &lt;ref&gt;[http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000BF619-9B78-13D6-9B7883414B7F0135&amp;ref=sciam&amp;chanID=sa003 &quot;प्राचीन एथेनियन प्लेग, टाइफाइड साबित हुआ है&quot;] ''साइन्टिफिक अमेरिकन.'' २५ जनवरी २००६&lt;/ref&gt;
* एन्टोइन प्लेग, १६५-१८०: नियर इस्टबाट फर्केका सैनिकहरूद्वारा इटालेेेली प्रायद्वीपमा बिफर आइपुगेको थियो। यसले एक चौथाई मानिसहरू सङ्क्रमित बनाएको थियो भने समग्रमा ५० लाख मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो। &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4381924.stm युरोपमा विश्वव्यापी महामारी] ''बीबीसी न्युज'', ७ नोभेम्बर २००५&lt;/ref&gt; साइप्रियन प्लेग (२५१-२६६) नामक यस्तै रोगको चरम अवस्थामा [[रोम]]मा एकै दिनमा ५,००० मानिसको मृत्यु भएको थियो।
* जस्टिनियनको प्लेग, ५४१-७५०, बुबोनिक प्लेगको पहिलो कीर्तिमान थियो। यसको उत्पत्ति [[इजिप्ट|मिश्र]]मा भएको थियो र वसन्त ऋतु पछि कुस्टन्टुनियामा पुगेको थियो। यस महामारीले प्रति दिन १०,००० को मृत्यु भएको थियो भने सहरमा बसोबास गर्ने ४० प्रतिशत जति सङ्क्रमित हुन सक्नेे अनुमान गरिएको थियो। यो महामारीले सम्पूर्ण ज्ञात विश्वको एक चौथाई जनसङ्ख्याको आधा भागलाई अन्त्य गरेको थियो। &lt;ref&gt;[http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521846390&amp;ss=fro क्यामब्रिज सूची पृष्ठ ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.speakeasy-forum.com/lofiversion/index.php/t18579.html &quot;प्लेग एन्ड द इन्ड अफ एन्टिक्विटी&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716114235/http://www.speakeasy-forum.com/lofiversion/index.php/t18579.html |date=2011-07-16 }} क्यामब्रिज, सन् २००६&lt;/ref&gt; यसको कारणले ५५० र ७०० बीचमा युरोपको जनसङ्ख्या लगभग ५० प्रतिशतमा सिमित भएको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html|title=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos National Geographic|date=|publisher=Science.nationalgeographic.com|accessdate=३ नोभेम्बर २००८}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128194106/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |date=2007-11-28 }}&lt;/ref&gt;
*[[कालो मृत्यु]] को सुरुवात सन् १३०० को दशकमा भएको थियो। विश्वव्यापी रूपमा ७.५ करोड मानिस मारिएको अनुमान गरिएको छ। &lt;ref&gt;[http://www.museumoflondonarchaeology.org.uk/English/News/Archive/News08/blackdeathcemetery.htm न्यू एमओएल आर्कियोलोजी मोनोग्राफ: ब्ल्याक डेथ सिमेट्री] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928095658/http://www.museumoflondonarchaeology.org.uk/English/News/Archive/News08/blackdeathcemetery.htm |date=2009-09-28 }} ''आर्कियोलोजी एट द म्युजियम अफ लन्डन''&lt;/ref&gt; अन्तिम प्रकोपको आठ सय वर्ष पछि प्लेग [[युरोप]]मा फर्किएको थियो। [[एसिया]]मा सुरु भएको यो रोग भूमध्यसागर र पश्चिमी युरोपमा पुगेको थियो (जुन सम्भवतः क्राइमियाली युद्धका कारण पलायन भएका इटाली व्यापारीहरूबाट फैलिएको थियो) &lt;ref&gt;[http://www.medhunters.com/articles/deathOnAGrandScale.html डेथ अन ए ग्रान्ड स्केल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903051705/http://www.medhunters.com/articles/deathOnAGrandScale.html |date=2009-09-03 }} ''मेडहन्टर्स''&lt;/ref&gt; जसले गर्दा छ वर्षमा अनुमानित २ देखि ३ करोड युरोपेलीहरू मरेका थिए जुन कुल जनसङ्ख्याको एक तिहाइ थियो। &lt;ref&gt;स्टिफन बेरी र नोर्बर्ट ग्वाल्डे, ''एल'हिस्टोयर'' n°310, जून सन् २००६ जुन, पिपी ४५–४६&lt;/ref&gt; र सबैभन्दा खराब प्रभावित शहरी क्षेत्रहरूको आधा जनसङ्ख्या भएको थियो। &lt;ref&gt;[http://www.1911encyclopedia.org/Plague प्लेग - लवटुनो १९११]. 1911encyclopedia.org.&lt;/ref&gt; यो युरोपेली प्लेग महामारीको चक्रको पहिलो प्रकोप थियो जुन १८औँ शताब्दीसम्म जारी रहेको थियो। &lt;ref&gt;[http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm &quot;इङ्ल्यान्ड १३४८-१६६५ मा राष्ट्रिय प्लेग महामारी को एक सूची&quot;]&lt;/ref&gt; यस अवधिमा १०० भन्दा बढी प्लेग महामारी युरोपभर फैलिएको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/may/16/health.books|title=Black Death blamed on man, not rats &amp;#124; UK news &amp;#124; The Observer|last=Jo Revill|date=मई 16, 2004|access-date=3 नवंबर 2008|publisher=The Observer|location=London}}&lt;/ref&gt; उदाहरणका लागि इङ्ल्यान्डमा यी महामारीको प्रकोप सन्् १३६१ देखि सन् १४८० सम्म दुई पाँच वर्ष चक्रमा बनि रहेको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dshs.state.tx.us/preparedness/bt_public_history_plague.shtm|title=Texas Department of State Health Services, History of Plague|date=|publisher=Dshs.state.tx.us|accessdate=३ नोभेम्बर २००८}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411041422/http://www.dshs.state.tx.us/preparedness/bt_public_history_plague.shtm |date=2016-04-11 }}&lt;/ref&gt; सन् १३७० को दशकमा इङ्ल्यान्डको जनसङ्ख्या ५०% ले घटेको थियो। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_09.shtml|title=BBC History, Black Death|date=|publisher=bbc.co.uk|accessdate=३ नोभेम्बर २००८}}&lt;/ref&gt; सन् १६६५-६६ लन्डनको ग्रेट प्लेग इल्यान्डमा प्लेगको अन्तिम ठूलो प्रकोप थियो। यो रोगले लगभग १,००,००० मानिसहरू मरेका थिए जुन लन्डनको २०% जनसङ्ख्याको बराबर थियो। &lt;ref&gt;[http://ocp.hul.harvard.edu/contagion/plague.html लन्डनको महाप्लेग, सन् १६६५] ''हार्वर्ड विश्वविद्यालय पुस्तकालय मुक्त सङ्ग्रह कार्यक्रम''&lt;/ref&gt; 
*थर्ड प्यान्डेमिक, जसको सुरुवात १८औँ शताब्दीको मध्यमा चीनमा भएको थियो जुन मानव बसोबास भएको सम्पूर्ण महादेशमा फैलिँदा भारतमा मात्र १ करोड मानिस मारिएका थिए। &lt;ref&gt;[http://www.who.int/vaccine_research/diseases/zoonotic/en/index4.html प्लेग] ''विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन''&lt;/ref&gt; यस महामारीको अन्तर्गत सन् १९०० मा संयुक्त राज्य अमेरिकाको [[सान फ्रान्सिस्को]]मा प्लेगको पहिलो घटना घटेको थियो। &lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dm00bu.html सैन फ्रांसिस्को सन् १९०९ मा बुबोनिक प्लेगको प्रकोप] ''अ साइन्स ओडिसी. '' ''पब्लिक ब्रोडकास्टिङ सर्भिस''&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00026077.htm प्लेग - संयुक्त राज्य अमेरिका, सन् १९९३-१९९४], रोग नियन्त्रण तथा रोकथामा महाशाखा&lt;/ref&gt;

=== हैजा ===
* प्रथम हैजा महामारी सन् १८१६-१८२६ मा भारतीय उपमहाद्वीपबाट टाढा रहेको [[बङ्गाल]]बाट सुुरु भएको थियो। यस पछि यो सन् १८२० सम्म सम्पूर्ण भारतभर फैलिएको थियो। यस महामारीको समयमा १०,००० बेलायती सैनिक र असङ्ख्य भारतीयहरूको मृत्यु भएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm हैजा-जैविक हतियार]&lt;/ref&gt; यसको प्रकोप कम हुनु भन्दा पहिले यसको विस्तार [[चीन]], इन्डोनेसिया (जहाँ [[जावा द्वीप|जावा]] द्वीपमा मात्र १,००,००० भन्दा अधिक मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो) र [[कश्यप सागर|क्यास्पियन सागर]] सम्म फैलिएको थियो। सन् १८६० देखि सन् १९१७ बीच भारतमा यसबाट मर्नेको सङ्ख्या १.५ कोरोड भन्दा अधिक भएको अनुमान गरिन्छ। सन् १८६५ देखि सन् १९१७ को बीच अन्य २३ लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो। यस अवधिमा यस रोगले मर्ने रूसी नागरिकको सङ्ख्या २० लाख भन्दा अधिक रहेको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html न्युयोर्क राज्यमा सन् १८३२ को हैजा महामारी]&lt;/ref&gt;
* द्वितीय हैजा विश्वमारी सन् १८२९-१८५१; सन् १८३१ मा यो रोग रूस, हङ्गेरी र बेलायतमा फैलिएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html सन् १८२६-३७ को एसियाली हैजा विश्वमारी]&lt;/ref&gt; सोही वर्ष फ्रान्स, [[क्यानडा]] (ओन्टारियो) र [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]मा (न्युयोर्क)&lt;ref&gt;[http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html संयुक्त राज्य अमेरिकामा हैजा महामारी वर्ष]&lt;/ref&gt; र सन् १८३४ सम्म उत्तरी अमेरिकाको प्रशान्त क्षेत्रसम्म फैलिएको थियो। सन् १८४८ मा [[बेलायत|इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]]मा एक दुई-वर्षीय प्रकोपको आरम्भ भएको थियो जसबाट ५२,००० मानिसको ज्यान गएको थियो। &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080513221429/http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html हैजाको सात विश्वव्यापी महामारी], २ डिसेम्बर २००८&lt;/ref&gt; अनुमान गरिए अनुसार सन् १८४९ देखि सन् १८३२ को बीचमा हैजाबाट १,५०,००० भन्दा अधिक अमेरिकीहरूको मृत्यु भएको थियो।&lt;ref name=&quot;Cholera&quot;&gt;[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html न्युयोर्क राज्यमा सन् १८३२ को हैजा विश्वमारी - पृष्ठ २] जि विलियम बियर्डस्लीद्वारा&lt;/ref&gt;
* तृतीय महामारी सन् १८५२-१८६०: यस महामारीबाट मुख्य रूपमा [[रुस|रूस]] प्रभावित भएको थियो जहाँ दस लाख भन्दा अधिक मानिसको मृत्यु भएको थियो। सन् १८५२ मा भएको हैजा पूर्वबाट [[इन्डोनेसिया]]सम्म फैलिँदै सन् १८५४ मा यसले चीन र [[जापान]]मा पनि आक्रमण गरेको थियो। फिलिपिन्समा सन् १८५८ र [[कोरिया]] सन् १८५९ मा यसको चपेटामा आएको थियो। सन् १८५९ बङ्गालमा भएको यसको प्रकोपले यस रोगलाई [[इरान]], [[इराक]], अरब र रूससम्म पुर्‍याएको थियो। &lt;ref&gt;[http://www.ph.ucla.edu/epi/Snow/pandemic1846-63.html सन् १८४६-६३ को एसियाली हैजा विश्वव्यापी महामारी] युसिएलए स्कूल अफ पब्लिक हेल्थ&lt;/ref&gt; 
* चतुर्थ विश्वमारी, सन् १८६३-१८७५: यो महामारी मुख्यरूपमा [[अफ्रिका]] र युरोपमा फैलिएको थियो। ९०,००० [[मक्का|मक्का]] तीर्थयात्रीहरू मध्ये कम्तीमा पनि ३०,००० जना यस रोगबाट ग्रसित भएका थिए। हैजाबाट सन् १८६६, रुसमा ९०,००० मानिसको मृत्यु भएको थियो।&lt;ref&gt;[http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm पूर्वी युरोपेली प्लेग र महामारी सन् १३००-१९१८] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605143319/http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm |date=2011-06-05 }}&lt;/ref&gt;
* सन् १८६६ मा उत्तरी अमेरिकामा यस रोगको प्रकोप भएको थियो। यसबाट लगभग ५०,००० अमेरिकीहरूको मृत्यु भएको थियो।&lt;ref name=&quot;Cholera&quot;/&gt; 
* पाँचौ विश्वमारी १८८१-१८९६: यस महामारीको कारणले युरोपमा २,५०,००० र महाअमेरिकामा कम्तीमा ५०,००० मानिसहरूको ज्यान गएको थियो।

=== इन्फ्लुएन्जा ===
[[चित्र:WHO_pandemic_phases.png|thumb|विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनबाट इन्फ्लुएन्जा महामारी चेतावनीको चरण]]

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाह्य कडीहरू ==
{{कमन्सश्रेणी|Pandemics|विश्वव्यापी महामारी}}
{{Wiktionary}}
{{wikiquote}}
* [https://www.who.int/en/ विश्व स्वस्थ्य सङ्गठन]
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4381924.stm विगतका विश्वव्यापी महामारीहरू]
* [https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/ विश्वव्यापी महामारी इन्फ्लुएन्जा] रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम महाशाखामा
* [http://www.ecdc.europa.eu/ रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम महाशाखा]

[[श्रेणी:विश्वव्यापी महामारी]]</text>
      <sha1>molbd98jrtx07vs08e4p5fsexxvguf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>म्यानमार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113352</id>
    <revision>
      <id>1363500</id>
      <parentid>1330505</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T12:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39263" sha1="lqtz2v8vhm3ktows3d0yok6yvpgl55a" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name                = सङ्घीय गणतन्त्र म्यानमार
| common_name                = म्यानमार
| native_name                = ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်‌
| image_flag                = Flag of Myanmar.svg
| image_coat                = Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg
| symbol_type                = निशान छाप
| national_anthem                = {{unbulleted list |&quot;गबा म चे&quot;|({{भाषा-नेपाली|&quot;विश्वको अन्त्य सम्म&quot;}})}}&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:U.S. Navy Band - Kaba Ma Kyei.oga|centre]]&lt;/div&gt;
| image_map                = {{Switcher|[[File:Myanmar on the globe (Myanmar centered).svg|frameless]]|Show globe|[[File:Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of ASEAN|default=1}}
| map_caption                = {{map caption |location_color=green |region=[[ASEAN]] |region_color=dark grey |legend=Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg}}
| image_map2                = 
| capital                = [[नेपिडो]]{{Ref label|a|a}}
| coordinates                = {{Coord|19|45|N|96|6|E|type:city}}
| largest_city                = [[याङ्गुन]]{{Ref label|b|b}}
| official_languages                = [[बर्मेली भाषा|बर्मेली]]
| regional_languages                = {{hlist| |कचिन |कया |करेन |कुर्की |मोन |रखिन |शान}}
| languages_type                = आधिकारिक लिपि
| languages                = बर्मेली लिपि
| ethnic_groups                = {{unbulleted list
| ६८% बमा
| ९% शान
| ७% [[करेन जाति|करेन]]
| ४% रखिन
| २% मोन
| ०.००६% कया
| २% भारतीय
| ८% अन्य
}}
| ethnic_groups_year                = {{lower|0.45em|&lt;ref name=&quot;World Factbook&quot; /&gt;}}
| religion                = थेरावाद बुद्ध ८७.९%&lt;br /&gt; इसाई ६.२%&lt;br /&gt; [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] ४.३%&lt;br /&gt;अन्य १.६%&lt;ref&gt;{{cite web |title=၂၀၁၄ ခုနှစ်လူ ဦး ရေနှင့်အိမ်အကြောင်းအရာသန်းခေါင်စာရင်း - ပြည်ထောင်စုအစီရင်ခံစာ - ဘာသာတရား |url=https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf |website=myanmar.unfpa.org |publisher=လူ ဦး ရေဌာနအလုပ်သမား၊ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အား ၀ န်ကြီးဌာန၊ |access-date=3 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180329011235/http://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf |archive-date=29 March 2018 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329011235/http://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf |date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt;
| demonym                = बर्मेली&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.health.act.gov.au/sites/default/files/ACT%20Health%20Community%20Profile%20-%20Burma%20%282014%29.pdf|title=ကျန်းမာရေးအသိုင်းအဝိုင်း၏ကိုယ်ရေးအချက်အလက်|publisher=ယဉ်ကျေးမှုပေါင်းစုံကျန်းမာရေးမူဝါဒယူနစ်|access-date=5 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411161154/http://www.health.act.gov.au/sites/default/files/ACT%20Health%20Community%20Profile%20-%20Burma%20%282014%29.pdf|archive-date=11 April 2015|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150411161154/http://www.health.act.gov.au/sites/default/files/ACT%20Health%20Community%20Profile%20-%20Burma%20%282014%29.pdf |date=11 April 2015 }}&lt;/ref&gt;
| government_type                = एकात्मक संसदीय संवैधानिक गणतन्त्र
| leader_title1                = [[राष्ट्रपति]]
| leader_name1                = [[विन मिएँ]]
| leader_title2                = राज्य परामर्शदाता
| leader_name2                = आङ साङ सु ची
| leader_title3                = पहिलो उपराष्ट्रपति
| leader_name3                = मिएँ स्वेँ
| leader_title4                = दोस्रो उपराष्ट्रपति
| leader_name4                = हानरी भान थियु
| legislature                = सङ्घीय सभा
| upper_house                = राष्ट्रियताको भभवन
| lower_house                = {{nowrap|प्रतिनिधि सभा}}
| sovereignty_type                = स्थापना
| established_event1                = पियु सहर राज्य
| established_date1                = {{circa|180 BCE}}
| established_event2                = बगान अधिराज्य
| established_date2                = २३ डिसेम्बर ८४९
| established_event3                = तउङ्गु वंश
| established_date3                = १६ अक्टोबर १५१०
| established_event4                = कुनभोङ वंश
| established_date4                = २९ फेब्रुअरी १७५२
| established_event5                = बेलायतद्वारा आक्रमण
| established_date5                = १ जनवरी १८८६
| established_event6                = स्वतन्त्रता&lt;br /&gt;बेलायतबाट
| established_date6                = ४ जनवरी १९८४
| established_event7                = राज्यविप्लव
| established_date7                = २ मार्च १९६२
| established_event8                = &quot;बर्मा&quot;बाट &quot;म्यानमार&quot;मा नाम परिवर्तन
| established_date8                = १८ जुन १९८९
| established_event9                = राष्ट्रपति पदको बहाली
| established_date9                = ३० मार्च २०११
| area_km2                = ६७६,५७८
| area_rank                = ३९औँ&lt;!--should be same as listed on [[List of countries and dependencies by area]]--&gt;
| area_sq_mi                = २,६१,२२७ &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water                = ३.०६
| population_census                = ५३,५८२,८५५ (सन् २०१७)&lt;ref name=&quot;worldometers.info&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/myanmar-population/|title=Myanmar Population (2018) – Worldometers|website=worldometers.info}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year                = सन् २०१७
| population_census_rank                = २६औँ
| population_density_km2                = ७६
| population_density_sq_mi                = &lt;!--auto calculate--&gt;&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank                = १२५औँ
| GDP_PPP                = $३५५&amp;nbsp;अर्ब&lt;ref name=&quot;IMFWEOMM&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=69&amp;pr1.y=15&amp;c=518&amp;s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रण कोष |website=IMF.org |access-date=3 January 2020}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year                = सन् २०१९
| GDP_PPP_rank                = ५१औँ
| GDP_PPP_per_capita                = $६,७०७&lt;ref name=&quot;IMFWEOMM&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank                = १२८औँ
| GDP_nominal                = $६६&amp;nbsp;अर्ब&lt;ref name=&quot;IMFWEOMM&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year                = सन् २०१९
| GDP_nominal_rank                = ७२औँ
| GDP_nominal_per_capita                = $१,२४५&lt;ref name=&quot;IMFWEOMM&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank                = १५५औँ
| Gini                = ३८.१   &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year                = सन् २०१५
| Gini_change                = &lt;!--वृद्धि/घट/स्थिर--&gt;
| Gini_ref                = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MM |title=कुल राष्ट्रिय आय सूचकाङ्क (अनुमानित) |publisher=विश्व बैङ्क |website=data.worldbank.org |access-date=5 March 2019}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank                = 
| HDI                = ०.५८४  &lt;!--सङ्ख्या मात्र--&gt;
| HDI_year                = सन् २०१८
| HDI_change                = वृद्धि&lt;!--वृद्धि/घट/स्थिर--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf|title=मानव विकास प्रतिवेदन सन् २०१९ |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम|date=२०१९|accessdate=9 December 2019}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank                = १४५औँ
| currency                = बर्मेली क्यात
| currency_code                = 
| time_zone                = म्यानमार मानक समय
| utc_offset                = +०६:३०
| drives_on                = दायाँ
| calling_code                = +९५
| iso3166code                = एमएम
| cctld                = [[डटएमएम]]
| footnote_a                = {{Note|a}} &quot;नेपित&quot;को रूपमा पनि उच्चारित।
| footnote_b                = {{Note|b}} &quot;रङ्गुनको&quot;रूपमा पनि उच्चारित
| today                = 
| name                = 
| time_zone_DST                = 
| established_event13                = 
}}

'''म्यानमार''' ({{भाषा-बर्मेली|ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်‌}}), '''म्यानमा''' वा '''बर्मा'''&lt;ref name=ब्रह्मदेश&gt;{{वेब स्रोत|शीर्षक=म्यानमार (ब्रह्मदेश)का नेपाली भाषी|युआरएल=https://newslinesnepal.com/2017/11/06/651/|प्रकाशक=|प्रथम=|अन्तिम=|मिति=|पहुँचमिति=१६ जुन २०२०}}&lt;/ref&gt;), वा प्राचीन नाम '''ब्रह्मदेश''',  आधिकारिक रूपमा म्यानमारको सङ्घीय गणतन्त्र, दक्षिणपूर्व एसियामा अवस्थित एक देश हो। म्यानमारको उत्तरी पश्चिममा बङ्गलादेश र [[भारत]], उत्तर-पूर्वमा चीन, पूर्व र दक्षिणपूर्वमा लाओस, थाई देश, अण्डमान सागर र दक्षिण र दक्षिण पश्चिममा बङ्गालको खाडी अवस्थित छ।
यसको कुल क्षेत्रफल ६,७६,५७८ वर्ग किलोमिटर (२,६१,२२८ वर्ग माइल) रहेको छ। क्षेत्रफलका आधारमा म्यानमार मुख्यभूमि दक्षिणपूर्वी एसियाली राज्यहरू मध्ये सबैभन्दा ठूलो देश हो।&lt;ref name=&quot;worldometers.info&quot;/&gt; सन् २०१७ सम्म, देशको जनसङ्ख्या करीव ५.४ करोड रहेको थियो। यसको राजधानी सहर [[नेपिडो]] हो भने यसको सबैभन्दा ठूलो सहर याङ्गुन (पूर्व रङ्गुन) हो। म्यानमार सन् १९९७ देखि दक्षिण पूर्व एसियाली राष्ट्र सङ्घको सदस्य रहँदै आएको छ।&lt;ref name=&quot;World Factbook&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html |work=The World Factbook |title=Burma |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006115241/https://cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html |archivedate=6 October 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612210649/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html |date=12 June 2007 }}&lt;/ref&gt;

म्यानमारको प्रारम्भिक सभ्यताहरूमा उच्च बर्माको तिब्बती-बर्मी भाषा बोल्ने पियु सहर-राज्य र तल्लो बर्माका मोन राज्यहरू सामेल थिए। नवौँ शताब्दीमा, बर्मी मानिसहरू माथिल्लो इरावती घाटीमा प्रवेश गरेका थिए र सन् १०५० को दशकमा बगान साम्राज्य स्थापना पछि बर्मेली भाषा, संस्कृति र थेरावाद बौद्ध धर्म बिस्तारै यस देशमा प्रबल भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book | title=Early civilizations of Southeast Asia | publisher=Altamira Press | author=O'Reilly, Dougald JW | year=2007 | location=United Kingdom | isbn=978-0-7591-0279-8}}&lt;/ref&gt; बगान राज्यहरू मङ्गोल आक्रमणको कारण पतन भएको थियो र पछि थुप्रै युद्धरत राज्यहरू देखा परेको थियो। १६औँ शताब्दीमा, तङ्गू राजवंशद्वारा एकीकृत भएको देश संक्षिप्त अवधिको लागि मुख्यभूमि, दक्षिणपूर्वी एसियाको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो साम्राज्यको रूपमा रहेको थियो।&lt;ref name=UNHR&gt;{{cite web|url=https://www.hrw.org/burma |title=Burma |publisher=Human Rights Watch |access-date=6 July 2013}}&lt;br/&gt;{{cite web|url=http://www.amnestyusa.org/our-work/countries/asia-and-the-pacific/myanmar |title=Myanmar Human Rights |publisher=Amnesty International USA |access-date=6 July 2013}}&lt;br/&gt;{{cite web|url=https://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma |title=World Report 2012: Burma |publisher=Human Rights Watch |access-date=6 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130630121229/http://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma |archivedate=30 June 2013 |date=22 January 2012 }}&lt;/ref&gt; १९औँ शताब्दीको सुरुतिर कोनबाउङ राजवंशले आधुनिक म्यानमार समाहित क्षेत्रमा मनिपुर र असाम माथि पनि नियन्त्रण गरेको थियो।
१९औँ शताब्दीमा बेलायत-बर्मी युद्धपछि ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीले म्यानमारको प्रशासन कब्जा गरेको थियो र यो देश बेलायती उपनिवेश बनेको थियोे।प्रजातान्त्रिक राष्ट्रको रूपमा सन् १९४८ मा म्यानमारलाई स्वतन्त्रता दिइएको थियो। सन् १९६२ मा भएको राज्य विप्लव पछि यो बर्मा समाजवादी दल अन्तर्गत एक सैन्य तानाशाही बनेको थियो।&lt;ref name=Easing&gt;{{cite news |author=Madhani, Aamer |title=Obama administration eases Burma sanctions before visit |url=https://www.usatoday.com/story/theoval/2012/11/16/obama-lifts-sanctions-burma-visit/1710253/ |newspaper=USA Today |date=16 November 2012}}&lt;br/&gt;{{cite news |author1=Fuller, Thomas |author2=Geitner, Paul |title=European Union Suspends Most Myanmar Sanctions |url=https://www.nytimes.com/2012/04/24/world/asia/eu-suspends-sanctions-on-myanmar.html |newspaper=The New York Times |date=23 April 2012}}&lt;/ref&gt;

धेरै जसो स्वतन्त्र वर्षहरूमा यो देश व्यापक जातीय कलहमा अल्झिएको छ र यसका असङ्ख्य जातीय समूहहरू विश्वको सबैभन्दा लामो चलिरहेको गृहयुद्धहरूमध्ये एकमा संलग्न भएका छन्। यस समयमा, संयुक्त राष्ट्र सङ्घ र अन्य धेरै सङ्गठनहरूले देशमा लगातार र व्यवस्थित मानव अधिकारको उल्लङ्घन भएको जनाएका छन्। सन् २०११ मा, २०१० को आम चुनाव पछि सैन्य सरकार औपचारिक रूपले विघटन भएको थियो र कामचलाउ नागरिक सरकारको स्थापना गरिएको थियो। आङ सान सु की र अन्य राज
नैतिक बन्दीहरूको रिहाइको साथ मुलुकको मानव अधिकार र वैदेशिक सम्बन्धमा सुधार आएको छ र यसले व्यापार र अन्य आर्थिक प्रतिबन्धहरूलाई सहज बनाएको छ।&lt;ref name=MinorityTreatment&gt;{{cite web|author= |url=http://www.undispatch.com/the-8-stages-of-genocide-against-burmas-rohingya |title=The 8 Stages of Genocide Against Burma's Rohingya &amp;#124; UN DispatchUN Dispatch |publisher=Undispatch.com |date=27 May 2013 |access-date=13 April 2014}}&lt;br/&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-myanmar-violence-idUSBRE85A01C20120611 | title=EU welcomes &quot;measured&quot; Myanmar response to rioting | agency=रेउटर्स | date=11 June 2012}}&lt;br/&gt;{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18395788 | title=Q&amp;A: Communal violence in Burma | publisher=बिबिसी | access-date=14 October 2013}}&lt;/ref&gt; यद्यपि, जातीय अल्पसङ्ख्यकहरूप्रति सरकारले गरेको व्यवहार, जातीय विद्रोहप्रति यसको प्रतिक्रिया र धार्मिक झडपहरूको निरन्तर आलोचना भइरहेको छ। सन् २०१५ को ऐतिहासिक चुनावमा, आङ सान सु कीको दलले दुबै सभामा बहुमतले जित्न सफल भएको थियो। तथापि, राजनीतिमा बर्मेली सेना शक्तिशाली शक्तिको रूपमा रहन्छ।
&lt;ref name=imf2&gt;{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=64&amp;pr1.y=6&amp;c=518&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|शीर्षक= ဗမာ (မြန်မာ)|कार्य=ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးအလားအလာဒေတာဘေ့စ် |प्रकाशक=နိုင်ငံတကာပုံနှိပ်ရန်ပုံငွေ}}&lt;/ref&gt;
म्यानमार पूर्वी एसियाली शिखर सम्मेलन, असंलग्न आन्दोलन, दक्षिण पूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूको सङ्गठन, बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयासको सदस्य हो तथापि, यो  राष्ट्रमण्डलको सदस्य भने होइन। यो बहुमुल्य पत्थर, रत्न, तेल, [[प्राकृतिक ग्याँस|प्राकृतिक ग्यास]] र अन्य खनिज संसाधनहरूमा धनी देश हो। म्यानमार नवीकरणीय उर्जाको साथ सम्पन्न छ। मेकङ नदीका अन्य देशहरूको तुलनामा योसँग सौर्य उर्जाको बढी क्षमता छ।&lt;ref name=IncomeGap&gt;{{cite news |url=http://www.nationmultimedia.com/aec/Income-gap-worlds-widest-30214106.html |title=Income Gap 'world's widest' |work=द नेसन |access-date=15 September 2014 |author= |date=4 September 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140915230853/http://www.nationmultimedia.com/aec/Income-gap-worlds-widest-30214106.html |archivedate=15 September 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915230853/http://www.nationmultimedia.com/aec/Income-gap-worlds-widest-30214106.html |date=15 September 2014 }}&lt;br/&gt;{{cite news | url=https://www.dvb.no/analysis/income-inequality-in-burma/33726 | title=बर्मामा आय असमानता | publisher=बर्मा प्रजातान्त्रिक आवाज | access-date=15 September 2014 | author=म्याकनेस, डेनिस | date=22 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140915230920/https://www.dvb.no/analysis/income-inequality-in-burma/33726 | archive-date=15 September 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; सन् २०१२ मा यसको साङ्केतिक कुल ग्रहस्थ उत्पादन ५६.७ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको छ भने र यसको कुल ग्राहस्थ उत्पादन (क्रय शक्ति समता) २२१.५ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियोे। अर्थतन्त्रको ठूलो भाग पूर्व सैनिक सरकारका समर्थकहरूको नियन्त्रण रहेका कारण म्यानमारको आम्दानीको अन्तर विश्वको सबैभन्दा फराकिलो छ। सन् २०१६ सम्म, म्यानमार [[मानव विकास सूचकाङ्क]]का अनुसार यो १८८ देशहरू मध्ये १४५औँ स्थानमा रहेको छ।
&lt;ref name=&quot;HDI&quot; /&gt;
== शब्दको उत्पत्ति ==

विशेष गरी हालका दशकहरूमा यस देशको नाम विवाद र असहमतिको विषय भएको छ, विशेष गरी म्यानमार र बर्मा प्रयोग गर्नेहरू राजनीतिक वैधानिकतामा केन्द्रित छ। दुबै नामहरू म्यानमार वा म्याम्माबाट बर्मेली भाषाबाट आएका हुन् जुन बहुमत बमा जातीय समूहको लागि एक उपनाम हो। यी शब्दहरू बाहेक संस्कृत भाषाको शब्द ब्रह्मादेशबाट बर्माको उत्पत्ति भएको थियो जुन देशको लोकप्रिय मध्ये एक हो।

सन् १९८९ मा, सैन्य सरकारले आधिकारिक रूपमा बर्माको औपनिवेशिक कालमा वा त्यसभन्दा पहिलेको देशका धेरै नामहरूको अनुवाद गर्दै परिवर्तन गरेको थियो र बर्माबाट म्यानमार बनेको थियो। पुन: नामाकरण प्रतिस्पर्धित मुद्दाको रूपमा रहेको छ।
सत्तारूढ सेनाको सरकारले देशको नाम बदल्ने अधिकारलाई मान्यता नदिएको कारण 
धेरै राजनीतिक र जातीय विपक्षी समूहहरू र अन्य विभिन्न देशहरूले बर्माको प्रयोग गर्न जारी राखेका छन्।

अप्रिल २०१६ मा पदभार ग्रहण गरेपछि आङ सान सु किले कुन नाम प्रयोग गर्नुपर्दछ भन्ने प्रश्नको बारेमा धारणा व्यक्त गरेकी थिइन्।
उनको देशको संविधानमा कुन नाम उपयुक्त वा वास्तविक हो भनेर उल्लेख नगरिएका कारण, जुन उपयुक्त लाग्छ सोही प्रयोग गर्न मिल्ने बताएकी थिइन्। उनको अनुसमर &quot;म बर्मा धेरै पटक प्रयोग गर्दछु तर तपाईले पनि बर्माकै प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने छैन र म म्यानमारलाई समय-समयमा भन्ने कोशिस गर्नेछु ताकि तपाईहरू सबैजनालाई सहज महसुस होस्&quot;

देशको आधिकारिक पूरा नाम &quot;सङ्घीय गणतन्त्र म्यानमारको सङ्घीय गणराज्य&quot; हो ({{भाषा-बर्मेली|ပြည်ထောင်စုသမ္မတ}}) तथापि, आधिकारिक रूपमा त्यो नामलाई मान्यता नदिने देशहरूले &quot;सङ्घीय गणतन्त्र बर्मा&quot;को प्रयोग गर्छन्। [[नेपाली बृहत् शब्दकोश]]मा, यो देश बर्मा वा म्यानमारको रूपमा उल्लेखित छ। यी दुवै नामहरू बहुसङ्ख्यक बर्मी बामर जातीय समूहको नामबाट लिइएको हो। म्यानमार समूहको साहित्यिक रूप मानिन्छ, जबकि बर्मा नाम &quot;बामार&quot;बाट लिइएको हो।

संयुक्त राज्य अमेरिकाको आधिकारिक नीतिले बर्मालाई देशको नामको रूपमा कायम राखेको थियो तथापि, विदेश विभागको वेबसाइटले उक्त देशलाई बर्मा (म्यानमार) को रूपमा सूचीबद्ध गरेको छ र तत्कालीन राष्ट्रपति [[बाराक ओबामा|बराक ओबामा]]ले दुबै नामले उक्त देशलाई जनाएका थिए। विश्व तथ्य पुस्तकले अगस्ट २०१९ मा देशलाई बर्माको रूपमा सूचीबद्ध गरेको थियो। क्यानाडाको सरकारले विगतमा बर्माको प्रयोग गरेको थियो तर सन् २०१० को मध्यन्तमा सामान्यतया देशले म्यानमार प्रयोग गरेको छ।  चेक गणतन्त्रले आधिकारिक रूपमा म्यानमारको प्रयोग गर्दछ, यद्यपि यसको विदेश मन्त्रालयले म्यानमार र बर्मा दुबैलाई यसको वेबसाइटमा प्रयोग गरेको छ। संयुक्त राष्ट्र सङ्घ, दक्षिण पूर्वी एसियाली राष्ट्र सङ्घ, [[अस्ट्रेलिया]], [[रुस|रूस]], [[जर्मनी]],  [[चीन]], भारत, बङ्गलादेश, नर्वे, [[जापान]]  र स्वीजरल्यान्डले म्यानमारको प्रयोग गर्दछन्।

== प्रशासनिक संरचना ==

[[चित्र:Burma administrative divisions.svg|150px|अङ्गुठाकार|बायाँ]]

म्यान्मारको प्रशासनिक संरचना जातीय, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, र शासन व्यवस्थाको आवश्यकतामा आधारित  छ। सात राज्य, सात क्षेत्र, र एक संघीय क्षेत्र गरी कुल १५ वटा प्रथम-स्तरका प्रशासनिक एकाइहरू छन्। राज्य (State) र क्षेत्र (Region) बीचको प्रमुख भिन्नता जातीय आधार मा रहेको छ। &lt;ref&gt;{{cite web |title=Constitution of the Republican of the Union of Myanmar |url=https://www.burmalibrary.org/docs5/Myanmar_Constitution-2008-en.pdf |website=burmalibrary.org |publisher=Minister of Information |access-date=22 December 2020}}&lt;/ref&gt;

'''राज्य:''' राज्यहरूमा जातीय अल्पसंख्यक समूहहरूको बहुमत छ। उदाहरणका लागि, शान राज्य, काचिन राज्य, र चिन राज्य आफ्नै सांस्कृतिक पहिचानका कारण ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छन्।

'''क्षेत्र:''' क्षेत्रहरू(Region)  भनेका ती भागहरू हुन् जहाँ बर्मेली जातीय समूह (देशको सबैभन्दा ठूलो जनसंख्या) बहुमतमा रहेका छन्। यी सामान्य प्रशासनिक इकाइका रूपमा चलाइन्छन् र राज्यजस्तै जातीय पहिचान छैन। यद्यपि प्रशासनिक संरचना समान भए पनि, राज्यहरूको सांस्कृतिक र राजनीतिक महत्त्व अक्सर उच्च हुन्छ।

'''संघीय क्षेत्र''' ''':''' म्यान्मारमा एक मात्र संघीय क्षेत्र छ, [[नेपिडो|नेपिडो संघीय क्षेत्र]], जुन प्रत्यक्ष रूपमा संघीय सरकारले सञ्चालन गर्छ। यो देशको राजधानी क्षेत्र भएकाले यसको भूमिका प्रशासनिक भन्दा पनि संघीय शासनको प्रशासन गर्नेु हो।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! कोटि
! नाम
! राजधानी
|-
| राज्य || [[काचिन राज्य]] || [[मिञ्चिना]]
|-
| राज्य || [[कयाह राज्य]] || [[लोइकाव]]
|-
| राज्य || [[कयिन राज्य]] ||[[ ह्पा-आन]]
|-
| राज्य || [[चिन राज्य]] || [[हाखा]]
|-
| राज्य || [[मोन राज्य]] || [[मावलाम्याइन]]
|-
| राज्य || [[राखाइन राज्य]]|| [[सित्त्वे]]
|-
| राज्य || [[सान राज्य]] || [[ताउंग्गी]]
|-
| क्षेत्र || [[एयावाडी क्षेत्र]]|| [[पथैन]]
|-
| क्षेत्र || [[बागो क्षेत्र]] || [[बागो]]
|-
| क्षेत्र || [[मग्वे क्षेत्र]] || [[मग्वे]]
|-
| क्षेत्र || [[मन्डले क्षेत्र]] || [[मन्डले]]
|-
| क्षेत्र || [[सगाइ क्षेत्र]]|| [[मोनिवा]]
|-
| क्षेत्र || [[तानिन्थारी क्षेत्र]] || [[दावेइ]]
|-
| क्षेत्र || [[याङ्गुन क्षेत्र]] || [[याङ्गुन]]
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू ==

{{Sister project links|voy=Myanmar|commons=မြန်မာပြည်|d=Q836}}

'''सरकार'''
* [http://www.president-office.gov.mm/my/ म्यानमार – राष्ट्रपति कार्यालय]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://myanmar.gov.mm/ म्यानमारको राष्ट्रिय वेब प्रवेशद्वार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119082002/https://myanmar.gov.mm/ |date=2019-01-19 }}
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/BM.html प्रमुख राज्य र मन्त्री सदस्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101072042/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/BM.html |date=2016-01-01 }} [[केन्द्रीय गुप्तचर संस्था|केन्द्रिय गुप्तचर संस्था]]मा
'''साधारण जानकारी'''
* [http://mingalapar.com/ देशको बारेमा साधारण जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016011526/http://mingalapar.com/ |date=2015-10-16 }}
* [http://myanma.com/ म्यानमार खोज संयन्त्र ]
* {{CIA World Factbook link|bm|बर्मा}}
* [https://web.archive.org/web/20091205161122/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/myanmar.htm बर्मा] पुस्तकालय
* {{curlie|Regional/Asia/Myanmar}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12990563 बर्माको जानकारी पृष्ठ] बिबिसी समाचारमा
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/400119/Myanmar बर्मा] ''ब्रिटानिकामा''
* {{osmrelation|50371}}
* {{wikiatlas|Myanmar}}
* [https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/eyes-of-the-storm/turning-points-in-burmese-history/5363/ बर्मेली इतिहास]
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MM म्यानमाररको लागि विकास पूर्वानुमान]
* [http://www.burmalibrary.org बर्मा/म्यानमार पुस्तकालय: १७,००० भन्दा बढी पूर्ण-पाठ कागजातहरूको वर्गीकृत सूत्रहरू]
'''अर्थतन्त्र'''
*   [http://www.amcham.com.tw/content/view/3715/538/ बर्माको अर्थतन्त्र]
'''कृषि'''
*   [http://www.oilseedcrops.org/wp-content/uploads/2014/03/Myanmar-Business-Today-Feb-27-March-5-2014-Edition-A-Roadmap-to-Building-Myanmar-into-the-Food-Basket-of-Asia_David-DuByne-.pdf बर्मामा कृषि]
*   [http://www.oilseedcrops.org/wp-content/uploads/2014/06/Myanmars-Institutional-Infrastructure-Constraints-and-how-to-fill-the-Gaps-Myanmar-Business-Today-June-19_2014.pdf म्यानमारको संस्थागत पूर्वाधार]
'''व्यापार'''
* [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/MMR/Year/2010/Summary विश्व बैङ्कको व्यापार सारांश]
'''वातावरण'''
* [https://web.archive.org/web/20170305113754/http://marine.myanmarbiodiversity.org/ देशको जैविक विविधता]

[[श्रेणी:म्यानमार| ]]
[[श्रेणी:पूर्व समाजवादी गणतन्त्रहरू]]
[[श्रेणी:अल्पविकसित देशहरू]]
[[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सदस्य राष्ट्रहरू]]
[[श्रेणी:सैन्य तानाशाही]]
[[श्रेणी:दक्षिण पूर्वी एसियाली देशहरू]]
[[श्रेणी:एसियाका देशहरू]]</text>
      <sha1>lqtz2v8vhm3ktows3d0yok6yvpgl55a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सञ्जना साङ्घी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114608</id>
    <revision>
      <id>1363519</id>
      <parentid>1352491</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T17:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6680" sha1="cyi1li4tg7s7jhl9vd93knn1xtv16ku" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = सञ्जना साङ्घी&lt;br /&gt;Sanjana Sanghi
| image              = Sanjana Sanghi at the set of Hindi Medium.jpg
| caption            = '[[हिन्दी मिडियम]]'को सेटमा सञ्जना साङ्घी
| parents            = 
| birth_date         = {{birth date and age|df=yes|1996|09|02}}
| birth_place        = [[दिल्ली]], भारत
| citizenship        = [[भारत|भारतीय]]
| yearsactive        = २०११–वर्तमान
| occupation         = {{hlist|अभिनेत्री|मोडल}}
| relatives          = 
}}

'''सञ्जना साङ्घी''' (जन्म २ सेप्टेम्बर १९९६), एक भारतीय अभिनेत्री र मोडल हुन् जसले [[बलिउड|हिन्दी चलचित्रहरू]]मा काम गर्छिन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-07-06|title=Ahead of Sushant Singh Rajput’s Dil Bechara trailer, fans make it a top trend; Sanjana Sanghi says ‘I can feel y’all and him are with us’|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/ahead-of-sushant-singh-rajput-s-dil-bechara-trailer-fans-make-it-a-top-trend-sanjana-sanghi-says-i-can-feel-y-all-and-him-are-with-us/story-wg9nObMRTm029XOHAvP1fI.html|access-date=2020-07-06|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt; उनले १४ वर्षको उमेरमा '[[रकस्टार (२०११ चलचित्र)|रकस्टार]]'को साथ चलचित्रको सुरुवात गरेकी थिइन्,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=After recording statement, Sushant Singh Rajput's 'Dil Bechara' co-star Sanjana Sanghi pens cryptic ode to Mumbai|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/after-recording-statement-sushant-singh-rajputs-dil-bechara-co-star-sanjana-sanghi-pens-cryptic-ode-to-mumbai|access-date=2020-07-06|website=Free Press Journal|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200701213622/https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/after-recording-statement-sushant-singh-rajputs-dil-bechara-co-star-sanjana-sanghi-pens-cryptic-ode-to-mumbai |date=2020-07-01 }}&lt;/ref&gt; त्यसपछि उनले '[[हिन्दी मिडियम]]' र '[[फुकरे रिटर्न्स]]'मा अभिनय गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=How Sanjana Sanghi overcame her fears... - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/how-sanjana-sanghi-overcame-her-fears-/articleshow/71216006.cms|access-date=2020-07-06|website=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt; उनले '[[दिल बेचारा]]' चलचित्रमा महिला मुख्य भूमिका खेलेकी थिइन्।
&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dil Bechara Trailer: Time Is Against Sushant Singh Rajput And Sanjana Sanghi's Magical Love Story|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dil-bechara-trailer-time-is-against-sushant-singh-rajput-and-sanjana-sanghis-magical-love-story-2257971|access-date=2020-07-06|website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-07-06|title=Watch{{!}} Sushant Singh Rajput, Sanjana Sanghi’s ‘Dil Bechara’ trailer out|url=https://www.thestatesman.com/videogallery/watch-sushant-singwatch-sushant-singh-rajput-sanjana-sanghis-dil-bechara-trailer-out-h-rajput-sanjana-sanghis-dil-bechara-trailer-1502906531.html|access-date=2020-07-06|website=The Statesman|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==फिल्मोग्राफी==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+कुञ्जी
| style=&quot;background:#ffc;&quot;| {{dagger|alt=चलचित्रहरू जुन अहिलेसम्म प्रदर्शित गरिएको छैन}}
| चलचित्रहरू प्रदर्शन गर्दछ जुन अझै प्रदर्शित गरिएको छैन
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot;| वर्ष
! scope=&quot;col&quot;| शीर्षक
! scope=&quot;col&quot;| भूमिका (हरू)
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | टिप्पणीहरू
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | सन्दर्भ
|-
| २०११ || ''[[रकस्टार (२०११ चलचित्र)|रकस्टार]]'' || मेन्डी कौल || || &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://telanganatoday.com/sanjana-sanghi-recalls-being-a-part-of-rockstar|title=Sanjana Sanghi recalls being a part of ‘Rockstar’|website=Telangana Today|date=10 July 2020|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २०१७ || ''[[हिन्दी मिडियम]]'' || युवा मीता || || rowspan=&quot;2&quot;| &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/bollywood-news/dil-bechara-is-not-sanjana-sanghis-debut-film-but-this-2011.html|title='Dil Bechara' Is Not Sanjana Sanghi's Debut Film|website=Republic World|date=15 July 2020|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[फुकरे रिटर्न्स]]'' || क्याटी ||
|-
| २०२० || ''[[दिल बेचारा]]'' || किजी बासु || [[डिज्नी+ हटस्टार|हटस्टार]] चलचित्र|| &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ndtv.com/entertainment/lets-not-make-it-about-the-size-of-the-screen-dil-bechara-actress-sanjana-sanghi-on-films-online-release-2252973|title=&quot;Let's Not Make It About The Size Of The Screen:&quot; Dil Bechara Actress Sanjana Sanghi On Film's Online Release|website=NDTV|date=26 June 2020|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category|Sanjana Sanghi|सञ्जना साङ्घी}}
* {{IMDb name|id=4880714|name=सञ्जना साङ्घी}}
* [https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/sanjana-sanghi/ सञ्जना साङ्घी] [[बलिउड हङ्गामा]]मा

[[श्रेणी:सन् १९९६ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:हिन्दी_चलचित्र_अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:दिल्लीका अभिनेत्रीहरू]]</text>
      <sha1>cyi1li4tg7s7jhl9vd93knn1xtv16ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115778</id>
    <revision>
      <id>1363512</id>
      <parentid>1358072</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T16:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1363512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6133" sha1="bcd1mzkomvyjo5yq3cwya2htu68aipa" xml:space="preserve">
मार्क्सवादी दर्शनमा, '''सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व''' यस्तो उत्पादनको रूप हो जहाँ सर्वहारा पार्टीले राजनीतिक शक्ति पाउँदछ।&lt;ref name=&quot;auth&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1872/10/authority.htm|title=On Authority|publisher=|accessdate=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;manif&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/|title=Karl Marx|last=Frederick Engels|publisher=|accessdate=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; सर्वहारा वर्गको तानाशाही भनेको [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] अर्थतन्त्र र [[साम्यवाद|कम्युनिष्ट]] अर्थव्यवस्थाको बीचको संक्रमणकालीन अवस्था हो, जहाँ उत्तरोत्तर क्रान्तिकारी राज्यले उत्पादनका साधनहरू कब्जा गर्छ र शासक सर्वहारा राज्य पार्टीको सीमान्तमा प्रत्यक्ष निर्वाचनको कार्यान्वयन गर्न बाध्य गर्दछ। श्रमिक काउन्सिलमा प्रतिनिधिहरू निर्वाचित हुन्छन् जसले निजी स्वामित्वबाट सामूहिक स्वामित्व तर्फ उत्पादनका साधनका स्वामित्वलाई [[राष्ट्रियकरण]] गर्दछ। यस चरणमा पार्टीको प्रशासनिक सङ्गठनात्मक संरचना धेरै हदसम्म यसको प्रति-क्रान्तिलाई रोक्न र दिगो कम्युनिष्ट समाजमा संक्रमणको सुलभताका लागि राज्यको शक्तिमा दृढ शासन चलाउनुपर्ने आवश्यकताले निर्धारण गर्दछ। 

''सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व'' शब्दको रचना समाजवादी क्रान्तिकारी [[योसेफ वेइडेमेयर|जोसेफ वाइडेमेयरले]] गरेका थिए; जुन [[कार्ल मार्क्स]] र [[फ्रेडरिक एंगेल्स|फ्रेडरिक एंगेल्स]]ले आफ्नो दर्शन र अर्थशास्त्रमा अपनाए। शब्द ''तानाशाही''ले उत्पादन को साधनहरूमा राज्य को पूर्ण नियन्त्रण दर्शाउँछ। भौतिक उत्पादनको योजनाले जनताको सामाजिक र आर्थिक आवश्यकताहरू जस्तै शिक्षा, स्वास्थ्य र कल्याणकारी सेवाहरूको अधिकार, सार्वजनिक आवासको सेवा पूर्ति गर्दछ। राजधानीलाई दुई महिना नियन्त्रण गरेको [[पेरिस कम्युन]] (१८७१) दमन हुनु भन्दाअघि , सर्वहारावर्गको तानाशाहीको उदाहरण हो। मार्क्सवादी दर्शनमा ''[[पूँजीपति वर्गको अधिनायकत्व|पूँजीपतिवर्गको अधिनायकत्व]]'' शब्द सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व को विपरित शब्दावली हो।

== सैद्धान्तिक दृष्टिकोण ==

=== कार्ल मार्क्स ===

=== फ्रेडरिक एंगेल्स ===
[[फ्रेडरिक एंगेल्स]]को [[सर्वहारा क्रान्ति]] र शासनको दर्शनमा बल र हिंसाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। सन् १८७७ मा, [[यूजेन डयूहरिंग]] ‌ सँग बहस गर्दा एंगेल्सले शक्ति प्रयोगको विरुद्धमा आफ्नो आरक्षणको उपहास गरे। 

== भ्लादिमीर लेनिन ==
[[२० औँ शताब्दी]]मा [[भ्लादिमिर लेनिन|भ्लादिमिर लेनिन]]ले [[लेनिनवाद|लेनिनवाद]]को विकास गरे - जुन [[रूसी साम्राज्य]] (१७२१-१९१७) को सामाजिक-आर्थिक स्थितिमा [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादको]] अनुकूलन थियो। यो सिद्धान्त पछि केही कम्युनिष्ट राज्यहरूको आधिकारिक विचारधारा बन्न पुग्यो। 

=== सर्वहारा सरकार ===

== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}

[[श्रेणी:मार्क्सवाद]]
[[Category:प्रजातन्त्र]]
[[Category:अधिनायकवाद]]
[[Category:Ideology of the Communist Party of the Soviet Union]]
[[श्रेणी:मार्क्सवाद शब्दावली]]</text>
      <sha1>bcd1mzkomvyjo5yq3cwya2htu68aipa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363513</id>
      <parentid>1363512</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T16:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1363513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6132" sha1="rrgiefyhabodpdl4r8ju20xu1cm5k9y" xml:space="preserve">
मार्क्सवादी दर्शनमा, '''सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व''' यस्तो उत्पादनको रूप हो जहाँ सर्वहारा पार्टीले राजनीतिक शक्ति पाउँदछ।&lt;ref name=&quot;auth&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1872/10/authority.htm|title=On Authority|publisher=|accessdate=13 September 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;manif&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/|title=Karl Marx|last=Frederick Engels|publisher=|accessdate=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; सर्वहारा वर्गको तानाशाही भनेको [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] अर्थतन्त्र र [[साम्यवाद|कम्युनिष्ट]] अर्थव्यवस्थाको बीचको संक्रमणकालीन अवस्था हो, जहाँ उत्तरोत्तर क्रान्तिकारी राज्यले उत्पादनका साधनहरू कब्जा गर्छ र शासक सर्वहारा राज्य पार्टीको सीमान्तमा प्रत्यक्ष निर्वाचनको कार्यान्वयन गर्न बाध्य गर्दछ। श्रमिक काउन्सिलमा प्रतिनिधिहरू निर्वाचित हुन्छन् जसले निजी स्वामित्वबाट सामूहिक स्वामित्व तर्फ उत्पादनका साधनका स्वामित्वलाई [[राष्ट्रियकरण]] गर्दछ। यस चरणमा पार्टीको प्रशासनिक सङ्गठनात्मक संरचना धेरै हदसम्म यसको प्रति-क्रान्तिलाई रोक्न र दिगो कम्युनिष्ट समाजमा संक्रमणको सुलभताका लागि राज्यको शक्तिमा दृढ शासन चलाउनुपर्ने आवश्यकताले निर्धारण गर्दछ। 

''सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व'' शब्दको रचना समाजवादी क्रान्तिकारी [[योसेफ वेइडेमेयर|जोसेफ वाइडेमेयरले]] गरेका थिए; जुन [[कार्ल मार्क्स]] र [[फ्रेडरिक एंगेल्स|फ्रेडरिक एंगेल्स]]ले आफ्नो दर्शन र अर्थशास्त्रमा अपनाए। शब्द ''तानाशाही''ले उत्पादन को साधनहरूमा राज्य को पूर्ण नियन्त्रण दर्शाउँछ। भौतिक उत्पादनको योजनाले जनताको सामाजिक र आर्थिक आवश्यकताहरू जस्तै शिक्षा, स्वास्थ्य र कल्याणकारी सेवाहरूको अधिकार, सार्वजनिक आवासको सेवा पूर्ति गर्दछ। राजधानीलाई दुई महिना नियन्त्रण गरेको [[पेरिस कम्युन]] (१८७१) दमन हुनु भन्दाअघि , सर्वहारावर्गको तानाशाहीको उदाहरण हो। मार्क्सवादी दर्शनमा ''[[पूँजीपति वर्गको अधिनायकत्व|पूँजीपतिवर्गको अधिनायकत्व]]'' शब्द सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व को विपरित शब्दावली हो।

== सैद्धान्तिक दृष्टिकोण ==

=== कार्ल मार्क्स ===

=== फ्रेडरिक एंगेल्स ===
[[फ्रेडरिक एंगेल्स]]को [[सर्वहारा क्रान्ति]] र शासनको दर्शनमा बल र हिंसाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। सन् १८७७ मा, [[यूजेन डयूहरिंग]] ‌ सँग बहस गर्दा एंगेल्सले शक्ति प्रयोगको विरुद्धमा आफ्नो आरक्षणको उपहास गरे। 

== भ्लादिमीर लेनिन ==
[[२० औँ शताब्दी]]मा [[भ्लादिमिर लेनिन|भ्लादिमिर लेनिन]]ले [[लेनिनवाद|लेनिनवाद]]को विकास गरे - जुन [[रूसी साम्राज्य]] (१७२१-१९१७) को सामाजिक-आर्थिक स्थितिमा [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादको]] अनुकूलन थियो। यो सिद्धान्त पछि केही कम्युनिष्ट राज्यहरूको आधिकारिक विचारधारा बन्न पुग्यो। 

=== सर्वहारा सरकार ===

== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}

[[श्रेणी:मार्क्सवाद]]
[[Category:प्रजातन्त्र]]
[[Category:अधिनायकवाद]]
[[Category:Ideology of the Communist Party of the Soviet Union]]
[[श्रेणी:मार्क्सवाद शब्दावली]]</text>
      <sha1>rrgiefyhabodpdl4r8ju20xu1cm5k9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेडिङ् एफ्.सी.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127963</id>
    <revision>
      <id>1363582</id>
      <parentid>1086520</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T06:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1978" sha1="gkz163jyu2wsmilxvd44x0pit0w9v4t" xml:space="preserve">रेडिङ् फुटबल क्लब बार्कसेर, इङ्गल्याण्डमा रहेको एक पेशेवर [[फुटबल खेल|फुटबल]] क्लब हो। 

बार्कसेरको राजकीय काउन्टीमा पर्ने भएकाले रेडिङ्लाई ''द रोयल्स'' उपनाम दिइएको छ{{Citation needed}}, यद्यपि उनीहरूलाई पहिले द बिस्किट्मेन भनेर चिनिन्थ्यो। १८७१ मा स्थापित यस क्लब इङ्गल्याण्डको सबैभन्दा पुरानो टोलीहरू मध्ये एक हो, तर १९२० सम्म यसले फुटबल लीगमा सहभागिता जनाएन, र पहिलो पटक २००६-०७ सिजनमा अंग्रेजी फुटबल लीग प्रणालीको शीर्ष तहमा खेलेको थियो। क्लबले [[सन् २०१२-२०१३ को प्रिमियर लिग|२०१२–१३ प्रिमियर लिग]] सिजनमा प्रतिस्पर्धा गर्‍यो, २०११–१२ सिजनको अन्त्यमा च्याम्पियनसिप जितेर पदोन्नति पाएको थियो {{Citation needed}}, तर शीर्ष उडानमा मात्र एक सिजन फिर्ता भएपछि रिलिगेसन भयो।
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
[[श्रेणी:प्रिमियर लिग फुटबल क्लबहरू]]
[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>gkz163jyu2wsmilxvd44x0pit0w9v4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:एफसी बार्सिलोनाका खेलाडीहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>128860</id>
    <revision>
      <id>1363590</id>
      <parentid>1102611</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T07:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:क्लब अनुसार स्पेनका फुटबल खेलाडीहरू]] जोडियो</comment>
      <origin>1363590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233" sha1="oix4vyxhj66r04opysj448fmttc6ik7" xml:space="preserve">{{Commons category|Players of FC Barcelona}}

[[श्रेणी:एफसी बार्सिलोना]]
[[श्रेणी:क्लब अनुसार स्पेनका फुटबल खेलाडीहरू]]</text>
      <sha1>oix4vyxhj66r04opysj448fmttc6ik7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मकवानपुर राज्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138538</id>
    <revision>
      <id>1363502</id>
      <parentid>1363479</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T12:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1363502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44103" sha1="pt8ldiqypxeijiymkk1sk047ggcriga" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name = मकवानपुर राज्य
|conventional_long_name = मकवानपुर राज्य
|common_name = मकवानपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = राजा लोहाङ सेनद्वारा शासन सुरु 
|year_start  = वि.सं. १६१०
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८१८
|date_end  = 
|p1          = पाल्पा राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =Ruin Makwanpur Gadi Palace.JPG
|capital     = [[मकवानपुर गढी]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]] (नेपाली), 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = [[लोहाङ सेन]] (प्रथम)
|year_leader1      = वि.सं. १६१०- १६४२
|leader2 = राघवनरेन्द्र सेन 
|year_leader2      =
|leader3 =[[दिग्वन्धन सेन]] (अन्तिम)
|year_leader3     = वि.सं. १८१८
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''मकवानपुर राज्य''' मध्य कालको  [[नेपालको एकीकरण]] पूर्व एउटा स्वतन्त्र र प्रख्यात सेन राज्य थियो  । [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण शा]]हको राज्यकालमा त्यो सेन राज्य वृहत [[नेपाल]]को अङ्ग बनेको हो ।

हालको नेपालभन्दा धेरै गुणा ठूला राज्य पाल्पा र मकवानपुर तथा पछि टुक्रिएर बनेका चौदण्डी, विजयपुर जस्ता राज्य सेन राजाद्वारा शासित रहेको इतिहासकार बताउँछन् । विसं १००० तिर नेपाल पसेका सेनहरुको झण्डै ११०० वर्ष लामो इतिहास भए पनि सत्ताच्युत हुनुपरेका कारण कतिपय इतिहास पनि गर्भमै लुकेको आभास हुन्छ ।

इतिहासकारका मत बाझिएको तथा प्रस्ट्याउने तथ्यपूर्ण आधार फेला नपर्दा एघारौँ शताब्दीमा नेपाल प्रवेश गरेका तुला सेनदेखि पाल्पाका राजा मुकुन्द सेन प्रथमसम्मको वंशलता वा ऐतिहासिकता अन्योलग्रस्त नै छ । तर मुकुन्द सेनले सन्यास धारण गरेर छोरानातीहरुलाई राज्य बाँडेपछिको इतिहासको सारसंक्षेप भने अध्ययन गर्न पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.satelitekhabar.com/details/6835|title=मकवानपुरका सेन राजाहरुको दुईसय नौ वर्ष|date=२०७८, आषाढ २३|work=स्याटलाईट खबर}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== मकवानपुरको नामकरण ==
[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]]का राजा [[मुकुन्द सेन]] प्रथम (वि. सं. १५७५-१६१०) ले आफ्नो राज्य पूर्वमा [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]]सम्म विस्तार गरेपछि पश्चिम गुल्मीदेखि [[कोशी अञ्चल|कोशी]]सम्म फैलिएको हुँदा त्यस राज्यको बीच भागमा पर्ने मकवानपुरलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी त्यसैलाई आफ्नो राजमुकाम गराई राजधानी घोषित गरेका थिए । तर त्यो कुरा प्राप्त स्रोतले पुष्टी गरेका छैनन् । मकवानपुरलाई उनका छोरा लोहांग सेनले मकवानपुरमाथि विजय गरेको कुरा जानकारी हुन्छ । त्यसै अभियानमा मुकुन्द सेन पनि साथै थिए र [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]] नवलपुर गैंडाकोटबाट तरी मकवानपुरको भावर प्रदेश कब्जा गरी बढियानालादेखि कमला नदी बीचमा पर्ने तल हट्टीलाई पनि अधिकार गरेका थिए । त्यसो गर्दा पाल्पाको सीमाना [[लिम्बुवान]]को  [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]   राज्य   संग जोडियो । त्यतिबेलासम्म मुकुन्द सेन जोगी नभई सशक्त शासक हुनाले मकवानपुर क्षेत्र रमणीय लागेकोले एउटा बस्ती वा पुर निर्माण गरी त्यस बस्तीलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी मकवानपुर नामबाट पछि प्रख्यात भएको कुरा इतिहास सम्मत लाग्दछ । वि.सं.१६०५ पछिका ५ वर्षको अन्तरालमा मुकुन्द सेनले पाल्पा राज्यको पूर्व सीमानाको व्यापक विस्तार गरेको देखिन्छ । त्यसै समयमा लोहाङ्ग सेनले   [[लिम्बुवान|विजयपुर]] राज्य माथि विजय गरेको देखिन्छ । तर विजयपुरका लिम्बु  राजा ( राय) विजयनारायण खेवाङ को राज्यकाल १६४६ - १६६६ वि.सं सम्म रहेको देखिनाले त्यो क्रम बारे टुङ्गो गर्नु पर्ने स्थिति छ । राजा मुकुन्द सेनसंग उनका कान्छा छोरा लोहाङ्ग सेन पूर्वी विजय अभियानमा आएको कुरा स्पष्ट भएको छ । 

त्यसै क्रममा मकवानपुर पहिले दखल भएको थियो भने अझ पूर्वतिर अलिपछि । 

राजा मुकुन्द सेनले आफ्नो विस्तृत राज्य पश्चिमदेखिपूर्वतर्फका जंगल फडानी गरी बसोबास गराउने क्रममाठाउँ ठाउँमा मानवीय बस्तीहरू बसालेका थिए । [[पूर्वी राप्ती नदी|रापती नदी]] देखि पूर्व र हेटौंडा देखि उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने पहाडी भागमाएउटा नगर या पुर बसाले र त्यसको नाम आफ्नै नामबाट मुकुन्दपुर नामकरण गरे । त्यसै आधारबाट सो ठाउँलाई पछि मकवानपुर भन्न थालियो । मुकुन्द सेनका वंशजलाई मुकुवानी वा मकवानी पनि भन्न थालिएको थाहा पाइन्छ । 

== इतिहास ==
[[चित्र:Ruin_Makwanpur_Gadi_Palace.JPG|अङ्गुठाकार|271x271पिक्सेल|Ruin Makwanpur Gadi Palace]]

=== पाल्पा राज्यको विखण्डन ===
[[पाल्पा राज्य|पाल्पाका राजा]] [[मुकुन्द सेन]]ले आफ्नो उत्तरार्द्ध जीवनराजर्षीको रूपमा बिताउन थाले । उनले [[रुरु क्षेत्र|रिडी]], [[देवघाट धाम|देवघाट]], [[बराहक्षेत्र|बराह क्षेत्र]], हरिहर क्षेत्र जस्ता प्राचीन धार्मिक क्षेत्रहरूमा बस्दै तपस्या गर्दै हिड्ने गर्न थाले । आफू त्यसरी भक्तिभावमा लाग्दा उनले आर्जन गरेको विशाल राज्य उनैका जेठा छोरा माणिक सेन पाल्पा, माहिला विनायक सेन वुटवल, साहिँला भृंगी सेन [[तनहुँ राज्य|तनहूँ]]मा कान्छा छोरा लोहाङ सेन मकवानपुरमा, नाति राम सेन [[रिसिङ]]मा कुवेर सेन राजपुरमा, खड्ग सेन मदरियामा राजा बनाइएका थिए ।

=== लोहाङ सेन (१६१०- १६४२ वि.सं.) ===

राजा लोहाङ सेन पुरूषार्थी थिए । आफ्नो बाबुको मृत्युपछि वि.सं १६१० सम्ममा उनी [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] देखि पूर्व [[टिस्टा नदी|टिष्टा]]सम्मका शासक भई मकवानपुरबाट शासन गर्न थाले । उनले मकवानपुरलाई वि.सं १६०३ सम्ममा आफ्ना बाबु मुकुन्द सेनसंग मिलेर विजय गरेका थिए । मकवानपुरका राजा भएपछि पूर्व [[लिम्बुवान|फेदापका]]   लिम्बु  राजा  बाजहाङसंगको संझौता अनुसार वंशानुगत चौतारा हुने परम्पराले पूर्वीनेपालमा राम्रो पकड हुन गएको थियो । त्यस बेला मकवानपुर एक समृद्ध राज्यको रूपमा स्थान पाएको थियो । वि.सं १६१३ मा राजा लोहाङ्ग सेनको धनुषाधाममा एउटा अभिलेख स्थापना गरिएको छ । त्यसबेला उनले वैदिक साहित्यलाई रक्षा गर्न भूमिका खेलेको देखिन्छ । त्यसबाट उनी र उनका उत्तराधिकारीहरूले किराँत  प्रदेशमा अधिकार गरिसकेपछि त्यहाँका गुरू, पुरोहित, ज्योतिष र मठमन्दिरका पूजारीहरूलाई क्रमशः मन्थली, दाप्चा, नर्मदेश्वर,दिङला, हलेसी, खाँदवारी, अखले, लेगुवा खार्पा, दलगाउँ,साब्ला, साभदिन, रानीगाउँ, सुलुबुङ्ग, नाम्सालिङ, सतासीधाम जस्ता ठाउँमा विर्ता र गुठी स्थापना गरिदिएका प्रमाणहरू प्राप्त भएका छन् । सेन राजाहरूले आफ्नो प्रशासनको मद्दतका निम्ति मन्त्री   सुबा  , राय ,  दिवान, मुखिया   जस्ता पदमा किरातहरूलाई राख्ने र त्यहाँका अरू जातिबीच पनि घनिष्ट समझदारी बढाएका थिए । किराँतहरूमा [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] क्षेत्रमा विद्याचन्द्र राय, सप्तरीमा चोङवाङहाङ राय, महोत्तरी मालिवाङहाङ राय, मकवानपुरमा शेरिङहाङ रायलाई अख्तियारी दिई इज्जतसाथ रायसुब्बा भन्न थालियो । ३ पूनिया,सिलीगुढी र गिद्धेपहाडमा पनि किरात सुब्बालाई नै जिम्मा दिई, पाँच खण्डमा छुट्याई लोहाङसेनले दही प्रशासनको व्यवस्था मिलाए । कोचेराजका पालामा पाँच क्षेत्रका लिम्बु  सुब्बाहरू पालैपालो मन्त्री हुने कुरालाई संशोधन गरी लोहाङ सेनले विद्याचन्द्र रायलाई मात्र मन्त्री पद दिने परम्पराको थालनी गरे । ती पाँचवटै क्षेत्रको मालपोत कर चार खण्डमा बॉडी २५% सुब्बाले र ७५% केन्द्रलाई पठाउने नियम बसाले । मन्त्री वा नायक, राया र सुब्बाहरूलाई जागिरस्वरूप जमिन दिने र जागिर छुटेपछि जमिन छुटाउनेपरम्परा पनि कायम गरिएको थियो ।

राजा लोहाङ सेनका ७ वटी रानीहरू थिए । जस्तैःजेठी अनुपावती, माहिली कल्याणमती, साहिँली साहेवदेवी,काहिँली दुलहिनीदेवी, ठाहिँली कोइलीदेवी, ठूलीकान्छीकपूरादेवी र कान्छी गंगादेवी थिए । जेठी रानी अनुपावतीका तर्फबाट राघवनरेन्द्र सेनको जन्म भएको थियो । लोहाङसेनले आफ्ना छोरालाई राजकाजको तालिम दिलाउन मन्त्री विद्याचन्द्र रायका साथमा पठाई दिएका थिए । लोहाङसेनको मृत्यु वि.सं १६४२ मा भएकोले उनका छोरामकवानपुरको गद्दीमा बसे । 

=== राघवनरेन्द्र सेन (१६४२-१७१८) ===
आफ्नो बाबुले बनाई दिएको मेलजुलको वातावरण पाएकाले राघवनरेन्द्र सेनले शान्तिपूर्वक शासन गर्न समर्थ रहे । उनी प्रजाका प्रीय बन्न सकेका थिए । 

=== हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन): १७१८-१७४१ वि.सं) ===
राजा राघवनरेन्द्र सेनकी रानी दुर्गावती पट्टिबाट हरिहरइन्द्र सेनको जन्म भएको हो । उनले कोशी नदी र भागीरथीको दोभान गोन्द्वारासम्म आफ्नो राज्य विस्तार गरेका थिए । त्यसैले उनले “हिन्दूपति&quot; भन्ने उपाधि धारण गरेका थिए । 

उनका छ वटी रानीहरू थिए जस्तैः माहेश्वरपट्टि छत्रपति इन्द्रसेन, यशोधरातर्फ पद्मावती र इन्द्रसेन, सकुन्तलापट्टिका बाशुदेव, महादेवीतिरका शुभसेन,जगन्माताकी राजकुमारी, लक्ष्मीवतीपट्टिबाट प्राणमती र राजमतीको जन्म भएको थियो । राजा हरिहरइन्द्र सेनसाँच्चिकै पुरूषार्थी र विजिगिषु भएको देखिन्छ । उनैले प्राचीन नेपाल [[हरिहरपुरगढी|हरिहरपुर गढी]] निर्माण गरेका थिए । उनकी जेठी पत्नी कुचबिहारका राजा बीरनारायण सिंहकी छोरी थिइन् । उनैका अरू छोरीहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]का राजा [[प्रताप मल्ल]]ले विवाह गरेकाले फरिया नाता थियो । उनकी जेठी रानीबाट छत्रपति इन्द्रसेनको जन्म भएर पनि एउटा सन्तान भएपछि अल्पायुमा मरे । उनी मरेकाले उनका छोरा विधाताइन्द्रसेनलाई राजा हरिहरइन्द्र सेनले राजा घोषित नगरी अर्कीपत्नी महादेवी तर्फका पुत्र शुभ सेनलाई मकवानपुरको उत्तराधिकारी घोषित गरे । उनको त्यो निर्णय नाति विधाताइन्द्र सेनलाई चित्त नबुझेकाले दलबलसाथ लिई विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे । त्यस घटनाले मकवानपुर विभक्तभई कोशी नदीको सीमाना निश्चित हुनगयो । मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेनले चाहेका भए राज्य विभक्त हुने थिएन तर त्यसबेला एकीकरणको चेतना पल्हाएको थिएन । त्यसको परिणतिले मकवानपुर राज्य टुक्रियो र [[विजयपुर राज्य]] स्वतन्त्र अस्तित्वमा आयो । कोशीदेखि टिस्टासम्मको सकल भू-भाग विजयपुर राज्यका नामले नेपालको एकीकरणकालसम्म अस्तित्वमा रहेको थियो । कोशी पूर्वतिर छुट्टै राज्य हुनु राम्रो कुरा थिएन ।।

=== शुभ सेन (१७४१ - १७६३ वि. सं ) ===
शुभ सेन मकवानपुरमा शौभाग्यले राजा भएका थिए । उनका दाजु छत्रपतिइन्द्र सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै मरिहालेकाले उनका टुहुरा छोरा विधाताइन्द्र सेनलाई छोडी परलोक भए । उता हरिहरइन्द्र सेनको शेषपछि विधाताइन्द्र सेनले राज्य पाउनुको सट्टामा रानी महादेवीतर्फका छोरा शुभ सेनलाई आफ्नो उत्तराधिकारी बनाईदिए। त्यस कार्यबाट विधाताइन्द्र सेनलाई आफ्नो पक्षमा अविवेक भएको महसुस भएकोले कोशी पूर्व    [[लिम्बुवान–गोरखा युद्ध|लिम्बुवानको]]  किरातीहरूलाई हात लिएर पूर्वी नेपाल कब्जा गरी आफू स्वतन्त्र राजा भएको घोषणा गरे । अब के थियो र शुभ सेनले पनि ललितपुर, भक्तपुर, गोरखा जस्ता राज्यहरूसंग मद्दत लिई मोरङमाथि आक्रमण गरी १७ वटा गाउँ कब्जा गरी मकवानपुरतिर मिलाएका थिए । त्यति भएर पनि त्यस संयुक्त मकवानी सेनाले मोरङ्गमाथि पूरा कब्जा गर्न सकेन ।

यसरी मकवानपुर विशाल राज्य रहेन । ती दुवै राज्य मकवानपुर र विजयपुरको प्राकृत सीमाना [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] कायम हुन गयो । कोशी पूर्व टिष्टा पश्चिमको भागविजयपुर राज्यको हुन गयो ।  

राजा शुभ सेनले आफ्ना छिमेकी राज्यहरूसंग राम्रोसम्बन्ध कायम गरे । उनी गृह प्रशासनमा पनि दक्ष हुनाले आफ्नो मन्त्रीमा प्रवोध दासलाई प्रमुख बनाएका थिए ।आफ्नो भू-भाग विस्तार गर्दै शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनले संयुक्तरूपमा गंगा मैदानमा कब्जा गर्नतिर लागे । दूर्भाग्यवश दुवै राजाहरूलाई मुसलमानी सेनाले पक्रेर दिल्ली पुयाई बेपत्ता गराए । त्यो परिस्थितिमा चौतारा प्रवोध दासले शुभसेनका दुई छोरालाई सुरक्षा दिन महिपति ( मान्धाता) र माणिक्य सेनलाई किरात प्रदेश पुन्याई राखेका थिए । विजयपुरका राजा र मकवानपुरका राजाहरू मुसलमानी चङ्गुलबाट येनकेन फुत्केर आ-आफ्ना राज्यमा फर्के । त्यस अन्तरालमा विधाताइन्द्र सेनकी रानीले विजयपुर र मकवानपुरको संयुक्त शासन चलाएकी थिइन् । उनको नाउँ राजेश्वरी देवी थियो । 

किराती स्रोतका अनुसार मकवानपुरका राजा शुभाङ्ग सेन (शुभ सेन) का पालामा [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरूगएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो ।किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ । 

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमार कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरकोसंयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ । अपहरित मकवानीराजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

फ्रान्सिली यात्री टेवरनियरको वर्णन अनुसार शुभसेनले मुगल बादशाहलाई वार्षिक रू. १२०० /- तिर्ने कवुलियत गरी सम्झौता गरी छुट्न गए भन्ने जानकारी हुन्छ । पछि सोही मूल्य बराबरको एउटा हात्ति वर्षेनी मकवानपुरबाट पटना पठाउने बन्दोबस्त भएको थियो । वि.सं १८१९ मा बडामहाराज श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर विजय गरेपछि तलहट्टी ( तराई ) को समस्या समाधान गर्दा &quot;मालवाजवी” भनी चौध तमसुकको एक हात र १४ हातकै ( पुच्छरदेखि नाप्दा ) लामो हात्ति बुझाउने प्रचलन अनुसार १८२३ देखि १८२७ सम्मको ५ वर्षसम्मको पाँच हात्ति बुझाएको र पछि १२ हात लामो हात्ति पठाउन थाले । पछि १८३७ मा अंग्रेज गभर्नर हेस्टिङसले आफूलाई मद्दत गरेवापत माफी गरिदिएका थिए ।नेपालको इतिहास लेख्ने ह्यामिल्टनले शुभ सेन मुसलमानी पकडबाट फर्केपछि ३१ वर्षसम्म शासन गरेको कुरा उल्लेख गरेका भए पनि प्रमाणित हुन सकेको छैन ।  

हामीमा विदेशीको प्रभाव अनावश्यकरूपमा पर्दा यस्तै धोका हुन्छ । किनभने अपहरित राजाहरूको अभावमा रानी पद्मधाताइन्दु राजेश्वरी देवीले किरात प्रान्तका रायहरूलाई सम्बोधन गरी चेम्जोङ राय, पसेनामा राय, इन्दमा राय, सेवाराय, सुक्मी राय, माजिम् राय, मोआजा राय, गामा राय,साहागं रायलाई मुसलमानी सेना विरूद्ध जाई लाग्ने आह्वान गरी विजयको आशिर्वाद दिइएको थियो । अर्कातिर विचित्रचन्द्र राय मोरङको राजा बन्ने दाउमा लागेको पनि बुझिन्छ ।  

उनको पत्रानुसार २४, ६, ५ थुमका फाकफोक,मिकलुक थुमका योद्धाले मुसलमानलाई जलालगढबाट धपाए । रानीलाई नायव बनाइयो भने १७६३ देखि १७७४ सम्म उनले सफलतापूर्वक मोरङ र मकवानपुरको संयुक्त शासन संचालन गरेकी थिइन् । यसरी विचार गर्दा मुगलहरूले अपहरण गरेका राजाहरू फर्केपछि राजा भएको प्रमाण पाइएका छैनन् । विराट राज्य जिती लिने लिम्बु राजा   माराहाङका भाई शुभ सेनलाई भनिएको र उनको छोरा हरबाहाङ  राय राजाहरूलाई देवअंशी भनी मोरेडेश्वरलाई नै शुभसेन मानी [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढासुब्बा]] र हरवाहाङलाई हर्भङ भनी देवांश मानीमन्दिर स्थापना गरी किरातहरूले पूजा, बलि गरी आएको कुरा किराती इतिहासबाट बुझिन्छ | 

=== मानिक सेन ===
मकवानपुरका राजाहरूमा विख्यात मानिक सेन मानिन्छन् । उनी शुभ सेनका जेठा छोरा थिएनन् तापनि राजा बन्ने शौभाग्य पाएका थिए । त्यसको कारण विजयपुर राज्यमा शुभ सेनका जेठा छोरा महिपति सेनलाई राजाबनाएकाले कान्छा हुँदा पनि मानिक सेनले मकवानपुरको गद्दी पाएका थिए । वि.सं. १७७४ मा मकवानपुरमाथि बाहयआक्रमण हुन लागेकोमा माघ सुदी चतुर्दशीमा देवानशिवसिंह बानिया क्षेत्रीलाई [[मकवानपुर गढी]]बाट पत्र लेखेका थिए र त्यो प्रकाशित छ । मकवानपुरलाई त्यस समयमा खतरा पर्नु पर्ने खास कुरा आफ्ना बाबुकै पालादेखि मुसलमानी अतिक्रमणलाई संकेत गरेको हुनसक्ने कुरामा स्वतः विचार गर्न सकिन्छ । आफ्नो सेनालाई हरिहरपुर जाने सल्लाह पत्रमा दिनुको हेतु अर्को हुन ज्यादै कम सम्भावना छ । 

राजा मानिक सेनको उल्लेख वि.सं. १७७५आश्विनसुदी पूर्णिमा आइतवारको अभिलेखमा परेको छ । सो अभिलेख हाल चण्डनीमाइ राखेको ढुंगामा १०.५x२&quot;उक्त अभिलेख उत्कीर्ण गरिएको छ । मकवानपुर जिल्लाहटिया गा.वि.स. वार्ड नं. २ को गुबावारी गाउँमा हेटौडादेखि ८ किलोमिटर पूर्वी पहाडको फेदीमा छ । पहिले मकवानपुरगढीमा सेन राजाका दरबार नजिक रहेकोमा २०१२ सालमा सेन राजाका पूरेत अर्ज्यालहरूले आफ्ना पूर्खाले स्थापना गरेकी देवी भनी गुवावारीमा लगेर पुनस्थापित गरेका थिए । वि.सं २०३९ सालमा तिलकबहादुर बानियाँले देवीस्थानको सफा सुग्घर गर्दा मूर्तिलाई आड लगाएको तल्लो ढुंगामाअक्षर जस्ता देखेर पढेर जानकारी भएको थियो । देवीको मूर्ति २०४१ साल चैत्रमा चोरी भयो र हाल सो अभिलेखको ढुंगो नाङ्गै छ । देवीको मूर्ति सिंहवाहिनी, ४ हातमा आयुधाश्त्र,मुण्डमाला १६ x १०&quot; लामा चाक्लो थियो र ती देवीलाई चण्डिनी देवी वा बदीका देवीको मूर्ति पनि भनिन्थ्यो र सो अभिलेखको पाठ &quot;स्वस्ति श्री श्री वदीका क मुर्ती श्रीश्रीमानिक सेनक राजे समय महन्ती सकत सिघ बानीयानेथपना कैल श्रीसम्वत् १७७५ साल श्री साके १६४१आसीनसुदी १५ रोज १ कर नीहार श्री नारायेन हमत्रह:अग्याकारी&quot; सम्वत्‌मा १ वर्ष अन्तर देखिन्छ । 

राजा मानिक सेनले मुकुन्द सेनद्वारा निर्मित मकवानपुर गढीको निर्माण गरी मजबुत बनाउनुका साथै हरिहरपुरगढी, सिन्धुली गढी, पौवा गढी, पर्सागढीको समेत निर्माण गरी राज्यलाई सुरक्षित पारेका थिए । उनले [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत]] उत्तरतिरका मगरहरूका बस्तीलाई विकास गराएका र पर्सा गढी निर्माण गरी सकेपछि पारसनाथको मन्दिर निर्माण गर्नुका साथै जनकपुरकी जानकी माईलाई भूमि अर्पण गरी गुठी राखिदिएका थिए । राजा माणिक्यसेनले मकवानपुरलाई मजबुत बनाउन ठूलै प्रयत्न गरेको देखिन्छ । वि.सं १७८४ मा जनकपुरका गोसाईलाई भोगलगाउन र १७८७ मा मकवानपुर गढी भित्र वंशगोपालकोमूर्तिको स्थापना गरेबाट उनी पुरूषार्थी योद्धाका साथै धार्मिक भएको प्रमाणित भएको छ ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |first=डा. राजाराम सुवेदी |date=June 2001 |title=मकवानपुर राज्य |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |issue=147 |pages=47 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |date=2024-04-08 }}&lt;/ref&gt;

=== हेमकर्ण सेन ===
जेठा छोरा भएकाले हेमकर्ण सेन आफ्ना बाबुको मृत्युपछि वि.सं.१७९० मा मकवानपुरको गद्दीमा बसेका थिए । हेमकर्ण सेनले आफ्ना भाइहरूको मद्दत लिएर शासन गर्न थालेकाले माहिला भाइ जगत सेनलाई मकवानपुरको पूर्वी क्षेत्र [[कमला नदी]]देखि कोशीसम्मको समथर भूभाग तलहट्टी र माझकिरात पहाडी भागसमेत रेखदेख गर्न लगाएका थिए । त्यसो गर्दागर्दै माझ किरात क्षेत्रलाई जगत सेनले हात पारेर त्यस ठाउँका स्वतन्त्र राजा भए । त्यसरी नयाँ राज्य स्थापना भई [[चौदण्डी]]का नामले प्रख्यात हुन गयो । चौदण्डी गढी राज्य

राजा हेमकर्ण सेनका दिग्बन्धन सेन र रणमर्दन सेन( रणमस्त) नामका दुई छोरा र इन्द्रकुमारी तथा नाम जानकारी नभएकी गरी दुई छोरी थिए । जेठी छोरी इन्द्रकुमारीको विवाह [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का युवराज पृथ्वीनारायण शाहसंग भएको थियो । १३ वर्षकी कन्या १५ वर्षका वरको विवाह वि.सं १७९४ मा सम्पन्न भएको थियो। मकवानी रानीले आफ्नी सानी छोरीले सासु चन्द्रप्रभाको कर्कशबुहार्तन भोग्न सक्षम हुने छैनन् भन्ने ठानेकी थिइन ।

=== दिग्वन्धन सेन ===

=== मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९) ===
{{मुख्य|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}}

== अर्थतन्त्र ==

=== व्यापार ===

== वैदेशिक सम्बन्ध ==

== राजा ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!
!राजा 
!जन्म 
!शासन
!मृत्यु
|-
|१.
|लोहाङ सेन
|
|१६१०- १६४२ वि.सं.
|
|-
|२
|राघवनरेन्द्र सेन
|
|१६४२-१७१८
|
|-
|३
|हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन)
|
|१७१८-१७४१ वि.सं
|
|-
|४
|शुभ सेन
|
|१७४१ - १७६३ वि. सं
|
|-
|५
|मानिक सेन
|
|
|
|-
|६
|हेमकर्ण सेन
|
|वि.सं. १७९०–१८१६
|१८१६
|-
|७
|दिग्वन्धन सेन
|
|
|
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]]</text>
      <sha1>pt8ldiqypxeijiymkk1sk047ggcriga</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363503</id>
      <parentid>1363502</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T12:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1363503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44104" sha1="tfjqdxz59h58hfsza2nhasryxfo1il9" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name = मकवानपुर राज्य
|conventional_long_name = मकवानपुर राज्य
|common_name = मकवानपुर 
|continent   = एसिया
|region      = दक्षिण एसिया
|country     = नेपाल
|government_type = राजतन्त्र
|era =
|status =
|event_start = राजा लोहाङ सेनद्वारा शासन सुरु 
|year_start  = वि.सं. १६१०
|date_start  = 
|event1      = 
|date_event1 = 
|event2      = 
|date_event2 =
|event_end   = नेपाल अधिराज्यमा विलय
|year_end  = वि.सं. १८१८
|date_end  = 
|p1          = पाल्पा राज्य
|p2         = 
|s1          = नेपाल अधिराज्य
|flag_s1 = Flag of Nepal (1775–1962).svg
|flag_type   = 
|image_coat  = 
|image_map   =Ruin Makwanpur Gadi Palace.JPG
|capital     = [[मकवानपुर गढी]]
|common_languages   = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]] (नेपाली), 
|religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], 
| title_leader           = राजा
|leader1 = [[लोहाङ सेन]] (प्रथम)
|year_leader1      = वि.सं. १६१०- १६४२
|leader2 = राघवनरेन्द्र सेन 
|year_leader2      =
|leader3 =[[दिग्वन्धन सेन]] (अन्तिम)
|year_leader3     = वि.सं. १८१८
|today             = {{flag|नेपाल}} &lt;br&gt;{{flag|भारत}} 
}}
'''मकवानपुर राज्य''' मध्य कालको  [[नेपालको एकीकरण]] पूर्व एउटा स्वतन्त्र र प्रख्यात सेन राज्य थियो  । [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वीनारायण शा]]हको राज्यकालमा त्यो सेन राज्य वृहत [[नेपाल]]को अङ्ग बनेको हो ।

हालको नेपालभन्दा धेरै गुणा ठूला राज्य पाल्पा र मकवानपुर तथा पछि टुक्रिएर बनेका चौदण्डी, विजयपुर जस्ता राज्य सेन राजाद्वारा शासित रहेको इतिहासकार बताउँछन् । विसं १००० तिर नेपाल पसेका सेनहरुको झण्डै ११०० वर्ष लामो इतिहास भए पनि सत्ताच्युत हुनुपरेका कारण कतिपय इतिहास पनि गर्भमै लुकेको आभास हुन्छ ।

इतिहासकारका मत बाझिएको तथा प्रस्ट्याउने तथ्यपूर्ण आधार फेला नपर्दा एघारौँ शताब्दीमा नेपाल प्रवेश गरेका तुला सेनदेखि पाल्पाका राजा मुकुन्द सेन प्रथमसम्मको वंशलता वा ऐतिहासिकता अन्योलग्रस्त नै छ । तर मुकुन्द सेनले सन्यास धारण गरेर छोरा-नातीहरुलाई राज्य बाँडेपछिको इतिहासको सारसंक्षेप भने अध्ययन गर्न पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.satelitekhabar.com/details/6835|title=मकवानपुरका सेन राजाहरुको दुईसय नौ वर्ष|date=२०७८, आषाढ २३|work=स्याटलाईट खबर}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== मकवानपुरको नामकरण ==
[[पाल्पा राज्य|पाल्पा]]का राजा [[मुकुन्द सेन]] प्रथम (वि. सं. १५७५-१६१०) ले आफ्नो राज्य पूर्वमा [[दुधकोशी नदी|दूधकोशी]]सम्म विस्तार गरेपछि पश्चिम गुल्मीदेखि [[कोशी अञ्चल|कोशी]]सम्म फैलिएको हुँदा त्यस राज्यको बीच भागमा पर्ने मकवानपुरलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी त्यसैलाई आफ्नो राजमुकाम गराई राजधानी घोषित गरेका थिए । तर त्यो कुरा प्राप्त स्रोतले पुष्टी गरेका छैनन् । मकवानपुरलाई उनका छोरा लोहांग सेनले मकवानपुरमाथि विजय गरेको कुरा जानकारी हुन्छ । त्यसै अभियानमा मुकुन्द सेन पनि साथै थिए र [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]] नवलपुर गैंडाकोटबाट तरी मकवानपुरको भावर प्रदेश कब्जा गरी बढियानालादेखि कमला नदी बीचमा पर्ने तल हट्टीलाई पनि अधिकार गरेका थिए । त्यसो गर्दा पाल्पाको सीमाना [[लिम्बुवान]]को  [[विजयपुर राज्य|विजयपुर]]   राज्य   संग जोडियो । त्यतिबेलासम्म मुकुन्द सेन जोगी नभई सशक्त शासक हुनाले मकवानपुर क्षेत्र रमणीय लागेकोले एउटा बस्ती वा पुर निर्माण गरी त्यस बस्तीलाई मुकुन्दपुर नामकरण गरी मकवानपुर नामबाट पछि प्रख्यात भएको कुरा इतिहास सम्मत लाग्दछ । वि.सं.१६०५ पछिका ५ वर्षको अन्तरालमा मुकुन्द सेनले पाल्पा राज्यको पूर्व सीमानाको व्यापक विस्तार गरेको देखिन्छ । त्यसै समयमा लोहाङ्ग सेनले   [[लिम्बुवान|विजयपुर]] राज्य माथि विजय गरेको देखिन्छ । तर विजयपुरका लिम्बु  राजा ( राय) विजयनारायण खेवाङ को राज्यकाल १६४६ - १६६६ वि.सं सम्म रहेको देखिनाले त्यो क्रम बारे टुङ्गो गर्नु पर्ने स्थिति छ । राजा मुकुन्द सेनसंग उनका कान्छा छोरा लोहाङ्ग सेन पूर्वी विजय अभियानमा आएको कुरा स्पष्ट भएको छ । 

त्यसै क्रममा मकवानपुर पहिले दखल भएको थियो भने अझ पूर्वतिर अलिपछि । 

राजा मुकुन्द सेनले आफ्नो विस्तृत राज्य पश्चिमदेखिपूर्वतर्फका जंगल फडानी गरी बसोबास गराउने क्रममाठाउँ ठाउँमा मानवीय बस्तीहरू बसालेका थिए । [[पूर्वी राप्ती नदी|रापती नदी]] देखि पूर्व र हेटौंडा देखि उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने पहाडी भागमाएउटा नगर या पुर बसाले र त्यसको नाम आफ्नै नामबाट मुकुन्दपुर नामकरण गरे । त्यसै आधारबाट सो ठाउँलाई पछि मकवानपुर भन्न थालियो । मुकुन्द सेनका वंशजलाई मुकुवानी वा मकवानी पनि भन्न थालिएको थाहा पाइन्छ । 

== इतिहास ==
[[चित्र:Ruin_Makwanpur_Gadi_Palace.JPG|अङ्गुठाकार|271x271पिक्सेल|Ruin Makwanpur Gadi Palace]]

=== पाल्पा राज्यको विखण्डन ===
[[पाल्पा राज्य|पाल्पाका राजा]] [[मुकुन्द सेन]]ले आफ्नो उत्तरार्द्ध जीवनराजर्षीको रूपमा बिताउन थाले । उनले [[रुरु क्षेत्र|रिडी]], [[देवघाट धाम|देवघाट]], [[बराहक्षेत्र|बराह क्षेत्र]], हरिहर क्षेत्र जस्ता प्राचीन धार्मिक क्षेत्रहरूमा बस्दै तपस्या गर्दै हिड्ने गर्न थाले । आफू त्यसरी भक्तिभावमा लाग्दा उनले आर्जन गरेको विशाल राज्य उनैका जेठा छोरा माणिक सेन पाल्पा, माहिला विनायक सेन वुटवल, साहिँला भृंगी सेन [[तनहुँ राज्य|तनहूँ]]मा कान्छा छोरा लोहाङ सेन मकवानपुरमा, नाति राम सेन [[रिसिङ]]मा कुवेर सेन राजपुरमा, खड्ग सेन मदरियामा राजा बनाइएका थिए ।

=== लोहाङ सेन (१६१०- १६४२ वि.सं.) ===

राजा लोहाङ सेन पुरूषार्थी थिए । आफ्नो बाबुको मृत्युपछि वि.सं १६१० सम्ममा उनी [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] देखि पूर्व [[टिस्टा नदी|टिष्टा]]सम्मका शासक भई मकवानपुरबाट शासन गर्न थाले । उनले मकवानपुरलाई वि.सं १६०३ सम्ममा आफ्ना बाबु मुकुन्द सेनसंग मिलेर विजय गरेका थिए । मकवानपुरका राजा भएपछि पूर्व [[लिम्बुवान|फेदापका]]   लिम्बु  राजा  बाजहाङसंगको संझौता अनुसार वंशानुगत चौतारा हुने परम्पराले पूर्वीनेपालमा राम्रो पकड हुन गएको थियो । त्यस बेला मकवानपुर एक समृद्ध राज्यको रूपमा स्थान पाएको थियो । वि.सं १६१३ मा राजा लोहाङ्ग सेनको धनुषाधाममा एउटा अभिलेख स्थापना गरिएको छ । त्यसबेला उनले वैदिक साहित्यलाई रक्षा गर्न भूमिका खेलेको देखिन्छ । त्यसबाट उनी र उनका उत्तराधिकारीहरूले किराँत  प्रदेशमा अधिकार गरिसकेपछि त्यहाँका गुरू, पुरोहित, ज्योतिष र मठमन्दिरका पूजारीहरूलाई क्रमशः मन्थली, दाप्चा, नर्मदेश्वर,दिङला, हलेसी, खाँदवारी, अखले, लेगुवा खार्पा, दलगाउँ,साब्ला, साभदिन, रानीगाउँ, सुलुबुङ्ग, नाम्सालिङ, सतासीधाम जस्ता ठाउँमा विर्ता र गुठी स्थापना गरिदिएका प्रमाणहरू प्राप्त भएका छन् । सेन राजाहरूले आफ्नो प्रशासनको मद्दतका निम्ति मन्त्री   सुबा  , राय ,  दिवान, मुखिया   जस्ता पदमा किरातहरूलाई राख्ने र त्यहाँका अरू जातिबीच पनि घनिष्ट समझदारी बढाएका थिए । किराँतहरूमा [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]] क्षेत्रमा विद्याचन्द्र राय, सप्तरीमा चोङवाङहाङ राय, महोत्तरी मालिवाङहाङ राय, मकवानपुरमा शेरिङहाङ रायलाई अख्तियारी दिई इज्जतसाथ रायसुब्बा भन्न थालियो । ३ पूनिया,सिलीगुढी र गिद्धेपहाडमा पनि किरात सुब्बालाई नै जिम्मा दिई, पाँच खण्डमा छुट्याई लोहाङसेनले दही प्रशासनको व्यवस्था मिलाए । कोचेराजका पालामा पाँच क्षेत्रका लिम्बु  सुब्बाहरू पालैपालो मन्त्री हुने कुरालाई संशोधन गरी लोहाङ सेनले विद्याचन्द्र रायलाई मात्र मन्त्री पद दिने परम्पराको थालनी गरे । ती पाँचवटै क्षेत्रको मालपोत कर चार खण्डमा बॉडी २५% सुब्बाले र ७५% केन्द्रलाई पठाउने नियम बसाले । मन्त्री वा नायक, राया र सुब्बाहरूलाई जागिरस्वरूप जमिन दिने र जागिर छुटेपछि जमिन छुटाउनेपरम्परा पनि कायम गरिएको थियो ।

राजा लोहाङ सेनका ७ वटी रानीहरू थिए । जस्तैःजेठी अनुपावती, माहिली कल्याणमती, साहिँली साहेवदेवी,काहिँली दुलहिनीदेवी, ठाहिँली कोइलीदेवी, ठूलीकान्छीकपूरादेवी र कान्छी गंगादेवी थिए । जेठी रानी अनुपावतीका तर्फबाट राघवनरेन्द्र सेनको जन्म भएको थियो । लोहाङसेनले आफ्ना छोरालाई राजकाजको तालिम दिलाउन मन्त्री विद्याचन्द्र रायका साथमा पठाई दिएका थिए । लोहाङसेनको मृत्यु वि.सं १६४२ मा भएकोले उनका छोरामकवानपुरको गद्दीमा बसे । 

=== राघवनरेन्द्र सेन (१६४२-१७१८) ===
आफ्नो बाबुले बनाई दिएको मेलजुलको वातावरण पाएकाले राघवनरेन्द्र सेनले शान्तिपूर्वक शासन गर्न समर्थ रहे । उनी प्रजाका प्रीय बन्न सकेका थिए । 

=== हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन): १७१८-१७४१ वि.सं) ===
राजा राघवनरेन्द्र सेनकी रानी दुर्गावती पट्टिबाट हरिहरइन्द्र सेनको जन्म भएको हो । उनले कोशी नदी र भागीरथीको दोभान गोन्द्वारासम्म आफ्नो राज्य विस्तार गरेका थिए । त्यसैले उनले “हिन्दूपति&quot; भन्ने उपाधि धारण गरेका थिए । 

उनका छ वटी रानीहरू थिए जस्तैः माहेश्वरपट्टि छत्रपति इन्द्रसेन, यशोधरातर्फ पद्मावती र इन्द्रसेन, सकुन्तलापट्टिका बाशुदेव, महादेवीतिरका शुभसेन,जगन्माताकी राजकुमारी, लक्ष्मीवतीपट्टिबाट प्राणमती र राजमतीको जन्म भएको थियो । राजा हरिहरइन्द्र सेनसाँच्चिकै पुरूषार्थी र विजिगिषु भएको देखिन्छ । उनैले प्राचीन नेपाल [[हरिहरपुरगढी|हरिहरपुर गढी]] निर्माण गरेका थिए । उनकी जेठी पत्नी कुचबिहारका राजा बीरनारायण सिंहकी छोरी थिइन् । उनैका अरू छोरीहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]का राजा [[प्रताप मल्ल]]ले विवाह गरेकाले फरिया नाता थियो । उनकी जेठी रानीबाट छत्रपति इन्द्रसेनको जन्म भएर पनि एउटा सन्तान भएपछि अल्पायुमा मरे । उनी मरेकाले उनका छोरा विधाताइन्द्रसेनलाई राजा हरिहरइन्द्र सेनले राजा घोषित नगरी अर्कीपत्नी महादेवी तर्फका पुत्र शुभ सेनलाई मकवानपुरको उत्तराधिकारी घोषित गरे । उनको त्यो निर्णय नाति विधाताइन्द्र सेनलाई चित्त नबुझेकाले दलबलसाथ लिई विजयपुर क्षेत्र कब्जा गरे । त्यस घटनाले मकवानपुर विभक्तभई कोशी नदीको सीमाना निश्चित हुनगयो । मकवानपुरका राजा हरिहरइन्द्र सेनले चाहेका भए राज्य विभक्त हुने थिएन तर त्यसबेला एकीकरणको चेतना पल्हाएको थिएन । त्यसको परिणतिले मकवानपुर राज्य टुक्रियो र [[विजयपुर राज्य]] स्वतन्त्र अस्तित्वमा आयो । कोशीदेखि टिस्टासम्मको सकल भू-भाग विजयपुर राज्यका नामले नेपालको एकीकरणकालसम्म अस्तित्वमा रहेको थियो । कोशी पूर्वतिर छुट्टै राज्य हुनु राम्रो कुरा थिएन ।।

=== शुभ सेन (१७४१ - १७६३ वि. सं ) ===
शुभ सेन मकवानपुरमा शौभाग्यले राजा भएका थिए । उनका दाजु छत्रपतिइन्द्र सेनको बाबुसंग खटपट पर्दापर्दै मरिहालेकाले उनका टुहुरा छोरा विधाताइन्द्र सेनलाई छोडी परलोक भए । उता हरिहरइन्द्र सेनको शेषपछि विधाताइन्द्र सेनले राज्य पाउनुको सट्टामा रानी महादेवीतर्फका छोरा शुभ सेनलाई आफ्नो उत्तराधिकारी बनाईदिए। त्यस कार्यबाट विधाताइन्द्र सेनलाई आफ्नो पक्षमा अविवेक भएको महसुस भएकोले कोशी पूर्व    [[लिम्बुवान–गोरखा युद्ध|लिम्बुवानको]]  किरातीहरूलाई हात लिएर पूर्वी नेपाल कब्जा गरी आफू स्वतन्त्र राजा भएको घोषणा गरे । अब के थियो र शुभ सेनले पनि ललितपुर, भक्तपुर, गोरखा जस्ता राज्यहरूसंग मद्दत लिई मोरङमाथि आक्रमण गरी १७ वटा गाउँ कब्जा गरी मकवानपुरतिर मिलाएका थिए । त्यति भएर पनि त्यस संयुक्त मकवानी सेनाले मोरङ्गमाथि पूरा कब्जा गर्न सकेन ।

यसरी मकवानपुर विशाल राज्य रहेन । ती दुवै राज्य मकवानपुर र विजयपुरको प्राकृत सीमाना [[सप्तकोशी नदी|कोशी नदी]] कायम हुन गयो । कोशी पूर्व टिष्टा पश्चिमको भागविजयपुर राज्यको हुन गयो ।  

राजा शुभ सेनले आफ्ना छिमेकी राज्यहरूसंग राम्रोसम्बन्ध कायम गरे । उनी गृह प्रशासनमा पनि दक्ष हुनाले आफ्नो मन्त्रीमा प्रवोध दासलाई प्रमुख बनाएका थिए ।आफ्नो भू-भाग विस्तार गर्दै शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनले संयुक्तरूपमा गंगा मैदानमा कब्जा गर्नतिर लागे । दूर्भाग्यवश दुवै राजाहरूलाई मुसलमानी सेनाले पक्रेर दिल्ली पुयाई बेपत्ता गराए । त्यो परिस्थितिमा चौतारा प्रवोध दासले शुभसेनका दुई छोरालाई सुरक्षा दिन महिपति ( मान्धाता) र माणिक्य सेनलाई किरात प्रदेश पुन्याई राखेका थिए । विजयपुरका राजा र मकवानपुरका राजाहरू मुसलमानी चङ्गुलबाट येनकेन फुत्केर आ-आफ्ना राज्यमा फर्के । त्यस अन्तरालमा विधाताइन्द्र सेनकी रानीले विजयपुर र मकवानपुरको संयुक्त शासन चलाएकी थिइन् । उनको नाउँ राजेश्वरी देवी थियो । 

किराती स्रोतका अनुसार मकवानपुरका राजा शुभाङ्ग सेन (शुभ सेन) का पालामा [[लखनऊ|लखनउ]]का इस्फोरिया नवाव राजाले शुभसेन र विधाताइन्द्र सेनलाई पूर्णिया जिल्लाको सीमानाबारे छलफल गर्न भनी बोलाए । उनीहरूगएपछि दुवैलाई पक्राउ गरी मोरङ र मकवानपुर क्षेत्रमा आक्रमण गर्न मुसलमानी सेना पठाइयो । शौभाग्वश विजयपुरका चौतरा श्रीकान्त रायलाई मुसलमानीहरूले कड़ा पहरा नदिएको मौकापारी भाग्दै आफ्नो राज्यमा पुग्ने मौका मिल्यो । त्यसैले मोरङ्गी सेना दश प्रान्तका योद्धाहरू टक्सोगञ्ज (?) मा युद्ध भई किरातको विजय भयो ।किरातहरूले पूर्णिया पुगी शुभाङ्ग सेनलाई मुक्त गराए भने पूर्णियाको आम्दानी दश प्रान्तका रायहरूले बाँडेर खाएको वर्णन पाइन्छ । पछि लखनौका मुगल बादशाह अहमद खानर दिल्लीका सम्राट मुहम्मद अजिमले ठूलो सेना पठाउँदापनि किरातहरूले विजय गरेको वर्णन पाइन्छ । 

मकवानपुरका राजा शुभ सेन र विजयपुरका राजा विधाताइन्द्र सेनलाई मुसलमानहरूले हरण गरेर लगेपछि शुभ सेनका दुई छोरा जेठा महिपति सेनलाई विजयपुरमार कान्छा माणिक्य सेनलाई मकवानपुरको राजा बनाई अपहरित राजा विधाताइन्द्र सेनकी रानी राजेश्वरीले केही वर्षशासन गरेको कुरा माथि उल्लेख गरियो । त्यसै अन्तरालमा १७६३ वि. सं देखि १७७४ सम्म मकवानपुर र विजयपुरकोसंयुक्त शासन चलाएको जानकारी हुन्छ । अपहरित मकवानीराजा शुभसेन तथा विजयपुरे राजा विधाताइन्द्र सेनमुगलहरूको कैदबाट सम्झौता गरी छुट्न समर्थ भएका थिए ।  

फ्रान्सिली यात्री टेवरनियरको वर्णन अनुसार शुभसेनले मुगल बादशाहलाई वार्षिक रू. १२०० /- तिर्ने कवुलियत गरी सम्झौता गरी छुट्न गए भन्ने जानकारी हुन्छ । पछि सोही मूल्य बराबरको एउटा हात्ति वर्षेनी मकवानपुरबाट पटना पठाउने बन्दोबस्त भएको थियो । वि.सं १८१९ मा बडामहाराज श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर विजय गरेपछि तलहट्टी ( तराई ) को समस्या समाधान गर्दा &quot;मालवाजवी” भनी चौध तमसुकको एक हात र १४ हातकै ( पुच्छरदेखि नाप्दा ) लामो हात्ति बुझाउने प्रचलन अनुसार १८२३ देखि १८२७ सम्मको ५ वर्षसम्मको पाँच हात्ति बुझाएको र पछि १२ हात लामो हात्ति पठाउन थाले । पछि १८३७ मा अंग्रेज गभर्नर हेस्टिङसले आफूलाई मद्दत गरेवापत माफी गरिदिएका थिए ।नेपालको इतिहास लेख्ने ह्यामिल्टनले शुभ सेन मुसलमानी पकडबाट फर्केपछि ३१ वर्षसम्म शासन गरेको कुरा उल्लेख गरेका भए पनि प्रमाणित हुन सकेको छैन ।  

हामीमा विदेशीको प्रभाव अनावश्यकरूपमा पर्दा यस्तै धोका हुन्छ । किनभने अपहरित राजाहरूको अभावमा रानी पद्मधाताइन्दु राजेश्वरी देवीले किरात प्रान्तका रायहरूलाई सम्बोधन गरी चेम्जोङ राय, पसेनामा राय, इन्दमा राय, सेवाराय, सुक्मी राय, माजिम् राय, मोआजा राय, गामा राय,साहागं रायलाई मुसलमानी सेना विरूद्ध जाई लाग्ने आह्वान गरी विजयको आशिर्वाद दिइएको थियो । अर्कातिर विचित्रचन्द्र राय मोरङको राजा बन्ने दाउमा लागेको पनि बुझिन्छ ।  

उनको पत्रानुसार २४, ६, ५ थुमका फाकफोक,मिकलुक थुमका योद्धाले मुसलमानलाई जलालगढबाट धपाए । रानीलाई नायव बनाइयो भने १७६३ देखि १७७४ सम्म उनले सफलतापूर्वक मोरङ र मकवानपुरको संयुक्त शासन संचालन गरेकी थिइन् । यसरी विचार गर्दा मुगलहरूले अपहरण गरेका राजाहरू फर्केपछि राजा भएको प्रमाण पाइएका छैनन् । विराट राज्य जिती लिने लिम्बु राजा   माराहाङका भाई शुभ सेनलाई भनिएको र उनको छोरा हरबाहाङ  राय राजाहरूलाई देवअंशी भनी मोरेडेश्वरलाई नै शुभसेन मानी [[बुढासुब्बा मन्दिर|बुढासुब्बा]] र हरवाहाङलाई हर्भङ भनी देवांश मानीमन्दिर स्थापना गरी किरातहरूले पूजा, बलि गरी आएको कुरा किराती इतिहासबाट बुझिन्छ | 

=== मानिक सेन ===
मकवानपुरका राजाहरूमा विख्यात मानिक सेन मानिन्छन् । उनी शुभ सेनका जेठा छोरा थिएनन् तापनि राजा बन्ने शौभाग्य पाएका थिए । त्यसको कारण विजयपुर राज्यमा शुभ सेनका जेठा छोरा महिपति सेनलाई राजाबनाएकाले कान्छा हुँदा पनि मानिक सेनले मकवानपुरको गद्दी पाएका थिए । वि.सं. १७७४ मा मकवानपुरमाथि बाहयआक्रमण हुन लागेकोमा माघ सुदी चतुर्दशीमा देवानशिवसिंह बानिया क्षेत्रीलाई [[मकवानपुर गढी]]बाट पत्र लेखेका थिए र त्यो प्रकाशित छ । मकवानपुरलाई त्यस समयमा खतरा पर्नु पर्ने खास कुरा आफ्ना बाबुकै पालादेखि मुसलमानी अतिक्रमणलाई संकेत गरेको हुनसक्ने कुरामा स्वतः विचार गर्न सकिन्छ । आफ्नो सेनालाई हरिहरपुर जाने सल्लाह पत्रमा दिनुको हेतु अर्को हुन ज्यादै कम सम्भावना छ । 

राजा मानिक सेनको उल्लेख वि.सं. १७७५आश्विनसुदी पूर्णिमा आइतवारको अभिलेखमा परेको छ । सो अभिलेख हाल चण्डनीमाइ राखेको ढुंगामा १०.५x२&quot;उक्त अभिलेख उत्कीर्ण गरिएको छ । मकवानपुर जिल्लाहटिया गा.वि.स. वार्ड नं. २ को गुबावारी गाउँमा हेटौडादेखि ८ किलोमिटर पूर्वी पहाडको फेदीमा छ । पहिले मकवानपुरगढीमा सेन राजाका दरबार नजिक रहेकोमा २०१२ सालमा सेन राजाका पूरेत अर्ज्यालहरूले आफ्ना पूर्खाले स्थापना गरेकी देवी भनी गुवावारीमा लगेर पुनस्थापित गरेका थिए । वि.सं २०३९ सालमा तिलकबहादुर बानियाँले देवीस्थानको सफा सुग्घर गर्दा मूर्तिलाई आड लगाएको तल्लो ढुंगामाअक्षर जस्ता देखेर पढेर जानकारी भएको थियो । देवीको मूर्ति २०४१ साल चैत्रमा चोरी भयो र हाल सो अभिलेखको ढुंगो नाङ्गै छ । देवीको मूर्ति सिंहवाहिनी, ४ हातमा आयुधाश्त्र,मुण्डमाला १६ x १०&quot; लामा चाक्लो थियो र ती देवीलाई चण्डिनी देवी वा बदीका देवीको मूर्ति पनि भनिन्थ्यो र सो अभिलेखको पाठ &quot;स्वस्ति श्री श्री वदीका क मुर्ती श्रीश्रीमानिक सेनक राजे समय महन्ती सकत सिघ बानीयानेथपना कैल श्रीसम्वत् १७७५ साल श्री साके १६४१आसीनसुदी १५ रोज १ कर नीहार श्री नारायेन हमत्रह:अग्याकारी&quot; सम्वत्‌मा १ वर्ष अन्तर देखिन्छ । 

राजा मानिक सेनले मुकुन्द सेनद्वारा निर्मित मकवानपुर गढीको निर्माण गरी मजबुत बनाउनुका साथै हरिहरपुरगढी, सिन्धुली गढी, पौवा गढी, पर्सागढीको समेत निर्माण गरी राज्यलाई सुरक्षित पारेका थिए । उनले [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत]] उत्तरतिरका मगरहरूका बस्तीलाई विकास गराएका र पर्सा गढी निर्माण गरी सकेपछि पारसनाथको मन्दिर निर्माण गर्नुका साथै जनकपुरकी जानकी माईलाई भूमि अर्पण गरी गुठी राखिदिएका थिए । राजा माणिक्यसेनले मकवानपुरलाई मजबुत बनाउन ठूलै प्रयत्न गरेको देखिन्छ । वि.सं १७८४ मा जनकपुरका गोसाईलाई भोगलगाउन र १७८७ मा मकवानपुर गढी भित्र वंशगोपालकोमूर्तिको स्थापना गरेबाट उनी पुरूषार्थी योद्धाका साथै धार्मिक भएको प्रमाणित भएको छ ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |first=डा. राजाराम सुवेदी |date=June 2001 |title=मकवानपुर राज्य |url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |journal=प्राचीन नेपाल |issue=147 |pages=47 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240408111820/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_full.pdf |date=2024-04-08 }}&lt;/ref&gt;

=== हेमकर्ण सेन ===
जेठा छोरा भएकाले हेमकर्ण सेन आफ्ना बाबुको मृत्युपछि वि.सं.१७९० मा मकवानपुरको गद्दीमा बसेका थिए । हेमकर्ण सेनले आफ्ना भाइहरूको मद्दत लिएर शासन गर्न थालेकाले माहिला भाइ जगत सेनलाई मकवानपुरको पूर्वी क्षेत्र [[कमला नदी]]देखि कोशीसम्मको समथर भूभाग तलहट्टी र माझकिरात पहाडी भागसमेत रेखदेख गर्न लगाएका थिए । त्यसो गर्दागर्दै माझ किरात क्षेत्रलाई जगत सेनले हात पारेर त्यस ठाउँका स्वतन्त्र राजा भए । त्यसरी नयाँ राज्य स्थापना भई [[चौदण्डी]]का नामले प्रख्यात हुन गयो । चौदण्डी गढी राज्य

राजा हेमकर्ण सेनका दिग्बन्धन सेन र रणमर्दन सेन( रणमस्त) नामका दुई छोरा र इन्द्रकुमारी तथा नाम जानकारी नभएकी गरी दुई छोरी थिए । जेठी छोरी इन्द्रकुमारीको विवाह [[गोरखा राज्य|गोरखा]]का युवराज पृथ्वीनारायण शाहसंग भएको थियो । १३ वर्षकी कन्या १५ वर्षका वरको विवाह वि.सं १७९४ मा सम्पन्न भएको थियो। मकवानी रानीले आफ्नी सानी छोरीले सासु चन्द्रप्रभाको कर्कशबुहार्तन भोग्न सक्षम हुने छैनन् भन्ने ठानेकी थिइन ।

=== दिग्वन्धन सेन ===

=== मकवानपुरको लडाईं (बि.सं. १८१९) ===
{{मुख्य|मकवानपुरको युद्ध (बि.सं. १८१९)}}

== अर्थतन्त्र ==

=== व्यापार ===

== वैदेशिक सम्बन्ध ==

== राजा ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!
!राजा 
!जन्म 
!शासन
!मृत्यु
|-
|१.
|लोहाङ सेन
|
|१६१०- १६४२ वि.सं.
|
|-
|२
|राघवनरेन्द्र सेन
|
|१६४२-१७१८
|
|-
|३
|हरिहरइन्द्र सेन (हरिश्चन्द्र सेन)
|
|१७१८-१७४१ वि.सं
|
|-
|४
|शुभ सेन
|
|१७४१ - १७६३ वि. सं
|
|-
|५
|मानिक सेन
|
|
|
|-
|६
|हेमकर्ण सेन
|
|वि.सं. १७९०–१८१६
|१८१६
|-
|७
|दिग्वन्धन सेन
|
|
|
|}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}
[[श्रेणी:सेन राज्यहरू]]
[[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]]
[[श्रेणी:नेपालको इतिहास]]
[[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]]</text>
      <sha1>tfjqdxz59h58hfsza2nhasryxfo1il9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शेरधन राई मन्त्रिपरिषद्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141515</id>
    <revision>
      <id>1363517</id>
      <parentid>1356224</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T16:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16103" sha1="94qro8eikjdrf1aljvj0q72d59hxy5j" xml:space="preserve">{{Infobox government cabinet
|cabinet_type             = मन्त्रिपरिषद्
|jurisdiction             = [[कोशी प्रदेश|प्रदेश नं. १]]
|flag                     = Flag of Nepal.svg
|cabinet_number           = १औँ
|image                    = {{Photo montage|photo1a=Sherdhan Rai.jpg|size=170|color=#FFFFFF|border =4|color_border=#ECF3F9}}
|image_size               = 
|caption                  = माननीय मुख्यमन्त्री [[शेरधन राई]] 
|date_formed              = ३ फागुन २०७४
|date_dissolved           = १० भाद्र २०७८
|state_head_title         = [[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)|प्रमुख]]
|state_head               = [[सोमनाथ अधिकारी]]
|government_head_title   = [[कोशी प्रदेशको मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]]
|government_head          = [[शेरधन राई]]
|members_number           = ९
|former_members_number    = 
|former_members_resigned  = ४
|total_number              = १३
|political_parties        = 
|legislature_status       = ''[[कोशी प्रदेश सभा|प्रदेश सभा]]''&lt;br /&gt;{{Composition bar|67|93|{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Socialist)}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=|per=1}} [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]]
|opposition_cabinet      =
|opposition_party        = नेपाली काङ्ग्रेस
|opposition_leader       = राजीव कोइराला
|election                = [[कोशी प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]]
|legislature_term        = ५ वर्ष
|predecessor             = प्रदेश स्थापना 
|successor               = [[भीम आचार्य मन्त्रिपरिषद्]]
}}
'''शेरधन राईको मन्त्रिपरिषद्''' प्रदेश नम्बर १ को पहिलो प्रादेशिक सरकार थियो। [[शेरधन राई]]ले ३ फागुन २०७४ गतेमा [[कोशी प्रदेशको मुख्यमन्त्री|प्रदेश नम्बर १ को मुख्यमन्त्री]]को सपथ पछि गठन भएको हो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=१ नम्बर प्रदेशको मुख्यमन्त्रीमा शेरधन राई नियुक्त, भोलि शपथ ग्रहण |url=https://baahrakhari.com/detail/48492 |access-date=2024-10-06 |website=१ नम्बर प्रदेशको मुख्यमन्त्रीमा शेरधन राई नियुक्त, भोलि शपथ ग्रहण }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007102957/https://baahrakhari.com/detail/48492 |date=2024-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=प्रदेश १ का मुख्यमन्त्री शेरधान राई लिए सफथ |url=https://khabarpurwanchal.com/2018/02/15/15165/ |access-date=2024-10-06 |website=Khabar Purwanchal |language=en-US}}&lt;/ref&gt; मन्त्रीहरूको सूची यस्तो छ।

== मन्त्रालयहरू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!#
!पोर्टफोलियो
!मन्त्री&lt;br/&gt;{{small|निर्वाचन क्षेत्र}}
! colspan=&quot;2&quot; |राजनीतिक पार्टी
!पदभार ग्रहण गरे
!अफिस छोडियो
|-
| colspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;darkgrey&quot; |'''मन्त्रीहरू'''
|-
!१
|[[कोशी प्रदेशको मुख्यमन्त्री]]
|[[शेरधन राई]]&lt;br/&gt;{{small|[[भोजपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|भोजपुर १ (ख)]] को लागी सांसद}}
|rowspan=&quot;7&quot;{{party color cell|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|३ फागुन २०७४&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|१० भाद्र २०७८&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|-
!३
|आन्तरिक मामिला तथा कानून मन्त्री
|[[हिक्मतकुमार कार्की]]&lt;br/&gt;{{small|[[झापा ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ५ (क)]] को लागी सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}} 
|३ फागुन २०७४&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|१० भाद्र २०७८
|-
!३
|आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्री
|टंक आङबहुाङ लिम्बु&lt;br/&gt;{{small|[[ताप्लेजुङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ताप्लेजुङ १ (ख)]] को लागी सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|१३ चैत्र २०७७&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=शपथ |first=शिलापत्र संवाददाता प्रदेश १ का नवनियुक्त मन्त्री र राज्यमन्त्रीले लिए |title=प्रदेश १ का नवनियुक्त मन्त्री र राज्यमन्त्रीले लिए शपथ |url=https://shilapatra.com/detail/54198 |access-date=2024-10-06 |website=प्रदेश १ का नवनियुक्त मन्त्री र राज्यमन्त्रीले लिए शपथ |language=ne}}&lt;/ref&gt;
|१० भाद्र २०७८
|-
!४
|उद्योग, पयाटन, वन तथा वातावरण मन्त्री
|जगमिश प्रसाि कुमसयैत&lt;br/&gt;{{small|[[सुनसरी ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुनसरी ४ (क)]] को लागी सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|३ फागुन २०७४&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|१० भाद्र २०७८
|-
!५
|भूमम व्यवस्था,कृमि तथा सहकारी मन्त्री
|रामबहादुर रानामगर&lt;br/&gt;{{small|[[इलाम २ (निर्वाचन क्षेत्र)|इलाम २ (क)]] को लागी सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|१३ चैत्र २०७७&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|१० भाद्र २०७८
|-
!६
|सामाजिक विकास मन्त्री
|उिाकला राई&lt;br/&gt;{{small|सूची सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|१२ चैत्र २०७७&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|१२ भाद्र २०७८
|-
!७
|भौमतक पूवााधार मवकास मन्त्री
|अमबबर बाबुगरुुङ&lt;br/&gt;{{small|[[ओखलढुङ्गा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ओखलढुङ्गा १ (क)]] को लागी सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|१३ चैत्र २०७७&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|१० भाद्र २०७८
|-
| colspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;darkgrey&quot; |'''राज्यमन्त्रीहरू'''
|-
!८
|उद्योग, पयाटन, वन तथा वातावरण राज्यमन्त्री
|राजकुमार ओझा&lt;br/&gt;{{small|[[मोरङ ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ३ (ख)]] को लागी सांसद}}
|rowspan=&quot;2&quot;{{party color cell|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|१३ चैत्र २०७७&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|१० भाद्र २०७८
|-
!९
|भूमम व्यवस्था,कृमि तथा सहकारी राज्यमन्त्री
|कला घले&lt;br/&gt;{{small|[[उदयपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|उदयपुर २ (ख)]] को लागी सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|१३ चैत्र २०७७&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|१० भाद्र २०७८ 
|}

== पूर्व मन्त्रालयहरू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!एस.एन.
!पोर्टफोलियो
!मन्त्री&lt;br/&gt;{{small|निर्वाचन क्षेत्र}}
! colspan=&quot;2&quot; |राजनीतिक पार्टी
!पदभार ग्रहण गरे
!अफिस छोडियो
|-
| colspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;darkgrey&quot; |'''मन्त्रीहरू'''
|-
!१
|[[कोशी प्रदेशको मुख्यमन्त्री]]
|[[शेरधन राई]]&lt;br/&gt;{{small|[[भोजपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|भोजपुर १(ख)]] को लागी सांसद}}
|{{party color cell|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|३ फागुन २०७४&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|१० भाद्र २०७८&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=शेरधन राईले दिए राजीनामा, भीम आचार्यले मुख्यमन्त्रीको शपथ लिँदै |url=https://baahrakhari.com/detail/326757 |access-date=2024-10-06 |website=शेरधन राईले दिए राजीनामा, भीम आचार्यले मुख्यमन्त्रीको शपथ लिँदै }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007102545/https://baahrakhari.com/detail/326757 |date=2024-10-07 }}&lt;/ref&gt;
|-
!२
|आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्री
|ईन्द्र बहादुर आङबो&lt;br/&gt;{{small|[[पाँचथर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पाँचथर १ (ख)]] को लागी सांसद}}
|{{party color cell|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (माओवादी)}} 
|३ फागुन २०७४&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=यस्ता छन् प्रदेश १ का मुख्यमन्त्री शेरधनका सारथीहरु |url=https://khabarpurwanchal.com/2018/02/15/15172/ |access-date=2024-10-06 |website=Khabar Purwanchal |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|११ पुस २०७७&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Setopati |first=सेतोपाटी संवाददाता |title=प्रदेश १ का अर्थमन्त्री इन्द्र आङ्बो बर्खास्त, आफू विरूद्ध अविश्वास प्रस्ताव ल्याउने तयारी गरेपछि हटाएँ- मुख्यमन्त्री राई |url=https://www.setopati.com/politics/224850 |access-date=2024-10-06 |website=Setopati |language=en-US }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
!३
|आन्तरिक मामिला तथा कानून मन्त्री
|[[हिक्मतकुमार कार्की]]&lt;br/&gt;{{small|[[झापा ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ५ (क)]] को लागी सांसद}}
|rowspan=&quot;3&quot; {{party color cell|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}} 
|३ फागुन २०७४&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|१० भाद्र २०७८
|-
!४
|सामाजिक विकास मन्त्री
|जीवन घिमिरे&lt;br/&gt;{{small|[[मोरङ ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ४ (ख)]] को लागी सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|३ फागुन २०७४&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|१२ पुस २०७७&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Setopati |first=सेतोपाटी संवाददाता |title=प्रदेश १ मा थप एक मन्त्री र दुई राज्यमन्त्रीले दिए राजीनामा |url=https://www.setopati.com/politics/224864 |access-date=2024-10-06 |website=Setopati |language=en-US }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
!५
|उद्योग, पयाटन, वन तथा वातावरण मन्त्री
|जगमिश प्रसाि कुमसयैत&lt;br/&gt;{{small|[[सुनसरी ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुनसरी ४ (क)]] को लागी सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|३ फागुन २०७४&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|१० भाद्र २०७८
|-
| colspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;darkgrey&quot; |'''राज्यमन्त्रीहरू'''
|-
!६
|भूमम व्यवस्था,कृमि तथा सहकारी राज्यमन्त्री
|रामबहादुर रानामगर&lt;br/&gt;{{small|[[इलाम २ (निर्वाचन क्षेत्र)|इलाम २ (क)]] को लागी सांसद}}
|rowspan=&quot;3&quot; {{party color cell|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|५ २०७६ माघ&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=राउत |first=रिता |title=प्रदेश १ मा मन्त्रिमण्डल विस्तार, चार राज्यमन्त्री थपिए |url=https://aarthiknews.com/news/11938/ |access-date=2024-10-06 |website=aarthiknews.com |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241007101757/https://aarthiknews.com/news/11938/ |date=2024-10-07 }}&lt;/ref&gt;
|१३ चैत्र २०७७
|-
!७
|भौमतक पूवााधार मवकास राज्यमन्त्री
|अमबबर बाबुगरुुङ&lt;br/&gt;{{small|[[ओखलढुङ्गा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ओखलढुङ्गा १ (क)]] को लागी सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|५ २०७६ माघ&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|१३ चैत्र २०७७
|-
!८
|सामाजिक विकास राज्यमन्त्री
|जसमाया गजमेर&lt;br/&gt;{{small|सूची सांसद}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (एमाले)}}
|५ २०७६ माघ&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|१२ पुस २०७७&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|-
!९
|उद्योग, पयाटन, वन तथा वातावरण राज्यमन्त्री
|विजय कुमार विश्वास&lt;br/&gt;{{small|[[मोरङ ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ४ (क)]] को लागी सांसद}}
|{{party color cell|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}
|{{Party shortname linked|नेकपा (माओवादी)}}
|५ २०७६ माघ&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|१२ पुस २०७७&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|}

== सन्दर्भहरू ==</text>
      <sha1>94qro8eikjdrf1aljvj0q72d59hxy5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्यापिटल गेट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146350</id>
    <revision>
      <id>1363520</id>
      <parentid>1357990</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T17:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1363520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7090" sha1="pcfx9unp7wf2dxz9y4j5q1lhd5t5guv" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name               = Capital Gate
| image              = Boot - panoramio (1).jpg
| image_size         = 
| caption            = Capital Gate in 2013
| image_alt          = photo of a tall, glass, somewhat cylindrical building that starts out straight and leans to the left
| topped_out_date    = २०१०
| location           = [[अबुधाबी|अबु धाबी]], संयुक्त अरब एमिरेट्स
| coordinates        = {{coord|24.418637|54.434692|region:AE-AZ|display=inline,title}}
| start_date         = सेप्टेम्बर २००७
| completion_date    = २०११
| est_completion     =
| building_type      = व्यवसायिक, होटल
| antenna_spire      =
| roof               = {{convert|160|m|abbr=on}}
| top_floor          =
| floor_count        = ३५
| elevator_count     =
| cost               =
| floor_area         = {{convert|53,100|m2|sqft|abbr=on}}
|architectural_style = [[Deconstructivism]]
| architect          = RMJM
| structural_engineer= TJEG
| main_contractor    =अल हब्तूर इन्जिनियरिङ इन्टरप्राइज
| developer          =
| owner              = अबु धाबी नेसनल एक्जिबिसन कम्पनी
| management         =
| references         = {{Cite web |url=https://www.emporis.com/buildings/322929 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421215818/https://www.emporis.com/buildings/322929 |url-status=usurped |archive-date=April 21, 2016 |title=Emporis building ID 322929 |work=[[Emporis]]}}&lt;br /&gt;{{Skyscraperpage|73163}}
}}
[[चित्र:Capital Gate 20260625 212735.jpg|अङ्गुठाकार|202x202पिक्सेल]]
'''क्यापिटल गेट''', जसलाई [[अबुधाबी|अबु धाबी]] झुकेको टावर पनि भनिन्छ, अबु धाबीमा अवस्थित  एक गगनचुम्बी भवन हो। यो १६० मिटर (५२० फिट) अग्लो, ३५ तला अग्लो छ र यहाँ १६,००० वर्ग मिटर (१७०,००० वर्ग फिट) प्रयोगयोग्य कार्यालय छ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.archdaily.com/889854/capital-gate-rmjm|title=Capital Gate / RMJM|date=2018-04-28|work=ArchDaily|access-date=2018-09-27|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722100029/https://www.archdaily.com/889854/capital-gate-rmjm|archive-date=2018-07-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; क्यापिटल गेट यो सहरको सबैभन्दा अग्लो भवनहरू मध्ये एक हो र १८° पश्चिमतर्फ&lt;ref&gt;{{cite web | author= | title=Capital Gate | url=http://www.adnec.ae/group/capital-gate.php | publisher=Abu Dhabi National Exhibitions Company (ADNEC) | year=2010 | accessdate=7 June 2010 | archive-date=11 June 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100611022212/http://www.adnec.ae/group/capital-gate.php | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611022212/http://www.adnec.ae/group/capital-gate.php |date=11 June 2010 }}&lt;/ref&gt; झुकाएको डिजाइन गरिएको थियो, जुन [[पिसाको ढल्किएको स्तम्भ|पिसाको झुकेको टावर]] चार गुणा भन्दा बढी हो। यो भवनको स्वामित्व र बिकास अबु धाबी राष्ट्रिय प्रदर्शनी कम्पनी द्वारा गरिएको थियो। टावर राजधानीको केन्द्रबिन्दु हो।

== निर्माण ==

=== परियोजना समयरेखा ===

* सेप्टेम्बर २००७ (२००७-०९): सुरु
* नोभेम्बर २००७ (२००७-११): जगको लागि ड्रिलिङ सुरु
* अप्रिल २००८ (२००८-०४): मुख्य वालको निर्माण
* फेब्रुअरी २००९: फसाड  सम्पन्न
* मे २००९: भवनको उचाई १०० मिटर (३३० फिट) पुगेको
* जुन २००९: झुकावले आकार लिन सुरु
* अक्टोबर २००९: भवनको आखिरी उचाई १६० मिटर (५२० फिट) पुगेको
* डिसेम्बर २००९: बाहिरी मुख्य संरचना सम्पन्न
* जनवरी २०१०: स्प्ल्यासको पहिलो चरण सम्पन्न 
* फेब्रुअरी २०१०: भित्री निर्माण सुरु
* मार्च २०१०: अबु धाबी राष्ट्रिय प्रदर्शनी केन्द्रतर्फ पुल निर्माण सुरु
* अप्रिल २०१०: अट्रियम छाना निर्माण सुरु
* २०११: निर्माण सम्पन्न
* डिसेम्बर २१, २०११: उद्घाटन

== विश्व कीर्तिमान ==
२०१० जुनमा, ''[[गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड्स]]'' ले क्यापिटल गेटलाई विश्वको &quot;सबैभन्दा टाढा झुकेको भवन&quot; को मान्यता दियो। &lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 2010 |title=Farthest man-made leaning building |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/farthest-manmade-leaning-building |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730175506/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/farthest-manmade-leaning-building |archive-date=2018-07-30 |access-date=29 July 2018}}&lt;/ref&gt; नयाँ कीर्तिमान अनुसार क्यापिटल गेट टावर १८° पश्चिम झुकाइएर बनाइएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Architect, verb: the new language of building|date=2023|location=London New York}}&lt;/ref&gt; गिनिज अपोइन्टेड अवार्ड्स कमिटिले २०१० बाहिरी निर्माण पूर्ण भएपछि जिनिज विश्व कीर्तिमानको मान्यता दिएको थियो।
==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[बुर्ज खलिफा]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:Coordinates on Wikidata]]
[[श्रेणी:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata]]</text>
      <sha1>pcfx9unp7wf2dxz9y4j5q1lhd5t5guv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साइका कावाकिता</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147586</id>
    <revision>
      <id>1363522</id>
      <parentid>1329558</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T17:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14531" sha1="8batw31rchdf4h410upns7y988p8n6n" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = साइका कावाकिता
| native_name        = 河北彩伽
| native_name_lang   = ja
| image              = Trend Girls Photo Session (September 28, 2025) IMG 5798.jpg
| caption            = सन् २०२५ मा कावाकिता
| birth_name         = साइका कावाकिता
| birth_date         = {{birth date and age|1999|4|24|df=yes}}
| birth_place        = [[टोकियो]], जापान
| other_names        = {{ublist|अयाका कावाकिता {{small|(河北 彩花)}}|मोएना {{small|(萌名)}}}}
| alma_mater         = 
| occupation         = {{hlist|[[एभी आइडल|अश्लील चलचित्र अभिनेत्री]]|गायिका}}
| website            = 
| years_active       = {{hlist|२०१८–२०१९ | २०२१–हालसम्म}}
| employer           = [[एस १ नम्बर १ स्टाइल]]
| signature          = KAWAKITA SAIKA (signature).png
}}

'''साइका कावाकिता''' ([[जापानी भाषा|जापानी]]: 河北彩伽, जन्म २४ अप्रिल १९९९) एक जापानी [[एभी आइडल]] र गायिका हुन्। उनले २०१८ मा आफ्नो करियर सुरु गरेकी थिइन् र मार्च २०१९ मा अस्थायी रूपमा अवकाश लिएकी थिइन्। त्यसपछि, जुलाई २०२१ मा उनले आफ्नो करियर पुनः सुरु गरेकी थिइन् र अहिलेसम्म सक्रिय छिन्।

== करियर ==
कावाकिताले २०१८ को अप्रिलमा S1 ले निर्माण गरेको ''सिन्जिन नम्बर १ स्टाइल कावाकिता साइका एभी डेब्यु'' (新人NO.1STYLE 河北彩花AVデビュー) बाट आफ्नो डेब्यु गरेकी थिइन्। उनले आफ्नो डेब्युसँगै एभी संसारमा सफलता पाएकी थिइन्। उनका कामहरू FANZA को २०१८ का चलचित्र र्याङ्किङमा पहिलो र चौथो स्थानमा आएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2018年 年間ランキング特集 - アダルト動画 - FANZA|url=http://www.dmm.co.jp/top/ranking/2018/year/digital_html/=/ch_navi=none/|access-date=2021-08-22|website=www.dmm.co.jp}}{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ''सिन्जिन'' ले २०१९ को FANZA एडल्ट अवार्डमा स्ट्रिमिङ र रेन्टल श्रेणीमा उत्कृष्ट कामको पुरस्कार जितेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=決性11點：FANZA成人大獎2019再爆冷！大獎畀咗相澤南|url=https://hk.on.cc/hk/bkn/cnt/lifestyle/20190514/bkn-20190514223008686-0514_00982_001.html|access-date=2021-08-22|website=on.cc東網|date=14 May 2019|language=zh-hk|archive-date=2021-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822182128/https://hk.on.cc/hk/bkn/cnt/lifestyle/20190514/bkn-20190514223008686-0514_00982_001.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

पाँच महिना र छ चलचित्र पछि, कावाकिताले एभी संसारबाट हराएकी थिइन्। यस अवधीमा, S1 ले केही अप्रकाशित दृश्यहरू सङ्ग्रहमा जारी गरेको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=奶茶妹|date=2021-08-22|title=河北彩花翻炒舊作好賣過三上悠亞 復出轟動AV界親述當年引退原因｜開罐|url=https://www.hk01.com/%E9%96%8B%E7%BD%90/666173/%E6%B2%B3%E5%8C%97%E5%BD%A9%E8%8A%B1%E7%BF%BB%E7%82%92%E8%88%8A%E4%BD%9C%E5%A5%BD%E8%B3%A3%E9%81%8E%E4%B8%89%E4%B8%8A%E6%82%A0%E4%BA%9E-%E5%BE%A9%E5%87%BA%E8%BD%9F%E5%8B%95av%E7%95%8C%E8%A6%AA%E8%BF%B0%E7%95%B6%E5%B9%B4%E5%BC%95%E9%80%80%E5%8E%9F%E5%9B%A0|access-date=2021-08-22|website=香港01|language=zh-HK|archive-date=2021-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822202205/https://www.hk01.com/%E9%96%8B%E7%BD%90/666173/%E6%B2%B3%E5%8C%97%E5%BD%A9%E8%8A%B1%E7%BF%BB%E7%82%92%E8%88%8A%E4%BD%9C%E5%A5%BD%E8%B3%A3%E9%81%8E%E4%B8%89%E4%B8%8A%E6%82%A0%E4%BA%9E-%E5%BE%A9%E5%87%BA%E8%BD%9F%E5%8B%95av%E7%95%8C%E8%A6%AA%E8%BF%B0%E7%95%B6%E5%B9%B4%E5%BC%95%E9%80%80%E5%8E%9F%E5%9B%A0|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=河北彩花 (ID: 1044864) AV動画リスト。今直ぐ無料HDダウンロード {{!}} AVサンプル |url=https://avsanpuru.com/videos/cast/saika-kawakita |access-date=2022-04-23 |website=河北彩花 (ID: 1044864) AV動画リスト。今直ぐ無料HDダウンロード {{!}} AVサンプル |language=ja |archive-date=2022-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423021931/https://avsanpuru.com/videos/cast/saika-kawakita |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423021931/https://avsanpuru.com/videos/cast/saika-kawakita |date=2022-04-23 }}&lt;/ref&gt; हङकङको पत्रिका ओरियन्टल डेली न्युजले कावाकितालाई पाठकहरूले अवकाशबाट बाहिर आउँदा सबैभन्दा धेरै हेर्न चाहने मोडलहरूमध्ये एकको रूपमा सूचीबद्ध गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=決性11點：日本網民投票 最想這位AV女優復出……|url=https://hk.on.cc/hk/bkn/cnt/lifestyle/20191018/bkn-20191018223028603-1018_00982_001.html|access-date=2021-08-22|website=on.cc東網|date=18 October 2019|language=zh-hk|archive-date=2020-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022155406/https://hk.on.cc/hk/bkn/cnt/lifestyle/20191018/bkn-20191018223028603-1018_00982_001.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; पछिको अन्तर्वार्तामा, कावाकिताले आफ्ना साथीहरूले उनको एभी करियरबारे थाहा पाएपछि आफूले करियर छोडेको बताएकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=COVER MODEL Vol.8 河北彩花「ファンの方々にようやく会える。プレッシャーもあるけれど、うれしいです」 - fempass（フェムパス）|url=https://fempass.today/article/2704|access-date=2021-08-22|website=fempass（フェムパス） - 多彩な視点で生きていく「あなた」の背中を押すWebメディア|language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=中時新聞網|title=超強新人遭父母抓包拍謎片 忘打馬全看光神隱3年近況曝 - 娛樂|url=https://www.chinatimes.com/realtimenews/20210705003810-260404?chdtv|access-date=2021-08-22|website=中時新聞網|date=5 July 2021|language=zh-Hant-TW|archive-date=2021-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822202203/https://www.chinatimes.com/realtimenews/20210705003810-260404?chdtv|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

सन् २०२१ मा, कावाकिताले FANZA पत्रिकामा आफ्नो पुनरागमनको घोषणा गरेकी थिइन् र उनको पुनरागमन चलचित्र ''कावाकिता साइका री:स्टार्ट'' जुलाई १४ मा रिलिज भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=dera01|date=2021-06-21|title=【『FANZA』2021年8月号発売！】表紙は7月19日に新作リリース決定！復活の美少女・河北彩花！人気女優インタビューは楓カレン、深田結梨、花狩まい、田原凛花！新人インタビューは日向なつ、朝日りん、天宮花南、合原槻羽が登場！|url=https://dxbeppin-r.com/archives/109303|access-date=2021-08-22|website=デラべっぴんR|language=ja|archive-date=2021-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621183522/https://dxbeppin-r.com/archives/109303|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=河北彩花 Re:start! {{!}} S級女優限定のAVメーカー【S1 NO.1 STYLE (エスワン ナンバーワンスタイル)】公式サイト|url=https://s1s1s1.com/works/detail/SSIS129?page_from=actress&amp;sys_code=30299|access-date=2021-08-22|website=s1s1s1.com|language=ja|archive-date=2021-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822202209/https://s1s1s1.com/works/detail/SSIS129?page_from=actress&amp;sys_code=30299|url-status=live}}&lt;/ref&gt; उनी त्यसयता सक्रिय छिन् र छिट्टै वर्षको सबैभन्दा लोकप्रिय JAV आइडलहरू मध्ये एक बनेकी छिन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Saika Kawakita (ID: 1044864) Japanese Adult Videos List {{!}} JAV Subtitled |url=https://javsubtitled.com/videos/cast/saika-kawakita |access-date=2022-11-06 |website=Saika Kawakita (ID: 1044864) Japanese Adult Videos List {{!}} JAV Subtitled |language=en |archive-date=2022-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106164034/https://javsubtitled.com/videos/cast/saika-kawakita |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221106164034/https://javsubtitled.com/videos/cast/saika-kawakita |date=2022-11-06 }}&lt;/ref&gt;

सन् २०२४ मा, सन् २०२२ को अश्लील चलचित्र ''ओएई-२१४ अल न्युड साइका कावाकिता'' को एउटा दृश्य—जसमा कावाकिताले क्यामेरातर्फ मुस्कुराएकी थिइन्—विशेष गरी [[ट्विटर]]मा एक लोकप्रिय इन्टरनेट मीम बनेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kachalin |first=Philipp |date=2024-12-04 |title=Who Is The Smiling Japanese Actress In The Viral 'JAV' GIF, And Where Does It Come From? The 'Saika Kawakita Smile' Meme Explained |url=https://knowyourmeme.com/editorials/guides/who-is-the-smiling-japanese-actress-in-the-viral-jav-gif-and-where-does-it-come-from-the-saika-kawakita-smile-meme-explained |access-date=2024-12-26 |website=Know Your Meme |language=en |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225062926/https://knowyourmeme.com/editorials/guides/who-is-the-smiling-japanese-actress-in-the-viral-jav-gif-and-where-does-it-come-from-the-saika-kawakita-smile-meme-explained |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-06 |title=Top 10 sexiest pics of Saika Kawakita, the woman behind the viral GIF taking over X |url=https://www.mundodeportivo.com/us/en/20241206/710307/top-10-sexiest-pics-of-saika-kawakita-the-woman-behind-the-viral-gif-taking-over-x.html |access-date=2024-12-26 |website=Mundo Deportivo USA |language=en}}&lt;/ref&gt;

मार्च ६, २०२४ मा, उनले आफ्नो ट्विटर खातामार्फत घोषणा गरिन् कि उनले आफ्नो स्टेज नामको कान्जी अयाका कावाकिता (河北彩花) बाट साइका कावाकिता (河北彩伽) मा परिवर्तन गरेकी छिन्, जसको उही पठन कायम राखिएको छ, र आफ्नो एजेन्सी क्रुज बाट माइन्स मा स्थानान्तरण गरेकी छिन्।&lt;ref&gt;https://x.com/Saika_Kawakita/status/1765346946280235013 {{Bare URL inline|date=July 2025}}&lt;/ref&gt;

[[File:TRE20250809Videoframe 195367CUTOUT.png|left|thumb|308x308px|ताइपेई, ताइवानमा आयोजित कार्यक्रममा कावाकिता]]
अगस्ट २०२४ मा, उनी ताइवानमा भएको टीआरई ताइपेई अन्तर्राष्ट्रिय वयस्क प्रदर्शनीमा उपस्थित भएकी थिइन्। उनलाई &quot;ताइवानमा सबैभन्दा लोकप्रिय&quot; भनेर रिपोर्ट गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.wws-channel.com/gravure/510040.html?view=more |title=【写真特集】台湾で人気No.1の河北彩伽、圧倒的なオーラでファンを悩殺！ 〈TRE台北国際成人展＞ |access-date=2024-08-14 |website=WWSチャンネル |date=2024-08-12}}&lt;/ref&gt;

सन् २०२५ मा, उनले '''मोएना''' (萌名) नामबाट गायिकाको रूपमा डेब्यु गरेकी थिइन् र आफ्नो पहिलो गीत ''ज़ुत्तो इसो नि'' (&quot;सधैं सँगै&quot;) रिलिज गरेकी थिइन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=タイランドハイパーリンクス |date=2025-02-10 |title=トップセクシー女優 河北彩伽が『萌名』として歌手デビュー「タイだったり海外でもいつか歌ってみたい」 {{!}} タイランドハイパーリンクス：Thai Hyper |trans-title=Top sexy actress Saika Kawakita makes her debut as a singer under the name Moena: &quot;I'd like to sing in Thailand or overseas someday&quot; |url=https://www.thaich.net/news/20250210he.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912033026/https://www.thaich.net/news/20250210he.htm |archive-date=2025-09-12 |access-date=2025-10-23 |language=ja}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

==बाह्य कडीहरू==
{{Commons category|Saika Kawakita}}

[[श्रेणी:सन् १९९९ मा जन्म]]
[[श्रेणी:जापानी अश्लील चलचित्र अभिनेत्रीहरू]]
[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:टोकियोका अभिनेत्रीहरू]]</text>
      <sha1>8batw31rchdf4h410upns7y988p8n6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सान राज्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147735</id>
    <revision>
      <id>1363523</id>
      <parentid>1331777</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T18:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17218" sha1="6o8s3ag5j7wo08zz3eq24k0t41hx5ye" xml:space="preserve">'''सानन राज्य''' (बर्मेली: ရှမ်းပြည်နယ်) [[म्यानमार]]को एक राज्य हो। यसको उत्तरमा [[चीन]] (युनान), पूर्वमा [[लाओस]] (लूआंग नामथा र बोकेओ प्रान्त), दक्षिणमा [[थाइल्याण्ड]] (चियाङ राय, चियाङ माई र मे होङ सोन प्रान्त), र पश्चिममा म्यानमारका पाँच प्रशासनिक क्षेत्रहरू (कचिन राज्य, मण्डले क्षेत्र, कायिन राज्य, कायाह राज्य र सगाइङ क्षेत्र) सँग सीमा जोडिएको छ। म्यानमारको १४ प्रशासनिक क्षेत्र मध्य सान राज्यको सबै भन्दा ठुलो हो। यसको क्षेत्रफल १५५,८०० वर्ग किलोमिटर छ, जुन म्यानमारको करिब एक चौथाइ हुन जान्छ। &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.citypopulation.de/Myanmar.html | title=Union of Myanmar | access-date=25 December 2008 | publisher=City Population}}&lt;/ref&gt;

यस राज्यको नाम &quot;सान&quot; भन्ने  जातिलाई इन्कित गर्दछ।  सान राज्यमा तीन मुख्य शहरहरू छन्: लाशियो, केङटुङ र राजधानी टाउङजी।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=SEALang Shan Dictionary|url=http://sealang.net/shan/dictionary.htm|website=SEALang}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Shan State in Myanmar.svg|अङ्गुठाकार]]
सान जाती बाहेक, सान राज्यमा धेरै जातीय समूह बस्छन् र यसमा केही सशस्त्र जातीय समूहहरू पनि सक्रिय छन्। म्यानमारको सेनाले अधिकांश समूहसँग आस्थायी युद्धविराम सम्झौता गरेको भए पनि सल्विन नदीको पूर्वतर्फका क्षेत्रहरू अझै केन्द्र सरकारको नियन्त्रण बाहिर छ। केही क्षेत्रहरू सान राज्य सेना जस्ता सशस्त्र समूहको नियन्त्रणमा छन्। संयुक्त राष्ट्रको लागूऔषध तथा अपराध कार्यालय का अनुसार सान राज्य म्यानमारको सबैभन्दा ठूलो अफिम उत्पादन क्षेत्र हो, यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा यसको उत्पादन घटेको छ।

== इतिहास ==

=== प्रारम्भिक इतिहास ===
सान राज्यको इतिहास प्राचीन बर्मेली सान राज्यहरूबाट सुरु हुन्छ। तिनीहरू प्रायः एयावाडी उपत्यकामा आधारित बर्मेली राज्यको अधीनमा थिए। हालको सान राज्यमा पहिले थुप्रै साना र ठूला राज्यहरू रहेको र विभिन्न समयहरूमा उनीहरूले शक्तिशाली छिमेकी राज्यहरूलाई समर्थन वा कर तिर्ने गरेको इतिहास छ। प्राचीन सान राज्यहरू बहुजातीय थिए र तिनीहरूमा चिन, कचिन, वा, ता’आङ, लिसु, लाहु, पा ओ र कायाह जस्ता अन्य जातीय समूहहरू पनि बसोबास गर्थे।&lt;ref&gt;{{cite journal | title=Min-gyi-nyo, the Shan Invasions of Ava (1524–27), and the Beginnings of Expansionary Warfare in Toungoo Burma: 1486–1539 | author=Jon Fernquest | date=Autumn 2005 | journal=SOAS Bulletin of Burma Research|volume=3|issue=2 | issn=1479-8484}}
&lt;/ref&gt;

बगान साम्राज्यको समयमा सान राज्यहरू स्थापना भएको मानिन्छ। १२८७को [[मङ्गोल]]हरूको आक्रमणपछि थाई जनजाति दक्षिणतर्फ आए र उत्तरी र पूर्वी म्यानमारमा प्रभुत्व जमाए। सबभन्दा शक्तिशाली सान राज्यहरू मोङ याङ (मोहनिन) र मोङ काङ (मोङगाउङ) थिए।

=== तोंगू र कोंबाङ काल (१५५५–१८८५) ===
१५५५ मा राजा बाइनयाङले सानका राजा सिथु क्यावहटिनलाई आभाबाट (हालको उत्तरी थाइल्यान्ड)  हटाए , र १५५७ सम्म सम्पूर्ण सान राज्यहरूलाई आफ्नो शासनमा ल्याए। सान राज्यहरू माथी प्रशासनिक अधिकारमा राख्दै, आफ्नो राजकीय अधिकार र परम्परागत कानुन बढाए। अङ्रेज-बर्मी युद्ध (१८२४–१८२६) मा सान राज्यहरूले बर्मेली सेनालाइ ठूलो योगदान दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite book | title=History of Burma | author=Lt. Gen. Sir Arthur P. Phayre | year=1967 | edition=2nd | publisher=Susil Gupta | location=London|url=http://www.burmalibrary.org/docs09/Phayre-History_of_Burma.pdf}}&lt;/ref&gt;

१८औं शताब्दीमा बर्मेली राज्यको शक्ति कमजोर हुँदै गएपछि उत्तरी सान राज्यहरू चीनको चिङ राजवंशको नियन्त्रणमा गएको थियो भने दक्षिणी सान राज्यको सीमा थाइल्याण्डसँग विवादित बन्न पुग्यो।

=== उपनिवेश काल (१८८६–१९४८) ===
१८८५ मा ब्रिटिशहरूले मण्डले कब्जा गरे पछि सान राज्य आफ्नो प्रशासन स्थापना गरे। सान राज्यहरू साओफाहरूको नेतृत्वमा ब्रिटिश सरकारको अधीनस्थ हुन पुग्यो। दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा अधिकांश सान राज्य जापानी सेनाले कब्जा गरेका थिए। यद्यपि, युद्धपछि ब्रिटिशको नियन्त्रण पुनः स्थापना भयो।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.statoids.com/umm.html | title=Myanmar Divisions | access-date=10 April 2009 | publisher=Statoids}}&lt;/ref&gt;

१९४७ को पाङ्लोङ सम्मेलनमा सान राज्यलाई स्वतन्त्र म्यानमारमा समावेश गरियो। यसले सान राज्यलाई १० वर्ष भित्र स्वतन्त्र हुन वा अलग हुने अधिकार दियो।

=== स्वतन्त्रता काल (१९४८–२०१०) ===
१९४८ मा म्यानमार स्वतन्त्र भएपछिको समयमा सान राज्यमा विभिन्न विद्रोह र सशस्त्र संघर्षहरू देखा परे। १९५० मा चिनियाँ राष्ट्रिय सेनाले सान राज्यमा आक्रमण गर्यो। पछि म्यानमार सेनाले उनीहरूलाई पूर्वी क्षेत्रमा हरायो, तर केही समूहहरू अझै सान राज्यमा छन्।&lt;ref&gt;{{cite news | title=Wa Army to Celebrate 20th Anniversary | url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15456 | author=Wai Moe | date=8 April 2009 | work=The Irrawaddy | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20090417082050/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15456 | archive-date=17 April 2009 }}&lt;/ref&gt;

१९६२ मा जनरल ने विनको कू ले लोकतन्त्रको अन्त्य गर्यो र सान विद्रोह सुरु भयो। यस कालमा सान राज्य अफिम उत्पादनको प्रमुख केन्द्र बन्यो, जसलाई &quot;गोल्डेन ट्रायंगल&quot; पनि भनियो। यस समयमा सान राज्यका विद्रोही समूह, कम्युनिस्ट पार्टी र अन्य लागूऔषध निर्माता समूहहरू सक्रिय थिए।

=== नयाँ संविधान (२०१०–हालसम्म) ===
२०१० को चुनावपछि सान राज्यमा संसद स्थापना भयो। २०११ मा  पूर्व सैनिक तथा नागरिक नेताहरू सान राज्यको प्रमुख मन्त्री पदमा नियुक्त भए। &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3650:bio-data-sao-aung-myat-shan-state-chief-minister&amp;catid=85:politics&amp;Itemid=266 |title=Bio-data, Sao Aung Myat, Shan State Chief Minister |access-date=3 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725122735/http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3650:bio-data-sao-aung-myat-shan-state-chief-minister&amp;catid=85:politics&amp;Itemid=266 |archive-date=25 July 2015 }}
&lt;/ref&gt;

२०२१ को कू र त्यसपछि सुरु भएको गृहयुद्धमा सान राज्यमा सेना र जातीय विद्रोही समूहबीच तीव्र संघर्ष भएको छ।

== भौगोलिक संरचना ==
सान राज्य प्रायः पहाडी क्षेत्र हो। [[सल्विन नदी]]ले राज्यकै ठुलो नदी हो। इन्था जातिले तैरिरहने गाउँ बनाएको [[इन्ले ताल]]मा म्यान्मारको ठूलो ताल हो।

== यातायात ==
टाउङजी जाने सडक कालाव र औङपन हुँदै जान्छ। श्वेनयाङ रेल स्टेशन टाउङजीसम्म पुग्दैन। आन्तरीक हवाई यात्रा हिहो विमानस्थल बाट हुन्छ। 

== प्रशासनिक संरचना ==
सान राज्यलाई परम्परागत रूपमा तीन उपराज्यमा बाँडिएको छ: दक्षिणी, उत्तरी र पूर्वी। आधिकारिक रूपमा यसमा १३ जिल्ला छन्: टाउङजी, लोइलेन, क्याउकमे, मूसे, लाउकाइन, कुनलङ, लाशियो, केङटुङ, मोङ हट, मोङ प्याक, टाचिलेक, होपाङ र माटमान।&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=An Introduction to the Toponymy of Burma|year=2007|publisher=The Permanent Committee on Geographical Names for British Official Use|page=11|url=http://www.pcgn.org.uk/Burma%200907.pdf|access-date=19 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081031143028/http://www.pcgn.org.uk/Burma%200907.pdf|archive-date=31 October 2008}} {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20140402151901/http://www.pcgn.org.uk/Burma%200907.pdf |date=2 April 2014 }}&lt;/ref&gt;

सान राज्यको सरकार क्याबिनेटको रूपमा कार्य गर्दछ। विधानसभालाई सान स्टेट हल्टाव भनिन्छ, जसमा १३७ सदस्य हुन्छन। न्यायपालिकाको उच्चतम निकाय सान राज्य उच्च अदालत हो।&lt;ref&gt;{{cite press release | url=http://uecmyanmar.org/index.php/2014-02-11-08-31-43/905-18-1-2016-repairsandd | title=တပ်မတော်သား တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အမည်စာရင်း ကြေညာချက် အမှတ် (၃/၂၀၁၆) (In Burmese) | publisher=Union Election Commission | date=19 January 2016 | access-date=26 January 2016}}&lt;/ref&gt;

== संस्कृति र धर्म ==
सान राज्य बहुजातीय छ। सान, पा-ओ, बर्मेली, पालाङ, इन्था, लाहु, लिसु, ताआङ, दानु, अह्का, काचिन र अन्य जातिहरू यहाँ बस्छन्। अधिकांश सान बौद्ध धर्म मान्छन्। २०१४ को जनगणनाअनुसार सान राज्यको जनसंख्यामा बौद्ध धर्मावलम्बी ८१.७%, क्रिश्चियन ९.८%, इस्लाम १%, हिन्दू ०.०१%, र आदिवासी धर्म ६.६% रहेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eliot |first=Joshua |title=Myanmar (Burma) Handbook |publisher=Passport Books |year=1997 |isbn=0-8442-4919-X |location=Lincolnwood, Illinois}}&lt;/ref&gt;

== अर्थतन्त्र ==
सान राज्यमा [[चाँदी]], [[सीसा]] र [[जस्ता]] खानीहरू छन्। [[रूबी]]को उत्पादन ठूलो मात्रामा मोङ ह्सुमा हुन्छ। &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allaboutgemstones.com/gemstones_ruby_mogok.html |title=allaboutgemstones.com |publisher=allaboutgemstones.com |access-date=22 April 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822160906/http://www.allaboutgemstones.com/gemstones_ruby_mogok.html |date=22 August 2011 }}&lt;/ref&gt;

धान, चिया र अन्य बालीहरू खेती हुन्छन्। 

सान राज्य “गोल्डेन ट्रायंगल”को हिस्सा भएकाले लागूऔषध उत्पादन अझै हुन्छ।

== शिक्षा ==
शिक्षा अवसर सीमित छन्। टाउङजी विश्वविद्यालय राज्यको मुख्य विश्वविद्यालय हो। अन्य विश्वविद्यालयहरू लाशियो, केङटुङ र पाङ्लोङमा छन्।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.etrademyanmar.com/STATS/s1701.htm | title=Education statistics by level and by State and Division | access-date=9 April 2009 | publisher=Myanmar Central Statistical Organization | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110710204307/http://www.etrademyanmar.com/STATS/s1701.htm | archive-date=10 July 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080524012235/http://www.etrademyanmar.com/STATS/s1701.htm |date=24 May 2008 }}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:म्यानमारका राज्यहरू]]</text>
      <sha1>6o8s3ag5j7wo08zz3eq24k0t41hx5ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सोभियत सङ्घको विघटन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150436</id>
    <revision>
      <id>1363506</id>
      <parentid>1361528</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T14:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* उत्तर कोरिया */</comment>
      <origin>1363506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142649" sha1="14lqocljvv7pl0qlo8wlff52ghcsadh" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत सङ्घको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत सङ्घ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेन]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* [[जर्जिया]],
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]],
* [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}}
* [[उज्बेकिस्तान]]
* [[ताजिकिस्तान]],
* [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''[[अबखाजिया|अब्खाजिया]]''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत सङ्घ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|सोभियत सङ्घ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
|सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौँ पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौँ सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय सङ्कट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठुलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}१९९१ डिसेम्बर २६ मा, [[सोभियत सङ्घ|सोभियत सङ्घ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत सङ्घका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत सङ्घका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत सङ्घको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत सङ्घको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

यो प्रक्रिया देशका विभिन्न घटक गणराज्यहरूमा बढ्दो अशान्तिसँगै सुरु भयो। अशान्ति गणराज्य र केन्द्रीय सरकार बीचको निरन्तर राजनीतिक र विधायीकी द्वन्द्वमा परिणत भयो। १६ नोभेम्बर १९८८ मा सङ्घ भित्र राज्य सार्वभौमिकता घोषणा गर्ने इस्टोनिया पहिलो सोभियत गणराज्य थियो। लिथुआनिया सोभियत सङ्घबाट पुनर्स्थापित पूर्ण स्वतन्त्रता घोषणा गर्ने पहिलो गणराज्य थियो, त्यसपछि यसको बाल्तेली छिमेकी लाटभिया, र दक्षिणी काकेशस गणराज्य जर्जिया अर्को दुई महिनामा यसमा सामेल भयो।

१९९१ को अगस्टको असफल कुको समयमा, कम्युनिस्ट कट्टरपन्थी र सैन्य अभिजात वर्गले गोर्बाचेभलाई अपदस्थ गर्ने र असफल सुधारहरूलाई रोक्ने प्रयास गरे। यद्यपि, उथलपुथलको कारण केन्द्रीय सरकारले मस्कोको प्रभाव गुमायो, अन्ततः धेरै गणराज्यहरूले त्यसपछिका दिन र महिनाहरूमा स्वतन्त्रताको घोषणा गरे। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रुसी सङ्घका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झन्डा अन्तिम पटक [[क्रेमलिन]]बाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रुसी तिरंगा झन्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत सङ्घको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा सङ्घलाई विघटन गर्‍यो।&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणराज्यहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत सङ्घका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत सङ्घ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत सङ्घले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट सङ्गठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफुलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिस्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत सङ्घलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[निकिता ख्रुश्चेभ|ख्रुश्चेभ]] र [[लियोनिद ब्रेझनेभ|ब्रेज्नेभ]]को शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत सङ्घले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रुस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठुलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसङ्ख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रुसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत सङ्घको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हङ्गेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्यान्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत सङ्घको कम्युनिस्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिस्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिस्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिस्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत सङ्घको विघटनको लागि कम्युनिस्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत सङ्घमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

=== आर्थिक सङ्कट ===
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीँ उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत सङ्घको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत सङ्घको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत सङ्घको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत सङ्घको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत सङ्घको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिस्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत सङ्घको अर्थतन्त्रमा ठुलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत सङ्घले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत सङ्घले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत सङ्घमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत सङ्घलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्यान्डमा, सैन्य सङ्गठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

=== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ===
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीवी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकुल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत सङ्घ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत सङ्घका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागु गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे।&lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ।&lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्त्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत सङ्घलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिँन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिँन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत सङ्घमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत सङ्घ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत सङ्घलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत सङ्घको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत सङ्घको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

== १९९० ==

=== सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले पाँच गणराज्य गुमायो ===
७ फेब्रुअरी १९९० मा, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिले पार्टीले राजनीतिक शक्तिमा आफ्नो [[एकाधिकार]] त्याग्नुपर्छ भन्ने गोर्बाचेभको सिफारिसलाई स्वीकार गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soviet Communist Party gives up monopoly on political power: This Day in History – 2/7/1990 |url=http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122002621/http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power |archive-date=22 January 2018 |access-date=23 June 2011 |publisher=History.com}}&lt;/ref&gt; १९९० मा, सोभियत सङ्घका सबै पन्ध्र घटक गणराज्यहरूले आफ्नो पहिलो प्रतिस्पर्धात्मक चुनाव सम्पन्न भयो, जसमा सुधारवादी र जातीय राष्ट्रवादीहरूले धेरै सिटहरू जिते। कम्युनिस्ट पार्टीले पाँच गणराज्यहरूमा चुनाव हार्‍यो: लिथुआनिया, मोल्डोभा, इस्टोनिया, लाटभिया, जर्जियामा

घटक गणराज्यहरूले आफ्ना राज्यको सार्वभौमिकता घोषणा गर्न थाले र मस्को केन्द्रीय सरकारसँग &quot;कानूनको युद्ध&quot; सुरु गर्‍यो; गणराज्यहरूले स्थानीय कानूनहरूसँग बाझिने सङ्घ-व्यापी कानूनलाई अस्वीकार गरे, आफ्नो स्थानीय अर्थतन्त्रमा नियन्त्रण कायम राखे, र सोभियत सरकारलाई कर तिर्न अस्वीकार गरे। लिथुआनियाले लिथुआनियाली पुरुषहरूलाई सोभियत सशस्त्र सेनामा अनिवार्य सेवा गर्नुपर्ने नियम अन्त्य गर्‍यो। यो द्वन्द्वले आपूर्ति प्रणाली अवरुद्ध हुँदा आर्थिक अव्यवस्था निम्त्यायो र सोभियत अर्थतन्त्रमा थप गिरावट आयो।&lt;ref name=&quot;Russia, The Tsarist and Soviet Legacy&quot;&gt;Acton, Edward (1995). ''Russia, The Tsarist and Soviet Legacy''. Longman Group Ltd. {{ISBN|0-582-08922-0}}.&lt;/ref&gt;

=== सोभियत सङ्घ र रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्य बीचको प्रतिस्पर्धा ===
४ मार्च १९९० मा, रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्यले रूसको जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसको लागि चुनाव गर्‍यो। [[बोरिस येल्तसिन]] ७२ प्रतिशत मत प्राप्त गर्दै निर्वाचित भए। &lt;ref&gt;Leon Aron, ''Boris Yeltsin: A Revolutionary Life''. HarperCollins, 2000. pp. 739–740.&lt;/ref&gt; २९ मे १९९० मा, येल्तसिन रुसी गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतको अध्यक्षमा निर्वाचित भए, यद्यपि गोर्बाचेभले रुसी प्रतिनिधिहरूलाई उनलाई मतदान नगर्न आग्रह गरेका थिए।

येल्तसिनलाई सर्वोच्च सोभियतका लोकतान्त्रिक र रूढिवादी सदस्यहरूले समर्थन गरेका थिए, जसले विकासशील राजनीतिक परिस्थितिमा शक्ति खोजेका थिए। रुसी गणराज्य र सोभियत सङ्घ बीच एक नयाँ शक्ति सङ्घर्ष देखा पर्‍यो। १२ जुन १९९० मा, रुसी गणराज्यको जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसले सार्वभौमिकताको घोषणापत्र घोषणा गर्‍यो। १२ जुलाई १९९० मा, येल्तसिनले २८औँ काङ्ग्रेसमा नाटकीय भाषणमा कम्युनिस्ट पार्टीबाट राजीनामा दिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/12/newsid_4493000/4493177.stm|title=1990: Yeltsin Resignation Splits Soviet Communists|date=12 July 1990|access-date=29 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023134854/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/12/newsid_4493000/4493177.stm|archive-date=23 October 2012|publisher=BBC News|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== बाल्तेली गणराज्यहरू ===
११-१३ जनवरी १९९० मा गोर्बाचेभको लिथुआनियाली राजधानी भिल्नियसको गरे। उनको भ्रमणले अनुमानित २५०,००० मानिसहरूको उपस्थिति रहेको स्वतन्त्रता समर्थक र्‍यालीलाई उत्तेजित बनायो। 

११ मार्चमा, लिथुआनियाली गणराज्यको नवनिर्वाचित संसदले भाइटौटास ल्यान्ड्सबर्गिसलाई आफ्नो अध्यक्षको रूपमा निर्वाचित गर्‍यो र &quot;लिथुआनिया राज्यको पुनर्स्थापनाको ऐन&quot;को घोषणा गर्‍यो, जसले लिथुआनियालाई सोभियत सङ्घबाट स्वतन्त्रता घोषणा गर्ने पहिलो सोभियत गणराज्य बनायो। मस्कोले &quot;जातीय रूसीहरूको अधिकार सुरक्षित गर्ने&quot; कारण देखाउँदै लिथुआनियामा सेनाहरू राखेर आर्थिक नाकाबन्दीको प्रतिक्रिया दियो।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bandelj|first=Nina|url=https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&amp;pg=PA41|title=From Communists to Foreign Capitalists: The Social Foundations of Foreign Direct Investment in Postsocialist Europe|date=2008|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-12912-9|page=41|access-date=11 October 2015|archive-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205849/https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&amp;pg=PA41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

२५ मार्च १९९० मा, एस्टोनियाली कम्युनिस्ट पार्टीले छ महिनाको सङ्क्रमकाल पछि सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीबाट अलग हुने पक्षमा मतदान गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/03/26/world/upheaval-in-the-east-party-in-estonia-votes-split-and-also-a-delay.html|title=Upheaval in the East; Party in Estonia Votes Split and Also a Delay|date=26 March 1990|work=The New York Times|access-date=7 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701214430/http://www.nytimes.com/1990/03/26/world/upheaval-in-the-east-party-in-estonia-votes-split-and-also-a-delay.html|archive-date=1 July 2017|agency=Associated Press|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

३० मार्च १९९० मा, इस्टोनियाली सर्वोच्च परिषद्ले दोस्रो विश्वयुद्धदेखि इस्टोनियामा सोभियत नियन्त्रणलाई अवैध घोषणा गर्‍यो र गणतन्त्र भित्र राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको औपचारिक पुनर्स्थापनातर्फ प्रकृया सुरु गर्‍यो। 

३ अप्रिल १९९० मा, एडगर सविसार मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्ष (प्रधानमन्त्री बराबर)मा निर्वाचित भए , र चाँडै नै स्वतन्त्रता समर्थक मन्त्रिपरिषद् गठन भयो।

लाटभियाले ४ मे १९९० मा स्वतन्त्रताको पुनर्स्थापनाको घोषणा गर्‍यो। घोषणापत्रमा भनिएको थियो कि लाटभियाले दोस्रो विश्वयुद्धमा वास्तविक रूपमा आफ्नो स्वतन्त्रता गुमाएको भए तापनि, देश कानूनतः एक सार्वभौम देश बनेको थियो किनभने विलय असंवैधानिक र लाटभियाली जनताको इच्छा विपरीत थियो। घोषणापत्रमा यो पनि भनिएको थियो कि लाटभियाले सोभियत सङ्घसँगको आफ्नो सम्बन्ध १९२० को लाटभियन-सोभियत शान्ति सन्धिको आधारमा बनाउनेछ, जसमा सोभियत सङ्घले लाटभियाको स्वतन्त्रतालाई &quot;भविष्यका सबै समयका लागि&quot; अटूट मानेको थियो। अहिले मे ४ [[लात्भिया|लाटभिया]]मा राष्ट्रिय बिदा हो।

८ मे १९९० मा, एस्टोनियाली सोभियत गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतले स्वतन्त्र गणतन्त्र इस्टोनियाको १९३८ को संविधानको पुनर्स्थापनाको आधिकारिक घोषणा गर्दै एक कानून अपनायो।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 September 2019 |title=О символике эстонии Эстония |trans-title=About the symbolism of Estonia |url=http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906230101/http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |archive-date=6 September 2019 |website= |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== ककेशस ===

=== पश्चिमी गणराज्यहरू ===

=== मध्य एसियाली गणराज्यहरू ===

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
१४ जनवरी १९९१ मा, निकोलाई रिज्कोभले सोभियत सङ्घको प्रधानमन्त्री वा मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्षको पदबाट राजीनामा दिए र सोभियत सङ्घको नयाँ प्रधानमन्त्री मा भ्यालेन्टिन पाभलोभ बने। १७ मार्च १९९१ मा, सङ्घ-व्यापी जनमत सङ्ग्रहमा ७७.८५% मतदाताले सुधारिएको सोभियत सङ्घको अवधारणलाई समर्थन गरे।&lt;ref&gt;[http://soviethistory.org/index.php?page=subject&amp;SubjectID=1991march&amp;Year=1991&amp;Theme=4e6174696f6e616c6974696573&amp;navi=byTheme 1991: March Referendum] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330025028/http://soviethistory.org/index.php?page=subject&amp;SubjectID=1991march&amp;Year=1991&amp;Theme=4e6174696f6e616c6974696573&amp;navi=byTheme|date=30 March 2014}} SovietHistory.org&lt;/ref&gt; बाल्तेली गणराज्यहरू, आर्मेनिया, जर्जिया र मोल्डोभाले जनमत सङ्ग्रह बहिष्कार गरे साथै चेचेनो-इङ्गुशेतिया (रुस भित्रको एक स्वायत्त गणराज्य जसमा स्वतन्त्रताको तीव्र इच्छा थियो, र अहिले आफुलाई इच्केरिया भनेर चिनाउँछ) पनि बहिष्कार गरे।&lt;ref&gt;Charles King, ''The Ghost of Freedom: History of the Caucasus''&lt;/ref&gt; अन्य नौ गणराज्यहरूमा, बहुमत मतदाताहरूले सुधारिएको सोभियत सङ्घको अवधारणाको समर्थन गरे, जर्जियाली क्षेत्रहरू दक्षिण ओसेशिया र अबखाजियाकामा पनि सङ्घको निरन्तरताको पक्षमा पनि मतदान गरे।

===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
[[चित्र:Борис_Николаевич_Ельцин-1_(cropped)_(cropped).jpg|अङ्गुठाकार|255x255पिक्सेल|[[बोरिस येल्तसिन]], रसियाको पहिलो प्रजातान्त्रिक निर्वाचित राष्ट्रपति]]
१२ जुन १९९१ मा, [[बोरिस येल्तसिन]] देशको पहिलो राष्ट्रपति चुनावमा ५७ प्रतिशत लोकप्रिय मतका साथ रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्यको प्रमुख निर्वाचित भए, उनले गोर्बाचेभले रुचाएका उम्मेदवार &quot;निकोलाई रिज्कोभ&quot;लाई पराजित गरे, जसले १६ प्रतिशत मत प्राप्त गरे। येल्तसिन राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएपछि, रुसी गणराज्यले सोभियत सङ्घबाट आफुलाई स्वायत्त घोषणा गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|last=Hunt|first=Michael H.|isbn=9780199371020|page=321|oclc=907585907|date=2015|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; आफ्नो चुनावी अभियानमा, येल्तसिनले &quot;केन्द्रको तानाशाही&quot; को आलोचना गरे, तर [[बजार अर्थव्यवस्था|बजार अर्थतन्त्र]] लागु गर्ने वाचा भने दिएनन्।

=== ककेसस: जर्जिया ===
सोभियत सङ्घ-व्यापी जनमत सङ्ग्रहको प्रतिक्रियामा, ३१ मार्च १९९१ मा, जर्जियाली स्वतन्त्रताको विषयमा स्वतन्त्रता जनमत सङ्ग्रह आयोजना गरियो। दक्षिण ओसेटियन र अब्खाज अल्पसङ्ख्यकहरूले बहिष्कार गरे यो जनमत सङ्ग्रह बहिष्कार गरेका थिए। त्यस महिनाको सुरुमा भएको सोभियत सङ्घमा नै रहने भन्ने जनमत सङ्ग्रहमा उनीहरू उपस्थित थिए। ९९.५% जर्जियाली मतदाताले जर्जियाली स्वतन्त्रताको पुनर्स्थापनाको पक्षमा मतदान गरे जबकि ०.५% ले यसको विपक्षमा मतदान गरे। मतदान ९०.६% थियो।&lt;ref name=&quot;Cornell&quot;&gt;Cornell, Svante E., [http://www.silkroadstudies.org/new/inside/publications/0419dissertation.pdf ''Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus – Case in Georgia''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630141309/http://www.silkroadstudies.org/new/inside/publications/0419dissertation.pdf|date=30 June 2007}}. Department of Peace and Conflict Research, Report No. 61. p. 163. University of Uppsala, {{ISBN|91-506-1600-5}}.&lt;/ref&gt;

९ अप्रिल १९९१ मा, तिब्लिसीमा भएको नरसंहारको दुई वर्ष पछि र लिथुआनियाले पुनर्स्थापित स्वतन्त्रताको घोषणा गरेको एक वर्ष दुई महिना पछि, जर्जियाली सोभियत गणराज्यको सर्वोच्च परिषद्ले पूर्ण सत्रमा सोभियत सशस्त्र सेनाले प्रजातान्त्रिक गणतन्त्रलाई अपदस्त गरेको ७० वर्ष पछि, सोभियत सङ्घबाट जर्जियाको स्वतन्त्रताको औपचारिक पुनर्गठनको घोषणा गर्‍यो। जर्जियाले गरेको स्वतन्त्रताको यो ऐतिहासिक घोषणाले यसलाई सोभियत सङ्घबाट आधिकारिक रूपमा अलग हुने कोकेशियन गणराज्यहरूमध्ये पहिलो र समग्रमा अहिलेसम्म तेस्रो गणराज्य बनायो। 

=== बाल्तेली ===

===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीवी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर सङ्घ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै [[नजरबन्द]]मा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रुसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रुसी सङ्घको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौँ मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ostrovsky |first=Alexander Vladimirovich |url=https://books.google.com/books?id=XM1VywAACAAJ |title=Глупость или измена?: расследование гибели СССР |date=2011 |publisher=Crimean Bridge-9D |isbn=978-5-89747-068-6 |page=864 |language=ru |trans-title=Stupidity or Treason?: Investigation into the Death of the USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Андрей Грачев – к годовщине путча: 'Из Фороса Горбачев вернулся заложником Ельцина' |trans-title=Andrey Grachev – on the anniversary of the coup: 'Gorbachev returned from Foros as Yeltsin's hostage' |url=https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223085337/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=sobesednik.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223085337/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |date=23 December 2021 }}&lt;/ref&gt;

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत सङ्घबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत सङ्ग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत सङ्घमा कम्युनिस्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत सङ्घको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत सङ्घको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत सङ्घ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू सङ्घबाट अलग भए,। सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग नियन्त्रण गर्न थालेका थिए।

सोभियत सङ्घले ६ सेप्टेम्बर १९९१ मा बाल्तेली गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 January 2020 |title=Prof. Alpo Russi. About Recognition of Independence of Baltic States |url=https://www.vdu.lt/en/prof-alpo-russi-about-recognition-of-independence-of-baltic-states/ |work=[[Vytautas Magnus University]]}}&lt;/ref&gt; जर्जियाले सेप्टेम्बर ७ मा सोभियत सङ्घसँगको सबै सम्बन्ध तोड्यो। उसले बाल्तेली राज्यहरूको पृथकतालाई मान्यता दिँदा पनि सोभियत सङ्घले आफ्नो स्वतन्त्रतालाई किन मान्यता दिएन भन्ने &quot;पर्याप्त आधारभूत जवाफ&quot; प्राप्त नभएको उल्लेख गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cherian |first=Regi |date=6 September 2016 |title=September 7, 1991: Georgia revolts, cuts ties with USSR |url=https://gulfnews.com/today-history/september-7-1996-georgia-revolts-cuts-ties-with-ussr-1.1892039 |work=Gulf News}}&lt;/ref&gt; 

१७ सेप्टेम्बर १९९१ मा, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ महासभाको प्रस्ताव नम्बर ४६/४, ४६/५, र ४६/६ ले इस्टोनिया, लाटभिया र लिथुआनियालाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा सदस्यता दियो, जुन सुरक्षा परिषद्को प्रस्ताव नम्बर ७०९, ७१० र ७११ अनुरूप थियो र १२ सेप्टेम्बरमा मतदान बिना पारित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991 |url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719210549/http://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |archive-date=19 July 2017 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library |url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830083857/http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |archive-date=30 August 2016 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;

६ नोभेम्बरमा, येल्तसिन - जसले त्यतिबेलासम्म सोभियत सरकारको धेरैजसो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिइसकेका थिए - ले रुसी भूभागमा कम्युनिस्ट पार्टीका सबै गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आदेश जारी गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 169 |trans-title=Decree of the President of the RSFSR dated 06.11.1991 No. 169 |url=http://kremlin.ru/acts/bank/385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170411/http://kremlin.ru/acts/bank/385 |archive-date=1 March 2021 |access-date=22 October 2020 |website=President of Russia |language=ru}}&lt;/ref&gt;

७ नोभेम्बर १९९१ सम्म, धेरैजसो अखबारहरूले 'पूर्व सोभियत सङ्घ' लाई उल्लेख गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|title=Pre-1917 Ghosts Haunt a Bolshevik Holiday|last1=Schmemann|first1=Serge|date=7 November 1991|work=The New York Times|access-date=21 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053646/http://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|The [[State Emblem of the Soviet Union|state emblem of the Soviet Union]] and the СССР letters{{Efn|Russian acronym for &quot;USSR&quot;}} (top) in the façade of the [[Grand Kremlin Palace]] were replaced by five double-headed [[Coat of arms of Russia|Russian eagles]] (bottom) after the dissolution of the [[Soviet Union]], the eagles having been removed by the Bolsheviks after the revolution.]]
सोभियत सङ्घको पतनको अन्तिम चरण १ डिसेम्बर १९९१ मा सुरु भयो। त्यस दिन, &quot;युक्रेनी लोकप्रिय जनमत सङ्ग्रह&quot;मा युक्रेनका ९१ प्रतिशत मतदाताले अगस्टमा पारित स्वतन्त्रता घोषणालाई समर्थन गर्दै मतदान गरे र औपचारिक रूपमा सङ्घबाट अलग भयो। आर्थिक र राजनीतिक शक्तिमा रूसपछि दोस्रो स्थानमा रहेको युक्रेनको पृथकताले गोर्बाचेभले सीमित मात्रामा भए पनि सोभियत सङ्घलाई एकसाथ राख्ने झिनो सम्भावनालाई पनि समाप्त गर्‍यो। तीन स्लाभिक गणतन्त्रहरू, रुस, युक्रेन र बेलारुस (पहिले बेलोरुसिया) का नेताहरू सङ्घको सम्भावित विकल्पहरूबारे छलफल गर्न सहमत भए।

डिसेम्बर ८ मा, रुस, युक्रेन र बेलारुसका नेताहरूले पश्चिमी बेलारुसको बेलाभेजस्काया पुष्चामा गोप्य रूपमा भेटे र बेलाभेजा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त भएको घोषणा गर्‍यो र यसको स्थानमा कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (CIS) को गठनको घोषणा गर्‍यो। उनीहरूले अन्य गणतन्त्रहरूलाई पनि सिआइ.एस मा सामेल हुन आमन्त्रित गरे। गोर्बाचेभले यसलाई असंवैधानिक कू भने। यद्यपि, यस समयसम्ममा कुनै उचित विकल्प थिएन किनकी सम्झौताको प्रस्तावनामा भनिएझैँ, सोभियत सङ्घ अब &quot;अन्तर्राष्ट्रिय कानून र भूराजनीतिक वास्तविकताको विषयको रूपमा&quot; अस्तित्वमा थिएन। 

डिसेम्बर १० मा, युक्रेनको बिधायिका भेर्खोभना राडा &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Про ратифікацію Угоди про створення Співдружності Незалежних Держав |trans-title=On the ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States |url=https://zakon.rada.gov.ua/go/1958-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205855/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1958-12 |archive-date=24 January 2023 |access-date=20 June 2022 |website=Official website of the Parliament of Ukraine |language=uk}}&lt;/ref&gt; र बेलारुसको सर्वोच्च परिषद्ले &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РБ № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств от 10.12.1991 |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the Republic of Belarus No. 1296-XII On the ratification of the Agreement on the formation of the Commonwealth of Independent States dated 10.12.1991 |url=https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223192600/https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=belzakon.net |language=ru}}&lt;/ref&gt; सम्झौतालाई अनुमोदन गरेको थियो।  

डिसेम्बर १२ मा, रुसी सोभियत गणराज्य को सर्वोच्च सोभियतले बेलाभेझा सम्झौतालाई औपचारिक रूपमा अनुमोदन गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 December 1991 |title=Постановление ВС РСФСР от 12.12.1991 N 2014-I 'О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств' |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the RSFSR of 12.12.1991 N 2014-I 'On ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States' |url=http://base.garant.ru/10164306/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113130902/http://base.garant.ru/10164306/ |archive-date=13 November 2020 |access-date=7 November 2020 |website=base.garant.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; १९२२ को सङ्घ सन्धिको निन्दा गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РСФСР от 12.12.1991 № 2015-I – Сейчас.ру |url=https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075549/https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |archive-date=25 January 2021 |access-date=7 November 2020 |website=www.lawmix.ru}}&lt;/ref&gt; र सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतबाट रुसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलायो। यस अनुमोदनको वैधानिकताले रुसी संसदका केही सदस्यहरूमा शंका उत्पन्न गर्‍यो, किनकि १९७८ को रुसी सोभियत गणराज्यको संविधान अनुसार यस कागजातको विचार जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसको विशेष क्षेत्राधिकारमा थियो।.&lt;ref name=&quot;sssr.net.ru&quot;&gt;{{Cite web |last1=Pribylovsky |first1=V. |last2=Tochkin |first2=Gr. |title=Кто и как упразднил СССР |trans-title=Who and how abolished the USSR |url=https://sssr.net.ru/denons.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126160310/http://sssr.net.ru/denons.html |archive-date=26 January 2021 |access-date= |website=sssr.net.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 April 2015 |title=Из СССР В СНГ: подчиняясь реальности. |trans-title=From the USSR to the CIS: submitting to reality. |url=http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |archive-date=3 April 2015 |website=www.n-discovery.spb.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |date=3 April 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бабурин С.Н. На гибель Советского Союза |trans-title=Baburin S.N. On the death of the Soviet Union |url=http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107165055/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-date=2017-11-07 |access-date=2025-08-11 |website=www.ni-journal.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113055709/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |date=2013-11-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sovross.ru&quot;&gt;{{Cite web |last=Voronin |first=Yu. M. |title=Беловежское предательство |trans-title=Belovezhskaya betrayal |url=http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812180933/http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |archive-date=2020-08-12 |access-date= |website=www.sovross.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002000157/https://sovross.ru/articles/555/9021/ |date=2022-10-02 }}&lt;/ref&gt; थप, सोभियत संविधानले गणतन्त्रलाई एकतर्फी रूपमा आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउन अनुमति दिएको थिएन।&lt;ref&gt;The Russian SFSR has constitutional right to &quot;freely secede from the Soviet Union&quot; ([[s:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава_7._РСФСР_–_союзная_республика_в_составе_СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[s:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава_8._СССР_–_союзное_государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[s:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on 3 April 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&amp;page=1&amp;para_id=2147483649 1457-I]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} (enacted on 26 April 1990) this can be done only by a referendum and only if two-thirds of all registered voters of the republic has supported that motion. No special referendum on the secession from the USSR was held in the RSFSR&lt;/ref&gt; यद्यपि, रुस वा क्रेमलिनमा कसैले पनि आपत्ति जनाएनन्। क्रेमलिनको कुनै पनि आपत्तिको कुनै प्रभाव पर्ने थिएन, किनकि सोभियत सरकारको बाँकी रहेको कुरा डिसेम्बर भन्दा धेरै अघि नै प्रभावकारी रूपमा निष्क्रिय बनाइएको थियो। धेरै वकिलहरू विश्वास गर्छन् कि १९२२ को सङ्घ सन्धिको निन्दा अर्थहीन थियो किनकि यो १९२४ मा सोभियत सङ्घको पहिलो संविधान अपनाएसँगै अमान्य भइसकेको थियो।।&lt;ref&gt;''Исаков В. Б.'' Расчленёнка. Кто и как развалил Советский Союз: Хроника. Документы. – М., Закон и право. 1998. – C. 58. –209 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Станкевич З. А.'' История крушения СССР: политико-правовые аспекты. – М., 2001. – C. 299–300&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лукашевич Д. А.'' Юридический механизм разрушения СССР. – М, 2016. – С. 254–255. – 448 с.&lt;/ref&gt; (१९९६ मा राजकीय डुमाले पनि उही अडान लिएको थियो)).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 April 1986 |title=Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 10 апреля 1996 года № 225-II ГД «Об Обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации &quot;К членам Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации&quot; |trans-title=Resolution of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation of 10 April 1996 No. 225-II GD &quot;On the Appeal of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation &quot;To the members of the Federation Council of the Federal Assembly of the Russian Federation&quot; |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061236/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |archive-date=26 October 2020 |access-date=22 October 2020 |language=ru}}&lt;/ref&gt; त्यस दिनको अन्तमा, गोर्बाचेभले पहिलो पटक आफु पद त्याग्ने विचार गरिरहेको सङ्केत गरे।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|title=Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances|last=Schmemann|first=Serge|date=1991-12-13|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917211606/https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|archive-date=2018-09-17|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt; सतहमा देखिदा, यो सबैभन्दा ठुलो गणराज्य औपचारिक रूपमा अलग भएको देखिन्थ्यो। यद्यपि, यो मामला होइन। बरु, रूसले स्पष्ट रूपमा बतायो यो कि सोभियत संविधानमा वर्णन गरिएको पृथकताको प्रक्रियालाई पालना गर्न आवश्यक छैन किनभने अब अस्तित्वमा नै नभएको देशबाट अलग हुन सम्भव छैन। 

१६ डिसेम्बर १९९१ मा, कजाख गणराज्य सोभियत सङ्घबाट औपचारिक रूपमा अलग हुने अन्तिम गणतन्त्र बन्यो, जसले गर्दा सोभियत सङ्घले न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्न सक्यो न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्ने दाबी नै गर्न सक्यो (यद्यपि सोभियत दूतावासहरू अझै पनि अस्तित्वमा थिए)।&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 October 2021 |title=Kazakhstan, Not Russia, Was the Last Republic to the Leave the USSR |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/kazakhstan-not-russia-was-last-republic-leave-ussr-195400}}&lt;/ref&gt;

डिसेम्बर १८ मा, सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियत (गणतन्त्र परिषद्) को माथिल्लो सदनले कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (राष्ट्रमण्डल)को निर्माण सम्बन्धी सम्झौतालाई स्वीकार गर्दै र तीव्र राजनीतिक तथा आर्थिक सङ्कटबाट बाहिर निस्कने बाटो प्रदान गर्न यसलाई विचार गर्दै एक विज्ञप्ति पारित गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Заявление Совета Республик Верховного Совета СССР от 18.12.1991 N 138-Н О поддержке Соглашения Республики Беларусь, РСФСР и Украины о создании Содружества Независимых Государств &amp;#124; ГАРАНТ |trans-title=Statement of the Council of the Republics of the Supreme Soviet of the USSR dated 18.12.1991 N 138-N On support for the Agreement of the Republic of Belarus, the RSFSR and Ukraine on the establishment of the Commonwealth of Independent States - GARANTEE |url=http://base.garant.ru/6334158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407115029/https://base.garant.ru/6334158/ |archive-date=7 April 2022 |access-date=20 June 2022 |website=base.garant.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभले येल्तसिनसँग भेट गरे र सोभियत सङ्घको विघटनको वास्तविकता स्वीकार गरे। सोभियत सङ्घको विघटन र औपचारिक रूपमा स्वतन्त्र राज्यहरूको राष्ट्रमण्डल स्थापना गर्ने उद्देश्यले अल्मा-अटा प्रोटोकलमा हस्ताक्षर भएको दिन, रुसी गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतले रूसको कानूनी नाम &quot;रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणतन्त्र&quot; बाट &quot;रुसी सङ्घ&quot; मा परिवर्तन गर्न एक विधान अपनायो। यस अनुसार रुस अब पूर्ण रूपमा सार्वभौम गैर-कम्युनिस्ट राज्य थियो। 

बेलाभेजा सम्झौताले सोभियत सङ्घलाई कानुनी रूपमा विघटन गरेको छ कि छैन भन्ने बारेमा शंकाहरू कायमै थिए, किनकि यसमा तीन गणराज्यले (रुस, बेलारुस, युक्रेन) मात्र हस्ताक्षर गरेका थिए।यद्यपि, डिसेम्बर २१ मा, जर्जिया बाहेक बाँकी १२ गणतन्त्रहरू मध्ये ११ का प्रतिनिधिहरूले अल्मा-अटा प्रोटोकलमा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत सङ्घको विघटन पुष्टि गर्‍यो र औपचारिक रूपमा राष्ट्रमण्डल स्थापना गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ПРОТОКОЛ к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств, подписанному 8 декабря 1991 года в г. Минске Республикой Беларусь, Российской Федерацией (РСФСР), Украиной |trans-title=Protocol to the Agreement on the Creation of the Commonwealth of Independent States, signed on 8 December 1991 in г. Minsk Republic of Belarus, Russian Federation (РСФСР), Ukraine |url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 |archive-date=11 May 2015 |access-date=23 December 2021 |website=cis.minsk.by |language=ru}}&lt;/ref&gt; उनीहरूले गोर्बाचेभको राजीनामा पनि &quot;स्वीकार&quot; गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Посткремлевская жизнь правителей |trans-title=Post-Kremlin life of rulers |url=https://www.ng.ru/style/2000-01-06/1-162.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407115029/https://www.ng.ru/style/2000-01-06/1-162.html |archive-date=7 April 2022 |access-date=20 June 2022 |website=www.ng.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; सोभियत सङ्घको सशस्त्र सेनाको कमान्ड रक्षामन्त्री येभगेनी शापोश्निकोभलाई सुम्पिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Минобороны. Министерство обороны РФ |trans-title=Ministry of Defense. Ministry of Defense of the Russian Federation |url=http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225004736/http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml |archive-date=25 February 2020 |access-date=23 December 2021 |website=www.panorama.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ПРОТОКОЛ совещания Глав Независимых Государств |trans-title=MINUTES of the meeting of the Heads of Independent States |url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 |archive-date=11 May 2015 |access-date=23 December 2021 |website=cis.minsk.by |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस क्षणमा पनि, गोर्बाचेभले अहिलेसम्म दृश्यबाट पछि हट्ने कुनै औपचारिक योजना बनाएका थिएनन्। यद्यपि, अब बहुमत गणतन्त्रहरूले सोभियत सङ्घ अब अस्तित्वमा छैन भन्ने कुरामा सहमति जनाएपछि, गोर्बाचेभले अपरिहार्यताको अगाडि झुके, सीबीएस न्यूजलाई भने कि उनले सीआईएस साँच्चै वास्तविकता हो भनेर देख्ने बित्तिकै राजीनामा दिनेछन्।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html|title=11 Soviet States Form Commonwealth Without Clearly Defining Its Powers|last=Clines|first=Francis X.|date=1991-12-22|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414022306/http://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html|archive-date=2017-04-14|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:RIAN_archive_469069_Final_session_of_the_Council_for_Nationalities_of_the_USSR_Supreme_Soviet.jpg|अङ्गुठाकार|सर्वोच्च सोभियतको माथिल्लो सदनले आफ्नो अन्तिम सत्रमा, २६ डिसेम्बर १९९१ मा सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त गर्ने मतदान गर्दै।]]
२५ डिसेम्बरको साँझ राष्ट्रिय टेलिभिजनमा प्रसारित भाषणमा, गोर्बाचेभले सोभियत सङ्घको राष्ट्रपतिको पदबाट राजीनामा दिए - वा, जसरी उनले भने, &quot;म यसद्वारा सोभियत समाजवादी गणतन्त्र सङ्घको अध्यक्ष पदमा मेरा गतिविधिहरू बन्द गर्दछु।&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Заявление Президента СССР об отставке от 25 декабря 1991 г. |trans-title=Statement of resignation of the President of the USSR, 25 December 1991 |url=https://www.gorby.ru/userfiles/file/zayavleniem_ob_otstavke_prezidenta_sssr_m.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904230942/https://www.gorby.ru/userfiles/file/zayavleniem_ob_otstavke_prezidenta_sssr_m.pdf |archive-date=4 September 2021 |access-date=24 March 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt; उनले आफ्नो संस्था समाप्ति घोषणा गरे, र यसको सबै शक्तिहरू (जस्तै आणविक शस्त्रागारको नियन्त्रण)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента СССР от 25.12.1991 N УП-3162 |trans-title=Decree of the President of the USSR dated 25.12.1991 N UP-3 |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19889.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412222644/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19889.htm |archive-date=12 April 2021 |access-date=24 March 2021 |website=www.libussr.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; येल्तसिनलाई सुम्पे।

२५ डिसेम्बरको राति, मस्को समय अनुसार ७:३५ बजे, गोर्बाचेभ टेलिभिजनमा देखा परेपछि, सोभियत झन्डा तल झारियो &lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 December 1991 |title=С флагштока над Кремлем спущен советский флаг, поднят российский |trans-title=The Soviet flag is lowered from the flagpole over the Kremlin; the Russian flag is raised |url=https://www.interfax.ru/30years/800619 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101022148/https://www.interfax.ru/30years/800619 |archive-date=1 January 2022 |access-date=27 March 2023 |website=[[Interfax]] |language=ru}}&lt;/ref&gt; र ७:४५ बजे [[रूसको झन्डा|रुसी तिरंगा]] यसको ठाउँमा उठाइयो,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/26/world/end-of-the-soviet-union-on-moscow-s-streets-worry-and-regret.html|title=End of the Soviet Union; On Moscow's Streets, Worry and Regret|last=Clarity|first=James F.|date=26 December 1991|work=The New York Times|access-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302163000/https://www.nytimes.com/1991/12/26/world/end-of-the-soviet-union-on-moscow-s-streets-worry-and-regret.html|archive-date=2 March 2022|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt; जुन प्रतीकात्मक रुपमा सोभियत सङ्घको अन्त्यको प्रतीक थियो। आफ्नो बिदाइ शब्दहरूमा, गोर्बाचेभले घरेलु सुधारमा आफ्नो रेकर्डको बचाउ गरे, तर स्वीकार गरे, &quot;नयाँले काम सुरु गर्न समय पाउनु अघि पुरानो प्रणाली ध्वस्त भयो।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|last=Hunt|first=Michael H.|isbn=9780199371020|pages=323–324|oclc=907585907|year=2015|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; सोही दिन, [[अमेरिकाको राष्ट्रपति|संयुक्त राज्य अमेरिकाका राष्ट्रपति]] [[जर्ज एच डब्लू बुस|जर्ज एच. डब्लु. बुश]]ले बाँकी ११ गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई आधिकारिक रूपमा मान्यता दिँदै छोटो टेलिभिजन भाषण दिए।

गोर्बाचेवको भाषण र सोवियत झन्डाको ठाउँमा रुसी झन्डा फहराएपछि, एक गणितले सोवियत यूनियनको अन्त्य भयो। तर, सोभियत सङ्घको विघटनको अन्तिम कानुनी कदम डिसेम्बर २६ मा बयो, जब सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतको माथिल्लो सदन, सोभियत अफ नेसनालिटिले बेलाभेजा सम्झौतालाई अनुमोदन गर्‍यो, जसले गर्दा सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त भयो।&lt;ref name=&quot;ReferenceC2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&amp;q=26+december+1991+ussr&amp;pg=PR5|title=Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis|isbn=9781563246371|last1=Brzezinski|first1=Zbigniew|last2=Brzezinski|first2=Zbigniew K.|last3=Sullivan|first3=Paige|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|access-date=7 October 2020|archive-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205853/https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&amp;q=26+december+1991+ussr&amp;pg=PR5|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (तल्लो सदन, सोभियत अफ युनियन, रुसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउँदा डिसेम्बर १२ देखि काम गर्न असमर्थ थियो, कोरम बिना नै छोडियो).&lt;ref name=&quot;sssr.net.ru2&quot; /&gt; भोलिपल्ट येल्तसिन गोर्बाचेभको पूर्व कार्यालयमा सरे, ,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 July 2016 |title=Как меня хоронили |trans-title=How I was buried |url=http://www.novayagazeta.ru/society/66087.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727023444/http://www.novayagazeta.ru/society/66087.html |archive-date=27 July 2016 |website=Novaya Gazeta |language=ru}}&lt;/ref&gt; यद्यपि रुसी अधिकारीहरूले दुई दिन अघि नै सुइटलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिएका थिए। सोभियत सशस्त्र सेनाहरूलाई स्वतन्त्र राज्यहरूको राष्ट्रमण्डलको कमान्डमा राखिएको थियो, तर अन्ततः नयाँ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरूले यसलाई समाहित गरे, जसको ठुलो हिस्सा रुसी सङ्घको सशस्त्र सेना बन्यो। १९९१ को अन्त्यसम्ममा, रूसले नियन्त्रण नगरेका केही बाँकी सोभियत संस्थाहरूले सञ्चालन बन्द गरे, र स्वतन्त्र नयाँ गणतन्त्रहरूले केन्द्रीय सरकारको भूमिका ग्रहण गरे।

== सोभियत सङ्घको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत सङ्घको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत सङ्घमा केन्द्र विरूद्ध सङ्घर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत सङ्घसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत सङ्घ के गणराज्य स्वतन्त्र भए र सोवियत सङ्घको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत सङ्घलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठुलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत सङ्घलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत सङ्घको एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी युरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी युरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले सोवियत सङ्घको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत सङ्घको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैँ चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत सङ्घको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत सङ्घको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत सङ्घको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत सङ्घको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत सङ्घ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत सङ्घको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत सङ्घको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत सङ्घबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत सङ्घका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको गणितले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत सङ्घ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत सङ्घको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठुलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत सङ्घको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको सङ्ख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागुपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
चीन-सोभियत विभाजन पछि दशकौंको तिक्तता पछि, १९८९ मा गोर्बाचेभले सोभियत संघको भ्रमण गरेपछि जनवादी गणतन्त्र चीनले सोभियत संघसँग क्रमिक सम्बन्ध स्थापित गर्‍यो। त्यसपछि, १९९१ मा सीमा सन्धिको सीमाङ्कन गरियो, र उनीहरूले २००१ मा असल छिमेकी र मैत्रीपूर्ण सहयोग सन्धिमा हस्ताक्षर गरे, जुन जुन २०२१ मा थप पाँच वर्षको लागि नवीकरण गरियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=2021-06-28 |title=Russia, China extend friendship and cooperation treaty – Kremlin |url=https://www.reuters.com/world/china/russia-china-extend-friendship-cooperation-treaty-kremlin-2021-06-28/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222535/https://www.reuters.com/world/china/russia-china-extend-friendship-cooperation-treaty-kremlin-2021-06-28/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt; दुवै देश १९९६ मा स्थापित [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन|सांघाई सहयोग संगठन]]का सदस्य हुन्।

सन् २०१३ मा चिनियाँ नेता [[सि जिनपिङ|सी जिनपिङ]]को मस्कोको राजकीय भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा, रूसी राष्ट्रपति [[भ्लादिमिर पुटिन]]ले दुई राष्ट्रहरू विशेष सम्बन्ध निर्माण गरिरहेका छन् भनी टिप्पणी गरे।  &lt;ref&gt;{{cite web |title=AFP: Chinese leader Xi, Putin agree key energy deals |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130411013534/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |archive-date=2013-04-11}}&lt;/ref&gt; दुई देशहरूले सैन्य, आर्थिक र राजनीतिक रूपमा घनिष्ठ सम्बन्धको आनन्द उठाएका छन्, साथै विभिन्न विश्वव्यापी मुद्दाहरूमा एकअर्कालाई समर्थन गरिरहेका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/weary-russia-tries-to-avoid-entanglement-in-u-s-china-spat-11592654401|title=Weary Russia Tries to Avoid Entanglement in U.S.-China Spat|last1=Trofimov|first1=Yaroslav|date=2020-06-20|work=The Wall Street Journal|access-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210223317/https://www.wsj.com/articles/weary-russia-tries-to-avoid-entanglement-in-u-s-china-spat-11592654401|archive-date=10 December 2022|last2=Grove|first2=Thomas|language=en-US|issn=0099-9660|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thediplomat.com/2016/12/behind-china-and-russias-special-relationship/|title=Behind China and Russia's 'Special Relationship'|last1=Bob Savic|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=4 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222538/https://thediplomat.com/2016/12/behind-china-and-russias-special-relationship/|archive-date=10 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/06/china-and-russia-sign-military-cooperation-roadmap/|title=China and Russia Sign Military Cooperation Roadmap|last1=DD Wu|work=The Diplomat|access-date=4 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129044838/https://thediplomat.com/2017/06/china-and-russia-sign-military-cooperation-roadmap/|archive-date=29 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; द्विपक्षीय रणनीतिक साझेदारीले गठबन्धन बनाउँछ कि गर्दैन भन्ने बारेमा टिप्पणीकारहरूले बहस गरेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Stent |first=Angela |date=2020-02-24 |title=Russia and China: Axis of revisionists? |url=https://www.brookings.edu/research/russia-and-china-axis-of-revisionists/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222555/https://www.brookings.edu/research/russia-and-china-axis-of-revisionists/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=[[Brookings Institution]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Baev |first=Pavel K. |date=2020-06-15 |title=The limits of authoritarian compatibility: Xi's China and Putin's Russia |url=https://www.brookings.edu/research/the-limits-of-authoritarian-compatibility-xis-china-and-putins-russia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222556/https://www.brookings.edu/research/the-limits-of-authoritarian-compatibility-xis-china-and-putins-russia/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=Brookings |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sokolsky |first1=Richard |last2=Rumer |first2=Eugene |title=Chinese-Russian Defense Cooperation Is More Flash Than Bang |url=https://carnegieendowment.org/posts/2021/06/chinese-russian-defense-cooperation-is-more-flash-than-bang?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104081006/https://carnegieendowment.org/2021/06/17/chinese-russian-defense-cooperation-is-more-flash-than-bang-pub-84787 |archive-date=4 January 2023 |access-date=2021-08-22 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt; रूस र चीनले आधिकारिक रूपमा आफ्नो सम्बन्ध 'सहयोगी होइन, तर सहयोगीहरू भन्दा राम्रो' घोषणा गरे। &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/russia-and-china-not-allies-but-better-than-allies/articleshow/84437525.cms|title=Russia and China: 'Not allies, but better than allies'|newspaper=The Economic Times|access-date=15 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210223527/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/russia-and-china-not-allies-but-better-than-allies/articleshow/84437525.cms|archive-date=10 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[सन् २०२२ युक्रेनमा रूसी आक्रमण|रूसले युक्रेनमा आक्रमण]] गरेपछि दुई देशहरू बीचको सम्बन्ध हाल परीक्षणमा परेको छ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Aitken |first=Peter |date=2022-02-23 |title=Chinese media accidentally posts CCP rules on Russia-Ukraine coverage, hint at Taiwan takeover |url=https://www.foxnews.com/world/chinese-news-media-rules-russia-ukraine-coverage |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223153157/https://www.foxnews.com/world/chinese-news-media-rules-russia-ukraine-coverage |archive-date=23 February 2022 |access-date=2022-03-10 |website=[[Fox News]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; सोभियत युगको विपरीत, पुटिनले रूसलाई चीनको &quot;सानो भाइ&quot; को रूपमा शासन गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Long |first=Katherine |date=21 March 2023 |title=Meet China's 'junior partner' |url=https://www.politico.com/newsletters/politico-nightly/2023/03/21/chinas-new-era-with-its-junior-partner-00088193 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430091522/https://www.politico.com/newsletters/politico-nightly/2023/03/21/chinas-new-era-with-its-junior-partner-00088193 |archive-date=30 April 2023 |access-date=2023-04-30 |website=Politico}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/03/08/briefing/china-russia-xi-jinping-vladimir-putin.html|title=China's Russia Problem|last=Leonhardt|first=David|date=2022-03-08|work=The New York Times|access-date=2023-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430091522/https://www.nytimes.com/2022/03/08/briefing/china-russia-xi-jinping-vladimir-putin.html|archive-date=30 April 2023|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
सोभियत संघ विघटन भएपछि, उत्तर कोरियाले सस्तो तेल जस्ता सबै सहायता र व्यापार सहुलियतहरू बन्द भयो।&lt;ref&gt;Noland, Marcus, Sherman Robinson and Tao Wang, [http://www.iie.com/publications/wp/99-2.pdf Famine in North Korea: Causes and Cures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706214340/http://www.iie.com/publications/wp/99-2.pdf|date=2011-07-06}}, ''Institute for International Economics''.&lt;/ref&gt; सोभियत संघको सहायता बिना, उत्तर कोरियाली कृषि क्षेत्रमा आयातको प्रवाह समाप्त भयो, र सरकारको प्रतिक्रिया धेरै अप्रभावकारी साबित भयो।  &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Hunger and human rights: the politics of famine in North Korea|last=Stephan.|first=Haggard|date=2005|publisher=U.S. Committee for Human Rights in North Korea|others=Noland, Marcus, 1959–, Committee for Human Rights in North Korea|isbn=978-0977111107|edition=1st|location=Washington, DC|oclc=64390356}}&lt;/ref&gt; ऊर्जा आयात ७५% ले घट्यो।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Oberdorfer|first1=Don|last2=Carlin|first2=Robert|title=The Two Koreas: A Contemporary History|publisher=Basic Books|year=2014|page=181|isbn=9780465031238|url=https://books.google.com/books?id=lfMWBQAAQBAJ&amp;pg=PA181}}&lt;/ref&gt; अर्थतन्त्र ओरालो लागेको थियो, आयात र निर्यात एकैसाथ घट्दै गयो। बाढीले डुबानग्रस्त कोइला खानीहरूलाई पम्पहरू सञ्चालन गर्न बिजुली चाहियो, र कोइलाको अभावले बिजुलीको अभावलाई झनै बढायो। आर्थिक पतनले विद्युतीय रूपमा संचालित सिँचाइ प्रणाली, कृत्रिम मल र कीटनाशकहरूमा निर्भर कृषिलाई विशेष गरी नराम्रो असर पारेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Nothing to Envy: Love, Life and Death in North Korea|last=Demick|first=Barbara|author-link=Barbara Demick|year=2010|publisher=Fourth Estate|location=Sydney|isbn=9780732286613|page=67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Oberdorfer|first1=Don|last2=Carlin|first2=Robert|title=The Two Koreas: A Contemporary History|publisher=Basic Books|year=2014|page=308|isbn=9780465031238|url=https://books.google.com/books?id=lfMWBQAAQBAJ&amp;pg=PA308}}&lt;/ref&gt;

===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत सङ्घ]]
* [[रुस|रुस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]

==टिप्पणीहरू==
{{Notelist}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>14lqocljvv7pl0qlo8wlff52ghcsadh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363507</id>
      <parentid>1363506</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T14:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* दूरसञ्चार */</comment>
      <origin>1363507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143342" sha1="m0m0rip9qsvu5jm7wgrpf80tpbwbtuf" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत सङ्घको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत सङ्घ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेन]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* [[जर्जिया]],
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]],
* [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}}
* [[उज्बेकिस्तान]]
* [[ताजिकिस्तान]],
* [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''[[अबखाजिया|अब्खाजिया]]''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत सङ्घ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|सोभियत सङ्घ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
|सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौँ पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौँ सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय सङ्कट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठुलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}१९९१ डिसेम्बर २६ मा, [[सोभियत सङ्घ|सोभियत सङ्घ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत सङ्घका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत सङ्घका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत सङ्घको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत सङ्घको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

यो प्रक्रिया देशका विभिन्न घटक गणराज्यहरूमा बढ्दो अशान्तिसँगै सुरु भयो। अशान्ति गणराज्य र केन्द्रीय सरकार बीचको निरन्तर राजनीतिक र विधायीकी द्वन्द्वमा परिणत भयो। १६ नोभेम्बर १९८८ मा सङ्घ भित्र राज्य सार्वभौमिकता घोषणा गर्ने इस्टोनिया पहिलो सोभियत गणराज्य थियो। लिथुआनिया सोभियत सङ्घबाट पुनर्स्थापित पूर्ण स्वतन्त्रता घोषणा गर्ने पहिलो गणराज्य थियो, त्यसपछि यसको बाल्तेली छिमेकी लाटभिया, र दक्षिणी काकेशस गणराज्य जर्जिया अर्को दुई महिनामा यसमा सामेल भयो।

१९९१ को अगस्टको असफल कुको समयमा, कम्युनिस्ट कट्टरपन्थी र सैन्य अभिजात वर्गले गोर्बाचेभलाई अपदस्थ गर्ने र असफल सुधारहरूलाई रोक्ने प्रयास गरे। यद्यपि, उथलपुथलको कारण केन्द्रीय सरकारले मस्कोको प्रभाव गुमायो, अन्ततः धेरै गणराज्यहरूले त्यसपछिका दिन र महिनाहरूमा स्वतन्त्रताको घोषणा गरे। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रुसी सङ्घका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झन्डा अन्तिम पटक [[क्रेमलिन]]बाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रुसी तिरंगा झन्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत सङ्घको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा सङ्घलाई विघटन गर्‍यो।&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणराज्यहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत सङ्घका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत सङ्घ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत सङ्घले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट सङ्गठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफुलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिस्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत सङ्घलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[निकिता ख्रुश्चेभ|ख्रुश्चेभ]] र [[लियोनिद ब्रेझनेभ|ब्रेज्नेभ]]को शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत सङ्घले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रुस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठुलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसङ्ख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रुसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत सङ्घको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हङ्गेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्यान्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत सङ्घको कम्युनिस्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिस्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिस्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिस्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत सङ्घको विघटनको लागि कम्युनिस्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत सङ्घमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

=== आर्थिक सङ्कट ===
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीँ उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत सङ्घको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत सङ्घको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत सङ्घको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत सङ्घको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत सङ्घको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिस्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत सङ्घको अर्थतन्त्रमा ठुलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत सङ्घले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत सङ्घले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत सङ्घमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत सङ्घलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्यान्डमा, सैन्य सङ्गठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

=== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ===
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीवी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकुल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत सङ्घ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत सङ्घका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागु गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे।&lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ।&lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्त्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत सङ्घलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिँन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिँन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत सङ्घमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत सङ्घ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत सङ्घलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत सङ्घको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत सङ्घको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

== १९९० ==

=== सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले पाँच गणराज्य गुमायो ===
७ फेब्रुअरी १९९० मा, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिले पार्टीले राजनीतिक शक्तिमा आफ्नो [[एकाधिकार]] त्याग्नुपर्छ भन्ने गोर्बाचेभको सिफारिसलाई स्वीकार गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soviet Communist Party gives up monopoly on political power: This Day in History – 2/7/1990 |url=http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122002621/http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power |archive-date=22 January 2018 |access-date=23 June 2011 |publisher=History.com}}&lt;/ref&gt; १९९० मा, सोभियत सङ्घका सबै पन्ध्र घटक गणराज्यहरूले आफ्नो पहिलो प्रतिस्पर्धात्मक चुनाव सम्पन्न भयो, जसमा सुधारवादी र जातीय राष्ट्रवादीहरूले धेरै सिटहरू जिते। कम्युनिस्ट पार्टीले पाँच गणराज्यहरूमा चुनाव हार्‍यो: लिथुआनिया, मोल्डोभा, इस्टोनिया, लाटभिया, जर्जियामा

घटक गणराज्यहरूले आफ्ना राज्यको सार्वभौमिकता घोषणा गर्न थाले र मस्को केन्द्रीय सरकारसँग &quot;कानूनको युद्ध&quot; सुरु गर्‍यो; गणराज्यहरूले स्थानीय कानूनहरूसँग बाझिने सङ्घ-व्यापी कानूनलाई अस्वीकार गरे, आफ्नो स्थानीय अर्थतन्त्रमा नियन्त्रण कायम राखे, र सोभियत सरकारलाई कर तिर्न अस्वीकार गरे। लिथुआनियाले लिथुआनियाली पुरुषहरूलाई सोभियत सशस्त्र सेनामा अनिवार्य सेवा गर्नुपर्ने नियम अन्त्य गर्‍यो। यो द्वन्द्वले आपूर्ति प्रणाली अवरुद्ध हुँदा आर्थिक अव्यवस्था निम्त्यायो र सोभियत अर्थतन्त्रमा थप गिरावट आयो।&lt;ref name=&quot;Russia, The Tsarist and Soviet Legacy&quot;&gt;Acton, Edward (1995). ''Russia, The Tsarist and Soviet Legacy''. Longman Group Ltd. {{ISBN|0-582-08922-0}}.&lt;/ref&gt;

=== सोभियत सङ्घ र रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्य बीचको प्रतिस्पर्धा ===
४ मार्च १९९० मा, रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्यले रूसको जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसको लागि चुनाव गर्‍यो। [[बोरिस येल्तसिन]] ७२ प्रतिशत मत प्राप्त गर्दै निर्वाचित भए। &lt;ref&gt;Leon Aron, ''Boris Yeltsin: A Revolutionary Life''. HarperCollins, 2000. pp. 739–740.&lt;/ref&gt; २९ मे १९९० मा, येल्तसिन रुसी गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतको अध्यक्षमा निर्वाचित भए, यद्यपि गोर्बाचेभले रुसी प्रतिनिधिहरूलाई उनलाई मतदान नगर्न आग्रह गरेका थिए।

येल्तसिनलाई सर्वोच्च सोभियतका लोकतान्त्रिक र रूढिवादी सदस्यहरूले समर्थन गरेका थिए, जसले विकासशील राजनीतिक परिस्थितिमा शक्ति खोजेका थिए। रुसी गणराज्य र सोभियत सङ्घ बीच एक नयाँ शक्ति सङ्घर्ष देखा पर्‍यो। १२ जुन १९९० मा, रुसी गणराज्यको जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसले सार्वभौमिकताको घोषणापत्र घोषणा गर्‍यो। १२ जुलाई १९९० मा, येल्तसिनले २८औँ काङ्ग्रेसमा नाटकीय भाषणमा कम्युनिस्ट पार्टीबाट राजीनामा दिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/12/newsid_4493000/4493177.stm|title=1990: Yeltsin Resignation Splits Soviet Communists|date=12 July 1990|access-date=29 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023134854/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/12/newsid_4493000/4493177.stm|archive-date=23 October 2012|publisher=BBC News|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== बाल्तेली गणराज्यहरू ===
११-१३ जनवरी १९९० मा गोर्बाचेभको लिथुआनियाली राजधानी भिल्नियसको गरे। उनको भ्रमणले अनुमानित २५०,००० मानिसहरूको उपस्थिति रहेको स्वतन्त्रता समर्थक र्‍यालीलाई उत्तेजित बनायो। 

११ मार्चमा, लिथुआनियाली गणराज्यको नवनिर्वाचित संसदले भाइटौटास ल्यान्ड्सबर्गिसलाई आफ्नो अध्यक्षको रूपमा निर्वाचित गर्‍यो र &quot;लिथुआनिया राज्यको पुनर्स्थापनाको ऐन&quot;को घोषणा गर्‍यो, जसले लिथुआनियालाई सोभियत सङ्घबाट स्वतन्त्रता घोषणा गर्ने पहिलो सोभियत गणराज्य बनायो। मस्कोले &quot;जातीय रूसीहरूको अधिकार सुरक्षित गर्ने&quot; कारण देखाउँदै लिथुआनियामा सेनाहरू राखेर आर्थिक नाकाबन्दीको प्रतिक्रिया दियो।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bandelj|first=Nina|url=https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&amp;pg=PA41|title=From Communists to Foreign Capitalists: The Social Foundations of Foreign Direct Investment in Postsocialist Europe|date=2008|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-12912-9|page=41|access-date=11 October 2015|archive-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205849/https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&amp;pg=PA41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

२५ मार्च १९९० मा, एस्टोनियाली कम्युनिस्ट पार्टीले छ महिनाको सङ्क्रमकाल पछि सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीबाट अलग हुने पक्षमा मतदान गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/03/26/world/upheaval-in-the-east-party-in-estonia-votes-split-and-also-a-delay.html|title=Upheaval in the East; Party in Estonia Votes Split and Also a Delay|date=26 March 1990|work=The New York Times|access-date=7 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701214430/http://www.nytimes.com/1990/03/26/world/upheaval-in-the-east-party-in-estonia-votes-split-and-also-a-delay.html|archive-date=1 July 2017|agency=Associated Press|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

३० मार्च १९९० मा, इस्टोनियाली सर्वोच्च परिषद्ले दोस्रो विश्वयुद्धदेखि इस्टोनियामा सोभियत नियन्त्रणलाई अवैध घोषणा गर्‍यो र गणतन्त्र भित्र राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको औपचारिक पुनर्स्थापनातर्फ प्रकृया सुरु गर्‍यो। 

३ अप्रिल १९९० मा, एडगर सविसार मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्ष (प्रधानमन्त्री बराबर)मा निर्वाचित भए , र चाँडै नै स्वतन्त्रता समर्थक मन्त्रिपरिषद् गठन भयो।

लाटभियाले ४ मे १९९० मा स्वतन्त्रताको पुनर्स्थापनाको घोषणा गर्‍यो। घोषणापत्रमा भनिएको थियो कि लाटभियाले दोस्रो विश्वयुद्धमा वास्तविक रूपमा आफ्नो स्वतन्त्रता गुमाएको भए तापनि, देश कानूनतः एक सार्वभौम देश बनेको थियो किनभने विलय असंवैधानिक र लाटभियाली जनताको इच्छा विपरीत थियो। घोषणापत्रमा यो पनि भनिएको थियो कि लाटभियाले सोभियत सङ्घसँगको आफ्नो सम्बन्ध १९२० को लाटभियन-सोभियत शान्ति सन्धिको आधारमा बनाउनेछ, जसमा सोभियत सङ्घले लाटभियाको स्वतन्त्रतालाई &quot;भविष्यका सबै समयका लागि&quot; अटूट मानेको थियो। अहिले मे ४ [[लात्भिया|लाटभिया]]मा राष्ट्रिय बिदा हो।

८ मे १९९० मा, एस्टोनियाली सोभियत गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतले स्वतन्त्र गणतन्त्र इस्टोनियाको १९३८ को संविधानको पुनर्स्थापनाको आधिकारिक घोषणा गर्दै एक कानून अपनायो।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 September 2019 |title=О символике эстонии Эстония |trans-title=About the symbolism of Estonia |url=http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906230101/http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |archive-date=6 September 2019 |website= |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== ककेशस ===

=== पश्चिमी गणराज्यहरू ===

=== मध्य एसियाली गणराज्यहरू ===

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
१४ जनवरी १९९१ मा, निकोलाई रिज्कोभले सोभियत सङ्घको प्रधानमन्त्री वा मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्षको पदबाट राजीनामा दिए र सोभियत सङ्घको नयाँ प्रधानमन्त्री मा भ्यालेन्टिन पाभलोभ बने। १७ मार्च १९९१ मा, सङ्घ-व्यापी जनमत सङ्ग्रहमा ७७.८५% मतदाताले सुधारिएको सोभियत सङ्घको अवधारणलाई समर्थन गरे।&lt;ref&gt;[http://soviethistory.org/index.php?page=subject&amp;SubjectID=1991march&amp;Year=1991&amp;Theme=4e6174696f6e616c6974696573&amp;navi=byTheme 1991: March Referendum] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330025028/http://soviethistory.org/index.php?page=subject&amp;SubjectID=1991march&amp;Year=1991&amp;Theme=4e6174696f6e616c6974696573&amp;navi=byTheme|date=30 March 2014}} SovietHistory.org&lt;/ref&gt; बाल्तेली गणराज्यहरू, आर्मेनिया, जर्जिया र मोल्डोभाले जनमत सङ्ग्रह बहिष्कार गरे साथै चेचेनो-इङ्गुशेतिया (रुस भित्रको एक स्वायत्त गणराज्य जसमा स्वतन्त्रताको तीव्र इच्छा थियो, र अहिले आफुलाई इच्केरिया भनेर चिनाउँछ) पनि बहिष्कार गरे।&lt;ref&gt;Charles King, ''The Ghost of Freedom: History of the Caucasus''&lt;/ref&gt; अन्य नौ गणराज्यहरूमा, बहुमत मतदाताहरूले सुधारिएको सोभियत सङ्घको अवधारणाको समर्थन गरे, जर्जियाली क्षेत्रहरू दक्षिण ओसेशिया र अबखाजियाकामा पनि सङ्घको निरन्तरताको पक्षमा पनि मतदान गरे।

===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
[[चित्र:Борис_Николаевич_Ельцин-1_(cropped)_(cropped).jpg|अङ्गुठाकार|255x255पिक्सेल|[[बोरिस येल्तसिन]], रसियाको पहिलो प्रजातान्त्रिक निर्वाचित राष्ट्रपति]]
१२ जुन १९९१ मा, [[बोरिस येल्तसिन]] देशको पहिलो राष्ट्रपति चुनावमा ५७ प्रतिशत लोकप्रिय मतका साथ रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्यको प्रमुख निर्वाचित भए, उनले गोर्बाचेभले रुचाएका उम्मेदवार &quot;निकोलाई रिज्कोभ&quot;लाई पराजित गरे, जसले १६ प्रतिशत मत प्राप्त गरे। येल्तसिन राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएपछि, रुसी गणराज्यले सोभियत सङ्घबाट आफुलाई स्वायत्त घोषणा गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|last=Hunt|first=Michael H.|isbn=9780199371020|page=321|oclc=907585907|date=2015|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; आफ्नो चुनावी अभियानमा, येल्तसिनले &quot;केन्द्रको तानाशाही&quot; को आलोचना गरे, तर [[बजार अर्थव्यवस्था|बजार अर्थतन्त्र]] लागु गर्ने वाचा भने दिएनन्।

=== ककेसस: जर्जिया ===
सोभियत सङ्घ-व्यापी जनमत सङ्ग्रहको प्रतिक्रियामा, ३१ मार्च १९९१ मा, जर्जियाली स्वतन्त्रताको विषयमा स्वतन्त्रता जनमत सङ्ग्रह आयोजना गरियो। दक्षिण ओसेटियन र अब्खाज अल्पसङ्ख्यकहरूले बहिष्कार गरे यो जनमत सङ्ग्रह बहिष्कार गरेका थिए। त्यस महिनाको सुरुमा भएको सोभियत सङ्घमा नै रहने भन्ने जनमत सङ्ग्रहमा उनीहरू उपस्थित थिए। ९९.५% जर्जियाली मतदाताले जर्जियाली स्वतन्त्रताको पुनर्स्थापनाको पक्षमा मतदान गरे जबकि ०.५% ले यसको विपक्षमा मतदान गरे। मतदान ९०.६% थियो।&lt;ref name=&quot;Cornell&quot;&gt;Cornell, Svante E., [http://www.silkroadstudies.org/new/inside/publications/0419dissertation.pdf ''Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus – Case in Georgia''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630141309/http://www.silkroadstudies.org/new/inside/publications/0419dissertation.pdf|date=30 June 2007}}. Department of Peace and Conflict Research, Report No. 61. p. 163. University of Uppsala, {{ISBN|91-506-1600-5}}.&lt;/ref&gt;

९ अप्रिल १९९१ मा, तिब्लिसीमा भएको नरसंहारको दुई वर्ष पछि र लिथुआनियाले पुनर्स्थापित स्वतन्त्रताको घोषणा गरेको एक वर्ष दुई महिना पछि, जर्जियाली सोभियत गणराज्यको सर्वोच्च परिषद्ले पूर्ण सत्रमा सोभियत सशस्त्र सेनाले प्रजातान्त्रिक गणतन्त्रलाई अपदस्त गरेको ७० वर्ष पछि, सोभियत सङ्घबाट जर्जियाको स्वतन्त्रताको औपचारिक पुनर्गठनको घोषणा गर्‍यो। जर्जियाले गरेको स्वतन्त्रताको यो ऐतिहासिक घोषणाले यसलाई सोभियत सङ्घबाट आधिकारिक रूपमा अलग हुने कोकेशियन गणराज्यहरूमध्ये पहिलो र समग्रमा अहिलेसम्म तेस्रो गणराज्य बनायो। 

=== बाल्तेली ===

===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीवी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर सङ्घ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै [[नजरबन्द]]मा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रुसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रुसी सङ्घको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौँ मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ostrovsky |first=Alexander Vladimirovich |url=https://books.google.com/books?id=XM1VywAACAAJ |title=Глупость или измена?: расследование гибели СССР |date=2011 |publisher=Crimean Bridge-9D |isbn=978-5-89747-068-6 |page=864 |language=ru |trans-title=Stupidity or Treason?: Investigation into the Death of the USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Андрей Грачев – к годовщине путча: 'Из Фороса Горбачев вернулся заложником Ельцина' |trans-title=Andrey Grachev – on the anniversary of the coup: 'Gorbachev returned from Foros as Yeltsin's hostage' |url=https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223085337/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=sobesednik.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223085337/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |date=23 December 2021 }}&lt;/ref&gt;

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत सङ्घबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत सङ्ग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत सङ्घमा कम्युनिस्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत सङ्घको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत सङ्घको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत सङ्घ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू सङ्घबाट अलग भए,। सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग नियन्त्रण गर्न थालेका थिए।

सोभियत सङ्घले ६ सेप्टेम्बर १९९१ मा बाल्तेली गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 January 2020 |title=Prof. Alpo Russi. About Recognition of Independence of Baltic States |url=https://www.vdu.lt/en/prof-alpo-russi-about-recognition-of-independence-of-baltic-states/ |work=[[Vytautas Magnus University]]}}&lt;/ref&gt; जर्जियाले सेप्टेम्बर ७ मा सोभियत सङ्घसँगको सबै सम्बन्ध तोड्यो। उसले बाल्तेली राज्यहरूको पृथकतालाई मान्यता दिँदा पनि सोभियत सङ्घले आफ्नो स्वतन्त्रतालाई किन मान्यता दिएन भन्ने &quot;पर्याप्त आधारभूत जवाफ&quot; प्राप्त नभएको उल्लेख गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cherian |first=Regi |date=6 September 2016 |title=September 7, 1991: Georgia revolts, cuts ties with USSR |url=https://gulfnews.com/today-history/september-7-1996-georgia-revolts-cuts-ties-with-ussr-1.1892039 |work=Gulf News}}&lt;/ref&gt; 

१७ सेप्टेम्बर १९९१ मा, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ महासभाको प्रस्ताव नम्बर ४६/४, ४६/५, र ४६/६ ले इस्टोनिया, लाटभिया र लिथुआनियालाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा सदस्यता दियो, जुन सुरक्षा परिषद्को प्रस्ताव नम्बर ७०९, ७१० र ७११ अनुरूप थियो र १२ सेप्टेम्बरमा मतदान बिना पारित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991 |url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719210549/http://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |archive-date=19 July 2017 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library |url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830083857/http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |archive-date=30 August 2016 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;

६ नोभेम्बरमा, येल्तसिन - जसले त्यतिबेलासम्म सोभियत सरकारको धेरैजसो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिइसकेका थिए - ले रुसी भूभागमा कम्युनिस्ट पार्टीका सबै गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आदेश जारी गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 169 |trans-title=Decree of the President of the RSFSR dated 06.11.1991 No. 169 |url=http://kremlin.ru/acts/bank/385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170411/http://kremlin.ru/acts/bank/385 |archive-date=1 March 2021 |access-date=22 October 2020 |website=President of Russia |language=ru}}&lt;/ref&gt;

७ नोभेम्बर १९९१ सम्म, धेरैजसो अखबारहरूले 'पूर्व सोभियत सङ्घ' लाई उल्लेख गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|title=Pre-1917 Ghosts Haunt a Bolshevik Holiday|last1=Schmemann|first1=Serge|date=7 November 1991|work=The New York Times|access-date=21 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053646/http://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|The [[State Emblem of the Soviet Union|state emblem of the Soviet Union]] and the СССР letters{{Efn|Russian acronym for &quot;USSR&quot;}} (top) in the façade of the [[Grand Kremlin Palace]] were replaced by five double-headed [[Coat of arms of Russia|Russian eagles]] (bottom) after the dissolution of the [[Soviet Union]], the eagles having been removed by the Bolsheviks after the revolution.]]
सोभियत सङ्घको पतनको अन्तिम चरण १ डिसेम्बर १९९१ मा सुरु भयो। त्यस दिन, &quot;युक्रेनी लोकप्रिय जनमत सङ्ग्रह&quot;मा युक्रेनका ९१ प्रतिशत मतदाताले अगस्टमा पारित स्वतन्त्रता घोषणालाई समर्थन गर्दै मतदान गरे र औपचारिक रूपमा सङ्घबाट अलग भयो। आर्थिक र राजनीतिक शक्तिमा रूसपछि दोस्रो स्थानमा रहेको युक्रेनको पृथकताले गोर्बाचेभले सीमित मात्रामा भए पनि सोभियत सङ्घलाई एकसाथ राख्ने झिनो सम्भावनालाई पनि समाप्त गर्‍यो। तीन स्लाभिक गणतन्त्रहरू, रुस, युक्रेन र बेलारुस (पहिले बेलोरुसिया) का नेताहरू सङ्घको सम्भावित विकल्पहरूबारे छलफल गर्न सहमत भए।

डिसेम्बर ८ मा, रुस, युक्रेन र बेलारुसका नेताहरूले पश्चिमी बेलारुसको बेलाभेजस्काया पुष्चामा गोप्य रूपमा भेटे र बेलाभेजा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त भएको घोषणा गर्‍यो र यसको स्थानमा कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (CIS) को गठनको घोषणा गर्‍यो। उनीहरूले अन्य गणतन्त्रहरूलाई पनि सिआइ.एस मा सामेल हुन आमन्त्रित गरे। गोर्बाचेभले यसलाई असंवैधानिक कू भने। यद्यपि, यस समयसम्ममा कुनै उचित विकल्प थिएन किनकी सम्झौताको प्रस्तावनामा भनिएझैँ, सोभियत सङ्घ अब &quot;अन्तर्राष्ट्रिय कानून र भूराजनीतिक वास्तविकताको विषयको रूपमा&quot; अस्तित्वमा थिएन। 

डिसेम्बर १० मा, युक्रेनको बिधायिका भेर्खोभना राडा &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Про ратифікацію Угоди про створення Співдружності Незалежних Держав |trans-title=On the ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States |url=https://zakon.rada.gov.ua/go/1958-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205855/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1958-12 |archive-date=24 January 2023 |access-date=20 June 2022 |website=Official website of the Parliament of Ukraine |language=uk}}&lt;/ref&gt; र बेलारुसको सर्वोच्च परिषद्ले &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РБ № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств от 10.12.1991 |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the Republic of Belarus No. 1296-XII On the ratification of the Agreement on the formation of the Commonwealth of Independent States dated 10.12.1991 |url=https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223192600/https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=belzakon.net |language=ru}}&lt;/ref&gt; सम्झौतालाई अनुमोदन गरेको थियो।  

डिसेम्बर १२ मा, रुसी सोभियत गणराज्य को सर्वोच्च सोभियतले बेलाभेझा सम्झौतालाई औपचारिक रूपमा अनुमोदन गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 December 1991 |title=Постановление ВС РСФСР от 12.12.1991 N 2014-I 'О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств' |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the RSFSR of 12.12.1991 N 2014-I 'On ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States' |url=http://base.garant.ru/10164306/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113130902/http://base.garant.ru/10164306/ |archive-date=13 November 2020 |access-date=7 November 2020 |website=base.garant.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; १९२२ को सङ्घ सन्धिको निन्दा गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РСФСР от 12.12.1991 № 2015-I – Сейчас.ру |url=https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075549/https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |archive-date=25 January 2021 |access-date=7 November 2020 |website=www.lawmix.ru}}&lt;/ref&gt; र सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतबाट रुसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलायो। यस अनुमोदनको वैधानिकताले रुसी संसदका केही सदस्यहरूमा शंका उत्पन्न गर्‍यो, किनकि १९७८ को रुसी सोभियत गणराज्यको संविधान अनुसार यस कागजातको विचार जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसको विशेष क्षेत्राधिकारमा थियो।.&lt;ref name=&quot;sssr.net.ru&quot;&gt;{{Cite web |last1=Pribylovsky |first1=V. |last2=Tochkin |first2=Gr. |title=Кто и как упразднил СССР |trans-title=Who and how abolished the USSR |url=https://sssr.net.ru/denons.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126160310/http://sssr.net.ru/denons.html |archive-date=26 January 2021 |access-date= |website=sssr.net.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 April 2015 |title=Из СССР В СНГ: подчиняясь реальности. |trans-title=From the USSR to the CIS: submitting to reality. |url=http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |archive-date=3 April 2015 |website=www.n-discovery.spb.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |date=3 April 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бабурин С.Н. На гибель Советского Союза |trans-title=Baburin S.N. On the death of the Soviet Union |url=http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107165055/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-date=2017-11-07 |access-date=2025-08-11 |website=www.ni-journal.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113055709/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |date=2013-11-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sovross.ru&quot;&gt;{{Cite web |last=Voronin |first=Yu. M. |title=Беловежское предательство |trans-title=Belovezhskaya betrayal |url=http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812180933/http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |archive-date=2020-08-12 |access-date= |website=www.sovross.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002000157/https://sovross.ru/articles/555/9021/ |date=2022-10-02 }}&lt;/ref&gt; थप, सोभियत संविधानले गणतन्त्रलाई एकतर्फी रूपमा आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउन अनुमति दिएको थिएन।&lt;ref&gt;The Russian SFSR has constitutional right to &quot;freely secede from the Soviet Union&quot; ([[s:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава_7._РСФСР_–_союзная_республика_в_составе_СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[s:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава_8._СССР_–_союзное_государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[s:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on 3 April 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&amp;page=1&amp;para_id=2147483649 1457-I]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} (enacted on 26 April 1990) this can be done only by a referendum and only if two-thirds of all registered voters of the republic has supported that motion. No special referendum on the secession from the USSR was held in the RSFSR&lt;/ref&gt; यद्यपि, रुस वा क्रेमलिनमा कसैले पनि आपत्ति जनाएनन्। क्रेमलिनको कुनै पनि आपत्तिको कुनै प्रभाव पर्ने थिएन, किनकि सोभियत सरकारको बाँकी रहेको कुरा डिसेम्बर भन्दा धेरै अघि नै प्रभावकारी रूपमा निष्क्रिय बनाइएको थियो। धेरै वकिलहरू विश्वास गर्छन् कि १९२२ को सङ्घ सन्धिको निन्दा अर्थहीन थियो किनकि यो १९२४ मा सोभियत सङ्घको पहिलो संविधान अपनाएसँगै अमान्य भइसकेको थियो।।&lt;ref&gt;''Исаков В. Б.'' Расчленёнка. Кто и как развалил Советский Союз: Хроника. Документы. – М., Закон и право. 1998. – C. 58. –209 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Станкевич З. А.'' История крушения СССР: политико-правовые аспекты. – М., 2001. – C. 299–300&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лукашевич Д. А.'' Юридический механизм разрушения СССР. – М, 2016. – С. 254–255. – 448 с.&lt;/ref&gt; (१९९६ मा राजकीय डुमाले पनि उही अडान लिएको थियो)).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 April 1986 |title=Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 10 апреля 1996 года № 225-II ГД «Об Обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации &quot;К членам Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации&quot; |trans-title=Resolution of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation of 10 April 1996 No. 225-II GD &quot;On the Appeal of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation &quot;To the members of the Federation Council of the Federal Assembly of the Russian Federation&quot; |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061236/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |archive-date=26 October 2020 |access-date=22 October 2020 |language=ru}}&lt;/ref&gt; त्यस दिनको अन्तमा, गोर्बाचेभले पहिलो पटक आफु पद त्याग्ने विचार गरिरहेको सङ्केत गरे।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|title=Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances|last=Schmemann|first=Serge|date=1991-12-13|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917211606/https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|archive-date=2018-09-17|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt; सतहमा देखिदा, यो सबैभन्दा ठुलो गणराज्य औपचारिक रूपमा अलग भएको देखिन्थ्यो। यद्यपि, यो मामला होइन। बरु, रूसले स्पष्ट रूपमा बतायो यो कि सोभियत संविधानमा वर्णन गरिएको पृथकताको प्रक्रियालाई पालना गर्न आवश्यक छैन किनभने अब अस्तित्वमा नै नभएको देशबाट अलग हुन सम्भव छैन। 

१६ डिसेम्बर १९९१ मा, कजाख गणराज्य सोभियत सङ्घबाट औपचारिक रूपमा अलग हुने अन्तिम गणतन्त्र बन्यो, जसले गर्दा सोभियत सङ्घले न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्न सक्यो न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्ने दाबी नै गर्न सक्यो (यद्यपि सोभियत दूतावासहरू अझै पनि अस्तित्वमा थिए)।&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 October 2021 |title=Kazakhstan, Not Russia, Was the Last Republic to the Leave the USSR |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/kazakhstan-not-russia-was-last-republic-leave-ussr-195400}}&lt;/ref&gt;

डिसेम्बर १८ मा, सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियत (गणतन्त्र परिषद्) को माथिल्लो सदनले कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (राष्ट्रमण्डल)को निर्माण सम्बन्धी सम्झौतालाई स्वीकार गर्दै र तीव्र राजनीतिक तथा आर्थिक सङ्कटबाट बाहिर निस्कने बाटो प्रदान गर्न यसलाई विचार गर्दै एक विज्ञप्ति पारित गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Заявление Совета Республик Верховного Совета СССР от 18.12.1991 N 138-Н О поддержке Соглашения Республики Беларусь, РСФСР и Украины о создании Содружества Независимых Государств &amp;#124; ГАРАНТ |trans-title=Statement of the Council of the Republics of the Supreme Soviet of the USSR dated 18.12.1991 N 138-N On support for the Agreement of the Republic of Belarus, the RSFSR and Ukraine on the establishment of the Commonwealth of Independent States - GARANTEE |url=http://base.garant.ru/6334158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407115029/https://base.garant.ru/6334158/ |archive-date=7 April 2022 |access-date=20 June 2022 |website=base.garant.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभले येल्तसिनसँग भेट गरे र सोभियत सङ्घको विघटनको वास्तविकता स्वीकार गरे। सोभियत सङ्घको विघटन र औपचारिक रूपमा स्वतन्त्र राज्यहरूको राष्ट्रमण्डल स्थापना गर्ने उद्देश्यले अल्मा-अटा प्रोटोकलमा हस्ताक्षर भएको दिन, रुसी गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतले रूसको कानूनी नाम &quot;रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणतन्त्र&quot; बाट &quot;रुसी सङ्घ&quot; मा परिवर्तन गर्न एक विधान अपनायो। यस अनुसार रुस अब पूर्ण रूपमा सार्वभौम गैर-कम्युनिस्ट राज्य थियो। 

बेलाभेजा सम्झौताले सोभियत सङ्घलाई कानुनी रूपमा विघटन गरेको छ कि छैन भन्ने बारेमा शंकाहरू कायमै थिए, किनकि यसमा तीन गणराज्यले (रुस, बेलारुस, युक्रेन) मात्र हस्ताक्षर गरेका थिए।यद्यपि, डिसेम्बर २१ मा, जर्जिया बाहेक बाँकी १२ गणतन्त्रहरू मध्ये ११ का प्रतिनिधिहरूले अल्मा-अटा प्रोटोकलमा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत सङ्घको विघटन पुष्टि गर्‍यो र औपचारिक रूपमा राष्ट्रमण्डल स्थापना गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ПРОТОКОЛ к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств, подписанному 8 декабря 1991 года в г. Минске Республикой Беларусь, Российской Федерацией (РСФСР), Украиной |trans-title=Protocol to the Agreement on the Creation of the Commonwealth of Independent States, signed on 8 December 1991 in г. Minsk Republic of Belarus, Russian Federation (РСФСР), Ukraine |url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 |archive-date=11 May 2015 |access-date=23 December 2021 |website=cis.minsk.by |language=ru}}&lt;/ref&gt; उनीहरूले गोर्बाचेभको राजीनामा पनि &quot;स्वीकार&quot; गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Посткремлевская жизнь правителей |trans-title=Post-Kremlin life of rulers |url=https://www.ng.ru/style/2000-01-06/1-162.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407115029/https://www.ng.ru/style/2000-01-06/1-162.html |archive-date=7 April 2022 |access-date=20 June 2022 |website=www.ng.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; सोभियत सङ्घको सशस्त्र सेनाको कमान्ड रक्षामन्त्री येभगेनी शापोश्निकोभलाई सुम्पिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Минобороны. Министерство обороны РФ |trans-title=Ministry of Defense. Ministry of Defense of the Russian Federation |url=http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225004736/http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml |archive-date=25 February 2020 |access-date=23 December 2021 |website=www.panorama.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ПРОТОКОЛ совещания Глав Независимых Государств |trans-title=MINUTES of the meeting of the Heads of Independent States |url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 |archive-date=11 May 2015 |access-date=23 December 2021 |website=cis.minsk.by |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस क्षणमा पनि, गोर्बाचेभले अहिलेसम्म दृश्यबाट पछि हट्ने कुनै औपचारिक योजना बनाएका थिएनन्। यद्यपि, अब बहुमत गणतन्त्रहरूले सोभियत सङ्घ अब अस्तित्वमा छैन भन्ने कुरामा सहमति जनाएपछि, गोर्बाचेभले अपरिहार्यताको अगाडि झुके, सीबीएस न्यूजलाई भने कि उनले सीआईएस साँच्चै वास्तविकता हो भनेर देख्ने बित्तिकै राजीनामा दिनेछन्।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html|title=11 Soviet States Form Commonwealth Without Clearly Defining Its Powers|last=Clines|first=Francis X.|date=1991-12-22|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414022306/http://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html|archive-date=2017-04-14|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:RIAN_archive_469069_Final_session_of_the_Council_for_Nationalities_of_the_USSR_Supreme_Soviet.jpg|अङ्गुठाकार|सर्वोच्च सोभियतको माथिल्लो सदनले आफ्नो अन्तिम सत्रमा, २६ डिसेम्बर १९९१ मा सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त गर्ने मतदान गर्दै।]]
२५ डिसेम्बरको साँझ राष्ट्रिय टेलिभिजनमा प्रसारित भाषणमा, गोर्बाचेभले सोभियत सङ्घको राष्ट्रपतिको पदबाट राजीनामा दिए - वा, जसरी उनले भने, &quot;म यसद्वारा सोभियत समाजवादी गणतन्त्र सङ्घको अध्यक्ष पदमा मेरा गतिविधिहरू बन्द गर्दछु।&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Заявление Президента СССР об отставке от 25 декабря 1991 г. |trans-title=Statement of resignation of the President of the USSR, 25 December 1991 |url=https://www.gorby.ru/userfiles/file/zayavleniem_ob_otstavke_prezidenta_sssr_m.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904230942/https://www.gorby.ru/userfiles/file/zayavleniem_ob_otstavke_prezidenta_sssr_m.pdf |archive-date=4 September 2021 |access-date=24 March 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt; उनले आफ्नो संस्था समाप्ति घोषणा गरे, र यसको सबै शक्तिहरू (जस्तै आणविक शस्त्रागारको नियन्त्रण)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента СССР от 25.12.1991 N УП-3162 |trans-title=Decree of the President of the USSR dated 25.12.1991 N UP-3 |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19889.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412222644/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19889.htm |archive-date=12 April 2021 |access-date=24 March 2021 |website=www.libussr.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; येल्तसिनलाई सुम्पे।

२५ डिसेम्बरको राति, मस्को समय अनुसार ७:३५ बजे, गोर्बाचेभ टेलिभिजनमा देखा परेपछि, सोभियत झन्डा तल झारियो &lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 December 1991 |title=С флагштока над Кремлем спущен советский флаг, поднят российский |trans-title=The Soviet flag is lowered from the flagpole over the Kremlin; the Russian flag is raised |url=https://www.interfax.ru/30years/800619 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101022148/https://www.interfax.ru/30years/800619 |archive-date=1 January 2022 |access-date=27 March 2023 |website=[[Interfax]] |language=ru}}&lt;/ref&gt; र ७:४५ बजे [[रूसको झन्डा|रुसी तिरंगा]] यसको ठाउँमा उठाइयो,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/26/world/end-of-the-soviet-union-on-moscow-s-streets-worry-and-regret.html|title=End of the Soviet Union; On Moscow's Streets, Worry and Regret|last=Clarity|first=James F.|date=26 December 1991|work=The New York Times|access-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302163000/https://www.nytimes.com/1991/12/26/world/end-of-the-soviet-union-on-moscow-s-streets-worry-and-regret.html|archive-date=2 March 2022|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt; जुन प्रतीकात्मक रुपमा सोभियत सङ्घको अन्त्यको प्रतीक थियो। आफ्नो बिदाइ शब्दहरूमा, गोर्बाचेभले घरेलु सुधारमा आफ्नो रेकर्डको बचाउ गरे, तर स्वीकार गरे, &quot;नयाँले काम सुरु गर्न समय पाउनु अघि पुरानो प्रणाली ध्वस्त भयो।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|last=Hunt|first=Michael H.|isbn=9780199371020|pages=323–324|oclc=907585907|year=2015|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; सोही दिन, [[अमेरिकाको राष्ट्रपति|संयुक्त राज्य अमेरिकाका राष्ट्रपति]] [[जर्ज एच डब्लू बुस|जर्ज एच. डब्लु. बुश]]ले बाँकी ११ गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई आधिकारिक रूपमा मान्यता दिँदै छोटो टेलिभिजन भाषण दिए।

गोर्बाचेवको भाषण र सोवियत झन्डाको ठाउँमा रुसी झन्डा फहराएपछि, एक गणितले सोवियत यूनियनको अन्त्य भयो। तर, सोभियत सङ्घको विघटनको अन्तिम कानुनी कदम डिसेम्बर २६ मा बयो, जब सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतको माथिल्लो सदन, सोभियत अफ नेसनालिटिले बेलाभेजा सम्झौतालाई अनुमोदन गर्‍यो, जसले गर्दा सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त भयो।&lt;ref name=&quot;ReferenceC2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&amp;q=26+december+1991+ussr&amp;pg=PR5|title=Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis|isbn=9781563246371|last1=Brzezinski|first1=Zbigniew|last2=Brzezinski|first2=Zbigniew K.|last3=Sullivan|first3=Paige|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|access-date=7 October 2020|archive-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205853/https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&amp;q=26+december+1991+ussr&amp;pg=PR5|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (तल्लो सदन, सोभियत अफ युनियन, रुसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउँदा डिसेम्बर १२ देखि काम गर्न असमर्थ थियो, कोरम बिना नै छोडियो).&lt;ref name=&quot;sssr.net.ru2&quot; /&gt; भोलिपल्ट येल्तसिन गोर्बाचेभको पूर्व कार्यालयमा सरे, ,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 July 2016 |title=Как меня хоронили |trans-title=How I was buried |url=http://www.novayagazeta.ru/society/66087.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727023444/http://www.novayagazeta.ru/society/66087.html |archive-date=27 July 2016 |website=Novaya Gazeta |language=ru}}&lt;/ref&gt; यद्यपि रुसी अधिकारीहरूले दुई दिन अघि नै सुइटलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिएका थिए। सोभियत सशस्त्र सेनाहरूलाई स्वतन्त्र राज्यहरूको राष्ट्रमण्डलको कमान्डमा राखिएको थियो, तर अन्ततः नयाँ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरूले यसलाई समाहित गरे, जसको ठुलो हिस्सा रुसी सङ्घको सशस्त्र सेना बन्यो। १९९१ को अन्त्यसम्ममा, रूसले नियन्त्रण नगरेका केही बाँकी सोभियत संस्थाहरूले सञ्चालन बन्द गरे, र स्वतन्त्र नयाँ गणतन्त्रहरूले केन्द्रीय सरकारको भूमिका ग्रहण गरे।

== सोभियत सङ्घको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत सङ्घको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत सङ्घमा केन्द्र विरूद्ध सङ्घर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत सङ्घसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत सङ्घ के गणराज्य स्वतन्त्र भए र सोवियत सङ्घको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत सङ्घलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठुलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत सङ्घलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत सङ्घको एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी युरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी युरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले सोवियत सङ्घको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत सङ्घको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैँ चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत सङ्घको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत सङ्घको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत सङ्घको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत सङ्घको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत सङ्घ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत सङ्घको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत सङ्घको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत सङ्घबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत सङ्घका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको गणितले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत सङ्घ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत सङ्घको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठुलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत सङ्घको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको सङ्ख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागुपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
चीन-सोभियत विभाजन पछि दशकौंको तिक्तता पछि, १९८९ मा गोर्बाचेभले सोभियत संघको भ्रमण गरेपछि जनवादी गणतन्त्र चीनले सोभियत संघसँग क्रमिक सम्बन्ध स्थापित गर्‍यो। त्यसपछि, १९९१ मा सीमा सन्धिको सीमाङ्कन गरियो, र उनीहरूले २००१ मा असल छिमेकी र मैत्रीपूर्ण सहयोग सन्धिमा हस्ताक्षर गरे, जुन जुन २०२१ मा थप पाँच वर्षको लागि नवीकरण गरियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=2021-06-28 |title=Russia, China extend friendship and cooperation treaty – Kremlin |url=https://www.reuters.com/world/china/russia-china-extend-friendship-cooperation-treaty-kremlin-2021-06-28/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222535/https://www.reuters.com/world/china/russia-china-extend-friendship-cooperation-treaty-kremlin-2021-06-28/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt; दुवै देश १९९६ मा स्थापित [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन|सांघाई सहयोग संगठन]]का सदस्य हुन्।

सन् २०१३ मा चिनियाँ नेता [[सि जिनपिङ|सी जिनपिङ]]को मस्कोको राजकीय भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा, रूसी राष्ट्रपति [[भ्लादिमिर पुटिन]]ले दुई राष्ट्रहरू विशेष सम्बन्ध निर्माण गरिरहेका छन् भनी टिप्पणी गरे।  &lt;ref&gt;{{cite web |title=AFP: Chinese leader Xi, Putin agree key energy deals |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130411013534/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |archive-date=2013-04-11}}&lt;/ref&gt; दुई देशहरूले सैन्य, आर्थिक र राजनीतिक रूपमा घनिष्ठ सम्बन्धको आनन्द उठाएका छन्, साथै विभिन्न विश्वव्यापी मुद्दाहरूमा एकअर्कालाई समर्थन गरिरहेका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/weary-russia-tries-to-avoid-entanglement-in-u-s-china-spat-11592654401|title=Weary Russia Tries to Avoid Entanglement in U.S.-China Spat|last1=Trofimov|first1=Yaroslav|date=2020-06-20|work=The Wall Street Journal|access-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210223317/https://www.wsj.com/articles/weary-russia-tries-to-avoid-entanglement-in-u-s-china-spat-11592654401|archive-date=10 December 2022|last2=Grove|first2=Thomas|language=en-US|issn=0099-9660|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thediplomat.com/2016/12/behind-china-and-russias-special-relationship/|title=Behind China and Russia's 'Special Relationship'|last1=Bob Savic|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=4 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222538/https://thediplomat.com/2016/12/behind-china-and-russias-special-relationship/|archive-date=10 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/06/china-and-russia-sign-military-cooperation-roadmap/|title=China and Russia Sign Military Cooperation Roadmap|last1=DD Wu|work=The Diplomat|access-date=4 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129044838/https://thediplomat.com/2017/06/china-and-russia-sign-military-cooperation-roadmap/|archive-date=29 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; द्विपक्षीय रणनीतिक साझेदारीले गठबन्धन बनाउँछ कि गर्दैन भन्ने बारेमा टिप्पणीकारहरूले बहस गरेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Stent |first=Angela |date=2020-02-24 |title=Russia and China: Axis of revisionists? |url=https://www.brookings.edu/research/russia-and-china-axis-of-revisionists/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222555/https://www.brookings.edu/research/russia-and-china-axis-of-revisionists/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=[[Brookings Institution]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Baev |first=Pavel K. |date=2020-06-15 |title=The limits of authoritarian compatibility: Xi's China and Putin's Russia |url=https://www.brookings.edu/research/the-limits-of-authoritarian-compatibility-xis-china-and-putins-russia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222556/https://www.brookings.edu/research/the-limits-of-authoritarian-compatibility-xis-china-and-putins-russia/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=Brookings |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sokolsky |first1=Richard |last2=Rumer |first2=Eugene |title=Chinese-Russian Defense Cooperation Is More Flash Than Bang |url=https://carnegieendowment.org/posts/2021/06/chinese-russian-defense-cooperation-is-more-flash-than-bang?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104081006/https://carnegieendowment.org/2021/06/17/chinese-russian-defense-cooperation-is-more-flash-than-bang-pub-84787 |archive-date=4 January 2023 |access-date=2021-08-22 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt; रूस र चीनले आधिकारिक रूपमा आफ्नो सम्बन्ध 'सहयोगी होइन, तर सहयोगीहरू भन्दा राम्रो' घोषणा गरे। &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/russia-and-china-not-allies-but-better-than-allies/articleshow/84437525.cms|title=Russia and China: 'Not allies, but better than allies'|newspaper=The Economic Times|access-date=15 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210223527/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/russia-and-china-not-allies-but-better-than-allies/articleshow/84437525.cms|archive-date=10 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[सन् २०२२ युक्रेनमा रूसी आक्रमण|रूसले युक्रेनमा आक्रमण]] गरेपछि दुई देशहरू बीचको सम्बन्ध हाल परीक्षणमा परेको छ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Aitken |first=Peter |date=2022-02-23 |title=Chinese media accidentally posts CCP rules on Russia-Ukraine coverage, hint at Taiwan takeover |url=https://www.foxnews.com/world/chinese-news-media-rules-russia-ukraine-coverage |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223153157/https://www.foxnews.com/world/chinese-news-media-rules-russia-ukraine-coverage |archive-date=23 February 2022 |access-date=2022-03-10 |website=[[Fox News]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; सोभियत युगको विपरीत, पुटिनले रूसलाई चीनको &quot;सानो भाइ&quot; को रूपमा शासन गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Long |first=Katherine |date=21 March 2023 |title=Meet China's 'junior partner' |url=https://www.politico.com/newsletters/politico-nightly/2023/03/21/chinas-new-era-with-its-junior-partner-00088193 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430091522/https://www.politico.com/newsletters/politico-nightly/2023/03/21/chinas-new-era-with-its-junior-partner-00088193 |archive-date=30 April 2023 |access-date=2023-04-30 |website=Politico}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/03/08/briefing/china-russia-xi-jinping-vladimir-putin.html|title=China's Russia Problem|last=Leonhardt|first=David|date=2022-03-08|work=The New York Times|access-date=2023-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430091522/https://www.nytimes.com/2022/03/08/briefing/china-russia-xi-jinping-vladimir-putin.html|archive-date=30 April 2023|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
सोभियत संघ विघटन भएपछि, उत्तर कोरियाले सस्तो तेल जस्ता सबै सहायता र व्यापार सहुलियतहरू बन्द भयो।&lt;ref&gt;Noland, Marcus, Sherman Robinson and Tao Wang, [http://www.iie.com/publications/wp/99-2.pdf Famine in North Korea: Causes and Cures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706214340/http://www.iie.com/publications/wp/99-2.pdf|date=2011-07-06}}, ''Institute for International Economics''.&lt;/ref&gt; सोभियत संघको सहायता बिना, उत्तर कोरियाली कृषि क्षेत्रमा आयातको प्रवाह समाप्त भयो, र सरकारको प्रतिक्रिया धेरै अप्रभावकारी साबित भयो।  &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Hunger and human rights: the politics of famine in North Korea|last=Stephan.|first=Haggard|date=2005|publisher=U.S. Committee for Human Rights in North Korea|others=Noland, Marcus, 1959–, Committee for Human Rights in North Korea|isbn=978-0977111107|edition=1st|location=Washington, DC|oclc=64390356}}&lt;/ref&gt; ऊर्जा आयात ७५% ले घट्यो।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Oberdorfer|first1=Don|last2=Carlin|first2=Robert|title=The Two Koreas: A Contemporary History|publisher=Basic Books|year=2014|page=181|isbn=9780465031238|url=https://books.google.com/books?id=lfMWBQAAQBAJ&amp;pg=PA181}}&lt;/ref&gt; अर्थतन्त्र ओरालो लागेको थियो, आयात र निर्यात एकैसाथ घट्दै गयो। बाढीले डुबानग्रस्त कोइला खानीहरूलाई पम्पहरू सञ्चालन गर्न बिजुली चाहियो, र कोइलाको अभावले बिजुलीको अभावलाई झनै बढायो। आर्थिक पतनले विद्युतीय रूपमा संचालित सिँचाइ प्रणाली, कृत्रिम मल र कीटनाशकहरूमा निर्भर कृषिलाई विशेष गरी नराम्रो असर पारेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Nothing to Envy: Love, Life and Death in North Korea|last=Demick|first=Barbara|author-link=Barbara Demick|year=2010|publisher=Fourth Estate|location=Sydney|isbn=9780732286613|page=67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Oberdorfer|first1=Don|last2=Carlin|first2=Robert|title=The Two Koreas: A Contemporary History|publisher=Basic Books|year=2014|page=308|isbn=9780465031238|url=https://books.google.com/books?id=lfMWBQAAQBAJ&amp;pg=PA308}}&lt;/ref&gt;

===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===
सोभियत संघको +७ कलिङ कोड अझै पनि रूस र काजाकिस्तानमा प्रयोग गरिन्छ। १९९३ र १९९७ को बीचमा, धेरै नयाँ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरूले बेलारुस (+३७५) र युक्रेन (+३८०) जस्ता आफ्नै नम्बरिङ योजनाहरू लागू गरे। इन्टरनेट डोमेन ''.su'' नवनिर्मित देशहरूको इन्टरनेट डोमेनसँगै प्रयोगमा छ। 

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत सङ्घ]]
* [[रुस|रुस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]

==टिप्पणीहरू==
{{Notelist}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>m0m0rip9qsvu5jm7wgrpf80tpbwbtuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363526</id>
      <parentid>1363507</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T19:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143471" sha1="aubz2akk74d8s94y2eurvi4vj7v2o2c" xml:space="preserve">{{Infobox event
| title = सोभियत सङ्घको विघटन{{Efn|{{langx|ru|Распад Советского Союза|Raspád Sovétskogo Soyúza}}, also negatively connoted as {{langx|ru|Развал Советского Союза|Razvál Sovétskogo Soyúza}}, ''Ruining of the Soviet Union''.}}
| Image_Name = Map of USSR with SSR names.svg
| Imagesize = 300px
| Image_Alt = Labeled map of the 15 Soviet Socialist Republics of the Soviet Union. Listed include:
| caption = Between 1990 and 1991, all 15 [[Republics of the Soviet Union|Republics]] broke out from the Soviet Union.
| participants = 
{{bulleted list|सोभियत सङ्घ|सोभियत सरकार|सोभियत गणराज्यका सरकारहरू|सोभियत स्वायत्त गणराज्यका सरकारहरू|[[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] र [[उदारवाद|उदारवादी]] विपक्षी}}
| date = {{nowrap|{{start and end dates|1988|11|16|1991|12|26|df=y}}}}&lt;br&gt;(3 years, 1 month, and 10 days)
| location = {{Collapsible list
|title=[[सोभियत सङ्घ]]
|bullets=on
|'''पूर्व सोभियत गणराज्य''':&lt;br/&gt;
* [[रसिया]],
* [[युक्रेन]], 
* [[बेलारुस]],{{ref label|a|a}}
* [[लिथुआनिया]],
* [[लात्भिया]],
* [[इस्टोनिया]],
* [[मोल्दोभा]],{{ref label|c|c}}
* [[जर्जिया]],
* [[आर्मेनिया]],
* [[अजरबैजान]], 
* [[कजाख्स्तान|कजाखस्तान]],
* [[तुर्कमेनिस्तान|तुर्केमिनिस्तान]],{{ref label|p|d}}
* [[उज्बेकिस्तान]]
* [[ताजिकिस्तान]],
* [[किर्गिस्तान]],{{ref label|b|b}}
|'''[[Post-Soviet states#Separatist conflicts|Self-proclaimed breakaway states]]'''{{ref label|e|e}}:&lt;br/&gt;
* '''[[अबखाजिया|अब्खाजिया]]''' (1992–present), 
* [[Republic of Artsakh|Artsakh]] (1991–2023),
* [[Chechen Republic of Ichkeria|Ichkeria]] (1991–2000),
* [[Republic of Crimea (Russia)|Crimea]] (1992; 2014),
* [[Gagauz Republic|Gagauzia]] (1990–95),
* [[Karakalpakstan]] (1992–93),
* [[Nakhchivan Autonomous Republic|Nakhchivan]] (1990–93),
* '''[[South Ossetia]]''' (1992–present),
* [[Tatarstan#Present-day|Tatarstan]] (1992–94),
* '''ट्रास्न्सनिस्ट्रिया''' (1990–present)
  }}
| cause = {{Collapsible list
|title=विघटनको कारणहरू
|bullets=on|
मुल कारण
* आर्थिक सुस्तताको युग
* सोभियत सङ्घ भित्र जातीय तनाब
* [[ग्लास्नोस्त]] र [[पेरेस्त्रोइका]] नीति
* आर्थिक तथा राजनैतिक बिराम, विशेष गरी [[वार्सा सम्झौता|वार्सा सन्धी]]मा
* सोभियत राज्यहरूमा कम्युनिस्ट बिरोधी, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी बिरोधी, र पश्चिमा सर्मर्थक प्रदर्शन 
}}
| result = {{Collapsible list|सोभियत सङ्घ १५ स्वतन्त्र राज्यहरूमा बिखन्डन
|सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शासनको अन्त्य
|एघार स्वतन्त्र राज्यहरू बीच कमनवेल्थ अफ इन्डिपेनडेन्ट स्टेट्सको स्थापना
|पूर्व स्वायत्त क्षेत्रहरूमा कयौँ पृथकतावादी आन्दोलन, अधिकांश असफल
|कयौँ सैन्य द्वन्द र जातीय तनाब, जसबाट मानबीय सङ्कट उत्पन्न भयो र धेरै मानिसहरू बिस्थापित भए
|Republics declare [[multi-party system|multi-party]] [[Presidential republic|presidential]] or [[semi-presidential republic|semi-presidential]] systems|Republics move to adopt [[capitalism|capitalist]] [[market economy]]|[[Soviet ruble|Ruble]] zone active in most of the new states between 1991 and 1994, with national currencies adopted later|Unified [[Soviet Armed Forces]] divided {{Circa|1992}}–1993|[[Black Sea Fleet dispute]] between Russia and Ukraine from 1992 to 1997 and its [[Partition Treaty on the Status and Conditions of the Black Sea Fleet|partition]] in 1997.|Lease of [[Sevastopol Naval Base]] to [[Russia]], [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|terminated in 2014]]|Issues with value loss of savings of former Soviet citizens|Issues with social and medical support for veterans of the [[Soviet–Afghan War]]|Relocation of the [[Soviet Armed Forces]] from [[East Germany]] and the rest of [[Central Europe]]|Economic support to [[North Korea]] had stopped|Start of the [[Special Period]] in [[Cuba]]|End of the [[Cold War]] with [[Western Bloc]] victory|Decline of [[Communism|communist]] and far-left movements around the world|[[चीन]] बिश्वको सबैभन्दा ठुलो कम्युनिस्ट राष्ट्र रह्यो। | अमेरिका विश्वको एकमात्र [[महाशक्ति]] बन्यो। 

}}
| partof = [[शीतयुद्ध]]
| notes = &lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;{{nowrap|{{note|a}} Then romanized as ''Byelorussia'' ({{langx|ru|Белоруссия}}).}}&lt;br/&gt;{{note|b}} Then romanized as ''Kirghizia'' ({{langx|ru|Киргизия}}).&lt;br/&gt;{{note|c}} Then romanized as ''Moldavia'' ({{langx|ru|Молдавия}}).&lt;br/&gt;{{note|d}} Then romanized as ''Turkmenia'' ({{langx|ru|Туркмения}}).&lt;br/&gt;{{note|e}} States in '''bold''' still exist to this present day.&lt;/div&gt;
| mapframe = no
}}१९९१ डिसेम्बर २६ मा, [[सोभियत सङ्घ|सोभियत सङ्घ]]को विघटन भएको घोषणा भयो। यो घोषणामा सोभियत सङ्घका पूर्व गणतन्त्रहरूलाई स्वतन्त्र राज्यको रूपमा मान्यता दिइयो। विघटन हुनुभन्दा अघि [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइल गोर्बाचेभ]] सोभियत सङ्घका राष्ट्रपति थिए। विघटनको घोषणा हुनुभन्दा अघिल्लो दिन उनले राजीनामा दिएका थिए। यो विघटन प्रक्रियाको सुरुवात सामान्यतया गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गर्नुसँग सम्बन्धित छ। वास्तवमा, सोभियत सङ्घको विघटनको प्रक्रिया धेरै पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। 

१९९१ मा सोभियत सङ्घको पतन धेरै कारणहंरू थिए: दीर्घकालीन आर्थिक सुस्तता, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सँगको हतियार दौड र विदेशी द्वन्द्वको दिगो वित्तीय भार, यसका आंगिक गणराज्यहरू भित्र तीव्र जातीय राष्ट्रवाद र पृथकतावाद, र गोर्बाचेभको सुधारहरू (विशेष गरी ग्लासनोस्ट र पेरेस्ट्रोइका) को अस्थिरता बनाउने प्रभावहरू।

यो प्रक्रिया देशका विभिन्न घटक गणराज्यहरूमा बढ्दो अशान्तिसँगै सुरु भयो। अशान्ति गणराज्य र केन्द्रीय सरकार बीचको निरन्तर राजनीतिक र विधायीकी द्वन्द्वमा परिणत भयो। १६ नोभेम्बर १९८८ मा सङ्घ भित्र राज्य सार्वभौमिकता घोषणा गर्ने इस्टोनिया पहिलो सोभियत गणराज्य थियो। लिथुआनिया सोभियत सङ्घबाट पुनर्स्थापित पूर्ण स्वतन्त्रता घोषणा गर्ने पहिलो गणराज्य थियो, त्यसपछि यसको बाल्तेली छिमेकी लाटभिया, र दक्षिणी काकेशस गणराज्य जर्जिया अर्को दुई महिनामा यसमा सामेल भयो।

१९९१ को अगस्टको असफल कुको समयमा, कम्युनिस्ट कट्टरपन्थी र सैन्य अभिजात वर्गले गोर्बाचेभलाई अपदस्थ गर्ने र असफल सुधारहरूलाई रोक्ने प्रयास गरे। यद्यपि, उथलपुथलको कारण केन्द्रीय सरकारले मस्कोको प्रभाव गुमायो, अन्ततः धेरै गणराज्यहरूले त्यसपछिका दिन र महिनाहरूमा स्वतन्त्रताको घोषणा गरे। 

२५ डिसेम्बर १९९१ मा, गोर्बाचेभले राजीनामा दिए र आणविक प्रक्षेपण कोडहरूको नियन्त्रण सहित - आफ्नो राष्ट्रपतिय अधिकार - [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]लाई सुम्पिए, जो अब [[रुसको राष्ट्रपति|रुसी सङ्घका पहिलो राष्ट्रपति]] बनेका थिए। त्यो साँझ, सोभियत झन्डा अन्तिम पटक [[क्रेमलिन]]बाट तल झारियो र [[रूसको झण्डा|रुसी तिरंगा झन्डा]] फहराइयो। भोलिपल्ट, सोभियत सङ्घको माथिल्लो सदनको सर्वोच्च सोभियत, गणतन्त्रहरूको सोभियतले औपचारिक रूपमा सङ्घलाई विघटन गर्‍यो।&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite journal |title=Declaration No. 142-Н of the Soviet of the Republics of the Supreme Soviet of the Soviet Union, formally establishing the dissolution of the Soviet Union as a state and subject of international law. |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |journal=Russian Wikisource |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस घटनाको परिणामस्वरूप यसका १५ घटक गणराज्यहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गरे र [[शीतयुद्ध]]को अन्त्य भयो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Marques |first=Clara Ferreira |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-hasessons-for-china |title=For China, USSR's 1991 Collapse is Still News It Can Use |newspaper=Bloomberg.com |date=23 December 2021 |access-date=4 January 2023 |archive-date=7 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107200259/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2021-12-23/30-years-later-soviet-union-s-collapse-still-has-lessons-for-china |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
== पृष्ठभूमि ==
[[चित्र:Soviet_Union_Administrative_Divisions_1989.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|500x500पिक्सेल|१९८९ मा उदय भएका सोभियत सङ्घका भागहरू]]
१९१७ को बोल्सेभिक क्रान्तिले सोभियत सङ्घ भनिने नयाँ [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] राज्यलाई जन्म दियो। सोभियत सङ्घले सुरुमा नै स्पष्ट पारेको थियो कि यसको राजनीतिक प्रणाली र कम्युनिस्ट सङ्गठनहरू समाजवादी विचारधारामा आधारित हुनेछन्, र कम्युनिस्ट मार्क्सवादी विश्वदृष्टिकोण राष्ट्रिय हित परिभाषित गर्ने एकमात्र मापदण्ड हुनेछ। स्वाभाविक रूपमा, [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] पश्चिमी राज्यहरूले यो क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट राज्यलाई आफ्नो प्राकृतिक शत्रुको रूपमा बुझे।

१९२० र १९३० को दशकमा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिनको]] मृत्युपछि, [[जोसेफ स्टालिन|स्टालिनले]] आफुलाई सर्वोच्च नेताको रूपमा स्थापित गरे, देशमा कम्युनिस्ट पार्टीको [[तानाशाही]] स्थापना भयो। स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरूलाई क्रूरतापूर्वक समाप्त पारे र दमन गरे। यस कारण सोभियत सङ्घलाई लोकतन्त्रको उल्लङ्घन गर्ने राज्यको रूपमा चिनियो। स्टालिनको मृत्यु पछि पनि, [[निकिता ख्रुश्चेभ|ख्रुश्चेभ]] र [[लियोनिद ब्रेझनेभ|ब्रेज्नेभ]]को शासनकालमा अधिनायकवादी प्रवृत्तिहरू कायम रह्यो। नागरिक स्वतन्त्रता, प्रशासन र विदेश यात्रामा प्रतिबन्धहरू जारी रहे। एक अर्थमा, जनभावनामाथि &quot;फलामको पर्दा&quot; राखिएको थियो।

&quot;[[सर्वहारावर्गको अधिनायकत्व|सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व]]&quot; को अर्थ नै सर्वहारा वर्गको हातमा शक्ति हुनुपर्छ भन्ने थियो। श्रमजीवी जनताको आधारभूत अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नु र राज्य नीति निर्माणमा उनीहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु समाजवादी प्रजातन्त्रको सार थियो। सोभियत सङ्घले यो प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने प्रयास गरेन। फलस्वरूप, &quot;सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व&quot; सर्वहारा वर्गमाथि राज्य र पार्टीको शीर्ष पदमा रहेका नेताहरूको अधिनायकत्वमा परिणत भयो। जनता राज्य र प्रणालीप्रति उदासीन भए। उनीहरूको उदासीनता र आक्रोश यस्तो स्तरमा पुग्यो कि जब प्रणाली समाप्त भयो, जनताको कुनै पनि वर्गबाट यसको बचाउमा एक आवाज पनि उठेन।

[[रुस|रुस]] भौगोलिक रूपमा विश्वको सबैभन्दा ठुलो राज्य मात्र थिएन, तर यसको जनसङ्ख्या पनि अदभूत बिबिधतायुक्त थियो। रुसी जारहरूले यो विशाल साम्राज्यलाई केन्द्रीय प्रशासन अन्तर्गत ल्याउन कुनै प्रयास गरेनन्, तर सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले यसलाई केन्द्रीकृत गर्ने प्रयास गरे, र यो जातीय विविधता सोभियत सङ्घको राष्ट्रिय एकता र अखण्डताको लागि खतरा बनी रह्यो। सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले यो जटिल समस्याको समाधान खोज्न सकेन। [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धको समयमा,]] पश्चिमी शक्तिहरूको प्रचारले यो चुनौतीलाई बढाउँदै लग्यो।

सोभियत साम्राज्यले आफ्नो प्रभावमा ल्याएपछि [[हङ्गेरी|हङ्गेरी]], [[पोल्यान्ड|पोल्यान्ड]], [[चेकोस्लोभाकिया]], [[रोमानिया]] आदि सबै पूर्वी देशहरूमा स्वतन्त्रताको चाहना सोभियत साम्राज्यको लागि चिन्ताको विषय बनेको थियो।

सोभियत सङ्घको कम्युनिस्ट पार्टीले अगाडि सारेका आर्थिक विकास र सामाजिक पुनर्निर्माणका उपायहरू असफल साबित भए। [[लिओन त्रोत्स्की|ट्रोटस्की]] जस्ता आलोचकहरूले धेरै पहिले स्टालिनका नीतिहरूलाई समाजवाद प्रति विश्वासघातको रूपमा निन्दा गरेका थिए र ख्रुश्चेभले पनि स्टालिन र स्टालिनवादको निन्दा गरेका थिए। ख्रुश्चेभको शासनकालमा, [[माओ त्सेतुङ|माओवादी]] चीनले पनि सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट क्रान्तिकारी राज्य हुन छोडेको र सुधारवादी, प्रतिक्रियावादी, अवसरवादी, सम्झौतावादी शक्ति बनेको आरोप लगाउन थालेको थियो। यसरी, सोभियत नेतृत्वले आफ्ना सहयोगीहरू, अन्य कम्युनिस्ट देशहरूको विश्वास गुमायो। यसलाई सामूहिक, राष्ट्रिय र क्रान्तिकारी हितभन्दा आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने रूपमा हेरिएको थियो। चाहे त्यो सोभियत-चीन विवाद होस् वा पूर्वी युरोपका कम्युनिस्ट देशहरूमा असन्तुष्टि, यी सबैले सोभियत कम्युनिस्टहरूलाई कमजोर बनाए।

सोभियत सङ्घको विघटनको लागि कम्युनिस्ट पार्टीको शीर्ष नेतृत्व पनि केही हदसम्म जिम्मेवार थियो। सोभियत सङ्घमा पार्टी र राज्य बीच कुनै भिन्नता नभएकोले, पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व उनीहरूसँगै रह्यो। पार्टी नेतृत्व आफ्नो विशेषाधिकार प्राप्त जीवनशैली, नातावाद र भ्रष्ट अभ्यासहरूका लागि कुख्यात भयो। फलस्वरूप, सोभियत नेताहरूले जनताका लागि आदर्शको रूपमा आफ्नो भूमिका गुमाए।

=== आर्थिक सङ्कट ===
[[आर्थिक विकास|आर्थिक विकासको]] सन्दर्भमा, सैन्य र रणनीतिक क्षेत्रमा सोभियत उपलब्धिहरू अमेरिकीहरूको बराबर र कहिलेकाहीँ उछिनेको देखिए पनि, यी उपलब्धिहरूले सोभियत सङ्घको आर्थिक वृद्धि दरलाई उल्लेखनीय रुपमा पछि पार्‍यो। वास्तवमा, उन्नत अनुसन्धानको लागि प्रतिस्पर्धा, हतियार उत्पादनमा अत्यधिक खर्च, र आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्न अन्य देशहरू (अफगानिस्तान, प्यालेस्टाइन) को आन्तरिक समस्याहरूमा हस्तक्षेपले सोभियत सङ्घको अर्थतन्त्रको पतन निम्त्यायो। यसबाहेक, पूर्वी युरोपमा स्थापित समाजवादी राज्यहरूलाई आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्नु सोभियत सङ्घको नैतिक जिम्मेवारी थियो। यसबाहेक, नयाँ स्वतन्त्र देशहरूको अर्थतन्त्रलाई अमेरिकी शिविरमा पर्नबाट रोक्न आर्थिक सहयोग प्रदान गर्नु यसको नीति थियो। यी सबै कारणहरूले सोभियत सङ्घको आर्थिक पतन निम्त्यायो।

१९७० देखि १९८५ सम्म सोभियत सङ्घको वृद्धि दर १०% ले घट्यो। मेसिनरी र उपकरण निर्यातको हिस्सा घट्यो। कृषि र औद्योगिक उत्पादनमा गिरावट आयो। फलस्वरूप, उपभोग्य वस्तुहरूको लागि लामो लाइनहरू बन्न थाले, र नागरिकहरूको जीवनस्तर घट्यो। यसरी, औसत उपभोक्ताको लागि अभाव सामान्य कुरा हुन थाल्यो।

शीतयुद्धको समयमा पश्चिमी प्रचार कम्युनिस्ट प्रणाली उत्पादन र वितरण दुवैमा पूर्ण असफल भएको प्रमाणित गर्नमा केन्द्रित थियो। अभावको यो वातावरण, बढ्दो उपभोक्ता असन्तुष्टि, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अभाव र मानव अधिकार उल्लङ्घनले सोभियत प्रणालीलाई अझ चर्काएको थियो।

संयुक्त राज्य अमेरिकासँग [[परमाणु निर्मित अस्त्र-शस्त्रों|आणविक हतियारमा]] प्रतिस्पर्धा गर्ने महत्वाकांक्षाले सोभियत सङ्घको अर्थतन्त्रमा ठुलो बोझ ल्यायो। राष्ट्रपति रेगनको नेतृत्वमा घोषणा गरिएको [[स्टार वार्स परियोजना|स्टार वार्स परियोजनालाई]] रद्द गर्न, सोभियत सङ्घले आफ्नो रक्षा बजेटमा भारी वृद्धि गर्नुपर्‍यो। सोही समयमा, सोभियत सङ्घले [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तानमा]] सैन्य हस्तक्षेप गर्‍यो। यो हस्तक्षेपले सोभियत सङ्घमा आर्थिक बोझ मात्र थपेन तर यसलाई अलोकप्रिय पनि बनायो। यसले सोभियत सङ्घलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा पूर्ण रूपमा एक्लो बनायो।

त्यही समयमा, पूर्वी युरोपमा कम्युनिस्ट सोभियत साम्राज्यलाई चुनौती दिँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन सुरु भयो। पोल्यान्डमा, सैन्य सङ्गठन &quot; [[सॉलिडेटरी|सोलिडारिटी&quot; ले]] आफ्नो देशको कम्युनिस्ट पार्टी विरुद्ध लडिरहेको थियो, र [[रोमानिया|रोमानियामा]], [[चेचेस्क्यू|चाउसेस्कुको]] भ्रष्ट शासनलाई समर्थन गर्न गाह्रो हुँदै गइरहेको थियो। यी परिस्थितिहरूमा मिखाइल गोर्बाचेभले सत्ता ग्रहण गरे।

=== गोर्बाचेभ र उनका नीतिहरू ===
[[चित्र:Mikhail_Gorbachev_1987.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|305x305पिक्सेल|मिखाइल गोर्बाचेभ]]
मिखाइल गोर्बाचेभ ११ मार्च १९८५ मा पोलिटब्युरोद्वारा महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको चयन उनका पूर्ववर्ती कोन्स्टान्टिन चेर्नेन्कोको ७३ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको चार घण्टाभन्दा बढी समयपछि भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |title=Chernenko is Dead in Moscow at 73; Gorbachev Succeeds Him and Urges Arms Control and Economic Vigor |work=द न्युयोर्क टाइम्स|date=12 March 1985 |access-date=5 October 2020 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008023935/https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/chernenko-dead-moscow-73-gorbachev-succeeds-him-urges-arms-control-economic.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ५४ वर्षीय गोर्बाचेभ पोलिटब्युरोका सबैभन्दा कान्छा सदस्य थिए। महासचिवको रूपमा उनको प्रारम्भिक लक्ष्य स्थिर सोभियत अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु थियो। त्यसो गर्न अन्तर्निहित राजनीतिक र सामाजिक संरचनाहरूमा सुधार आवश्यक पर्ने उनले महसुस गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 March 2009 |title=Михаил Сергеевич Горбачёв (Mikhail Sergeyevičh Gorbačhëv) |url=http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111111753/http://www.archontology.org/nations/ussr/ussr_state/gorbachev.php |archive-date=11 November 2019 |access-date=3 April 2009 |publisher=Archontology}}&lt;/ref&gt; सुधारको सुरुवात ब्रेज्नेभ-युगका वरिष्ठ अधिकारीहरूको कर्मचारी परिवर्तनबाट सुरु भयो जसले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनमा बाधा पुर्‍याउन सक्थे।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrere D'Encausse |first1=Helene|title=The End of the Soviet Empire: The Triumph of the Nations|url=https://archive.org/details/endofsovietemp00carr |url-access=registration |date=1993|publisher=BasicBooks |location=New York|isbn=978-0-465-09812-5|page=[https://archive.org/details/endofsovietemp00carr/page/16 16]|edition=English |translator-first= Franklin|translator-last= Philip}}&lt;/ref&gt; २३ अप्रिल १९८५ मा, गोर्बाचेभले दुई कार्यकर्ता, येगोर लिगाचेभ र निकोलाई रिज्कोभलाई पूर्ण सदस्यको रूपमा पोलिटब्यूरोमा ल्याए। उनले केजीवी प्रमुख भिक्टर चेब्रिकोभलाई उम्मेदवारबाट पूर्ण सदस्यमा पदोन्नति गरेर र रक्षामन्त्री मार्शल सर्गेई सोकोलोभलाई पोलिटब्यूरोको उम्मेदवारको रूपमा नियुक्त गरेर &quot;शक्तिशाली&quot; मन्त्रालयहरूलाई अनुकुल बनाए।
गोर्बाचेभको सुधारले ल्याएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताले सोभियत सङ्घ भित्र राष्ट्रवादी आन्दोलन र जातीय विवादहरूलाई अभिव्यक्त गर्न र प्रमुख राजनीतिक आन्दोलनहरूमा बढ्न छुट दियो।{{Sfnp|Beissinger|2009|pages=5–6}} यसले अप्रत्यक्ष रूपमा १९८९ को क्रान्तिहरूको नेतृत्व पनि गर्‍यो जसमा वार्सा सम्झौताको सोभियत-समर्थित समाजवादी शासनहरू शान्तिपूर्ण (रोमानियाको उल्लेखनीय अपवाद बाहेक) रूपमा ढालिए।,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |title=Gorbachev's role in 1989 turmoil |work=बिबिसी न्युज |date=1 April 2009 |access-date=30 March 2013 |archive-date=9 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409121205/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7972755.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यस घटनाले गोर्बाचेभमाथि सोभियत सङ्घका घटक गणराज्यहरूका लागि बढी प्रजातन्त्र र स्वायत्तता लागु गर्न दबाब बढायो। गोर्बाचेभको नेतृत्वमा, १९८९ मा सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीले नयाँ केन्द्रीय व्यवस्थापिका, जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेस मा सीमित प्रतिस्पर्धात्मक चुनावहरू सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |title=The Gorbachev Plan: Restructuring Soviet Power |work=The New York Times |date=30 June 1988 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516202450/http://www.nytimes.com/1988/06/30/world/the-gorbachev-plan-restructuring-soviet-power.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ((यद्यपि अन्य राजनीतिक दलहरूमाथिको प्रतिबन्ध १९९० सम्म हटाइएको थिएन)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |title=The Third Russian Revolution; Transforming the Communist Party |work=द न्युयोर्क टाइम्स |date=8 February 1990 |access-date=30 March 2013 |archive-date=16 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516201709/http://www.nytimes.com/1990/02/08/opinion/the-third-russian-revolution-transforming-the-communist-party.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

रूसको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न र साम्यवादलाई सकारात्मक रूपमा बलियो बनाउन, गोर्बाचेभले उस्कोरेनी (त्वरण), पेरेस्ट्रोइका (पुनर्संरचना), र ग्लासनोस्त (खुलापन) भनेर चिनिने आफ्ना विशिष्ट नीतिहरूको घोषणा गरे।&lt;ref name=&quot;m446&quot;&gt;{{Cite web |title=Gorbachev and Perestroika |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/gorbachev |access-date=16 April 2026 |website=Short History |ref={{sfnref|Short History}}}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभको उद्देश्य यी अवधारणाहरू मार्फत सोभियत प्रणालीलाई आमूल रूपान्तरण गर्नु थियो। उनको प्रयास नयाँ परिवर्तनहरू ल्याएर साम्यवादको जग प्रदान गर्नु थियो। त्यसैले, उनको परिवर्तनलाई दोस्रो सोभियत क्रान्तिको आगमनको प्रतीकात्मक मानिन्छ।

=== उस्कोरेनी ===
गोर्बाचेभका अनुसार, तत्कालीन सोभियत अर्थतन्त्र कम गुणस्तरका सामानहरू, अदक्षता र प्रतिस्पर्धाको अभावबाट पीडित थियो। जनतालाई प्रदान गरिने सामान र सेवाहरू र उनीहरूले माग गरेका सामान र सेवाहरू बीच अन्तर थियो। यसरी, उस्कोरेनी अर्थतन्त्रको संरचनालाई यस्तो तरिकाले रूपान्तरण गर्नेछ जसले जनताको आवश्यकताहरूको सन्तुष्टिलाई अझ गतिशील, कुशल र सामाजिक रूपमा उन्मुख बनाउनेछ भन्ने विश्वास गरिएको थियो। यसले अधिक स्रोतहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा दक्षता बढाएर उत्पादन बढाउन जोड दियो।

=== पेरेस्त्रोइका ===
पेरेस्त्रोइकाको अर्थ पुनर्गठन वा पुनर्संरचना हो। यसको माध्यमबाट, समाजमा सुधार ल्याउने संकल्प गरिएको थियो जसले पुरानो कठोरताहरूको अन्त्य गर्नेछ र मानव आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्नेछ।&lt;ref name=&quot;m521&quot;&gt;{{Cite web |title=Google Books |url=https://www.google.co.in/books/edition/Samyavad_Ko_Chunotiya_lkE_okn_dks_pqukSf/y6c2KYkSpVsC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;pg=PA76&amp;printsec=frontcover |access-date=16 April 2026 |website=Google |ref={{sfnref|Google}}}}&lt;/ref&gt; यसरी, यो नयाँ समाजतर्फ अघि बढ्ने प्रक्रिया थियो। पेरेस्ट्रोइकामा निम्न समावेश थिए:

(१) सामाजिक-आर्थिक प्रगतिलाई तीव्र पार्ने।

(२) समाजको व्यापक लोकतान्त्रिकरण ल्याउन।

(३) लोकतान्त्रिक विकेन्द्रीकरण हासिल गर्न।

(४) व्यक्तिको नैतिक र आध्यात्मिक विकास गर्न।

(५) समाजका कुरीतिहरूको पर्दाफास गर्ने।

यसरी, पेरेस्त्रोइकाको उद्देश्य एउटा यस्तो समाजको विस्तार गर्नु थियो जहाँ मानवीय मर्यादा र गौरव केन्द्रमा हुन्छ र मानवीय मूल्यमान्यताको सम्मान गरिन्छ।

गोर्बाचोभले पेरेस्त्रोइकाको अन्तर्गत, कृषि क्षेत्र, पट्टा र सम्झौतामा सुधार मार्फत निजी खेतीलाई प्रोत्साहित गरे। कृषिमा, सामूहिक संस्थाहरू भन्दा सहकारी संस्थाहरूलाई बढी महत्त्व दिइयो किनभने यसमा, व्यक्तिको काम गर्ने प्रेरणा रहिरहन्छ। त्यसैगरी, उपभोक्ता उद्योगहरू विकास गरियो, ज्याला उत्पादकत्वसँग जोडियो र दक्ष कामदारहरूलाई उच्च तलब र सुविधा प्रदान गरियो। त्यसैगरी, प्रविधि र लगानीसँग सम्बन्धित नीतिमा परिवर्तन ल्याएर, अर्थतन्त्रलाई गहिरो संरचनात्मक रूपमा पुनर्संरचना गर्ने प्रयास गरियो। अर्थतन्त्रलाई स्थिरताबाट बाहिर निकालेर बलियो र द्रुत विकासको बाटोमा राख्ने प्रयास गरियो।

पेरेस्त्रोइका मार्फत, गोर्बाचेभले सोभियत सङ्घलाई नयाँ समाजतर्फ डोऱ्याउन खोजे। उनले लेनिनको विचारधारामा आधारित यो नयाँ समाजको पुनर्निर्माण गर्ने उद्देश्य राखे। यी नीतिहरूको यथास्थितिवादीहरूले व्यापक रूपमा विरोध गरे।

=== ग्लासनोस्त ===
ग्लासनोस्तको अर्थ &quot;खुलापन&quot; हो। ग्लासनोस्तको माध्यमले खुला बहस लाई प्रोत्साहन दिइयो जसबाट लोकतन्त्रको शक्तिलाई बलियो बनोस्। गोर्बाचेभले जोड दिए कि ग्लासनोस्त योजना र प्रशासनका सबै पक्षहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ, र देश भित्र क्षेत्रीय, आर्थिक, जातीय, युवा, वातावरणीय, सामाजिक र अन्य मुद्दाहरूमा खुला बहस गरिनुपर्छ, ताकि जनताको वास्तविक र सटीक विचारहरू पत्ता लगाउन सकियोस्। गोर्बाचेभले यो पनि भने कि हामीलाई हावा जति चाहिँन्छ त्यति नै ग्लासनोस्त पनि चाहिँन्छ। ग्लासनोस्त मार्फत, समाजवादले लोकतन्त्रको बाटोमा लाग्नु थियो। वास्तवमा, पेरेस्ट्रोइकाको व्यापक अवधारणा, जसले सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपान्तरण खोज्यो, र मानिसहरूले भाग लिएको समाजको पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो, ग्लासनोस्ट वा खुलापन आवश्यक थियो। यसैले यो भनिएको थियो कि ग्लासनोस्ट बिना, पेरेस्ट्रोइका र लोकतन्त्र थिएन। ग्लासनोस्टको प्रक्रिया वास्तवमा चुनौतीपूर्ण थियो किनभने बन्द समाज खुला ठाउँमा बस्न अभ्यस्त थिएन।

; &lt;nowiki&gt;गोर्बाचेभको नीतिका परिणामहरू:&lt;/nowiki&gt;

१. ग्लासनोस्त र पेरेस्ट्रोइका केवल शब्द मात्र नभई परिवर्तनका प्रतीक बने। सोभियत समाजको हरेक कुनामा परिवर्तनले पकड जमाउन थाल्यो र राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरियो।

२. देशमा खुला बहस हुन थाल्यो। सोभियत जनताले बहुदलीय चुनावको नयाँ अनुभव प्राप्त गरे।

३. सोभियत नागरिकहरूलाई विदेश यात्रा र नागरिक आप्रवासनको स्वतन्त्रता दिइएको थियो।

४. विदेश नीतिमा परिवर्तन ल्याइयो र शीतयुद्धको सट्टा तनाव कम गर्नलाई महत्त्व दिइयो।

५. सुधार कार्यक्रमहरू मार्फत, सोभियत समाजलाई कडा अनुशासन र कठोर नीतिबाट मुक्त गरियो।

६. यो खुला बहस सोभियत सङ्घमा पनि दुरुपयोग गरिएको थियो, जहाँ मानिसहरूले यसलाई गुटबन्दी र साँघुरो स्वार्थलाई बढावा दिन प्रयोग गरे। यसैबीच, सोभियत सङ्घ गठन गर्ने गणतन्त्रहरूले बढी स्वायत्तताको माग गरे। केही गणतन्त्रहरूले पूर्ण स्वतन्त्रता पनि चाहेका थिए।

७. लोकतान्त्रिक तत्वहरू र कट्टरपन्थी कम्युनिस्टहरू बीचको रस्साकस्सीले प्रशासनलाई निष्क्रिय बनायो। पृथकतावाद हिंसात्मक रुपमा फैलियो, जसले सोभियत सङ्घलाई अराजकताको छेउमा पुर्‍यायो। अगस्ट १९९१ मा, केही कम्युनिस्ट नेताहरूले असफल विद्रोहको प्रयास गरे। फलस्वरूप, सोभियत सङ्घको विघटन तीव्र भयो, र यो अन्ततः विघटन भयो। गोर्बाचेभले राजीनामा दिए। डिसेम्बर १९९१ मा, सोभियत सङ्घको ठाउँमा १५ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरू देखा परे।

== १९९० ==

=== सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले पाँच गणराज्य गुमायो ===
७ फेब्रुअरी १९९० मा, सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिले पार्टीले राजनीतिक शक्तिमा आफ्नो [[एकाधिकार]] त्याग्नुपर्छ भन्ने गोर्बाचेभको सिफारिसलाई स्वीकार गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soviet Communist Party gives up monopoly on political power: This Day in History – 2/7/1990 |url=http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122002621/http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-communist-party-gives-up-monopoly-on-political-power |archive-date=22 January 2018 |access-date=23 June 2011 |publisher=History.com}}&lt;/ref&gt; १९९० मा, सोभियत सङ्घका सबै पन्ध्र घटक गणराज्यहरूले आफ्नो पहिलो प्रतिस्पर्धात्मक चुनाव सम्पन्न भयो, जसमा सुधारवादी र जातीय राष्ट्रवादीहरूले धेरै सिटहरू जिते। कम्युनिस्ट पार्टीले पाँच गणराज्यहरूमा चुनाव हार्‍यो: लिथुआनिया, मोल्डोभा, इस्टोनिया, लाटभिया, जर्जियामा

घटक गणराज्यहरूले आफ्ना राज्यको सार्वभौमिकता घोषणा गर्न थाले र मस्को केन्द्रीय सरकारसँग &quot;कानूनको युद्ध&quot; सुरु गर्‍यो; गणराज्यहरूले स्थानीय कानूनहरूसँग बाझिने सङ्घ-व्यापी कानूनलाई अस्वीकार गरे, आफ्नो स्थानीय अर्थतन्त्रमा नियन्त्रण कायम राखे, र सोभियत सरकारलाई कर तिर्न अस्वीकार गरे। लिथुआनियाले लिथुआनियाली पुरुषहरूलाई सोभियत सशस्त्र सेनामा अनिवार्य सेवा गर्नुपर्ने नियम अन्त्य गर्‍यो। यो द्वन्द्वले आपूर्ति प्रणाली अवरुद्ध हुँदा आर्थिक अव्यवस्था निम्त्यायो र सोभियत अर्थतन्त्रमा थप गिरावट आयो।&lt;ref name=&quot;Russia, The Tsarist and Soviet Legacy&quot;&gt;Acton, Edward (1995). ''Russia, The Tsarist and Soviet Legacy''. Longman Group Ltd. {{ISBN|0-582-08922-0}}.&lt;/ref&gt;

=== सोभियत सङ्घ र रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्य बीचको प्रतिस्पर्धा ===
४ मार्च १९९० मा, रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्यले रूसको जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसको लागि चुनाव गर्‍यो। [[बोरिस येल्तसिन]] ७२ प्रतिशत मत प्राप्त गर्दै निर्वाचित भए। &lt;ref&gt;Leon Aron, ''Boris Yeltsin: A Revolutionary Life''. HarperCollins, 2000. pp. 739–740.&lt;/ref&gt; २९ मे १९९० मा, येल्तसिन रुसी गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतको अध्यक्षमा निर्वाचित भए, यद्यपि गोर्बाचेभले रुसी प्रतिनिधिहरूलाई उनलाई मतदान नगर्न आग्रह गरेका थिए।

येल्तसिनलाई सर्वोच्च सोभियतका लोकतान्त्रिक र रूढिवादी सदस्यहरूले समर्थन गरेका थिए, जसले विकासशील राजनीतिक परिस्थितिमा शक्ति खोजेका थिए। रुसी गणराज्य र सोभियत सङ्घ बीच एक नयाँ शक्ति सङ्घर्ष देखा पर्‍यो। १२ जुन १९९० मा, रुसी गणराज्यको जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसले सार्वभौमिकताको घोषणापत्र घोषणा गर्‍यो। १२ जुलाई १९९० मा, येल्तसिनले २८औँ काङ्ग्रेसमा नाटकीय भाषणमा कम्युनिस्ट पार्टीबाट राजीनामा दिए।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/12/newsid_4493000/4493177.stm|title=1990: Yeltsin Resignation Splits Soviet Communists|date=12 July 1990|access-date=29 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023134854/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/12/newsid_4493000/4493177.stm|archive-date=23 October 2012|publisher=BBC News|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== बाल्तेली गणराज्यहरू ===
११-१३ जनवरी १९९० मा गोर्बाचेभको लिथुआनियाली राजधानी भिल्नियसको गरे। उनको भ्रमणले अनुमानित २५०,००० मानिसहरूको उपस्थिति रहेको स्वतन्त्रता समर्थक र्‍यालीलाई उत्तेजित बनायो। 

११ मार्चमा, लिथुआनियाली गणराज्यको नवनिर्वाचित संसदले भाइटौटास ल्यान्ड्सबर्गिसलाई आफ्नो अध्यक्षको रूपमा निर्वाचित गर्‍यो र &quot;लिथुआनिया राज्यको पुनर्स्थापनाको ऐन&quot;को घोषणा गर्‍यो, जसले लिथुआनियालाई सोभियत सङ्घबाट स्वतन्त्रता घोषणा गर्ने पहिलो सोभियत गणराज्य बनायो। मस्कोले &quot;जातीय रूसीहरूको अधिकार सुरक्षित गर्ने&quot; कारण देखाउँदै लिथुआनियामा सेनाहरू राखेर आर्थिक नाकाबन्दीको प्रतिक्रिया दियो।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bandelj|first=Nina|url=https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&amp;pg=PA41|title=From Communists to Foreign Capitalists: The Social Foundations of Foreign Direct Investment in Postsocialist Europe|date=2008|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-12912-9|page=41|access-date=11 October 2015|archive-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205849/https://books.google.com/books?id=RlhoP8snGTgC&amp;pg=PA41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

२५ मार्च १९९० मा, एस्टोनियाली कम्युनिस्ट पार्टीले छ महिनाको सङ्क्रमकाल पछि सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीबाट अलग हुने पक्षमा मतदान गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/03/26/world/upheaval-in-the-east-party-in-estonia-votes-split-and-also-a-delay.html|title=Upheaval in the East; Party in Estonia Votes Split and Also a Delay|date=26 March 1990|work=The New York Times|access-date=7 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701214430/http://www.nytimes.com/1990/03/26/world/upheaval-in-the-east-party-in-estonia-votes-split-and-also-a-delay.html|archive-date=1 July 2017|agency=Associated Press|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

३० मार्च १९९० मा, इस्टोनियाली सर्वोच्च परिषद्ले दोस्रो विश्वयुद्धदेखि इस्टोनियामा सोभियत नियन्त्रणलाई अवैध घोषणा गर्‍यो र गणतन्त्र भित्र राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको औपचारिक पुनर्स्थापनातर्फ प्रकृया सुरु गर्‍यो। 

३ अप्रिल १९९० मा, एडगर सविसार मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्ष (प्रधानमन्त्री बराबर)मा निर्वाचित भए , र चाँडै नै स्वतन्त्रता समर्थक मन्त्रिपरिषद् गठन भयो।

लाटभियाले ४ मे १९९० मा स्वतन्त्रताको पुनर्स्थापनाको घोषणा गर्‍यो। घोषणापत्रमा भनिएको थियो कि लाटभियाले दोस्रो विश्वयुद्धमा वास्तविक रूपमा आफ्नो स्वतन्त्रता गुमाएको भए तापनि, देश कानूनतः एक सार्वभौम देश बनेको थियो किनभने विलय असंवैधानिक र लाटभियाली जनताको इच्छा विपरीत थियो। घोषणापत्रमा यो पनि भनिएको थियो कि लाटभियाले सोभियत सङ्घसँगको आफ्नो सम्बन्ध १९२० को लाटभियन-सोभियत शान्ति सन्धिको आधारमा बनाउनेछ, जसमा सोभियत सङ्घले लाटभियाको स्वतन्त्रतालाई &quot;भविष्यका सबै समयका लागि&quot; अटूट मानेको थियो। अहिले मे ४ [[लात्भिया|लाटभिया]]मा राष्ट्रिय बिदा हो।

८ मे १९९० मा, एस्टोनियाली सोभियत गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतले स्वतन्त्र गणतन्त्र इस्टोनियाको १९३८ को संविधानको पुनर्स्थापनाको आधिकारिक घोषणा गर्दै एक कानून अपनायो।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 September 2019 |title=О символике эстонии Эстония |trans-title=About the symbolism of Estonia |url=http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906230101/http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |archive-date=6 September 2019 |website= |language=ru}}&lt;/ref&gt;

=== ककेशस ===

=== पश्चिमी गणराज्यहरू ===

=== मध्य एसियाली गणराज्यहरू ===

==१९९१==
===मस्कोको सङ्कट===
१४ जनवरी १९९१ मा, निकोलाई रिज्कोभले सोभियत सङ्घको प्रधानमन्त्री वा मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्षको पदबाट राजीनामा दिए र सोभियत सङ्घको नयाँ प्रधानमन्त्री मा भ्यालेन्टिन पाभलोभ बने। १७ मार्च १९९१ मा, सङ्घ-व्यापी जनमत सङ्ग्रहमा ७७.८५% मतदाताले सुधारिएको सोभियत सङ्घको अवधारणलाई समर्थन गरे।&lt;ref&gt;[http://soviethistory.org/index.php?page=subject&amp;SubjectID=1991march&amp;Year=1991&amp;Theme=4e6174696f6e616c6974696573&amp;navi=byTheme 1991: March Referendum] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330025028/http://soviethistory.org/index.php?page=subject&amp;SubjectID=1991march&amp;Year=1991&amp;Theme=4e6174696f6e616c6974696573&amp;navi=byTheme|date=30 March 2014}} SovietHistory.org&lt;/ref&gt; बाल्तेली गणराज्यहरू, आर्मेनिया, जर्जिया र मोल्डोभाले जनमत सङ्ग्रह बहिष्कार गरे साथै चेचेनो-इङ्गुशेतिया (रुस भित्रको एक स्वायत्त गणराज्य जसमा स्वतन्त्रताको तीव्र इच्छा थियो, र अहिले आफुलाई इच्केरिया भनेर चिनाउँछ) पनि बहिष्कार गरे।&lt;ref&gt;Charles King, ''The Ghost of Freedom: History of the Caucasus''&lt;/ref&gt; अन्य नौ गणराज्यहरूमा, बहुमत मतदाताहरूले सुधारिएको सोभियत सङ्घको अवधारणाको समर्थन गरे, जर्जियाली क्षेत्रहरू दक्षिण ओसेशिया र अबखाजियाकामा पनि सङ्घको निरन्तरताको पक्षमा पनि मतदान गरे।

===रसियाको प्रमुख बोरिस येल्तसिन===
[[चित्र:Борис_Николаевич_Ельцин-1_(cropped)_(cropped).jpg|अङ्गुठाकार|255x255पिक्सेल|[[बोरिस येल्तसिन]], रसियाको पहिलो प्रजातान्त्रिक निर्वाचित राष्ट्रपति]]
१२ जुन १९९१ मा, [[बोरिस येल्तसिन]] देशको पहिलो राष्ट्रपति चुनावमा ५७ प्रतिशत लोकप्रिय मतका साथ रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणराज्यको प्रमुख निर्वाचित भए, उनले गोर्बाचेभले रुचाएका उम्मेदवार &quot;निकोलाई रिज्कोभ&quot;लाई पराजित गरे, जसले १६ प्रतिशत मत प्राप्त गरे। येल्तसिन राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएपछि, रुसी गणराज्यले सोभियत सङ्घबाट आफुलाई स्वायत्त घोषणा गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|last=Hunt|first=Michael H.|isbn=9780199371020|page=321|oclc=907585907|date=2015|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; आफ्नो चुनावी अभियानमा, येल्तसिनले &quot;केन्द्रको तानाशाही&quot; को आलोचना गरे, तर [[बजार अर्थव्यवस्था|बजार अर्थतन्त्र]] लागु गर्ने वाचा भने दिएनन्।

=== ककेसस: जर्जिया ===
सोभियत सङ्घ-व्यापी जनमत सङ्ग्रहको प्रतिक्रियामा, ३१ मार्च १९९१ मा, जर्जियाली स्वतन्त्रताको विषयमा स्वतन्त्रता जनमत सङ्ग्रह आयोजना गरियो। दक्षिण ओसेटियन र अब्खाज अल्पसङ्ख्यकहरूले बहिष्कार गरे यो जनमत सङ्ग्रह बहिष्कार गरेका थिए। त्यस महिनाको सुरुमा भएको सोभियत सङ्घमा नै रहने भन्ने जनमत सङ्ग्रहमा उनीहरू उपस्थित थिए। ९९.५% जर्जियाली मतदाताले जर्जियाली स्वतन्त्रताको पुनर्स्थापनाको पक्षमा मतदान गरे जबकि ०.५% ले यसको विपक्षमा मतदान गरे। मतदान ९०.६% थियो।&lt;ref name=&quot;Cornell&quot;&gt;Cornell, Svante E., [http://www.silkroadstudies.org/new/inside/publications/0419dissertation.pdf ''Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus – Case in Georgia''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630141309/http://www.silkroadstudies.org/new/inside/publications/0419dissertation.pdf|date=30 June 2007}}. Department of Peace and Conflict Research, Report No. 61. p. 163. University of Uppsala, {{ISBN|91-506-1600-5}}.&lt;/ref&gt;

९ अप्रिल १९९१ मा, तिब्लिसीमा भएको नरसंहारको दुई वर्ष पछि र लिथुआनियाले पुनर्स्थापित स्वतन्त्रताको घोषणा गरेको एक वर्ष दुई महिना पछि, जर्जियाली सोभियत गणराज्यको सर्वोच्च परिषद्ले पूर्ण सत्रमा सोभियत सशस्त्र सेनाले प्रजातान्त्रिक गणतन्त्रलाई अपदस्त गरेको ७० वर्ष पछि, सोभियत सङ्घबाट जर्जियाको स्वतन्त्रताको औपचारिक पुनर्गठनको घोषणा गर्‍यो। जर्जियाले गरेको स्वतन्त्रताको यो ऐतिहासिक घोषणाले यसलाई सोभियत सङ्घबाट आधिकारिक रूपमा अलग हुने कोकेशियन गणराज्यहरूमध्ये पहिलो र समग्रमा अहिलेसम्म तेस्रो गणराज्य बनायो। 

=== बाल्तेली ===

===अगस्ट कु को प्रयास===
१९ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभका उपराष्ट्रपति गेनाडी यानायेभ, प्रधानमन्त्री भ्यालेन्टिन पावलोभ, रक्षामन्त्री दिमित्री याजोभ, केजीवी प्रमुख भ्लादिमिर क्र्युचकोभ र अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरूले &quot;राज्य आपतकाल सम्बन्धी समिति&quot; गठन गरेर सङ्घ सन्धिमा हस्ताक्षर हुनबाट रोक्नको लागि प्रयास गरे, जसले फोरोस, [[क्रिमिया|क्राइमिया]]मा बिदामा रहेका गोर्बाचेभलाई घरमै [[नजरबन्द]]मा राख्यो र उनको सञ्चार काट्यो। कू नेताहरूले राजनीतिक गतिविधि निलम्बन गर्ने र धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आपतकालीन आदेश जारी गरे।

त्यतिबेला रुसी सार्वभौमिकताको प्रतीकात्मक केन्द्र ह्वाइट हाउस (रुसी सङ्घको संसद र येल्तसिनको कार्यालय) को रक्षा गर्न हजारौँ मस्कोवासीहरू बाहिर निस्के। ट्याङ्कमाथिबाट भाषण दिएर कूको विरोध गर्ने येल्तसिनलाई पक्राउ गर्ने प्रयास गरे तर अन्ततः असफल भए।

तीन दिन पछि, २१ अगस्ट १९९१ मा, विद्रोह समाप्त भयो। आयोजकहरूलाई पक्राउ गरियो र गोर्बाचेभलाई राष्ट्रपतिको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो, यद्यपि उनको शक्ति धेरै कम भयो।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ostrovsky |first=Alexander Vladimirovich |url=https://books.google.com/books?id=XM1VywAACAAJ |title=Глупость или измена?: расследование гибели СССР |date=2011 |publisher=Crimean Bridge-9D |isbn=978-5-89747-068-6 |page=864 |language=ru |trans-title=Stupidity or Treason?: Investigation into the Death of the USSR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Андрей Грачев – к годовщине путча: 'Из Фороса Горбачев вернулся заложником Ельцина' |trans-title=Andrey Grachev – on the anniversary of the coup: 'Gorbachev returned from Foros as Yeltsin's hostage' |url=https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223085337/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=sobesednik.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223085337/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |date=23 December 2021 }}&lt;/ref&gt;

===अगस्ट-डिसेम्बर सङ्क्रमणकाल===
२४ अगस्ट १९९१ मा, गोर्बाचेभले सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिवको पदबाट राजीनामा दिए&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 1991 |title=Заявление М. С. Горбачева о сложение обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991) |trans-title=Statement by M. S. Gorbachev on the resignation of the duties of General Secretary of the CPSU (24 August 1991) |url=http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721014247/http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 |archive-date=21 July 2018 |access-date=24 November 2020 |website=www.illuminats.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; र सरकारमा रहेका सबै पार्टी एकाइहरू भंग गरे। सोही दिन, युक्रेनी गणतन्त्रको सर्वोच्च सोभियतले युक्रेनको स्वतन्त्रताको घोषणापत्र पारित गर्‍यो, जसमा सोभियत सङ्घबाट युक्रेनको स्वतन्त्रताको लागि राष्ट्रिय जनमत सङ्ग्रहको लागि आह्वान गरिएको थियो। पाँच दिन पछि, सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतले सोभियत क्षेत्रको सबै सोभियत कम्युनिस्ट पार्टी गतिविधि अनिश्चित कालका लागि निलम्बन गर्‍यो&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2013 |title=Постановление Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. N 2371-I 'О ситуации, возникшей в стране в связи с имевшим место государственным переворотом' |trans-title=Resolution of the Supreme Soviet of the USSR of 29 August 1991 N 2371-I 'On the situation that arose in the country in connection with the coup d'état' |url=http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |archive-date=7 December 2013 |website= |page=1 |language=ru}}&lt;/ref&gt;, जसले गर्दा सोभियत सङ्घमा कम्युनिस्ट शासनको प्रभावकारी अन्त्य भयो र देशमा बाँकी रहेको एकमात्र एकताकारी शक्तिलाई विघटन गरियो। गोर्बाचेभले सेप्टेम्बर ५ मा सोभियत सङ्घको राज्य परिषद् स्थापना गरे, जुन उनलाई र बाँकी गणतन्त्रका उच्च अधिकारीहरूलाई सामूहिक नेतृत्वमा ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। राज्य परिषद्लाई सोभियत सङ्घको प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने अधिकार पनि दिइएको थियो। प्रधानमन्त्री पदले कहिल्यै राम्रोसँग काम गरेन, यद्यपि इभान सिलायेभले सोभियत अर्थतन्त्रको सञ्चालन व्यवस्थापन समिति र अन्तर-गणतन्त्र आर्थिक समिति मार्फत पदभार ग्रहण गरे र द्रुत रूपमा घट्दो शक्तिहरू सहित सरकार गठन गर्ने प्रयास गरे।

१९९१ को अन्तिम त्रैमासिकमा सोभियत सङ्घ नाटकीय गतिमा पतन भयो। अगस्ट र डिसेम्बरको बीचमा, मुख्यतया अर्को विद्रोहको डरको कारणले १० गणतन्त्रहरू सङ्घबाट अलग भए,। सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्ममा, गोर्बाचेभसँग मस्को बाहिरका घटनाहरूलाई प्रभाव पार्ने क्षमता रहेन। उनलाई त्यहाँ पनि [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]]ले चुनौती दिए, जसले क्रेमलिन सहित सोभियत सरकारको बाँकी रहेको भाग नियन्त्रण गर्न थालेका थिए।

सोभियत सङ्घले ६ सेप्टेम्बर १९९१ मा बाल्तेली गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=20 January 2020 |title=Prof. Alpo Russi. About Recognition of Independence of Baltic States |url=https://www.vdu.lt/en/prof-alpo-russi-about-recognition-of-independence-of-baltic-states/ |work=[[Vytautas Magnus University]]}}&lt;/ref&gt; जर्जियाले सेप्टेम्बर ७ मा सोभियत सङ्घसँगको सबै सम्बन्ध तोड्यो। उसले बाल्तेली राज्यहरूको पृथकतालाई मान्यता दिँदा पनि सोभियत सङ्घले आफ्नो स्वतन्त्रतालाई किन मान्यता दिएन भन्ने &quot;पर्याप्त आधारभूत जवाफ&quot; प्राप्त नभएको उल्लेख गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cherian |first=Regi |date=6 September 2016 |title=September 7, 1991: Georgia revolts, cuts ties with USSR |url=https://gulfnews.com/today-history/september-7-1996-georgia-revolts-cuts-ties-with-ussr-1.1892039 |work=Gulf News}}&lt;/ref&gt; 

१७ सेप्टेम्बर १९९१ मा, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ महासभाको प्रस्ताव नम्बर ४६/४, ४६/५, र ४६/६ ले इस्टोनिया, लाटभिया र लिथुआनियालाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा सदस्यता दियो, जुन सुरक्षा परिषद्को प्रस्ताव नम्बर ७०९, ७१० र ७११ अनुरूप थियो र १२ सेप्टेम्बरमा मतदान बिना पारित भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resolutions adopted by the United Nations Security Council in 1991 |url=https://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719210549/http://www.un.org/en/sc/documents/resolutions/1991.shtml |archive-date=19 July 2017 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=46th Session (1991–1992) – General Assembly – Quick Links – Research Guides at United Nations Dag Hammarskjöld Library |url=http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830083857/http://research.un.org/en/docs/ga/quick/regular/46 |archive-date=30 August 2016 |access-date=17 June 2016 |work=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;

६ नोभेम्बरमा, येल्तसिन - जसले त्यतिबेलासम्म सोभियत सरकारको धेरैजसो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिइसकेका थिए - ले रुसी भूभागमा कम्युनिस्ट पार्टीका सबै गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाउने आदेश जारी गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 169 |trans-title=Decree of the President of the RSFSR dated 06.11.1991 No. 169 |url=http://kremlin.ru/acts/bank/385 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301170411/http://kremlin.ru/acts/bank/385 |archive-date=1 March 2021 |access-date=22 October 2020 |website=President of Russia |language=ru}}&lt;/ref&gt;

७ नोभेम्बर १९९१ सम्म, धेरैजसो अखबारहरूले 'पूर्व सोभियत सङ्घ' लाई उल्लेख गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|title=Pre-1917 Ghosts Haunt a Bolshevik Holiday|last1=Schmemann|first1=Serge|date=7 November 1991|work=The New York Times|access-date=21 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053646/http://www.nytimes.com/1991/11/07/world/pre-1917-ghosts-haunt-a-bolshevik-holiday.html?pagewanted=all|archive-date=22 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|बायाँ|अङ्गुठाकार|The [[State Emblem of the Soviet Union|state emblem of the Soviet Union]] and the СССР letters{{Efn|Russian acronym for &quot;USSR&quot;}} (top) in the façade of the [[Grand Kremlin Palace]] were replaced by five double-headed [[Coat of arms of Russia|Russian eagles]] (bottom) after the dissolution of the [[Soviet Union]], the eagles having been removed by the Bolsheviks after the revolution.]]
सोभियत सङ्घको पतनको अन्तिम चरण १ डिसेम्बर १९९१ मा सुरु भयो। त्यस दिन, &quot;युक्रेनी लोकप्रिय जनमत सङ्ग्रह&quot;मा युक्रेनका ९१ प्रतिशत मतदाताले अगस्टमा पारित स्वतन्त्रता घोषणालाई समर्थन गर्दै मतदान गरे र औपचारिक रूपमा सङ्घबाट अलग भयो। आर्थिक र राजनीतिक शक्तिमा रूसपछि दोस्रो स्थानमा रहेको युक्रेनको पृथकताले गोर्बाचेभले सीमित मात्रामा भए पनि सोभियत सङ्घलाई एकसाथ राख्ने झिनो सम्भावनालाई पनि समाप्त गर्‍यो। तीन स्लाभिक गणतन्त्रहरू, रुस, युक्रेन र बेलारुस (पहिले बेलोरुसिया) का नेताहरू सङ्घको सम्भावित विकल्पहरूबारे छलफल गर्न सहमत भए।

डिसेम्बर ८ मा, रुस, युक्रेन र बेलारुसका नेताहरूले पश्चिमी बेलारुसको बेलाभेजस्काया पुष्चामा गोप्य रूपमा भेटे र बेलाभेजा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त भएको घोषणा गर्‍यो र यसको स्थानमा कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (CIS) को गठनको घोषणा गर्‍यो। उनीहरूले अन्य गणतन्त्रहरूलाई पनि सिआइ.एस मा सामेल हुन आमन्त्रित गरे। गोर्बाचेभले यसलाई असंवैधानिक कू भने। यद्यपि, यस समयसम्ममा कुनै उचित विकल्प थिएन किनकी सम्झौताको प्रस्तावनामा भनिएझैँ, सोभियत सङ्घ अब &quot;अन्तर्राष्ट्रिय कानून र भूराजनीतिक वास्तविकताको विषयको रूपमा&quot; अस्तित्वमा थिएन। 

डिसेम्बर १० मा, युक्रेनको बिधायिका भेर्खोभना राडा &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Про ратифікацію Угоди про створення Співдружності Незалежних Держав |trans-title=On the ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States |url=https://zakon.rada.gov.ua/go/1958-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205855/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1958-12 |archive-date=24 January 2023 |access-date=20 June 2022 |website=Official website of the Parliament of Ukraine |language=uk}}&lt;/ref&gt; र बेलारुसको सर्वोच्च परिषद्ले &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РБ № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств от 10.12.1991 |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the Republic of Belarus No. 1296-XII On the ratification of the Agreement on the formation of the Commonwealth of Independent States dated 10.12.1991 |url=https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223192600/https://belzakon.net/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%91/1994/96572 |archive-date=23 December 2021 |access-date=23 December 2021 |website=belzakon.net |language=ru}}&lt;/ref&gt; सम्झौतालाई अनुमोदन गरेको थियो।  

डिसेम्बर १२ मा, रुसी सोभियत गणराज्य को सर्वोच्च सोभियतले बेलाभेझा सम्झौतालाई औपचारिक रूपमा अनुमोदन गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 December 1991 |title=Постановление ВС РСФСР от 12.12.1991 N 2014-I 'О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств' |trans-title=Resolution of the Supreme Council of the RSFSR of 12.12.1991 N 2014-I 'On ratification of the Agreement on the establishment of the Commonwealth of Independent States' |url=http://base.garant.ru/10164306/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113130902/http://base.garant.ru/10164306/ |archive-date=13 November 2020 |access-date=7 November 2020 |website=base.garant.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; १९२२ को सङ्घ सन्धिको निन्दा गर्‍यो,,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Постановление Верховного Совета РСФСР от 12.12.1991 № 2015-I – Сейчас.ру |url=https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075549/https://www.lawmix.ru/abrolaw/13907 |archive-date=25 January 2021 |access-date=7 November 2020 |website=www.lawmix.ru}}&lt;/ref&gt; र सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतबाट रुसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलायो। यस अनुमोदनको वैधानिकताले रुसी संसदका केही सदस्यहरूमा शंका उत्पन्न गर्‍यो, किनकि १९७८ को रुसी सोभियत गणराज्यको संविधान अनुसार यस कागजातको विचार जन प्रतिनिधिहरूको काङ्ग्रेसको विशेष क्षेत्राधिकारमा थियो।.&lt;ref name=&quot;sssr.net.ru&quot;&gt;{{Cite web |last1=Pribylovsky |first1=V. |last2=Tochkin |first2=Gr. |title=Кто и как упразднил СССР |trans-title=Who and how abolished the USSR |url=https://sssr.net.ru/denons.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126160310/http://sssr.net.ru/denons.html |archive-date=26 January 2021 |access-date= |website=sssr.net.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 April 2015 |title=Из СССР В СНГ: подчиняясь реальности. |trans-title=From the USSR to the CIS: submitting to reality. |url=http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |archive-date=3 April 2015 |website=www.n-discovery.spb.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403001152/http://n-discovery.spb.ru/news_full.php?id=379 |date=3 April 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бабурин С.Н. На гибель Советского Союза |trans-title=Baburin S.N. On the death of the Soviet Union |url=http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107165055/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |archive-date=2017-11-07 |access-date=2025-08-11 |website=www.ni-journal.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113055709/http://www.ni-journal.ru/archive/2006/n_506/38b39a96/39cf8ddd/ |date=2013-11-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sovross.ru&quot;&gt;{{Cite web |last=Voronin |first=Yu. M. |title=Беловежское предательство |trans-title=Belovezhskaya betrayal |url=http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812180933/http://www.sovross.ru/articles/555/9021/ |archive-date=2020-08-12 |access-date= |website=www.sovross.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002000157/https://sovross.ru/articles/555/9021/ |date=2022-10-02 }}&lt;/ref&gt; थप, सोभियत संविधानले गणतन्त्रलाई एकतर्फी रूपमा आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउन अनुमति दिएको थिएन।&lt;ref&gt;The Russian SFSR has constitutional right to &quot;freely secede from the Soviet Union&quot; ([[s:ru:Конституция РСФСР 1978 года (в редакции 1 ноября 1991 года)#Глава_7._РСФСР_–_союзная_республика_в_составе_СССР|art. 69 of the RSFSR Constitution]], [[s:ru:Конституция СССР (1977)/редакция 26 декабря 1990 года#Глава_8._СССР_–_союзное_государство|art. 72 of the USSR Constitution]]), but according to USSR laws [[s:ru:Закон о выходе союзной республики из СССР|1409-I]] (enacted on 3 April 1990) and [http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/loadfavorite.html?pid=6335703&amp;page=1&amp;para_id=2147483649 1457-I]{{dead link|date=May 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} (enacted on 26 April 1990) this can be done only by a referendum and only if two-thirds of all registered voters of the republic has supported that motion. No special referendum on the secession from the USSR was held in the RSFSR&lt;/ref&gt; यद्यपि, रुस वा क्रेमलिनमा कसैले पनि आपत्ति जनाएनन्। क्रेमलिनको कुनै पनि आपत्तिको कुनै प्रभाव पर्ने थिएन, किनकि सोभियत सरकारको बाँकी रहेको कुरा डिसेम्बर भन्दा धेरै अघि नै प्रभावकारी रूपमा निष्क्रिय बनाइएको थियो। धेरै वकिलहरू विश्वास गर्छन् कि १९२२ को सङ्घ सन्धिको निन्दा अर्थहीन थियो किनकि यो १९२४ मा सोभियत सङ्घको पहिलो संविधान अपनाएसँगै अमान्य भइसकेको थियो।।&lt;ref&gt;''Исаков В. Б.'' Расчленёнка. Кто и как развалил Советский Союз: Хроника. Документы. – М., Закон и право. 1998. – C. 58. –209 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Станкевич З. А.'' История крушения СССР: политико-правовые аспекты. – М., 2001. – C. 299–300&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лукашевич Д. А.'' Юридический механизм разрушения СССР. – М, 2016. – С. 254–255. – 448 с.&lt;/ref&gt; (१९९६ मा राजकीय डुमाले पनि उही अडान लिएको थियो)).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 April 1986 |title=Постановление Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 10 апреля 1996 года № 225-II ГД «Об Обращении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации &quot;К членам Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации&quot; |trans-title=Resolution of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation of 10 April 1996 No. 225-II GD &quot;On the Appeal of the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation &quot;To the members of the Federation Council of the Federal Assembly of the Russian Federation&quot; |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061236/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;link_id=16&amp;nd=102040638 |archive-date=26 October 2020 |access-date=22 October 2020 |language=ru}}&lt;/ref&gt; त्यस दिनको अन्तमा, गोर्बाचेभले पहिलो पटक आफु पद त्याग्ने विचार गरिरहेको सङ्केत गरे।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|title=Gorbachev is Ready to Resign as Post-Soviet Plan Advances|last=Schmemann|first=Serge|date=1991-12-13|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917211606/https://www.nytimes.com/1991/12/13/world/soviet-disarry-gorbachev-is-ready-to-resign-as-post-soviet-plan-advances.html|archive-date=2018-09-17|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt; सतहमा देखिदा, यो सबैभन्दा ठुलो गणराज्य औपचारिक रूपमा अलग भएको देखिन्थ्यो। यद्यपि, यो मामला होइन। बरु, रूसले स्पष्ट रूपमा बतायो यो कि सोभियत संविधानमा वर्णन गरिएको पृथकताको प्रक्रियालाई पालना गर्न आवश्यक छैन किनभने अब अस्तित्वमा नै नभएको देशबाट अलग हुन सम्भव छैन। 

१६ डिसेम्बर १९९१ मा, कजाख गणराज्य सोभियत सङ्घबाट औपचारिक रूपमा अलग हुने अन्तिम गणतन्त्र बन्यो, जसले गर्दा सोभियत सङ्घले न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्न सक्यो न त कुनै क्षेत्र नियन्त्रण गर्ने दाबी नै गर्न सक्यो (यद्यपि सोभियत दूतावासहरू अझै पनि अस्तित्वमा थिए)।&lt;ref&gt;{{cite web |date=22 October 2021 |title=Kazakhstan, Not Russia, Was the Last Republic to the Leave the USSR |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/kazakhstan-not-russia-was-last-republic-leave-ussr-195400}}&lt;/ref&gt;

डिसेम्बर १८ मा, सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियत (गणतन्त्र परिषद्) को माथिल्लो सदनले कमनवेल्थ अफ इन्डिपेन्डेन्ट स्टेट्स (राष्ट्रमण्डल)को निर्माण सम्बन्धी सम्झौतालाई स्वीकार गर्दै र तीव्र राजनीतिक तथा आर्थिक सङ्कटबाट बाहिर निस्कने बाटो प्रदान गर्न यसलाई विचार गर्दै एक विज्ञप्ति पारित गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Заявление Совета Республик Верховного Совета СССР от 18.12.1991 N 138-Н О поддержке Соглашения Республики Беларусь, РСФСР и Украины о создании Содружества Независимых Государств &amp;#124; ГАРАНТ |trans-title=Statement of the Council of the Republics of the Supreme Soviet of the USSR dated 18.12.1991 N 138-N On support for the Agreement of the Republic of Belarus, the RSFSR and Ukraine on the establishment of the Commonwealth of Independent States - GARANTEE |url=http://base.garant.ru/6334158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407115029/https://base.garant.ru/6334158/ |archive-date=7 April 2022 |access-date=20 June 2022 |website=base.garant.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;

गोर्बाचेभले येल्तसिनसँग भेट गरे र सोभियत सङ्घको विघटनको वास्तविकता स्वीकार गरे। सोभियत सङ्घको विघटन र औपचारिक रूपमा स्वतन्त्र राज्यहरूको राष्ट्रमण्डल स्थापना गर्ने उद्देश्यले अल्मा-अटा प्रोटोकलमा हस्ताक्षर भएको दिन, रुसी गणराज्यको सर्वोच्च सोभियतले रूसको कानूनी नाम &quot;रुसी सोभियत सङ्घीय समाजवादी गणतन्त्र&quot; बाट &quot;रुसी सङ्घ&quot; मा परिवर्तन गर्न एक विधान अपनायो। यस अनुसार रुस अब पूर्ण रूपमा सार्वभौम गैर-कम्युनिस्ट राज्य थियो। 

बेलाभेजा सम्झौताले सोभियत सङ्घलाई कानुनी रूपमा विघटन गरेको छ कि छैन भन्ने बारेमा शंकाहरू कायमै थिए, किनकि यसमा तीन गणराज्यले (रुस, बेलारुस, युक्रेन) मात्र हस्ताक्षर गरेका थिए।यद्यपि, डिसेम्बर २१ मा, जर्जिया बाहेक बाँकी १२ गणतन्त्रहरू मध्ये ११ का प्रतिनिधिहरूले अल्मा-अटा प्रोटोकलमा हस्ताक्षर गरे, जसले सोभियत सङ्घको विघटन पुष्टि गर्‍यो र औपचारिक रूपमा राष्ट्रमण्डल स्थापना गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ПРОТОКОЛ к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств, подписанному 8 декабря 1991 года в г. Минске Республикой Беларусь, Российской Федерацией (РСФСР), Украиной |trans-title=Protocol to the Agreement on the Creation of the Commonwealth of Independent States, signed on 8 December 1991 in г. Minsk Republic of Belarus, Russian Federation (РСФСР), Ukraine |url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 |archive-date=11 May 2015 |access-date=23 December 2021 |website=cis.minsk.by |language=ru}}&lt;/ref&gt; उनीहरूले गोर्बाचेभको राजीनामा पनि &quot;स्वीकार&quot; गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Посткремлевская жизнь правителей |trans-title=Post-Kremlin life of rulers |url=https://www.ng.ru/style/2000-01-06/1-162.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407115029/https://www.ng.ru/style/2000-01-06/1-162.html |archive-date=7 April 2022 |access-date=20 June 2022 |website=www.ng.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; सोभियत सङ्घको सशस्त्र सेनाको कमान्ड रक्षामन्त्री येभगेनी शापोश्निकोभलाई सुम्पिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Минобороны. Министерство обороны РФ |trans-title=Ministry of Defense. Ministry of Defense of the Russian Federation |url=http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225004736/http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml |archive-date=25 February 2020 |access-date=23 December 2021 |website=www.panorama.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ПРОТОКОЛ совещания Глав Независимых Государств |trans-title=MINUTES of the meeting of the Heads of Independent States |url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 |archive-date=11 May 2015 |access-date=23 December 2021 |website=cis.minsk.by |language=ru}}&lt;/ref&gt; यस क्षणमा पनि, गोर्बाचेभले अहिलेसम्म दृश्यबाट पछि हट्ने कुनै औपचारिक योजना बनाएका थिएनन्। यद्यपि, अब बहुमत गणतन्त्रहरूले सोभियत सङ्घ अब अस्तित्वमा छैन भन्ने कुरामा सहमति जनाएपछि, गोर्बाचेभले अपरिहार्यताको अगाडि झुके, सीबीएस न्यूजलाई भने कि उनले सीआईएस साँच्चै वास्तविकता हो भनेर देख्ने बित्तिकै राजीनामा दिनेछन्।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html|title=11 Soviet States Form Commonwealth Without Clearly Defining Its Powers|last=Clines|first=Francis X.|date=1991-12-22|work=The New York Times|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414022306/http://www.nytimes.com/1991/12/22/world/end-soviet-union-11-soviet-states-form-commonwealth-without-clearly-defining-its.html|archive-date=2017-04-14|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:RIAN_archive_469069_Final_session_of_the_Council_for_Nationalities_of_the_USSR_Supreme_Soviet.jpg|अङ्गुठाकार|सर्वोच्च सोभियतको माथिल्लो सदनले आफ्नो अन्तिम सत्रमा, २६ डिसेम्बर १९९१ मा सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त गर्ने मतदान गर्दै।]]
२५ डिसेम्बरको साँझ राष्ट्रिय टेलिभिजनमा प्रसारित भाषणमा, गोर्बाचेभले सोभियत सङ्घको राष्ट्रपतिको पदबाट राजीनामा दिए - वा, जसरी उनले भने, &quot;म यसद्वारा सोभियत समाजवादी गणतन्त्र सङ्घको अध्यक्ष पदमा मेरा गतिविधिहरू बन्द गर्दछु।&quot; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Заявление Президента СССР об отставке от 25 декабря 1991 г. |trans-title=Statement of resignation of the President of the USSR, 25 December 1991 |url=https://www.gorby.ru/userfiles/file/zayavleniem_ob_otstavke_prezidenta_sssr_m.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904230942/https://www.gorby.ru/userfiles/file/zayavleniem_ob_otstavke_prezidenta_sssr_m.pdf |archive-date=4 September 2021 |access-date=24 March 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt; उनले आफ्नो संस्था समाप्ति घोषणा गरे, र यसको सबै शक्तिहरू (जस्तै आणविक शस्त्रागारको नियन्त्रण)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента СССР от 25.12.1991 N УП-3162 |trans-title=Decree of the President of the USSR dated 25.12.1991 N UP-3 |url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19889.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412222644/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19889.htm |archive-date=12 April 2021 |access-date=24 March 2021 |website=www.libussr.ru |language=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412222644/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19889.htm |date=12 April 2021 }}&lt;/ref&gt; येल्तसिनलाई सुम्पे।

२५ डिसेम्बरको राति, मस्को समय अनुसार ७:३५ बजे, गोर्बाचेभ टेलिभिजनमा देखा परेपछि, सोभियत झन्डा तल झारियो &lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 December 1991 |title=С флагштока над Кремлем спущен советский флаг, поднят российский |trans-title=The Soviet flag is lowered from the flagpole over the Kremlin; the Russian flag is raised |url=https://www.interfax.ru/30years/800619 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101022148/https://www.interfax.ru/30years/800619 |archive-date=1 January 2022 |access-date=27 March 2023 |website=[[Interfax]] |language=ru}}&lt;/ref&gt; र ७:४५ बजे [[रूसको झन्डा|रुसी तिरंगा]] यसको ठाउँमा उठाइयो,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/12/26/world/end-of-the-soviet-union-on-moscow-s-streets-worry-and-regret.html|title=End of the Soviet Union; On Moscow's Streets, Worry and Regret|last=Clarity|first=James F.|date=26 December 1991|work=The New York Times|access-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302163000/https://www.nytimes.com/1991/12/26/world/end-of-the-soviet-union-on-moscow-s-streets-worry-and-regret.html|archive-date=2 March 2022|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt; जुन प्रतीकात्मक रुपमा सोभियत सङ्घको अन्त्यको प्रतीक थियो। आफ्नो बिदाइ शब्दहरूमा, गोर्बाचेभले घरेलु सुधारमा आफ्नो रेकर्डको बचाउ गरे, तर स्वीकार गरे, &quot;नयाँले काम सुरु गर्न समय पाउनु अघि पुरानो प्रणाली ध्वस्त भयो।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|last=Hunt|first=Michael H.|isbn=9780199371020|pages=323–324|oclc=907585907|year=2015|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; सोही दिन, [[अमेरिकाको राष्ट्रपति|संयुक्त राज्य अमेरिकाका राष्ट्रपति]] [[जर्ज एच डब्लू बुस|जर्ज एच. डब्लु. बुश]]ले बाँकी ११ गणतन्त्रहरूको स्वतन्त्रतालाई आधिकारिक रूपमा मान्यता दिँदै छोटो टेलिभिजन भाषण दिए।

गोर्बाचेवको भाषण र सोवियत झन्डाको ठाउँमा रुसी झन्डा फहराएपछि, एक गणितले सोवियत यूनियनको अन्त्य भयो। तर, सोभियत सङ्घको विघटनको अन्तिम कानुनी कदम डिसेम्बर २६ मा बयो, जब सोभियत सङ्घको सर्वोच्च सोभियतको माथिल्लो सदन, सोभियत अफ नेसनालिटिले बेलाभेजा सम्झौतालाई अनुमोदन गर्‍यो, जसले गर्दा सोभियत सङ्घको अस्तित्व समाप्त भयो।&lt;ref name=&quot;ReferenceC2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&amp;q=26+december+1991+ussr&amp;pg=PR5|title=Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis|isbn=9781563246371|last1=Brzezinski|first1=Zbigniew|last2=Brzezinski|first2=Zbigniew K.|last3=Sullivan|first3=Paige|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|access-date=7 October 2020|archive-date=24 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124205853/https://books.google.com/books?id=Vt5OLD3vp4UC&amp;q=26+december+1991+ussr&amp;pg=PR5|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (तल्लो सदन, सोभियत अफ युनियन, रुसी प्रतिनिधिहरूलाई फिर्ता बोलाउँदा डिसेम्बर १२ देखि काम गर्न असमर्थ थियो, कोरम बिना नै छोडियो).&lt;ref name=&quot;sssr.net.ru2&quot; /&gt; भोलिपल्ट येल्तसिन गोर्बाचेभको पूर्व कार्यालयमा सरे, ,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 July 2016 |title=Как меня хоронили |trans-title=How I was buried |url=http://www.novayagazeta.ru/society/66087.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727023444/http://www.novayagazeta.ru/society/66087.html |archive-date=27 July 2016 |website=Novaya Gazeta |language=ru}}&lt;/ref&gt; यद्यपि रुसी अधिकारीहरूले दुई दिन अघि नै सुइटलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिएका थिए। सोभियत सशस्त्र सेनाहरूलाई स्वतन्त्र राज्यहरूको राष्ट्रमण्डलको कमान्डमा राखिएको थियो, तर अन्ततः नयाँ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरूले यसलाई समाहित गरे, जसको ठुलो हिस्सा रुसी सङ्घको सशस्त्र सेना बन्यो। १९९१ को अन्त्यसम्ममा, रूसले नियन्त्रण नगरेका केही बाँकी सोभियत संस्थाहरूले सञ्चालन बन्द गरे, र स्वतन्त्र नयाँ गणतन्त्रहरूले केन्द्रीय सरकारको भूमिका ग्रहण गरे।

== सोभियत सङ्घको विघटनमा गोर्बाचेभको भूमिका ==
गोर्भाचोबको नीतिको कारण सोवियत सङ्घको केन्द्रीय सत्ता कमजोर भयो, फलस्वरूप सोवियत सङ्घमा केन्द्र विरूद्ध सङ्घर्ष गर्बे शक्ति हौसले बढ्दै गयो। गोर्बाचोबको नीतिले गणराज्यहरूको सोवियत सङ्घसँग अलग हुनलाई मान्यता दियो। फलस्वरूप हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै सोवियत सङ्घ के गणराज्य स्वतन्त्र भए र सोवियत सङ्घको विघटन भयो। यो गोर्भाचोबको नीतिहरूको नै परिणाम थियो कि सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको शक्तिमा निरन्तर ह्रास हुँदै गयो। फलतः सोवियत सङ्घलाई एकताको सूत्रमा बाध्ने सबैभन्दा ठुलो सम्पर्क सुत्रको शक्ति घट्दै गयो। यसको परिणाम कम्युनिस्ट बिरोधी शक्ति बढ्दै गयो।

अमेरिका र पाश्चात्य देशहरूले पनि सोवियत सङ्घलाई टोड्ने शक्तिलाई समर्थन गरे। परिणामस्वरूप यी शक्ति सोवियत सङ्घको एकतालाई खोक्रो बनाउँदै गए। गोर्बाच्योवले पूर्वी युरोपमा पनि साम्यवादको किल्लालाई पतन हुन नदिन कुनै प्रयास गरेनन्, बरु उनको नीतिको कारण पूर्वी युरोपमा साम्यवाद विरोधी शक्ति हावी भयो। चेकोस्लोवाकिया, रोमानिया, हंगरी, पूर्वी जर्मनीमा साम्यवादको पतम भयो र यो पतनले सोवियत सङ्घको [[महाशक्ति]]को छविलाई समाप्त गरिदियो।

सोभियत सङ्घको पतनको जिम्मेवारी गोर्बाचेभ एक्लैले लिन्छन् भन्न सजिलो छ। त्यसो गर्नु भनेको कुनै पनि व्यक्तिलाई ऐतिहासिक प्रवृत्ति भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण ठान्नु हो। गोर्बाचेभ यी ऐतिहासिक प्रवृत्तिहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्ने ऐना मात्र थिए, तर उनी आफैँ चकनाचुर भए। वास्तवमा, सोभियत सङ्घको विघटनको बीउ यसको स्थापनामा रोपिएको थियो। समाजवादी प्रणालीलाई दिगो बनाउन, देश भित्र समाजवादी मानवता र संस्कृति खेती गर्नु आवश्यक थियो, जुन कार्य सोभियत प्रणालीले हासिल गर्न असफल भयो। स्टालिनको शासनकालमा लगभग दुई दशकसम्म, सोभियत सङ्घको एकता केन्द्रीय सरकारको निर्दयी जबरजस्ती अनुशासनले मात्र कायम राखेको थियो। देशका विभिन्न भागहरूलाई साम्यवादको रक्षा गर्न राष्ट्रिय हित वा अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्वको नाममा बलिदान दिन बाध्य पारिएको थियो। यो त्यस्तो होइन कि असन्तुष्टि र क्रोध उत्पन्न भएन; यो केवल दमनकारी नीतिहरूले उनीहरूको आवाज अभिव्यक्तिलाई गाह्रो बनायो। गोर्बाचेभको उदार नीतिहरूले यो क्रोध व्यक्त गर्ने तरिका प्रदान गर्‍यो।

== सोभियत सङ्घको विघटनको प्रभाव ==
[[चित्र:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|दायाँ|अङ्गुठाकार|454x454पिक्सेल|पूर्वी ब्लक देशहरू]]

सोभियत सङ्घको विघटनले विश्व राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। सोभियत सङ्घ [[महाशक्ति]] रहेन, संयुक्त राज्य अमेरिका एकमात्र महाशक्तिको रूपमा रह्यो र विश्व एकध्रुवीय भयो। अमेरिकाले सम्पूर्ण विश्वमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्‍यो। सोभियत सङ्घको विघटनसँगै [[शीतयुद्ध]] स्वतः समाप्त भयो।
* पूर्वी युरोपेली देशहरूमा साम्यवादको अन्त्य भयो र बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली स्थापित भयो।
* सोभियत सङ्घको पतनले तेस्रो विश्वका देशहरूलाई गम्भीर रूपमा असर गर्‍यो, जसले सोभियत सङ्घबाट आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक सहयोग प्राप्त गरेका थिए। विघटित गणतन्त्रहरूले अब सहयोग प्रदान गर्ने क्षमता राखेनन्। यस सन्दर्भमा, तेस्रो विश्व नव-उपनिवेशवादको खतराको सामना गरिरहेको छ।
* विश्वमा बजार अर्थतन्त्रलाई बलियो भयो। लामो सनयसम्म दमन र नागरिक स्वतन्त्रतालाई कुल्चचेर शासन चलाउन सकिदैन भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो। यसले, फलस्वरूप, लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रवर्द्धन गर्‍यो।
=== आर्थिक गिरावट र अत्यधिक मृत्युदर ===
शीतयुद्धको अन्त्य पछिका दशकहरूमा, सोभियत सङ्घका पाँच वा छ वटा राज्यहरू मात्र पश्चिमका धनी पूँजीवादी राज्यहरूमा सामेल हुने बाटोमा छन्, र धेरैजसो पछि परेका छन्, केही यति हदसम्म कि साम्यवादको अन्त्य हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थामा पुग्न ५० वर्षभन्दा बढी समय लाग्नेछ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ghodsee|first=Kristen|date=2017|title=Red Hangover: Legacies of Twentieth-Century Communism|url=https://www.dukeupress.edu/red-hangover|publisher=[[Duke University Press]]|pages=63–64|isbn=978-0822369493|author-link=Kristen Ghodsee|access-date=4 August 2018|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207032254/https://www.dukeupress.edu/red-hangover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1080/05775132.2015.1012402| title =After the Wall Fell: The Poor Balance Sheet of the Transition to Capitalism| journal =[[Challenge (economics magazine)|Challenge]]| volume = 58| issue = 2| pages =135–138| year = 2015| last1 =  Milanović | first1 = Branko| s2cid =153398717|author-link=Branko Milanović}}&lt;/ref&gt; २०११ सम्म, पूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूको अनुभव मिश्रित थियो, केहीले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको गणितले सुधार गरेका थिए भने केहीले सुधार गरेका थिएनन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=End of the USSR: visualising how the former Soviet countries are doing, 20 years on {{!}} Russia {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |access-date=21 January 2021 |website=amp.theguardian.com |date=17 August 2011 |archive-date=28 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128064905/https://amp.theguardian.com/news/datablog/2011/aug/17/ussr-soviet-countries-data |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

सोभियत सङ्घ पछिका राष्ट्रहरूमा जिडिपी मा उल्लेखनीय गिरावट आएको थियो र औसतमा लगभग ५१% थियो। १९९० देखि २००० सम्म, जिडिपी मा गिरावट निम्नानुसार थियो:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dabrowski |first=Marek |date=2022-07-29 |title=Thirty years of economic transition in the former Soviet Union: Macroeconomic dimension |url=https://rujec.org/article/90947/ |journal=Russian Journal of Economics |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=95–121 |doi=10.32609/j.ruje.8.90947 |issn=2405-4739|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

* आर्मेनियामा ६३%
* अजरबैजानमा ६०%
* बेलारुसमा ३५%
* इस्टोनियामा ३५%
* जर्जियामा ७८%
* काजाकिस्तानमा ४१%
* किर्गिस्तानमा ५०%
* लाटभियामा ५१%
* लिथुआनियामा ४४%
* मोल्डोभामा ६३%
* रूसमा ४०%
* ताजिकिस्तानमा ५०%
* तुर्कमेनिस्तानमा ४८%
* युक्रेनमा ५९%

सोभियत सङ्घको पतन पछि शान्तिकालमा रूसले औसत आयुमा रेकर्ड गरिएको इतिहासमा सबैभन्दा ठुलो गिरावट अनुभव गर्यो।&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ciment|first=James|date=1999-08-21|title=Life expectancy of Russian men falls to 58|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1116380/|journal=BMJ : British Medical Journal|pages=468}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Men|first=Tamara|last2=Brennan|first2=Paul|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Zaridze|first4=David|date=2003-10-25|title=Russian mortality trends for 1991-2001: analysis by cause and region|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC259165/|journal=BMJ : British Medical Journal|volume=327|issue=7421|pages=964}}&lt;/ref&gt; ९० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत सङ्घको पतन पछि गरिबी आकाशियो। गरिबीको रेखामुनि बाँच्ने मानिसहरूको सङ्ख्या १९८७-८८ मा ३% बाट २०% वा लगभग ८ करोड ८० लाख पुगेको थियो।&lt;ref name=&quot;:RSE&quot;&gt;{{Cite journal|last=Izyumov|first=Alexei|date=2010|title=Human Costs of Post-communist Transition: Public Policies and Private Response|url=https://www.jstor.org/stable/41288494|journal=Review of Social Economy|volume=68|issue=1|pages=93–125}}&lt;/ref&gt; Only 4% of the region lived on $4 a day or less but by 1994 this number skyrocketed to 32%.&lt;ref name=&quot;:BMJ&quot; /&gt; पूर्वी ब्लकको पतन पछि अपराध, मदिरा सेवन, लागुपदार्थको प्रयोग र आत्महत्या सबै आकाशिएको थियो।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:RSE&quot; /&gt;

अर्थशास्त्री स्टीवन रोजफिल्डले सन् २००१ मा गरेको एक अध्ययनमा, उनले गणना गरे कि १९९० देखि १९९८ सम्म रूसमा ३४ लाख अकाल मृत्यु भएको थियो, जसको लागि उनी आंशिक रूपमा वाशिंगटन सहमतिसँगै आएको &quot;[[सक थेरापी]]&quot; लाई दोष दिन्छन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Rosefielde|first1=Steven|date=2001 |title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53 |issue=8 |pages=1159–1176|doi= 10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}&lt;/ref&gt; २०१७ को एक अध्ययनले अनुमान गरेको छ कि समग्रमा ७० लाख अकाल मृत्यु शक थेरापीको परिणामस्वरूप भएको थियो।&lt;ref name=&quot;AzarovaEtAl2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Azarova |first1=Aytalina |last2=Irdam |first2=Darja |last3=Gugushvili |first3=Alexi |last4=Fazekas |first4=Mihaly |last5=Scheiring |first5=Gábor |last6=Horvat |first6=Pia |last7=Stefler |first7=Denes |last8=Kolesnikova |first8=Irina |last9=Popov |first9=Vladimir |last10=Szelenyi |first10=Ivan |last11=Stuckler |first11=David |last12=Marmot |first12=Michael |last13=Murphy |first13=Michael |last14=McKee |first14=Martin |last15=Bobak |first15=Martin |date=2017-05-01 |title=The effect of rapid privatisation on mortality in mono-industrial towns in post-Soviet Russia: a retrospective cohort study |journal=The Lancet Public Health |language=English |volume=2 |issue=5 |pages=e231–e238 |doi=10.1016/S2468-2667(17)30072-5 |issn=2468-2667 |pmid=28626827|pmc=5459934 }}&lt;/ref&gt;

===सोभियत पश्चात् का द्वन्द ===
===चीन===
चीन-सोभियत विभाजन पछि दशकौंको तिक्तता पछि, १९८९ मा गोर्बाचेभले सोभियत संघको भ्रमण गरेपछि जनवादी गणतन्त्र चीनले सोभियत संघसँग क्रमिक सम्बन्ध स्थापित गर्‍यो। त्यसपछि, १९९१ मा सीमा सन्धिको सीमाङ्कन गरियो, र उनीहरूले २००१ मा असल छिमेकी र मैत्रीपूर्ण सहयोग सन्धिमा हस्ताक्षर गरे, जुन जुन २०२१ मा थप पाँच वर्षको लागि नवीकरण गरियो।&lt;ref&gt;{{cite web |date=2021-06-28 |title=Russia, China extend friendship and cooperation treaty – Kremlin |url=https://www.reuters.com/world/china/russia-china-extend-friendship-cooperation-treaty-kremlin-2021-06-28/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222535/https://www.reuters.com/world/china/russia-china-extend-friendship-cooperation-treaty-kremlin-2021-06-28/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt; दुवै देश १९९६ मा स्थापित [[साङ्घाई सहयोग सङ्गठन|सांघाई सहयोग संगठन]]का सदस्य हुन्।

सन् २०१३ मा चिनियाँ नेता [[सि जिनपिङ|सी जिनपिङ]]को मस्कोको राजकीय भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा, रूसी राष्ट्रपति [[भ्लादिमिर पुटिन]]ले दुई राष्ट्रहरू विशेष सम्बन्ध निर्माण गरिरहेका छन् भनी टिप्पणी गरे।  &lt;ref&gt;{{cite web |title=AFP: Chinese leader Xi, Putin agree key energy deals |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130411013534/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jI8_kZmr2INskAt4erPYLeDxW9Zw?docId=CNG.456411c08037199e9bc2690b1b0726fa.211 |archive-date=2013-04-11}}&lt;/ref&gt; दुई देशहरूले सैन्य, आर्थिक र राजनीतिक रूपमा घनिष्ठ सम्बन्धको आनन्द उठाएका छन्, साथै विभिन्न विश्वव्यापी मुद्दाहरूमा एकअर्कालाई समर्थन गरिरहेका छन्।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/weary-russia-tries-to-avoid-entanglement-in-u-s-china-spat-11592654401|title=Weary Russia Tries to Avoid Entanglement in U.S.-China Spat|last1=Trofimov|first1=Yaroslav|date=2020-06-20|work=The Wall Street Journal|access-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210223317/https://www.wsj.com/articles/weary-russia-tries-to-avoid-entanglement-in-u-s-china-spat-11592654401|archive-date=10 December 2022|last2=Grove|first2=Thomas|language=en-US|issn=0099-9660|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thediplomat.com/2016/12/behind-china-and-russias-special-relationship/|title=Behind China and Russia's 'Special Relationship'|last1=Bob Savic|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=4 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222538/https://thediplomat.com/2016/12/behind-china-and-russias-special-relationship/|archive-date=10 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/06/china-and-russia-sign-military-cooperation-roadmap/|title=China and Russia Sign Military Cooperation Roadmap|last1=DD Wu|work=The Diplomat|access-date=4 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129044838/https://thediplomat.com/2017/06/china-and-russia-sign-military-cooperation-roadmap/|archive-date=29 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; द्विपक्षीय रणनीतिक साझेदारीले गठबन्धन बनाउँछ कि गर्दैन भन्ने बारेमा टिप्पणीकारहरूले बहस गरेका छन्।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Stent |first=Angela |date=2020-02-24 |title=Russia and China: Axis of revisionists? |url=https://www.brookings.edu/research/russia-and-china-axis-of-revisionists/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222555/https://www.brookings.edu/research/russia-and-china-axis-of-revisionists/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=[[Brookings Institution]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Baev |first=Pavel K. |date=2020-06-15 |title=The limits of authoritarian compatibility: Xi's China and Putin's Russia |url=https://www.brookings.edu/research/the-limits-of-authoritarian-compatibility-xis-china-and-putins-russia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210222556/https://www.brookings.edu/research/the-limits-of-authoritarian-compatibility-xis-china-and-putins-russia/ |archive-date=10 December 2022 |access-date=2021-08-22 |website=Brookings |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sokolsky |first1=Richard |last2=Rumer |first2=Eugene |title=Chinese-Russian Defense Cooperation Is More Flash Than Bang |url=https://carnegieendowment.org/posts/2021/06/chinese-russian-defense-cooperation-is-more-flash-than-bang?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104081006/https://carnegieendowment.org/2021/06/17/chinese-russian-defense-cooperation-is-more-flash-than-bang-pub-84787 |archive-date=4 January 2023 |access-date=2021-08-22 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt; रूस र चीनले आधिकारिक रूपमा आफ्नो सम्बन्ध 'सहयोगी होइन, तर सहयोगीहरू भन्दा राम्रो' घोषणा गरे। &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/russia-and-china-not-allies-but-better-than-allies/articleshow/84437525.cms|title=Russia and China: 'Not allies, but better than allies'|newspaper=The Economic Times|access-date=15 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210223527/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/russia-and-china-not-allies-but-better-than-allies/articleshow/84437525.cms|archive-date=10 December 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[सन् २०२२ युक्रेनमा रूसी आक्रमण|रूसले युक्रेनमा आक्रमण]] गरेपछि दुई देशहरू बीचको सम्बन्ध हाल परीक्षणमा परेको छ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Aitken |first=Peter |date=2022-02-23 |title=Chinese media accidentally posts CCP rules on Russia-Ukraine coverage, hint at Taiwan takeover |url=https://www.foxnews.com/world/chinese-news-media-rules-russia-ukraine-coverage |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223153157/https://www.foxnews.com/world/chinese-news-media-rules-russia-ukraine-coverage |archive-date=23 February 2022 |access-date=2022-03-10 |website=[[Fox News]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; सोभियत युगको विपरीत, पुटिनले रूसलाई चीनको &quot;सानो भाइ&quot; को रूपमा शासन गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Long |first=Katherine |date=21 March 2023 |title=Meet China's 'junior partner' |url=https://www.politico.com/newsletters/politico-nightly/2023/03/21/chinas-new-era-with-its-junior-partner-00088193 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430091522/https://www.politico.com/newsletters/politico-nightly/2023/03/21/chinas-new-era-with-its-junior-partner-00088193 |archive-date=30 April 2023 |access-date=2023-04-30 |website=Politico}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/03/08/briefing/china-russia-xi-jinping-vladimir-putin.html|title=China's Russia Problem|last=Leonhardt|first=David|date=2022-03-08|work=The New York Times|access-date=2023-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430091522/https://www.nytimes.com/2022/03/08/briefing/china-russia-xi-jinping-vladimir-putin.html|archive-date=30 April 2023|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===क्युबा===
===उत्तर कोरिया===
सोभियत संघ विघटन भएपछि, उत्तर कोरियाले सस्तो तेल जस्ता सबै सहायता र व्यापार सहुलियतहरू बन्द भयो।&lt;ref&gt;Noland, Marcus, Sherman Robinson and Tao Wang, [http://www.iie.com/publications/wp/99-2.pdf Famine in North Korea: Causes and Cures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706214340/http://www.iie.com/publications/wp/99-2.pdf|date=2011-07-06}}, ''Institute for International Economics''.&lt;/ref&gt; सोभियत संघको सहायता बिना, उत्तर कोरियाली कृषि क्षेत्रमा आयातको प्रवाह समाप्त भयो, र सरकारको प्रतिक्रिया धेरै अप्रभावकारी साबित भयो।  &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Hunger and human rights: the politics of famine in North Korea|last=Stephan.|first=Haggard|date=2005|publisher=U.S. Committee for Human Rights in North Korea|others=Noland, Marcus, 1959–, Committee for Human Rights in North Korea|isbn=978-0977111107|edition=1st|location=Washington, DC|oclc=64390356}}&lt;/ref&gt; ऊर्जा आयात ७५% ले घट्यो।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Oberdorfer|first1=Don|last2=Carlin|first2=Robert|title=The Two Koreas: A Contemporary History|publisher=Basic Books|year=2014|page=181|isbn=9780465031238|url=https://books.google.com/books?id=lfMWBQAAQBAJ&amp;pg=PA181}}&lt;/ref&gt; अर्थतन्त्र ओरालो लागेको थियो, आयात र निर्यात एकैसाथ घट्दै गयो। बाढीले डुबानग्रस्त कोइला खानीहरूलाई पम्पहरू सञ्चालन गर्न बिजुली चाहियो, र कोइलाको अभावले बिजुलीको अभावलाई झनै बढायो। आर्थिक पतनले विद्युतीय रूपमा संचालित सिँचाइ प्रणाली, कृत्रिम मल र कीटनाशकहरूमा निर्भर कृषिलाई विशेष गरी नराम्रो असर पारेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Nothing to Envy: Love, Life and Death in North Korea|last=Demick|first=Barbara|author-link=Barbara Demick|year=2010|publisher=Fourth Estate|location=Sydney|isbn=9780732286613|page=67}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Oberdorfer|first1=Don|last2=Carlin|first2=Robert|title=The Two Koreas: A Contemporary History|publisher=Basic Books|year=2014|page=308|isbn=9780465031238|url=https://books.google.com/books?id=lfMWBQAAQBAJ&amp;pg=PA308}}&lt;/ref&gt;

===इजरायल ===
===अफ्गानिस्तान===
===खेलकुद ===
===दूरसञ्चार ===
सोभियत संघको +७ कलिङ कोड अझै पनि रूस र काजाकिस्तानमा प्रयोग गरिन्छ। १९९३ र १९९७ को बीचमा, धेरै नयाँ स्वतन्त्र गणतन्त्रहरूले बेलारुस (+३७५) र युक्रेन (+३८०) जस्ता आफ्नै नम्बरिङ योजनाहरू लागू गरे। इन्टरनेट डोमेन ''.su'' नवनिर्मित देशहरूको इन्टरनेट डोमेनसँगै प्रयोगमा छ। 

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[सोभियत सङ्घ|सोभियत सङ्घ]]
* [[रुस|रुस]]
* [[साम्यवाद]]
* [[साम्यवादको पतन]]

==टिप्पणीहरू==
{{Notelist}}

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}

{{ढाँचा:Cold War}}
[[श्रेणी:रुसको इतिहास]]
[[श्रेणी:पुनरावलोकन नगरिएको अनुवादहरू रहेको पृष्ठ]]</text>
      <sha1>aubz2akk74d8s94y2eurvi4vj7v2o2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राष्ट्र गौरव मान पदवी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150573</id>
    <revision>
      <id>1363505</id>
      <parentid>1362165</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T13:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7934" sha1="sib93enxe0qben39lq8c6vi1ouo2dgm" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vevent&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above summary&quot; |राष्ट्र गौरव मान पदवी&lt;br /&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 33%;&quot; |प्रकार
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[मान पदवी]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 33%;&quot; |पुरस्कार प्राप्त
| class=&quot;infobox-data&quot; |देशको सेवा
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 33%;&quot; |देश
| class=&quot;infobox-data location&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon nowrap&quot;&gt;[[File:Flag_of_Nepal.svg|कडी=|पाठ=|20x20पिक्सेल| ]]   &amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;[[नेपाल]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 33%;&quot; |द्वारा प्रस्तुत
| class=&quot;infobox-data attendee&quot; |[[नेपालका राष्ट्रपति]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 33%;&quot; |स्थापना
| class=&quot;infobox-data&quot; |२०६४ साउन
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 33%;&quot; |प्रथम पुरस्कार
| class=&quot;infobox-data&quot; |२०६४ साउन
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 33%;&quot; |कुल प्राप्तकर्ताहरू
| class=&quot;infobox-data&quot; |5
|- class=&quot;infobox-hiddenrow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[चित्र:Army_Medal_of_Honour_(Senegal)_-_ribbon_bar.png|100x100पिक्सेल]]&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;पदवीको रिबन&lt;/div&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |प्राथमिकता
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 33%;&quot; |अर्को (ठूलो ) &amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[नेपाल रत्न मान पदवी]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 33%;&quot; |अर्को (सानो) &amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |महाउज्वल कीर्तिमय राष्ट्र दीप
|}
'''राष्ट्र गौरव मान पदवी''' [[नेपाल|नेपालको]] दोस्रो सर्वोच्च नागरिक पदवी हो। २०६४ साउनमा स्थापित&lt;ref&gt;{{Cite web |title=विभूषणका सम्बन्धमा कानूनी व्यवस्था गर्न बनेको ऐन |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20678 |access-date=2026-06-17 |website=नेपाल राजपत्र}}&lt;/ref&gt;, यो सम्मान नेपाल राष्ट्रको लागी उदाहरणीय योगदानको लागी प्रदान गरिन्छ।

== प्राप्तकर्ताहरू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:5%&quot; |वर्ष
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:25%&quot; |पुरस्कार विजेता
!नोटहरू
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |2010&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=SEcond Republic Day: Prez confers awards, titles |url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2010/05/29/nation/second-republic-day-prez-confers-awards-titles/208813/ |access-date=21 Sep 2014 |publisher=The Kathmandu Post |publication-date=}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;width:1%&quot; |[[चित्र:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Girija_Prasad_Koirala_being_seen_off_by_the_Union_Minister_of_Water_Resources,_Prof._Saif-ud-din_Soz_at_Indira_Gandhi_International_Airport_in_New_Delhi_on_April_06,_2007_(cropped).jpg|192x192पिक्सेल]]
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला|गिरिजा प्रसाद कोइराला]]
|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|नेपालका प्रधानमन्त्री]] २०४८-२०५१, २०५५-२०५६, २०५६-२०५८, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/03/21/world/asia/21koirala.html|title=Girija Prasad Koirala, Former Nepal Premier, Dies at 85|last1=Chapagain|first1=Kiran|date=2010-03-21|work=The New York Times|access-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210713162005/https://www.nytimes.com/2010/03/21/world/asia/21koirala.html|archive-date=2021-07-13|last2=Yardley|first2=Jim|language=en-US|issn=0362-4331|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २०६३-२०६५ सम्म कार्यवाहक [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]], नेपाली काङ्ग्रेसका नेता &lt;ref&gt;{{Cite web |title=BBC News - Nepalese ex-leader Girija Prasad Koirala dies |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8577669.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119133735/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8577669.stm |archive-date=2016-11-19 |access-date=2017-06-20 |website=news.bbc.co.uk |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;width:1%&quot; |
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |[[मनमोहन अधिकारी|मोहन अधिकारी]]
|सन् २०५१ देखि २०५२ सम्म नेपालको प्रधानमन्त्री। प्रजातन्त्र समर्थक कार्यकर्ता, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक तथा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)]] का नेता।
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |2016&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ltd. |first=Setopati Sanchar Pvt. |title=गणतन्त्र दिवसमा क-कसले पदक पाए (सूचीसहित) |url=http://archive.setopati.com/samaj/47413/ |access-date=2017-06-20 |website=archive.setopati.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705013404/http://archive.setopati.com/samaj/47413 |date=2017-07-05 }}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;width:1%&quot; |[[चित्र:Sushil_Koirala_2010-04-15.jpg|196x196पिक्सेल]]
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |[[सुशील कोइराला]]
|नेपालको प्रधानमन्त्री, नेपाली काङ्ग्रेसका नेता।
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;width:1%&quot; |
! scope=&quot;row&quot; |[[सुवासचन्द्र नेम्वाङ]]
|[[नेपालको पहिलो संविधान सभा|प्रथम नेपाली संविधान सभा]] अध्यक्ष। २०४८ देखि सांसद।
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;width:1%&quot; |2018
|
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |[[महेन्द्रनारायण निधि|महेन्द्र नारायण निधि]]
|[[आम निर्वाचन २०१५ का निर्वाचित सांसदहरू|नेपालको प्रथम प्रतिनिधि सभा]] उपाध्यक्ष, नेपाली काङ्ग्रेसको संस्थापक महासचिव। नेपालका एकजना प्रख्यात दिग्गज राजनीतिज्ञ तथा प्रजातन्त्रवादी नेता, तथा नेपालका गान्धीवादी नेता।
|}
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>sib93enxe0qben39lq8c6vi1ouo2dgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ढाँचा:2026 FIFA World Cup group tables</title>
    <ns>10</ns>
    <id>150577</id>
    <revision>
      <id>1363539</id>
      <parentid>1363434</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T04:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <origin>1363539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20158" sha1="iirxjfxe5bzn4nd8kotbxyzsli598cn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{pp-protected|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;{{&lt;includeonly&gt;safesubst:&lt;/includeonly&gt;#switch: {{{1}}}
|Group A={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=yo
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=MEX, RSA, KOR, CZE

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=complete
|win_MEX=3 |draw_MEX=0 |loss_MEX=0 |gf_MEX=6 |ga_MEX=0 |status_MEX=HA
|win_RSA=1 |draw_RSA=1 |loss_RSA=1 |gf_RSA=2 |ga_RSA=3 |status_RSA=A
|win_KOR=1 |draw_KOR=0 |loss_KOR=2 |gf_KOR=2 |ga_KOR=3 |status_KOR=
|win_CZE=0 |draw_CZE=1 |loss_CZE=2 |gf_CZE=2 |ga_CZE=6 |status_CZE=E

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_MEX={{#invoke:flag|fb|MEX}}
|name_RSA={{#invoke:flag|fb|RSA}}
|name_KOR={{#invoke:flag|fb|KOR}}
|name_CZE={{#invoke:flag|fb|CZE}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header={{nowrap|Position will qualify for:}}
|result1=KO |result2=KO |result3=3rd
|col_KO=green1 |text_KO={{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|Knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|Knockout stage]]}}
|col_3rd=blue1 |text_3rd=Possible {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group B={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=SUI, CAN, BIH, QAT
|hth_CAN=Tied on head-to-head result (Canada 1–1 Bosnia and Herzegovina). Overall goal difference was used as the tiebreaker. |hth_BIH=CAN

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=complete
|win_CAN=1 |draw_CAN=1 |loss_CAN=1 |gf_CAN=8 |ga_CAN=3 |status_CAN=HA
|win_BIH=1 |draw_BIH=1 |loss_BIH=1 |gf_BIH=5 |ga_BIH=6 |status_BIH=A
|win_QAT=0 |draw_QAT=1 |loss_QAT=2 |gf_QAT=2 |ga_QAT=10|status_QAT=E
|win_SUI=2 |draw_SUI=1 |loss_SUI=0 |gf_SUI=7 |ga_SUI=3 |status_SUI=A

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_CAN={{#invoke:flag|fb|CAN}}
|name_BIH={{#invoke:flag|fb|BIH}}
|name_QAT={{#invoke:flag|fb|QAT}}
|name_SUI={{#invoke:flag|fb|SUI}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header=Q
|result1=KO |result2=KO |result3=KO3
|col_KO=green1 |text_KO=Advance to {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}}
|col_KO3=blue1 |text_KO3=Advance to {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group C={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=BRA, MAR, SCO, HAI
|hth_BRA=Tied on head-to-head result (Brazil 1–1 Morocco). Overall goal difference was used as the tiebreaker. |hth_MAR=BRA

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=complete
|win_BRA=2 |draw_BRA=1 |loss_BRA=0 |gf_BRA=7 |ga_BRA=1 |status_BRA=A
|win_MAR=2 |draw_MAR=1 |loss_MAR=0 |gf_MAR=6 |ga_MAR=3 |status_MAR=A
|win_HAI=0 |draw_HAI=0 |loss_HAI=3 |gf_HAI=2 |ga_HAI=8 |status_HAI=E
|win_SCO=1 |draw_SCO=0 |loss_SCO=2 |gf_SCO=1 |ga_SCO=4 |status_SCO

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_BRA={{#invoke:flag|fb|BRA}}
|name_MAR={{#invoke:flag|fb|MAR}}
|name_HAI={{#invoke:flag|fb|HAI}}
|name_SCO={{#invoke:flag|fb|SCO}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header={{nowrap|Position will qualify for:}}
|result1=KO |result2=KO |result3=3rd
|col_KO=green1 |text_KO={{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|Knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|Knockout stage]]}}
|col_3rd=blue1 |text_3rd=Possible {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group D={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=USA, AUS, PAR, TUR
|hth_AUS=Tied on head-to-head result (Paraguay 0–0 Australia). Overall goal difference was used as the tiebreaker. |hth_PAR=AUS

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=complete
|win_USA=2 |draw_USA=0 |loss_USA=1 |gf_USA=8 |ga_USA=4 |status_USA=HA
|win_PAR=1 |draw_PAR=1 |loss_PAR=1 |gf_PAR=2 |ga_PAR=4 |status_PAR=
|win_AUS=1 |draw_AUS=1 |loss_AUS=1 |gf_AUS=2 |ga_AUS=2 |status_AUS=A
|win_TUR=1 |draw_TUR=0 |loss_TUR=2 |gf_TUR=3 |ga_TUR=5 |status_TUR=E

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_USA={{#invoke:flag|fb|USA}}
|name_PAR={{#invoke:flag|fb|PAR}}
|name_AUS={{#invoke:flag|fb|AUS}}
|name_TUR={{#invoke:flag|fb|TUR}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header={{nowrap|Position will qualify for:}}
|result1=KO |result2=KO |result3=3rd
|col_KO=green1 |text_KO={{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|Knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|Knockout stage]]}}
|col_3rd=blue1 |text_3rd=Possible {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group E={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=GER, CIV, ECU, CUW
|hth_GER=Head-to-head result: Germany 2–1 Ivory Coast. |hth_CIV=GER

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=complete
|win_GER=2 |draw_GER=0 |loss_GER=1 |gf_GER=10|ga_GER=4 |status_GER=A
|win_CUW=0 |draw_CUW=1 |loss_CUW=2 |gf_CUW=1 |ga_CUW=9 |status_CUW=E
|win_CIV=2 |draw_CIV=0 |loss_CIV=1 |gf_CIV=4 |ga_CIV=2 |status_CIV=A
|win_ECU=1 |draw_ECU=1 |loss_ECU=1 |gf_ECU=2 |ga_ECU=2 |status_ECU=A

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_GER={{#invoke:flag|fb|GER}}
|name_CUW={{#invoke:flag|fb|CUW}}
|name_CIV={{#invoke:flag|fb|CIV}}
|name_ECU={{#invoke:flag|fb|ECU}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header=Q
|result1=KO |result2=KO |result3=KO3
|col_KO=green1 |text_KO=Advance to {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}}
|col_KO3=blue1 |text_KO3=Advance to {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group F={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=NED, JPN, SWE, TUN

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=complete
|win_NED=2 |draw_NED=1 |loss_NED=0 |gf_NED=10|ga_NED=4 |status_NED=A
|win_JPN=1 |draw_JPN=2 |loss_JPN=0 |gf_JPN=7 |ga_JPN=3 |status_JPN=A
|win_SWE=1 |draw_SWE=1 |loss_SWE=1 |gf_SWE=7 |ga_SWE=7 |status_SWE=A
|win_TUN=0 |draw_TUN=0 |loss_TUN=3 |gf_TUN=2 |ga_TUN=12|status_TUN=E

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_NED={{#invoke:flag|fb|NED}}
|name_JPN={{#invoke:flag|fb|JPN}}
|name_SWE={{#invoke:flag|fb|SWE}}
|name_TUN={{#invoke:flag|fb|TUN}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header=Q
|result1=KO |result2=KO |result3=KO3
|col_KO=green1 |text_KO=Advance to {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}}
|col_KO3=blue1 |text_KO3=Advance to {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group G={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order= EGY, IRN, BEL, NZL

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=June 21, 2026
|win_BEL=0 |draw_BEL=2 |loss_BEL=0 |gf_BEL=1 |ga_BEL=1 |status_BEL=
|win_EGY=1 |draw_EGY=1 |loss_EGY=0 |gf_EGY=4 |ga_EGY=2 |status_EGY=
|win_IRN=0 |draw_IRN=2 |loss_IRN=0 |gf_IRN=2 |ga_IRN=2 |status_IRN=
|win_NZL=0 |draw_NZL=1 |loss_NZL=1 |gf_NZL=3 |ga_NZL=5 |status_NZL=

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_BEL={{#invoke:flag|fb|BEL}}
|name_EGY={{#invoke:flag|fb|EGY}}
|name_IRN={{#invoke:flag|fb|IRN}}
|name_NZL={{#invoke:flag|fb|NZL}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header={{nowrap|Position will qualify for:}}
|result1=KO |result2=KO |result3=3rd
|col_KO=green1 |text_KO={{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|Knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|Knockout stage]]}}
|col_3rd=blue1 |text_3rd=Possible {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group H={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=ESP, URU, CPV, KSA

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=June 21, 2026
|win_ESP=1 |draw_ESP=1 |loss_ESP=0 |gf_ESP=4 |ga_ESP=0 |status_ESP=
|win_CPV=0 |draw_CPV=2 |loss_CPV=0 |gf_CPV=2 |ga_CPV=2 |status_CPV=
|win_KSA=0 |draw_KSA=1 |loss_KSA=1 |gf_KSA=1 |ga_KSA=5 |status_KSA=
|win_URU=0 |draw_URU=2 |loss_URU=0 |gf_URU=3 |ga_URU=3 |status_URU=

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_ESP={{#invoke:flag|fb|ESP}}
|name_CPV={{#invoke:flag|fb|CPV}}
|name_KSA={{#invoke:flag|fb|KSA}}
|name_URU={{#invoke:flag|fb|URU}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header={{nowrap|Position will qualify for:}}
|result1=KO |result2=KO |result3=3rd
|col_KO=green1 |text_KO={{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|Knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|Knockout stage]]}}
|col_3rd=blue1 |text_3rd=Possible {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group I={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=FRA, NOR, SEN, IRQ

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=June 22, 2026
|win_FRA=2 |draw_FRA=0 |loss_FRA=0 |gf_FRA=6 |ga_FRA=1 |status_FRA=A
|win_SEN=0 |draw_SEN=0 |loss_SEN=2 |gf_SEN=3 |ga_SEN=6 |status_SEN=
|win_IRQ=0 |draw_IRQ=0 |loss_IRQ=2 |gf_IRQ=1 |ga_IRQ=7 |status_IRQ=
|win_NOR=2 |draw_NOR=0 |loss_NOR=0 |gf_NOR=7 |ga_NOR=3 |status_NOR=A

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_FRA={{#invoke:flag|fb|FRA}}
|name_SEN={{#invoke:flag|fb|SEN}}
|name_IRQ={{#invoke:flag|fb|IRQ}}
|name_NOR={{#invoke:flag|fb|NOR}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header={{nowrap|Position will qualify for:}}
|result1=KO |result2=KO |result3=3rd
|col_KO=green1 |text_KO={{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|Knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|Knockout stage]]}}
|col_3rd=blue1 |text_3rd=Possible {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group J={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=ARG, AUT, ALG, JOR

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=June 22, 2026
|win_ARG=2 |draw_ARG=0 |loss_ARG=0 |gf_ARG=5 |ga_ARG=0 |status_ARG=A
|win_ALG=1 |draw_ALG=0 |loss_ALG=1 |gf_ALG=2 |ga_ALG=4 |status_ALG=
|win_AUT=1 |draw_AUT=0 |loss_AUT=1 |gf_AUT=3 |ga_AUT=3 |status_AUT=
|win_JOR=0 |draw_JOR=0 |loss_JOR=2 |gf_JOR=2 |ga_JOR=5 |status_JOR=E

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_ARG={{#invoke:flag|fb|ARG}}
|name_ALG={{#invoke:flag|fb|ALG}}
|name_AUT={{#invoke:flag|fb|AUT}}
|name_JOR={{#invoke:flag|fb|JOR}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header={{nowrap|Position will qualify for:}}
|result1=KO |result2=KO |result3=3rd
|col_KO=green1 |text_KO={{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|Knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|Knockout stage]]}}
|col_3rd=blue1 |text_3rd=Possible {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group K={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=COL, POR, COD, UZB

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=June 23, 2026
|win_POR=1 |draw_POR=1 |loss_POR=0 |gf_POR=6 |ga_POR=1 |status_POR=
|win_COD=0 |draw_COD=1 |loss_COD=1 |gf_COD=1 |ga_COD=2 |status_COD=
|win_UZB=0 |draw_UZB=0 |loss_UZB=2 |gf_UZB=1 |ga_UZB=8 |status_UZB=
|win_COL=2 |draw_COL=0 |loss_COL=0 |gf_COL=4 |ga_COL=1 |status_COL=A

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_POR={{#invoke:flag|fb|POR}}
|name_COD={{#invoke:flag|fb|COD}}
|name_UZB={{#invoke:flag|fb|UZB}}
|name_COL={{#invoke:flag|fb|COL}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header={{nowrap|Position will qualify for:}}
|result1=KO |result2=KO |result3=3rd
|col_KO=green1 |text_KO={{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|Knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|Knockout stage]]}}
|col_3rd=blue1 |text_3rd=Possible {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|Group L={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=[[2026 FIFA World Cup#Tiebreakers|Group stage tiebreakers]]
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=ENG, GHA, CRO, PAN

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=June 23, 2026
|win_ENG=1 |draw_ENG=1 |loss_ENG=0 |gf_ENG=4 |ga_ENG=2 |status_ENG=
|win_CRO=1 |draw_CRO=0 |loss_CRO=1 |gf_CRO=3 |ga_CRO=4 |status_CRO=
|win_GHA=1 |draw_GHA=1 |loss_GHA=0 |gf_GHA=1 |ga_GHA=0 |status_GHA=
|win_PAN=0 |draw_PAN=0 |loss_PAN=2 |gf_PAN=0 |ga_PAN=2 |status_PAN=E

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_ENG={{#invoke:flag|fb|ENG}}
|name_CRO={{#invoke:flag|fb|CRO}}
|name_GHA={{#invoke:flag|fb|GHA}}
|name_PAN={{#invoke:flag|fb|PAN}}

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header={{nowrap|Position will qualify for:}}
|result1=KO |result2=KO |result3=3rd
|col_KO=green1 |text_KO={{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|Knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|Knockout stage]]}}
|col_3rd=blue1 |text_3rd=Possible {{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|knockout stage]]}} based on [[2026 FIFA World Cup#Ranking of third-placed teams|ranking]]
}}
|3rd place={{#invoke:Sports table|main|style=WDL|param1_valid=y
|class_rules=1) Points; 2) Goal difference; 3) Goals scored; 4) Team conduct (&quot;fair play&quot;) score; 5) Latest [[FIFA Men's World Ranking|FIFA ranking]] (June 11, 2026); 6) Previous FIFA ranking(s) report.
|source=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings FIFA]

&lt;!--Update team positions below (check tiebreakers)--&gt;
|team_order=GrF, GrE, GrB, GrD, GrL, GrA, GrJ, GrC, GrH, GrG, GrK, GrI

&lt;!--Update team results below (including date)--&gt;
|update=June 25, 2026
|win_GrA=1 |draw_GrA=0 |loss_GrA=2 |gf_GrA=2 |ga_GrA=3 |status_GrA=
|win_GrB=1 |draw_GrB=1 |loss_GrB=1 |gf_GrB=5 |ga_GrB=6 |status_GrB=A
|win_GrC=1 |draw_GrC=0 |loss_GrC=2 |gf_GrC=1 |ga_GrC=4 |status_GrC=
|win_GrD=1 |draw_GrD=1 |loss_GrD=1 |gf_GrD=2 |ga_GrD=4 |status_GrD=
|win_GrE=1 |draw_GrE=1 |loss_GrE=1 |gf_GrE=2 |ga_GrE=2 |status_GrE=A
|win_GrF=1 |draw_GrF=1 |loss_GrF=1 |gf_GrF=7 |ga_GrF=7 |status_GrF=A
|win_GrG=0 |draw_GrG=2 |loss_GrG=0 |gf_GrG=1 |ga_GrG=1 |status_GrG=
|win_GrH=0 |draw_GrH=2 |loss_GrH=0 |gf_GrH=2 |ga_GrH=2 |status_GrH=
|win_GrI=0 |draw_GrI=0 |loss_GrI=2 |gf_GrI=3 |ga_GrI=6 |status_GrI=
|win_GrJ=1 |draw_GrJ=0 |loss_GrJ=1 |gf_GrJ=2 |ga_GrJ=4 |status_GrJ=
|win_GrK=0 |draw_GrK=1 |loss_GrK=1 |gf_GrK=1 |ga_GrK=2 |status_GrK=
|win_GrL=1 |draw_GrL=0 |loss_GrL=1 |gf_GrL=3 |ga_GrL=4 |status_GrL=

&lt;!--Team definitions--&gt;
|name_GrA={{#invoke:flag|fb|KOR}}
|name_GrB={{#invoke:flag|fb|BIH}}
|name_GrC={{#invoke:flag|fb|SCO}}
|name_GrD={{#invoke:flag|fb|PAR}}
|name_GrE={{#invoke:flag|fb|ECU}}
|name_GrF={{#invoke:flag|fb|SWE}}
|name_GrG={{#invoke:flag|fb|BEL}}
|name_GrH={{#invoke:flag|fb|CPV}}
|name_GrI={{#invoke:flag|fb|SEN}}
|name_GrJ={{#invoke:flag|fb|ALG}}
|name_GrK={{#invoke:flag|fb|COD}}
|name_GrL={{#invoke:flag|fb|CRO}}

&lt;!--Group definitions--&gt;
|show_groups=T
|group_GrA=[[2026 FIFA World Cup#Group A|A]]
|group_GrB=[[2026 FIFA World Cup#Group B|B]]
|group_GrC=[[2026 FIFA World Cup#Group C|C]]
|group_GrD=[[2026 FIFA World Cup#Group D|D]]
|group_GrE=[[2026 FIFA World Cup#Group E|E]]
|group_GrF=[[2026 FIFA World Cup#Group F|F]]
|group_GrG=[[2026 FIFA World Cup#Group G|G]]
|group_GrH=[[2026 FIFA World Cup#Group H|H]]
|group_GrI=[[2026 FIFA World Cup#Group I|I]]
|group_GrJ=[[2026 FIFA World Cup#Group J|J]]
|group_GrK=[[2026 FIFA World Cup#Group K|K]]
|group_GrL=[[2026 FIFA World Cup#Group L|L]]

&lt;!--Qualification column definitions--&gt;
|res_col_header={{nowrap|Position will qualify for:}}
|result1=KO |result2=KO |result3=KO |result4=KO |result5=KO |result6=KO |result7=KO |result8=KO
|col_KO=green1 |text_KO={{#ifeq:{{PAGENAME}}|2026 FIFA World Cup|[[2026 FIFA World Cup#Knockout stage|Knockout stage]]|[[2026 FIFA World Cup knockout stage|Knockout stage]]}}
}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{Multiple sports table preview|Group A|Group B|Group C|Group D|Group E|Group F|Group G|Group H|Group I|Group J|Group K|Group L|3rd place}}
[[Category:2026 FIFA World Cup templates|Group tables]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iirxjfxe5bzn4nd8kotbxyzsli598cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लिस्बन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150590</id>
    <revision>
      <id>1363510</id>
      <parentid>1363243</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T15:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>53012</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1363510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10698" sha1="h258mw6rl586mzfs9dgxh7crlrmu2pp" xml:space="preserve">
'''लिस्बन'''  ({{IPAc-en|ˈ|l|ɪ|z|b|ən|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Lisbon.wav}} {{respell|LIZ|bən}}; {{langx|pt|Lisboa}} {{IPA|pt-PT|liʒˈβoɐ||pt-pt Lisboa FF.ogg}})&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wells |first=John C. |date=21 July 2010 |title=Portuguese |url=http://phonetic-blog.blogspot.com/2010/07/portuguese.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120408214322/http://www.phonetic-blog.blogspot.com/2010/07/portuguese.html |archive-date=8 April 2012 |access-date=17 June 2012}}&lt;/ref&gt; [[पोर्तगाल|पोर्चुगल]] राजधानी र सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको सहर हो। २०२४ को अनुसार यसको प्रशासनिक सीमा भित्र ५७५,७३९&lt;ref name=&quot;INEpt&quot;&gt;{{Cite web |title=Statistics Portugal - Web Portal |url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_indicadores&amp;indOcorrCod=0008272&amp;contexto=bd&amp;selTab=tab2 |website=www.ine.pt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dgt&quot;&gt;{{Cite web |title=Áreas das freguesias, concelhos, distritos e país |url=http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105172426/http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/ |archive-date=5 November 2018 |access-date=5 November 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729230329/http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/ |date=29 July 2018 }}&lt;/ref&gt; र २०२५ सम्ममा महानगर भित्र ३,०२८,००० जनसंख्या रहेको अनुमान गरिएको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lisbon, Portugal Population (2025) - Population Stat |url=https://populationstat.com/portugal/lisbon |access-date=2025-04-14 |website=populationstat.com}}&lt;/ref&gt; यो सहर [[इबेरियन प्रायद्वीप]] पश्चिमी भागमा, टागस नदीको उत्तरी किनारमा अवस्थित छ। यसको मेट्रो क्षेत्रको पश्चिमी भाग, पोर्चुगिज रिभिएरा, महाद्वीपीय युरोपको सबैभन्दा पश्चिमी बिन्दु हो, जुन काबो दा रोकामा टुङ्गिन्छ।

लिस्बन विश्वको सबैभन्दा पुरानो शहरहरू मध्ये एक हो&lt;ref name=&quot;RudlinThompsonJarvis2016&quot;&gt;{{cite book|last1=Rudlin|first1=David|last2=Thompson|first2=Rob|last3=Jarvis|first3=Sarah|title=Urbanism|year=2016|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-317-21390-1|page=45|url=https://books.google.com/books?id=rislDwAAQBAJ&amp;pg=PA45|access-date=14 January 2023|archive-date=14 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114173934/https://books.google.com/books?id=rislDwAAQBAJ&amp;pg=PA45|url-status=live}}&lt;/ref&gt; र [[एथेन्स]] पछि दोस्रो सबैभन्दा पुरानो युरोपेली राजधानी शहर हो। यो शहर अन्य आधुनिक युरोपेली राजधानीहरू भन्दा शताब्दीयौं पुरानो हो।।&lt;ref name=&quot;CIAFactbook2021&quot;&gt;{{cite book|last1=Central Intelligence Agency|title=The CIA World Factbook 2021–2022|year=2021|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-5107-6382-1|page=3319|url=https://books.google.com/books?id=NyUFEAAAQBAJ&amp;pg=PT3319|access-date=14 January 2023|archive-date=14 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114173934/https://books.google.com/books?id=NyUFEAAAQBAJ&amp;pg=PT3319|url-status=live}}&lt;/ref&gt; सेल्टिक-पूर्व जनजातिहरू यस शहरमा बसोबास गर्थे र पछि फोनिशियनहरूले यसको स्थापना गरे। [[जुलियस सिजर|जुलियस सीजर]]ले यसलाई फेलिसिटास जुलिया&lt;ref name=&quot;Livermore1973&quot;&gt;{{cite book|author=H. V. Livermore|title=Portugal: A Short History|url=https://books.google.com/books?id=PF0fAAAAMAAJ&amp;q=%22Felicitas%20Julia%22|year=1973|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-85224-207-0|page=4|access-date=5 September 2019|archive-date=7 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207052700/https://books.google.com/books?id=PF0fAAAAMAAJ&amp;q=%22Felicitas%20Julia%22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; नामक नगरपालिका बनाए, नाममा ''ओलिसिपो'' शब्द थपियो। रोमन साम्राज्यको पतन पछि, यो ५ औं शताब्दीदेखि जर्मन जनजातिहरू, विशेष गरी भिसिगोथहरूद्वारा शासन गरिएको थियो। पछि यसलाई ८ औं शताब्दीमा मुर्सहरूले कब्जा गरे। ११४७ मा, अफोन्सो हेनरिक्सले शहर जिते र १२५५ मा, यो कोइम्ब्रालाई प्रतिस्थापन गर्दै पोर्चुगलको राजधानी बन्यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ferreira |first=Marta Leite |title=Lisboa não é a capital de Portugal e outros 9 factos que não aprendeu nas aulas de História |trans-title=Lisbon is not the capital of Portugal — and 9 other facts you didn’t learn in history class |url=https://observador.pt/2016/10/06/lisboa-nao-e-a-capital-de-portugal-e-outros-9-factos-que-nao-aprendeu-nas-aulas-de-historia/ |access-date=23 August 2023 |website=Observador |language=pt-PT}}&lt;/ref&gt; त्यसबेलादेखि यो देशको राजनीतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक केन्द्र रहेको छ।


देशको राजनीतिक केन्द्रको रूपमा, लिस्बनमा सरकार, गणतन्त्रको सभा, सर्वोच्च अदालत, सशस्त्र बल र राष्ट्र प्रमुखको निवास रहेको छ। यो पोर्चुगिज कूटनीतिको केन्द्र पनि हो, जहाँ ८६ देशका [[राजदूत|राजदूतहरू]] बसोबास गर्छन्, साथै [[ताइवान]] र [[प्यालेस्टाइन राज्य|प्यालेस्टाइन]]का प्रतिनिधिहरू पनि यहाँ बस्छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Corpo Diplomático em Portugal |url=https://portaldiplomatico.mne.gov.pt/politica-externa/protocolo-do-estado-e-corpo-diplomatico-acreditado-em-portugal |access-date=23 August 2023 |website=Portal Diplomático |language=pt-pt}}&lt;/ref&gt; लिस्बन महानगरीय क्षेत्रमा लगभग ३० लाख १० हजार मानिसहरू बसोबास गर्छन्, जुन शहरको प्रशासनिक क्षेत्रभन्दा बाहिर फैलिएको छ। यो [[इबेरियन प्रायद्वीप]]मा ([[म्याड्रिड]] र [[बार्सिलोना]] पछि) मा तेस्रो ठूलो महानगरीय क्षेत्र हो र [[युरोपेली सङ्घ|युरोपेली संघ]]का १० सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएका शहरी क्षेत्रहरू मध्ये एक हो।&lt;ref name=&quot;Statistics Portugal - Web Portal&quot;&gt;{{Cite web |title=Statistics Portugal - Web Portal |url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_indicadores&amp;indOcorrCod=0008272&amp;contexto=bd&amp;selTab=tab2 |access-date=23 August 2023 |website=www.ine.pt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World_Urban_Areas&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517065701/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|date=17 May 2017}} - demographia.com, 06.2021&lt;/ref&gt; यसले देशको जनसंख्याको लगभग २८% प्रतिनिधित्व गर्दछ।

लिस्बनलाई वित्त, वाणिज्य, फेसन, मिडिया, मनोरञ्जन, कला, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, शिक्षा र पर्यटनमा यसको महत्त्वका कारण अल्फा-स्तर विश्वव्यापी शहरको रूपमा मान्यता दिइएको छ। 
&lt;gallery class=center caption=&quot;लिस्बन - Lisboa&quot;&gt;
Lissabon-Praca do Comercio-14-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Vicente de Fora-04-vom Castelo de Sao Jorge-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Vicente de Fora-18-2011-gje.jpg
Lissabon-Kathedrale-Se-04-Westwerk-2011-gje.jpg
Lissabon-Basilica dos Martires-02-2011-gje.jpg
Lissabon-Ascensor da Bica-06-2011-gje.jpg
Lissabon-Travessa da Laranjeira-04-Waesche-2011-gje.jpg
Lissabon-Fado mit Joana Veiga-04-2011-gje.jpg|Fado
&lt;/gallery&gt;
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}
[[श्रेणी:युरोपका राजधानीहरू]]
[[श्रेणी:जानकारीबाकस व्यवस्थापनमा सम्भावित वासिन्दा सूचीसहितका पृष्ठहरू]]
[[श्रेणी:Coordinates on Wikidata]]
[[श्रेणी:जानकारीबाकस व्यवस्थापनमा खराब व्यवस्थापन प्रकारसहितका पृष्ठहरू]]
[[श्रेणी:सङ्क्षिप्त विवरण भएका लेखहरू]]</text>
      <sha1>h258mw6rl586mzfs9dgxh7crlrmu2pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150613</id>
    <revision>
      <id>1363498</id>
      <parentid>1363484</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T12:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bishaldev100</username>
        <id>28807</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* भारतमा करियर */</comment>
      <origin>1363498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10509" sha1="k0kbfm3o6awsslj76prc8pjkurqrnyd" xml:space="preserve">'''फ्रान्सिस बुकानन''' (१५ फेब्रुअरी १७६२ - १५ जुन १८२९), जसलाई पछि '''फ्रान्सिस ह्यामिल्टन'''को रूपमा चिनिन्थ्यो तर प्रायः फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन भनेर चिनिन्थ्यो, एक स्कटिश सर्जन, सर्वेक्षक र वनस्पतिशास्त्री थिए जसले भारतमा रहँदा भूगोलवेत्ता र प्राणीशास्त्रीको रूपमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याए। भारतबाट अवकाश लिएको तीन वर्षपछि उनले ह्यामिल्टनको उपनाम धारण गरे।&lt;ref&gt;V.H. Jackson, preface in &quot;Journal of Francis Buchanan&quot;, Delhi, 1989.&lt;/ref&gt;

उनले वर्णन गरेका वनस्पति र जनावरहरूमा मानक वनस्पति लेखकको संक्षिप्त नाम बुच.-हाम. लागू हुन्छ,  यद्यपि आज &quot;ह्यामिल्टन, १८२२&quot; रूप प्रायः [[मत्स्यविज्ञान]] देखिन्छ र फिशबेसद्वारा रुचाउँछ।

== भारतमा करियर ==
[[चित्र:Laterite_monument._C_002.jpg|अङ्गुठाकार|भारतको केरलाको अंगदीपुरममा रहेको ल्याटेराइट इँटाको स्मारक।यस क्षेत्रमा ल्याटेराइटको पहिलो पटक १८०७ मा फ्रान्सिस बुकाननले वर्णन गरेका थिए।]]
बुकाननको प्रारम्भिक करियर बेलायत र एसिया बीच चल्ने जहाजहरूमा थियो। सुरुका केही वर्षहरू क्याप्टेन अलेक्ज्याण्डर ग्रे र पछि क्याप्टेन जोसेफ डोरिनको नेतृत्वमा बम्बई र चीन बीच यात्रा गर्ने ''ड्यूक अफ मोन्ट्रोज''मा सर्जनको रूपमा बिताए। त्यसपछि उनले क्याप्टेन ग्रेको नेतृत्वमा फेरि कोरोमन्डेल तटमा ''फिनिक्स''मा सेवा गरे। १७९४ मा, उनले पोर्ट्समाउथबाट कलकत्तासम्मको रोज जहाजमा सेवा गरे र सेप्टेम्बरमा कलकत्ता पुगेर उनी बंगाल प्रेसिडेन्सीको मेडिकल सेवामा सामेल भए। उनी भारतको प्राकृतिक इतिहास प्रवर्द्धन गर्ने संस्थाको सुपरिटेन्डेन्ट पनि थिए।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Hora, S.L. |year=1926 |title=On the Manuscript Drawings of Fish in the Library of the Asiatic Society of Bengal |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280408/page/n282/mode/1up |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |volume=22 |pages=93–96}}&lt;/ref&gt;

सन् १८०० मा, [[टिपु सुल्तान]]को पराजय र मैसूरको पतन पछि, उनलाई [[दक्षिण भारत]]को सर्वेक्षण गर्न भनियो, जसको परिणामस्वरूप तीन खण्डको कृति &quot;अ जर्नी फ्रम मद्रास थ्रु द कन्ट्रीज अफ मैसूर, क्यानरा एण्ड मालाबार&quot; (१८०७) &quot;''A Journey from Madras through the Countries of Mysore, Canara and Malabar'' (1807)&quot; प्रकाशित भयो।

१८०३ देखि १८०४ सम्म, उनी [[कोलकाता|कलकत्ता]]मा भारतका गभर्नर जनरल लर्ड वेलेस्लीको शल्यचिकित्सक थिए, जहाँ उनले एउटा चिडियाखाना पनि स्थापना गरे जुन पछि कलकत्ता अलिपुर चिडियाखाना बन्यो। १८०४ मा, उनी ब्यारेकपुरमा वेलेस्लीद्वारा स्थापित भारतको प्राकृतिक इतिहास प्रवर्द्धन गर्ने संस्थाको प्रमुख थिए।

१८०७ देखि १८१४ सम्म, [[बङ्गाल]]सरकारको निर्देशनमा, उनले [[इस्ट इन्डिया कम्पनी|ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनी]]को क्षेत्राधिकार भित्रका क्षेत्रहरूको विस्तृत सर्वेक्षण गरे। उनलाई भू-बनोट, इतिहास, पुरातन वस्तुहरू, बासिन्दाहरूको अवस्था, धर्म, प्राकृतिक उत्पादनहरू (विशेष गरी माछापालन, वन, खानी र खानीहरू), कृषि (तरकारी, औजार, मल, बाढी, घरेलु जनावरहरू, छेकबार, खेतहरू र जग्गा सम्पत्ति, ललितकला र सामान्य कला, र वाणिज्य (निर्यात र आयात, तौल र नाप, र सामानहरूको ढुवानी) बारे रिपोर्ट गर्न भनिएको थियो। बुकाननका निष्कर्षहरू ग्रन्थहरूको श्रृंखलामा रिपोर्ट गरिएका छन् जुन प्रमुख संयुक्त अधिराज्य पुस्तकालयहरूमा राखिएका छन्; धेरैलाई आधुनिक संस्करणहरूमा पुन: जारी गरिएको छ। भारतीय माछा प्रजातिहरूमा एउटा महत्त्वपूर्ण कृति &quot;''एन अकाउन्ट अफ द फिसेस फाउन्ड इन द रिभर गङ्गा एन्ड इट्स ब्रान्चेस (१८२२)''&quot; हो, जसमा पहिले वैज्ञानिक रूपमा मान्यता नपाएका १०० भन्दा बढी प्रजातिहरूको वर्णन गरिएको छ।

बुकाननले आफ्नो कृति, ''एन अकाउन्ट अफ द किंगडम अफ नेपाल (१८१९)'' [''An Account of the Kingdom of Nepal'' (1819)]मा नेपालको वर्णन गरेका छन्।

उनले यस क्षेत्रका धेरै नयाँ [[वनस्पति|बोटबिरुवा]]हरू सङ्कलन र वर्णन पनि गरे, र भारतीय र [[नेपाल|नेपाली]]बोटबिरुवा र जनावरहरूको जलरंगहरूको श्रृंखला सङ्कलन गरे, जुन सम्भवतः भारतीय कलाकारहरूले चित्रित गरेका थिए, जुन अहिले लन्डनको लिनियन सोसाइटीको पुस्तकालयमा छन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buchanan-Hamilton, Francis (1762-1829) on JSTOR |url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000324521 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212103943/https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000324521 |archive-date=12 December 2023 |access-date=2023-12-12 |website=plants.jstor.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buchanan Hamilton |url=http://www.linnean-online.org/view/buchanan_hamilton/buchanan_hamilton.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120705004529/http://www.linnean-online.org/view/buchanan_hamilton/buchanan_hamilton.html |archive-date=2012-07-05 |access-date=2023-12-12 |website=[[Linnean Society of London]]}}&lt;/ref&gt;

उनी मे १८०६ मा रोयल सोसाइटीको फेलो र जनवरी १८१७ मा रोयल सोसाइटी अफ एडिनबर्गको फेलो निर्वाचित भए।

== उत्तरार्ध जीवन ==
१८१५ मा बुकाननले भारत छोडे, र त्यही वर्ष आफ्नी आमाको सम्पत्ति उत्तराधिकारमा पाए। उनले आमाको थर ह्यामिल्टन लिए, आफूलाई &quot;फ्रान्सिस ह्यामिल्टन, पहिले बुकानन&quot; वा केवल &quot;फ्रान्सिस ह्यामिल्टन&quot; भनेर सम्बोधन गरे। यद्यपि, अरूले उनलाई &quot;बुचानन-ह्यामिल्टन&quot;, &quot;फ्रान्सिस ह्यामिल्टन बुचानन&quot;, वा &quot;फ्रान्सिस बुकानन ह्यामिल्टन&quot; भनेर विभिन्न रूपमा सम्बोधन गर्छन्।
==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{सन्दर्भसूची}}</text>
      <sha1>k0kbfm3o6awsslj76prc8pjkurqrnyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कायलाना ताल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150615</id>
    <revision>
      <id>1363501</id>
      <timestamp>2026-06-25T12:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramesh Deuba</username>
        <id>37151</id>
      </contributor>
      <comment>नया लेख</comment>
      <origin>1363501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9069" sha1="6d7a6qadfttba63dz37rzd21t75le60" xml:space="preserve">{{Infobox lake
| name = कायलाना ताल
| image = Kaylana.JPG
| caption = कायलाना ताल, जोधपुर
| alt = कायलाना तालको दृश्य
| image_bathymetry =
| caption_bathymetry =
| location = जोधपुरको उत्तर–पश्चिममा {{convert|8|km|abbr=on}}
| coords = {{coord|26|17|N|72|58|E|region:IN_type:waterbody_source:GNS-enwiki|display=inline,title}}
| type =
| pushpin_map = Rajasthan
| pushpin_map_alt = राजस्थानभित्र कायलाना तालको स्थान
| inflow = हाती नहर, जुन इन्दिरा गाँधी नहरसँग जोडिएको छ
| outflow = तखत सागर र उमेद सागर
| catchment =
| basin_countries = भारत
| length =
| width =
| area = {{convert|0.84|km2|abbr=on}}
| depth = करिब {{convert|35|to|40|ft|abbr=on}}
| max-depth = जलस्तर उच्च हुँदा करिब {{convert|45|to|50|ft|abbr=on}}
| volume =
| residence_time =
| shore =
| elevation =
| islands =
| cities = जोधपुर (राजस्थान)
}}
'''कायलाना ताल''' [[भारत]]को [[राजस्थान]] राज्यस्थित [[जोधपुर]] शहरबाट ८&amp;nbsp;किलोमिटर पश्चिममा अवस्थित छ। यो एक कृत्रिम ताल हो, जसको निर्माण प्रताप सिंहद्वारा सन् १८७२ मा गरिएको थियो। ताल {{convert|0.84|km2|abbr=on}} क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। प्राचीन समयमा यस क्षेत्रमा जोधपुरका दुई शासक—भीम सिंह र तखत सिंहद्वारा निर्मित दरबार तथा बगैँचाहरू रहेका थिए। कायलाना ताल निर्माण गर्न ती संरचनाहरू ध्वस्त पारिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Incredible India {{!}} Kaylana Lake |url=https://www.incredibleindia.org/content/incredible-india-v2/en/destinations/jodhpur/kaylana-lake.html |website=www.incredibleindia.org |access-date=13 January 2021}}&lt;/ref&gt;

यो ताल आग्नेय शिलायुक्त भू–आकृतिहरूको बीचमा अवस्थित छ। यसले आफ्नो जलस्रोत हाती नेहर (अर्थात् ‘हाती नहर’) बाट प्राप्त गर्दछ, जुन [[इन्दिरा गाँधी नहर]]सँग जोडिएको छ। यहाँको प्राकृतिक वनस्पतिमा मुख्यतः बाबुल (''Acacia nilotica'') र कुमटका रूखहरू पाइन्छन्। साथै, जाडो याममा साइबेरियाली सारस लगायत विभिन्न प्रजातिका प्रवासी चराहरू यहाँ देख्न सकिन्छ। जोधपुर शहर तथा वरपरका सबै नगर र गाउँहरू पिउने पानीको प्रमुख स्रोतका रूपमा कायलाना तालमा निर्भर छन्।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rai |first=Praveen Kumar |url=https://books.google.com/books?id=ABLIEAAAQBAJ&amp;dq=Kaylana+Lake&amp;pg=PA240 |title=River Conservation and Water Resource Management |date=2023-06-27 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-99-2605-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Rawat |first1=Mamta |url=https://books.google.com/books?id=BkdvBgAAQBAJ&amp;dq=Kaylana+Lake&amp;pg=PA304 |title=Aquatic Ecosystem: Biodiversity, Ecology and Conservation |last2=Dookia |first2=Sumit |last3=Sivaperuman |first3=Chandrakasan |date=2015-01-28 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-2178-4 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== घटनाहरू ==

=== भारतीय सेनाको प्रशिक्षण ===

[[भारतीय सेना]]को [[Para (Special Forces)|पारा (विशेष बल)]] का दस कमान्डोहरूले ७ जनवरी २०२१ को अपराह्न कायलाना तालमा एक प्रशिक्षण अभियान सञ्चालन गरिरहेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/6-day-search-operation-ends-with-army-officers-body-found-from-jodhpur-lake/article33559915.ece|title=6-day search operation ends with Army officer's body found from Jodhpur lake|work=The Hindu |date=January 12, 2021|via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt; कमान्डो कप्तान अंकित गुप्ता आफ्ना सहकर्मीहरूसँग मिलेर सेनाको हेलिकप्टरबाट पानीमा हाम फालेर डुबिरहेको व्यक्तिको उद्धार गर्ने अभ्यास गरिरहेका थिए। हेलिकप्टरबाट हाम फालेपछि उनका सबै सहकर्मीहरू पानीबाट बाहिर निस्किए, तर गुप्ता भने बाहिर आउन सकेनन्। पानीमा डुबेर उनको मृत्यु भयो र उनको शव १२ जनवरी २०२१ मा फेला पारेर निकालिएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/special-forces-captain-ankit-gupta-remains-missing-search-on-at-jodhpur-lake/story-CEyDiBrsGROYmEBlMMXc0J.html|title=Special Forces' Captain Ankit Gupta remains missing, search on at Jodhpur lake|date=January 8, 2021|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/army-officer-body-from-jodhpur-lake-7143886/|title=6-day search operation ends with Army officer's body found in Jodhpur lake|date=January 13, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/india/rajasthan-marine-commandos-called-in-to-find-missing-indian-army-captain|title=Rajasthan: Marine Commandos called in to find missing Indian Army captain|website=Free Press Journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/armys-captain-of-desert-warfare-specialised-unit-feared-drowned-police/2006372|title=Army's captain of desert warfare specialised unit feared drowned: Police|website=outlookindia.com/}}&lt;/ref&gt;

[[National Disaster Response Force|राष्ट्रिय विपद् प्रतिक्रिया बल (एनडीआरएफ)]] को टोलीले गुप्ताको खोजीका लागि तीन दिनसम्म प्रयास गर्यो, तर उनलाई फेला पार्न सकेन। त्यसपछि खोजी अभियानका लागि ८ जना [[MARCOS]] (मरीन कमान्डो) पठाइए। १० जनवरीमा [[दिल्ली]]स्थित नौसेना मुख्यालयबाट थप २० जना मरीन कमान्डो जोधपुर पठाइए। उनीहरूले सोमबारदेखि डिजिटल क्यामेराको सहायता लिएर पानीमुनि खोजी कार्य सुरु गरे। अन्ततः १२ जनवरी २०२१ मा उनीहरूले गुप्ताको शव फेला पार्न सफलता प्राप्त गरे।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/india/rajasthan-missing-army-captain-ankit-guptas-body-found-in-jodhpurs-kaylana-lake|title=Rajasthan: Missing Army Captain Ankit Gupta's body found in Jodhpur's Kaylana lake|website=Free Press Journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/6-day-search-operation-ends-with-army-officers-body-found-from-jodhpur-lake-2351544|title=6-Day Search Operation Ends With Army Officer's Body Found From Jodhpur Lake|website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भहरू ==
{{reflist}}

== बाह्य कडिहरू ==
{{commons category}}
* [https://www.incredibleindia.org/content/incredible-india-v2/en/destinations/jodhpur/kaylana-lake.html इन्क्रेडिबल इन्डिया]
* [http://wikimapia.org/2010762/Kaylana-Lake-Jodhpur विकिम्यापियामा कायलाना ताल]
* [http://www.india9.com/i9show/Kaylana-Lake-36250.htm कायलाना तालबारे जानकारी]</text>
      <sha1>6d7a6qadfttba63dz37rzd21t75le60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रयोगकर्ता वार्ता:Rabin Pun</title>
    <ns>3</ns>
    <id>150616</id>
    <revision>
      <id>1363548</id>
      <timestamp>2026-06-26T05:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नेपाली विकिपिडिया स्वागत</username>
        <id>28168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]]</comment>
      <origin>1363548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6318" sha1="hyotj4l60v3onan09cvfgwvig2clqdk" xml:space="preserve">==विकिपिडियामा स्वागत छ!==
&lt;div style=&quot;width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;&quot;&gt;नमस्ते, Rabin Punज्यू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; &quot;&gt;
[[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ!
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; &quot;&gt;
हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|२९,८५५]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्।
* तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्।
* आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Rabin Pun|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex: 1 1 300px;&quot;&gt;&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;&quot;&gt;[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 15px;&quot;&gt;
* कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ।
* यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा &lt;code&gt;'''&lt;nowiki&gt;{{मद्दत}}&lt;/nowiki&gt;'''&lt;/code&gt; राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्।
* नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ।
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding: 10px; padding-left: 25px; &quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
'''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ!

-- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:४०, २६ जुन २०२६ (नेपाली समय)</text>
      <sha1>hyotj4l60v3onan09cvfgwvig2clqdk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:ला लिगाका क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>150617</id>
    <revision>
      <id>1363549</id>
      <timestamp>2026-06-26T05:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: [[श्रेणी:लिग अनुसार स्पेनका फुटबल क्लबहरू|*ला लिगाका क्लबहरू]] [[श्रेणी:ला लिगा|क्लबहरू]]</comment>
      <origin>1363549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225" sha1="t00jh286z252jlznbzetlrd85d5u5or" xml:space="preserve">[[श्रेणी:लिग अनुसार स्पेनका फुटबल क्लबहरू|*ला लिगाका क्लबहरू]]
[[श्रेणी:ला लिगा|क्लबहरू]]</text>
      <sha1>t00jh286z252jlznbzetlrd85d5u5or</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:लिग अनुसार स्पेनका फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>150618</id>
    <revision>
      <id>1363550</id>
      <timestamp>2026-06-26T06:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: [[श्रेणी:स्पेनका फुटबल क्लबहरू| लिग]] [[श्रेणी:लिग अनुसार फुटबल क्लबहरू|स्पेन]]</comment>
      <origin>1363550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199" sha1="f2dxz0j60dwyek3a69ppt4ig8omwgxx" xml:space="preserve">[[श्रेणी:स्पेनका फुटबल क्लबहरू| लिग]]
[[श्रेणी:लिग अनुसार फुटबल क्लबहरू|स्पेन]]</text>
      <sha1>f2dxz0j60dwyek3a69ppt4ig8omwgxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:लिग अनुसार इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>150619</id>
    <revision>
      <id>1363553</id>
      <timestamp>2026-06-26T06:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू| लिग]] [[श्रेणी:लिग अनुसार फुटबल क्लबहरू|इङ्ल्यान्ड]]</comment>
      <origin>1363553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="229" sha1="l09lut1zj4hiwn0dd486mfu5x8x1egj" xml:space="preserve">[[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू| लिग]]
[[श्रेणी:लिग अनुसार फुटबल क्लबहरू|इङ्ल्यान्ड]]</text>
      <sha1>l09lut1zj4hiwn0dd486mfu5x8x1egj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:लिग अनुसार फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>150620</id>
    <revision>
      <id>1363554</id>
      <timestamp>2026-06-26T06:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: [[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू| लिग]]</comment>
      <origin>1363554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="ixxs463epoan6ki359hh2xepcynrlpq" xml:space="preserve">[[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू| लिग]]</text>
      <sha1>ixxs463epoan6ki359hh2xepcynrlpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>150621</id>
    <revision>
      <id>1363555</id>
      <timestamp>2026-06-26T06:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{Commons category}}  [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्यका फुटबल क्लबहरू|इङ्ल्यान्ड]]</comment>
      <origin>1363555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="6qsdc62puwqxwkwhh0xvjl100jl3vbb" xml:space="preserve">{{Commons category}}

[[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्यका फुटबल क्लबहरू|इङ्ल्यान्ड]]</text>
      <sha1>6qsdc62puwqxwkwhh0xvjl100jl3vbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:संयुक्त अधिराज्यका फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>150622</id>
    <revision>
      <id>1363556</id>
      <timestamp>2026-06-26T06:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{Commons category|Association football clubs in the United Kingdom}}  [[श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू|संयुक्त अधिराज्य]]</comment>
      <origin>1363556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="erj7fkkqm6ntif4zp7ej74tgzknviux" xml:space="preserve">{{Commons category|Association football clubs in the United Kingdom}}

[[श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू|संयुक्त अधिराज्य]]</text>
      <sha1>erj7fkkqm6ntif4zp7ej74tgzknviux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:देश अनुसार फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>150623</id>
    <revision>
      <id>1363557</id>
      <timestamp>2026-06-26T06:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{Commons category}} {{Container category}}  [[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]]</comment>
      <origin>1363557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="mh0idc4upqwo4nnfpz6skxwdtg3acam" xml:space="preserve">{{Commons category}}
{{Container category}}

[[श्रेणी:फुटबल क्लबहरू]]</text>
      <sha1>mh0idc4upqwo4nnfpz6skxwdtg3acam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:वेल्सका फुटबल क्लबहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>150624</id>
    <revision>
      <id>1363584</id>
      <timestamp>2026-06-26T06:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{Commons category|Association football clubs in Wales}}  [[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्यका फुटबल क्लबहरू|वेल्स]]</comment>
      <origin>1363584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="lv2xu05y2kk9xg37j9fm8qblrfg89cv" xml:space="preserve">{{Commons category|Association football clubs in Wales}}

[[श्रेणी:संयुक्त अधिराज्यका फुटबल क्लबहरू|वेल्स]]</text>
      <sha1>lv2xu05y2kk9xg37j9fm8qblrfg89cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:रियल म्याड्रिडका खेलाडीहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>150625</id>
    <revision>
      <id>1363589</id>
      <timestamp>2026-06-26T06:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{Commons category|Players of Real Madrid C.F.}}  [[श्रेणी:रियल म्याड्रिड]] [[श्रेणी:क्लब अनुसार स्पेनका फुटबल खेलाडीहरू]]</comment>
      <origin>1363589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="1lu9huhgi6s5gihke175n45j81yo8he" xml:space="preserve">{{Commons category|Players of Real Madrid C.F.}}

[[श्रेणी:रियल म्याड्रिड]]
[[श्रेणी:क्लब अनुसार स्पेनका फुटबल खेलाडीहरू]]</text>
      <sha1>1lu9huhgi6s5gihke175n45j81yo8he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>श्रेणी:क्लब अनुसार स्पेनका फुटबल खेलाडीहरू</title>
    <ns>14</ns>
    <id>150626</id>
    <revision>
      <id>1363591</id>
      <timestamp>2026-06-26T07:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>31493</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: {{container category}} {{Commons category|Association football players by team in Spain}}  [[श्रेणी:स्पेनका फुटबल खेलाडीहरू|क्लब]]</comment>
      <origin>1363591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192" sha1="hxb8t2e7cqaexxh0fb5oy3lji6z8dux" xml:space="preserve">{{container category}}
{{Commons category|Association football players by team in Spain}}

[[श्रेणी:स्पेनका फुटबल खेलाडीहरू|क्लब]]</text>
      <sha1>hxb8t2e7cqaexxh0fb5oy3lji6z8dux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको प्रथम महाधिवेशन, २०८३</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150627</id>
    <revision>
      <id>1363594</id>
      <timestamp>2026-06-26T08:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>नयाँ पृष्ठ: '''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news...</comment>
      <origin>1363594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4368" sha1="tjkf8qomywvndcyj6ace3r6sc85eztk" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>tjkf8qomywvndcyj6ace3r6sc85eztk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363595</id>
      <parentid>1363594</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T08:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन */</comment>
      <origin>1363595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22893" sha1="70i9yz13kkb7dtv3a3tcme7mysf8k4m" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ || निर्वाचित
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ || निर्वाचित
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ || निर्वाचित
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ || निर्वाचित
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ || निर्वाचित
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ || निर्वाचित
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ || निर्वाचित
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ || निर्वाचित
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ || निर्वाचित
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० || निर्वाचित
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ || निर्वाचित
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० || निर्वाचित
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ || निर्वाचित
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ || निर्वाचित
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ || निर्वाचित
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ || निर्वाचित
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ || निर्वाचित
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ || निर्वाचित
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० || निर्वाचित
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ || निर्वाचित
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ || निर्वाचित
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ || निर्वाचित
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ || निर्वाचित
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० || निर्वाचित
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० || निर्वाचित
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ || निर्वाचित
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ || निर्वाचित
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ || निर्वाचित
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १३६२ || ११ || १३७३ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १२९८ || १६ || १३१४ || निर्वाचित
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १४२१ || २४ || १४४५ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० || निर्वाचित
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ || निर्वाचित
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || ११८४ || ११ || ११९५ || निर्वाचित
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १०९७ || १७ || १११४ || निर्वाचित
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १३३९ || २७ || १३६६ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || ११८७ || १८ || १२०५ || निर्वाचित
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १०२१ || निर्वाचित
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ || निर्वाचित
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १०५१ || १४ || १०६५ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अंसारी || १०२५ || २२ || १०४७ || निर्वाचित
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १५१६ || १९ || १५३५ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १४२९ || १० || १४३९ || निर्वाचित
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || ११३७ || ७ || ११४४ || निर्वाचित
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १०४३ || १६ || १०५९ || निर्वाचित
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १०२२ || ० || १०२२ || निर्वाचित
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १५१८ || १५ || १५३३ || निर्वाचित
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १४९० || ३० || १५२० || निर्वाचित
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १४८१ || २३ || १५०४ || निर्वाचित
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १०३० || ० || १०३० || निर्वाचित
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १००४ || १० || १०१४ || निर्वाचित
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ || निर्वाचित
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ || निर्वाचित
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ || निर्वाचित
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० || निर्वाचित
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १४३० || २० || १४५० || निर्वाचित
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १३५३ || २७ || १३८० || निर्वाचित
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १२५२ || ८ || १२६० || निर्वाचित
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || ११०३ || २५ || ११२८ || निर्वाचित
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १८६१ || ३० || १८९१ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १४६० || २६ || १४८६ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १२०४ || २५ || १२२९ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ || निर्वाचित
|}

==== मधेश ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १४१८ || २३ || १४४१ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १२८० || २७ || १३०७ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १११९ || ३८ || ११५७ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १०१३ || - || १०१३ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ || निर्वाचित
|}

==== बागमती ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १५१३ || - || १५१३ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १३१० || २७ || १३३७ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ || निर्वाचित
|}

==== गण्डकी ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १०५९ || १७ || १०७६ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १०३२ || २० || १०५२ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १०२७ || १३ || १०४० || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ || 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० || निर्वाचित
|}

==== लुम्बिनी ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || ११०७ || १० || १११७ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १०९२ || २३ || १११५ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ || निर्वाचित
|} 

==== कर्णाली ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता बादी || १७८२ || ३१ || १८१३ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १५३० || ३० || १५६० || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || ११६० || २५ || ११८५ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ || निर्वाचित
|}

==== सुदूरपश्चिम ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २०३० || ४३ || २०७३ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १८४६ || ३७ || १८८३ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १४५० || ४१ || १४९१ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || ११४८ || ० || ११४८ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || ११२६ || २० || ११४६ || निर्वाचित
|}


== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>70i9yz13kkb7dtv3a3tcme7mysf8k4m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363596</id>
      <parentid>1363595</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T08:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1363596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22985" sha1="0e53by36e8g1ir44fskqjx6xaklm8cc" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ || निर्वाचित
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ || निर्वाचित
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ || निर्वाचित
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ || निर्वाचित
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ || निर्वाचित
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ || निर्वाचित
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ || निर्वाचित
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ || निर्वाचित
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ || निर्वाचित
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० || निर्वाचित
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ || निर्वाचित
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० || निर्वाचित
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ || निर्वाचित
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ || निर्वाचित
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ || निर्वाचित
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ || निर्वाचित
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ || निर्वाचित
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ || निर्वाचित
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० || निर्वाचित
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ || निर्वाचित
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ || निर्वाचित
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ || निर्वाचित
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ || निर्वाचित
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० || निर्वाचित
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० || निर्वाचित
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ || निर्वाचित
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ || निर्वाचित
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ || निर्वाचित
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १,३६२ || ११ || १,३७३ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १,२९८ || १६ || १,३१४ || निर्वाचित
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १,४२१ || २४ || १,४४५ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० || निर्वाचित
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ || निर्वाचित
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || १,१८४ || ११ || १,१९५ || निर्वाचित
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १,०९७ || १७ || १,११४ || निर्वाचित
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १,३३९ || २७ || १,३६६ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || १,१८७ || १८ || १,२०५ || निर्वाचित
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १,०२१ || निर्वाचित
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ || निर्वाचित
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १,०५१ || १४ || १,०६५ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अन्सारी || १,०२५ || २२ || १,०४७ || निर्वाचित
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १,५१६ || १९ || १,५३५ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १,४२९ || १० || १,४३९ || निर्वाचित
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || १,१३७ || ७ || १,१४४ || निर्वाचित
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १,०४३ || १६ || १,०५९ || निर्वाचित
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १,०२२ || ० || १,०२२ || निर्वाचित
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १,५१८ || १५ || १,५३३ || निर्वाचित
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १,४९० || ३० || १,५२० || निर्वाचित
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १,४८१ || २३ || १,५०४ || निर्वाचित
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १,०३० || ० || १,०३० || निर्वाचित
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १,००४ || १० || १,०१४ || निर्वाचित
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ || निर्वाचित
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ || निर्वाचित
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ || निर्वाचित
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ || निर्वाचित
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० || निर्वाचित
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १,४३० || २० || १,४५० || निर्वाचित
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १,३५३ || २७ || १,३८० || निर्वाचित
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १,२५२ || ८ || १,२६० || निर्वाचित
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || १,१०३ || २५ || १,१२८ || निर्वाचित
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १,८६१ || ३० || १,८९१ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १,४६० || २६ || १,४८६ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १,२०४ || २५ || १,२२९ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ || निर्वाचित
|}

==== मधेश ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १,४१८ || २३ || १,४४१ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १,२८० || २७ || १,३०७ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १,११९ || ३८ || १,१५७ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १,०१३ || - || १,०१३ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ || निर्वाचित
|}

==== बागमती ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १,५१३ || - || १,५१३ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १,३१० || २७ || १,३३७ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ || निर्वाचित
|}

==== गण्डकी ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १,०५९ || १७ || १,०७६ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १,०३२ || २० || १,०५२ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १,०२७ || १३ || १,०४० || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ || 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० || निर्वाचित
|}

==== लुम्बिनी ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || १,१०७ || १० || १,११७ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १,०९२ || २३ || १,११५ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ || निर्वाचित
|} 

==== कर्णाली ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता वादी || १,७८२ || ३१ || १,८१३ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १,५३० || ३० || १,५६० || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || १,१६० || २५ || १,१८५ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ || निर्वाचित
|}

==== सुदूरपश्चिम ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत !! कैफियत
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २,०३० || ४३ || २,०७३ || निर्वाचित
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १,८४६ || ३७ || १,८८३ || निर्वाचित
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १,४५० || ४१ || १,४९१ || निर्वाचित
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || १,१४८ || ० || १,१४८ || निर्वाचित
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || १,१२६ || २० || १,१४६ || निर्वाचित
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>0e53by36e8g1ir44fskqjx6xaklm8cc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363597</id>
      <parentid>1363596</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T08:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन */</comment>
      <origin>1363597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19748" sha1="t6876so7qivk235odnux4rh056ywtfs" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ 
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ 
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ 
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ 
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ 
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ 
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ 
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ 
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ 
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० 
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ 
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० 
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ 
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ 
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ 
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ 
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ 
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ 
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० 
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ 
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ 
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ 
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ 
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० 
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० 
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ 
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ 
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ 
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १,३६२ || ११ || १,३७३ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १,२९८ || १६ || १,३१४ 
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १,४२१ || २४ || १,४४५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || १,१८४ || ११ || १,१९५ 
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १,०९७ || १७ || १,११४ 
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १,३३९ || २७ || १,३६६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || १,१८७ || १८ || १,२०५ 
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १,०२१ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ 
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १,०५१ || १४ || १,०६५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अन्सारी || १,०२५ || २२ || १,०४७ 
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १,५१६ || १९ || १,५३५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १,४२९ || १० || १,४३९ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || १,१३७ || ७ || १,१४४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १,०४३ || १६ || १,०५९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १,०२२ || ० || १,०२२ 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १,५१८ || १५ || १,५३३ 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १,४९० || ३० || १,५२० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १,४८१ || २३ || १,५०४ 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १,०३० || ० || १,०३० 
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १,००४ || १० || १,०१४ 
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १,४३० || २० || १,४५० 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १,३५३ || २७ || १,३८० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १,२५२ || ८ || १,२६० 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || १,१०३ || २५ || १,१२८ 
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १,८६१ || ३० || १,८९१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १,४६० || २६ || १,४८६ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १,२०४ || २५ || १,२२९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ 
|}

==== मधेश ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १,४१८ || २३ || १,४४१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १,२८० || २७ || १,३०७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १,११९ || ३८ || १,१५७ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १,०१३ || - || १,०१३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ 
|}

==== बागमती ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १,५१३ || - || १,५१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १,३१० || २७ || १,३३७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ 
|}

==== गण्डकी ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १,०५९ || १७ || १,०७६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १,०३२ || २० || १,०५२ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १,०२७ || १३ || १,०४० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० 
|}

==== लुम्बिनी ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || १,१०७ || १० || १,११७ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १,०९२ || २३ || १,११५ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ 
|} 

==== कर्णाली ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता वादी || १,७८२ || ३१ || १,८१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १,५३० || ३० || १,५६० 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || १,१६० || २५ || १,१८५ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ 
|}

==== सुदूरपश्चिम ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २,०३० || ४३ || २,०७३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १,८४६ || ३७ || १,८८३ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १,४५० || ४१ || १,४९१ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || १,१४८ || ० || १,१४८ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || १,१२६ || २० || १,१४६ 
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>t6876so7qivk235odnux4rh056ywtfs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363598</id>
      <parentid>1363597</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T08:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* राष्ट्रिय खुला */</comment>
      <origin>1363598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19729" sha1="p89rdnr6ox1ibcfgw2oc96697aw7i5u" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ 
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ 
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ 
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ 
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ 
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ 
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ 
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ 
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ 
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० 
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ 
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० 
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ 
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ 
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ 
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ 
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ 
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ 
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० 
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ 
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ 
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ 
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ 
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० 
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० 
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ 
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ 
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ 
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १,३६२ || ११ || १,३७३ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १,२९८ || १६ || १,३१४ 
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १,४२१ || २४ || १,४४५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || १,१८४ || ११ || १,१९५ 
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १,०९७ || १७ || १,११४ 
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १,३३९ || २७ || १,३६६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || १,१८७ || १८ || १,२०५ 
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १,०२१ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ 
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १,०५१ || १४ || १,०६५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अन्सारी || १,०२५ || २२ || १,०४७ 
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १,५१६ || १९ || १,५३५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १,४२९ || १० || १,४३९ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || १,१३७ || ७ || १,१४४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १,०४३ || १६ || १,०५९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १,०२२ || ० || १,०२२ 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १,५१८ || १५ || १,५३३ 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १,४९० || ३० || १,५२० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १,४८१ || २३ || १,५०४ 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १,०३० || ० || १,०३० 
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १,००४ || १० || १,०१४ 
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १,४३० || २० || १,४५० 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १,३५३ || २७ || १,३८० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १,२५२ || ८ || १,२६० 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || १,१०३ || २५ || १,१२८ 
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १,८६१ || ३० || १,८९१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १,४६० || २६ || १,४८६ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १,२०४ || २५ || १,२२९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ 
|}

==== मधेश ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १,४१८ || २३ || १,४४१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १,२८० || २७ || १,३०७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १,११९ || ३८ || १,१५७ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १,०१३ || - || १,०१३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ 
|}

==== बागमती ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १,५१३ || - || १,५१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १,३१० || २७ || १,३३७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ 
|}

==== गण्डकी ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १,०५९ || १७ || १,०७६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १,०३२ || २० || १,०५२ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १,०२७ || १३ || १,०४० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० 
|}

==== लुम्बिनी ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || १,१०७ || १० || १,११७ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १,०९२ || २३ || १,११५ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ 
|} 

==== कर्णाली ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता वादी || १,७८२ || ३१ || १,८१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १,५३० || ३० || १,५६० 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || १,१६० || २५ || १,१८५ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ 
|}

==== सुदूरपश्चिम ====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २,०३० || ४३ || २,०७३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १,८४६ || ३७ || १,८८३ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १,४५० || ४१ || १,४९१ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || १,१४८ || ० || १,१४८ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || १,१२६ || २० || १,१४६ 
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>p89rdnr6ox1ibcfgw2oc96697aw7i5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363599</id>
      <parentid>1363598</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T08:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <origin>1363599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19476" sha1="4a82bty8s7eikoxmj8ihoxu30tftlu4" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ 
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ 
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ 
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ 
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ 
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ 
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ 
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ 
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ 
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० 
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ 
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० 
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ 
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ 
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ 
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ 
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ 
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ 
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० 
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ 
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ 
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ 
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ 
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० 
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० 
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ 
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ 
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ 
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १,३६२ || ११ || १,३७३ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १,२९८ || १६ || १,३१४ 
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १,४२१ || २४ || १,४४५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || १,१८४ || ११ || १,१९५ 
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १,०९७ || १७ || १,११४ 
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १,३३९ || २७ || १,३६६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || १,१८७ || १८ || १,२०५ 
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १,०२१ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ 
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १,०५१ || १४ || १,०६५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अन्सारी || १,०२५ || २२ || १,०४७ 
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १,५१६ || १९ || १,५३५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १,४२९ || १० || १,४३९ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || १,१३७ || ७ || १,१४४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १,०४३ || १६ || १,०५९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १,०२२ || ० || १,०२२ 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १,५१८ || १५ || १,५३३ 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १,४९० || ३० || १,५२० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १,४८१ || २३ || १,५०४ 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १,०३० || ० || १,०३० 
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १,००४ || १० || १,०१४ 
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १,४३० || २० || १,४५० 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १,३५३ || २७ || १,३८० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १,२५२ || ८ || १,२६० 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || १,१०३ || २५ || १,१२८ 
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १,८६१ || ३० || १,८९१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १,४६० || २६ || १,४८६ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १,२०४ || २५ || १,२२९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ 
|}

==== मधेश ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १,४१८ || २३ || १,४४१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १,२८० || २७ || १,३०७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १,११९ || ३८ || १,१५७ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १,०१३ || - || १,०१३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ 
|}

==== बागमती ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १,५१३ || - || १,५१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १,३१० || २७ || १,३३७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ 
|}

==== गण्डकी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १,०५९ || १७ || १,०७६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १,०३२ || २० || १,०५२ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १,०२७ || १३ || १,०४० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० 
|}

==== लुम्बिनी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || १,१०७ || १० || १,११७ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १,०९२ || २३ || १,११५ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ 
|} 

==== कर्णाली ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता वादी || १,७८२ || ३१ || १,८१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १,५३० || ३० || १,५६० 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || १,१६० || २५ || १,१८५ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ 
|}

==== सुदूरपश्चिम ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २,०३० || ४३ || २,०७३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १,८४६ || ३७ || १,८८३ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १,४५० || ४१ || १,४९१ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || १,१४८ || ० || १,१४८ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || १,१२६ || २० || १,१४६ 
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>4a82bty8s7eikoxmj8ihoxu30tftlu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363601</id>
      <parentid>1363599</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* निर्वाचित पदाधिकारीहरू */</comment>
      <origin>1363601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21736" sha1="j72guvcbcfhyqbpmgi1hb4s1vtd76dr" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== निर्वाचित पदाधिकारीहरू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!क्र.सं
!नाम
!प्राप्त मत
!नातिजा
!स्रोत
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सभापति (१)'''
|-
|१
|[[रवि लामिछाने]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|title=रास्वपाका पदाधिकारी छान्न मतदान सुरु
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963357/voting-begins-to-elect-rsp-office-bearers|access-date= २०८३ असार १२|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''वरिष्ठ नेता (१)'''
|-
|१
|[[बालेन शाह]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=वरिष्ठ नेतामा कसरी चुनिन्छन् बालेन?
|url=https://nepalkhabar.com/politics/278534-2026-6-22-9-38-14|access-date= २०८३ असार ८|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''उपसभापति (२)'''
|-
|१
|[[स्वर्णिम वाग्ले]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=रास्वपा उपसभापतिमा स्वर्णिम वाग्ले निर्विरोध, विराजभक्त पछि हटे
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963105/swarnim-wagle-elected-unopposed-as-rsp-deputy-president-biraj-bhakta-withdraws|access-date=२०८३ असार १०|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
|२
|[[सोविता गौतम]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|[[तोसिमा कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महामन्त्री (१)'''
|-
|१
|[[विपिन आचार्य]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|[[मनिष झा]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|[[गणेश कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|[[सागर ढकाल]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|}


== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ 
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ 
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ 
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ 
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ 
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ 
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ 
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ 
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ 
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० 
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ 
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० 
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ 
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ 
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ 
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ 
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ 
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ 
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० 
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ 
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ 
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ 
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ 
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० 
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० 
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ 
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ 
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ 
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १,३६२ || ११ || १,३७३ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १,२९८ || १६ || १,३१४ 
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १,४२१ || २४ || १,४४५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || १,१८४ || ११ || १,१९५ 
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १,०९७ || १७ || १,११४ 
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १,३३९ || २७ || १,३६६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || १,१८७ || १८ || १,२०५ 
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १,०२१ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ 
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १,०५१ || १४ || १,०६५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अन्सारी || १,०२५ || २२ || १,०४७ 
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १,५१६ || १९ || १,५३५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १,४२९ || १० || १,४३९ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || १,१३७ || ७ || १,१४४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १,०४३ || १६ || १,०५९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १,०२२ || ० || १,०२२ 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १,५१८ || १५ || १,५३३ 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १,४९० || ३० || १,५२० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १,४८१ || २३ || १,५०४ 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १,०३० || ० || १,०३० 
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १,००४ || १० || १,०१४ 
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १,४३० || २० || १,४५० 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १,३५३ || २७ || १,३८० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १,२५२ || ८ || १,२६० 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || १,१०३ || २५ || १,१२८ 
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १,८६१ || ३० || १,८९१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १,४६० || २६ || १,४८६ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १,२०४ || २५ || १,२२९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ 
|}

==== मधेश ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १,४१८ || २३ || १,४४१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १,२८० || २७ || १,३०७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १,११९ || ३८ || १,१५७ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १,०१३ || - || १,०१३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ 
|}

==== बागमती ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १,५१३ || - || १,५१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १,३१० || २७ || १,३३७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ 
|}

==== गण्डकी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १,०५९ || १७ || १,०७६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १,०३२ || २० || १,०५२ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १,०२७ || १३ || १,०४० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० 
|}

==== लुम्बिनी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || १,१०७ || १० || १,११७ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १,०९२ || २३ || १,११५ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ 
|} 

==== कर्णाली ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता वादी || १,७८२ || ३१ || १,८१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १,५३० || ३० || १,५६० 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || १,१६० || २५ || १,१८५ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ 
|}

==== सुदूरपश्चिम ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २,०३० || ४३ || २,०७३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १,८४६ || ३७ || १,८८३ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १,४५० || ४१ || १,४९१ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || १,१४८ || ० || १,१४८ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || १,१२६ || २० || १,१४६ 
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>j72guvcbcfhyqbpmgi1hb4s1vtd76dr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363602</id>
      <parentid>1363601</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* निर्वाचित पदाधिकारीहरू */</comment>
      <origin>1363602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22406" sha1="p6e5tm0uelkcgwseozfa359f7e76xag" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== निर्वाचित पदाधिकारीहरू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!क्र.सं
!नाम
!प्राप्त मत
!नातिजा
!स्रोत
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सभापति (१)'''
|-
|१
|[[रवि लामिछाने]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|title=रास्वपाका पदाधिकारी छान्न मतदान सुरु
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963357/voting-begins-to-elect-rsp-office-bearers|access-date= २०८३ असार १२|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''वरिष्ठ नेता (१)'''
|-
|१
|[[बालेन शाह]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=वरिष्ठ नेतामा कसरी चुनिन्छन् बालेन?
|url=https://nepalkhabar.com/politics/278534-2026-6-22-9-38-14|access-date= २०८३ असार ८|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''उपसभापति (२)'''
|-
|१
|[[स्वर्णिम वाग्ले]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=रास्वपा उपसभापतिमा स्वर्णिम वाग्ले निर्विरोध, विराजभक्त पछि हटे
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963105/swarnim-wagle-elected-unopposed-as-rsp-deputy-president-biraj-bhakta-withdraws|access-date=२०८३ असार १०|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
|२
|[[सोविता गौतम]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|[[तोसिमा कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महामन्त्री (१)'''
|-
|१
|[[विपिन आचार्य]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|[[मनिष झा]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|[[गणेश कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|[[सागर ढकाल]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सहमहामन्त्री (३)'''
|-
|१
|असिम शाह
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|रमेश प्रसाई
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|यज्ञमणि न्यौपाने
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|सुलभ खरेल
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|५
|अशोककुमार चौधरी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|६
|मिलन लिम्बु
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|७
|राजीव खत्री
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|८
|विजय जैरु
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|९
|हरि ढकाल
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|१०
|हिमेश पन्त
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|}

== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ 
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ 
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ 
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ 
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ 
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ 
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ 
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ 
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ 
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० 
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ 
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० 
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ 
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ 
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ 
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ 
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ 
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ 
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० 
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ 
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ 
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ 
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ 
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० 
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० 
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ 
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ 
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ 
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १,३६२ || ११ || १,३७३ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १,२९८ || १६ || १,३१४ 
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १,४२१ || २४ || १,४४५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || १,१८४ || ११ || १,१९५ 
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १,०९७ || १७ || १,११४ 
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १,३३९ || २७ || १,३६६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || १,१८७ || १८ || १,२०५ 
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १,०२१ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ 
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १,०५१ || १४ || १,०६५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अन्सारी || १,०२५ || २२ || १,०४७ 
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १,५१६ || १९ || १,५३५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १,४२९ || १० || १,४३९ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || १,१३७ || ७ || १,१४४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १,०४३ || १६ || १,०५९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १,०२२ || ० || १,०२२ 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १,५१८ || १५ || १,५३३ 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १,४९० || ३० || १,५२० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १,४८१ || २३ || १,५०४ 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १,०३० || ० || १,०३० 
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १,००४ || १० || १,०१४ 
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १,४३० || २० || १,४५० 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १,३५३ || २७ || १,३८० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १,२५२ || ८ || १,२६० 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || १,१०३ || २५ || १,१२८ 
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १,८६१ || ३० || १,८९१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १,४६० || २६ || १,४८६ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १,२०४ || २५ || १,२२९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ 
|}

==== मधेश ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १,४१८ || २३ || १,४४१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १,२८० || २७ || १,३०७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १,११९ || ३८ || १,१५७ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १,०१३ || - || १,०१३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ 
|}

==== बागमती ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १,५१३ || - || १,५१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १,३१० || २७ || १,३३७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ 
|}

==== गण्डकी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १,०५९ || १७ || १,०७६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १,०३२ || २० || १,०५२ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १,०२७ || १३ || १,०४० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० 
|}

==== लुम्बिनी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || १,१०७ || १० || १,११७ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १,०९२ || २३ || १,११५ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ 
|} 

==== कर्णाली ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता वादी || १,७८२ || ३१ || १,८१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १,५३० || ३० || १,५६० 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || १,१६० || २५ || १,१८५ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ 
|}

==== सुदूरपश्चिम ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २,०३० || ४३ || २,०७३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १,८४६ || ३७ || १,८८३ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १,४५० || ४१ || १,४९१ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || १,१४८ || ० || १,१४८ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || १,१२६ || २० || १,१४६ 
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>p6e5tm0uelkcgwseozfa359f7e76xag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363603</id>
      <parentid>1363602</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* निर्वाचित पदाधिकारीहरू */</comment>
      <origin>1363603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22751" sha1="e5asv4yav7p4tgffa3aucyppted6g9c" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== निर्वाचित पदाधिकारीहरू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!क्र.सं
!नाम
!प्राप्त मत
!नातिजा
!स्रोत
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सभापति (१)'''
|-
|१
|[[रवि लामिछाने]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|title=रास्वपाका पदाधिकारी छान्न मतदान सुरु
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963357/voting-begins-to-elect-rsp-office-bearers|access-date= २०८३ असार १२|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''वरिष्ठ नेता (१)'''
|-
|१
|[[बालेन शाह]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=वरिष्ठ नेतामा कसरी चुनिन्छन् बालेन?
|url=https://nepalkhabar.com/politics/278534-2026-6-22-9-38-14|access-date= २०८३ असार ८|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''उपसभापति (२)'''
|-
|१
|[[स्वर्णिम वाग्ले]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=रास्वपा उपसभापतिमा स्वर्णिम वाग्ले निर्विरोध, विराजभक्त पछि हटे
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963105/swarnim-wagle-elected-unopposed-as-rsp-deputy-president-biraj-bhakta-withdraws|access-date=२०८३ असार १०|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
|२
|[[सोविता गौतम]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|[[तोसिमा कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महामन्त्री (१)'''
|-
|१
|[[विपिन आचार्य]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|[[मनिष झा]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|[[गणेश कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|[[सागर ढकाल]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सहमहामन्त्री (३)'''
|-
|१
|असिम शाह
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|रमेश प्रसाई
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|यज्ञमणि न्यौपाने
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|सुलभ खरेल
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|५
|अशोककुमार चौधरी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|६
|मिलन लिम्बु
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|७
|राजीव खत्री
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|८
|विजय जैरु
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|९
|हरि ढकाल
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|१०
|हिमेश पन्त
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|११
|रिमा विश्वकर्मा
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|१२
|निशा डाँगी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|१३
|जुली यादव
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|१४
|जमुना शर्मा
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|१५
|कामिनी कुमारी चौधरी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|}

== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ 
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ 
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ 
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ 
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ 
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ 
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ 
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ 
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ 
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० 
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ 
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० 
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ 
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ 
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ 
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ 
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ 
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ 
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० 
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ 
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ 
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ 
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ 
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० 
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० 
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ 
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ 
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ 
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १,३६२ || ११ || १,३७३ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १,२९८ || १६ || १,३१४ 
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १,४२१ || २४ || १,४४५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || १,१८४ || ११ || १,१९५ 
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १,०९७ || १७ || १,११४ 
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १,३३९ || २७ || १,३६६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || १,१८७ || १८ || १,२०५ 
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १,०२१ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ 
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १,०५१ || १४ || १,०६५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अन्सारी || १,०२५ || २२ || १,०४७ 
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १,५१६ || १९ || १,५३५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १,४२९ || १० || १,४३९ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || १,१३७ || ७ || १,१४४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १,०४३ || १६ || १,०५९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १,०२२ || ० || १,०२२ 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १,५१८ || १५ || १,५३३ 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १,४९० || ३० || १,५२० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १,४८१ || २३ || १,५०४ 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १,०३० || ० || १,०३० 
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १,००४ || १० || १,०१४ 
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १,४३० || २० || १,४५० 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १,३५३ || २७ || १,३८० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १,२५२ || ८ || १,२६० 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || १,१०३ || २५ || १,१२८ 
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १,८६१ || ३० || १,८९१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १,४६० || २६ || १,४८६ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १,२०४ || २५ || १,२२९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ 
|}

==== मधेश ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १,४१८ || २३ || १,४४१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १,२८० || २७ || १,३०७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १,११९ || ३८ || १,१५७ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १,०१३ || - || १,०१३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ 
|}

==== बागमती ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १,५१३ || - || १,५१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १,३१० || २७ || १,३३७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ 
|}

==== गण्डकी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १,०५९ || १७ || १,०७६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १,०३२ || २० || १,०५२ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १,०२७ || १३ || १,०४० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० 
|}

==== लुम्बिनी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || १,१०७ || १० || १,११७ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १,०९२ || २३ || १,११५ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ 
|} 

==== कर्णाली ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता वादी || १,७८२ || ३१ || १,८१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १,५३० || ३० || १,५६० 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || १,१६० || २५ || १,१८५ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ 
|}

==== सुदूरपश्चिम ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २,०३० || ४३ || २,०७३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १,८४६ || ३७ || १,८८३ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १,४५० || ४१ || १,४९१ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || १,१४८ || ० || १,१४८ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || १,१२६ || २० || १,१४६ 
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>e5asv4yav7p4tgffa3aucyppted6g9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363604</id>
      <parentid>1363603</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* निर्वाचित पदाधिकारीहरू */</comment>
      <origin>1363604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22892" sha1="2pmj7r40s7bl4vx71y9t8dp0s5chhtf" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== निर्वाचित पदाधिकारीहरू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!क्र.सं
!नाम
!प्राप्त मत
!नातिजा
!स्रोत
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सभापति (१)'''
|-
|१
|[[रवि लामिछाने]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|title=रास्वपाका पदाधिकारी छान्न मतदान सुरु
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963357/voting-begins-to-elect-rsp-office-bearers|access-date= २०८३ असार १२|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''वरिष्ठ नेता (१)'''
|-
|१
|[[बालेन शाह]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=वरिष्ठ नेतामा कसरी चुनिन्छन् बालेन?
|url=https://nepalkhabar.com/politics/278534-2026-6-22-9-38-14|access-date= २०८३ असार ८|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''उपसभापति (२)'''
|-
|१
|[[स्वर्णिम वाग्ले]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=रास्वपा उपसभापतिमा स्वर्णिम वाग्ले निर्विरोध, विराजभक्त पछि हटे
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963105/swarnim-wagle-elected-unopposed-as-rsp-deputy-president-biraj-bhakta-withdraws|access-date=२०८३ असार १०|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महिला उपसभापति (१)'''
|-
|२
|[[सोविता गौतम]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|[[तोसिमा कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महामन्त्री (१)'''
|-
|१
|[[विपिन आचार्य]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|[[मनिष झा]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|[[गणेश कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|[[सागर ढकाल]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सहमहामन्त्री (३)'''
|-
|१
|असिम शाह
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|रमेश प्रसाई
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|यज्ञमणि न्यौपाने
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|सुलभ खरेल
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|५
|अशोककुमार चौधरी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|६
|मिलन लिम्बु
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|७
|राजीव खत्री
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|८
|विजय जैरु
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|९
|हरि ढकाल
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|१०
|हिमेश पन्त
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महिला सहमहामन्त्री (१)'''
|
|-
|१
|रिमा विश्वकर्मा
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|निशा डाँगी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|जुली यादव
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|जमुना शर्मा
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|५
|कामिनी कुमारी चौधरी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|}

== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ 
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ 
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ 
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ 
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ 
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ 
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ 
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ 
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ 
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० 
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ 
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० 
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ 
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ 
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ 
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ 
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ 
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ 
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० 
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ 
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ 
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ 
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ 
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० 
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० 
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ 
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ 
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ 
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १,३६२ || ११ || १,३७३ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १,२९८ || १६ || १,३१४ 
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १,४२१ || २४ || १,४४५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || १,१८४ || ११ || १,१९५ 
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १,०९७ || १७ || १,११४ 
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १,३३९ || २७ || १,३६६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || १,१८७ || १८ || १,२०५ 
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १,०२१ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ 
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १,०५१ || १४ || १,०६५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अन्सारी || १,०२५ || २२ || १,०४७ 
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १,५१६ || १९ || १,५३५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १,४२९ || १० || १,४३९ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || १,१३७ || ७ || १,१४४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १,०४३ || १६ || १,०५९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १,०२२ || ० || १,०२२ 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १,५१८ || १५ || १,५३३ 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १,४९० || ३० || १,५२० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १,४८१ || २३ || १,५०४ 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १,०३० || ० || १,०३० 
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १,००४ || १० || १,०१४ 
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १,४३० || २० || १,४५० 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १,३५३ || २७ || १,३८० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १,२५२ || ८ || १,२६० 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || १,१०३ || २५ || १,१२८ 
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १,८६१ || ३० || १,८९१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १,४६० || २६ || १,४८६ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १,२०४ || २५ || १,२२९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ 
|}

==== मधेश ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १,४१८ || २३ || १,४४१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १,२८० || २७ || १,३०७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १,११९ || ३८ || १,१५७ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १,०१३ || - || १,०१३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ 
|}

==== बागमती ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १,५१३ || - || १,५१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १,३१० || २७ || १,३३७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ 
|}

==== गण्डकी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १,०५९ || १७ || १,०७६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १,०३२ || २० || १,०५२ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १,०२७ || १३ || १,०४० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० 
|}

==== लुम्बिनी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || १,१०७ || १० || १,११७ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १,०९२ || २३ || १,११५ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ 
|} 

==== कर्णाली ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता वादी || १,७८२ || ३१ || १,८१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १,५३० || ३० || १,५६० 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || १,१६० || २५ || १,१८५ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ 
|}

==== सुदूरपश्चिम ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २,०३० || ४३ || २,०७३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १,८४६ || ३७ || १,८८३ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १,४५० || ४१ || १,४९१ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || १,१४८ || ० || १,१४८ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || १,१२६ || २० || १,१४६ 
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>2pmj7r40s7bl4vx71y9t8dp0s5chhtf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363605</id>
      <parentid>1363604</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* निर्वाचित पदाधिकारीहरू */</comment>
      <origin>1363605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22892" sha1="pzd5ps6lad35duxychakq09726669d1" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== निर्वाचित पदाधिकारीहरू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!क्र.सं
!नाम
!प्राप्त मत
!नातिजा
!स्रोत
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सभापति (१)'''
|-
|१
|[[रवि लामिछाने]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|title=रास्वपाका पदाधिकारी छान्न मतदान सुरु
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963357/voting-begins-to-elect-rsp-office-bearers|access-date= २०८३ असार १२|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''वरिष्ठ नेता (१)'''
|-
|१
|[[बालेन शाह]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=वरिष्ठ नेतामा कसरी चुनिन्छन् बालेन?
|url=https://nepalkhabar.com/politics/278534-2026-6-22-9-38-14|access-date= २०८३ असार ८|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''उपसभापति (२)'''
|-
|१
|[[स्वर्णिम वाग्ले]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=रास्वपा उपसभापतिमा स्वर्णिम वाग्ले निर्विरोध, विराजभक्त पछि हटे
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963105/swarnim-wagle-elected-unopposed-as-rsp-deputy-president-biraj-bhakta-withdraws|access-date=२०८३ असार १०|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महिला उपसभापति (१)'''
|-
|१
|[[सोविता गौतम]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|[[तोसिमा कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महामन्त्री (१)'''
|-
|१
|[[विपिन आचार्य]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|[[मनिष झा]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|[[गणेश कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|[[सागर ढकाल]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सहमहामन्त्री (३)'''
|-
|१
|असिम शाह
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|रमेश प्रसाई
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|यज्ञमणि न्यौपाने
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|सुलभ खरेल
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|५
|अशोककुमार चौधरी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|६
|मिलन लिम्बु
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|७
|राजीव खत्री
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|८
|विजय जैरु
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|९
|हरि ढकाल
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|१०
|हिमेश पन्त
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महिला सहमहामन्त्री (१)'''
|
|-
|१
|रिमा विश्वकर्मा
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|निशा डाँगी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|जुली यादव
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|जमुना शर्मा
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|५
|कामिनी कुमारी चौधरी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|}

== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ 
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ 
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ 
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ 
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ 
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ 
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ 
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ 
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ 
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० 
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ 
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० 
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ 
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ 
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ 
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ 
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ 
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ 
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० 
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ 
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ 
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ 
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ 
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० 
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० 
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ 
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ 
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ 
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १,३६२ || ११ || १,३७३ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १,२९८ || १६ || १,३१४ 
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १,४२१ || २४ || १,४४५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || १,१८४ || ११ || १,१९५ 
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १,०९७ || १७ || १,११४ 
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १,३३९ || २७ || १,३६६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || १,१८७ || १८ || १,२०५ 
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १,०२१ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ 
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १,०५१ || १४ || १,०६५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अन्सारी || १,०२५ || २२ || १,०४७ 
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १,५१६ || १९ || १,५३५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १,४२९ || १० || १,४३९ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || १,१३७ || ७ || १,१४४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १,०४३ || १६ || १,०५९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १,०२२ || ० || १,०२२ 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १,५१८ || १५ || १,५३३ 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १,४९० || ३० || १,५२० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १,४८१ || २३ || १,५०४ 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १,०३० || ० || १,०३० 
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १,००४ || १० || १,०१४ 
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १,४३० || २० || १,४५० 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १,३५३ || २७ || १,३८० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १,२५२ || ८ || १,२६० 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || १,१०३ || २५ || १,१२८ 
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १,८६१ || ३० || १,८९१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १,४६० || २६ || १,४८६ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १,२०४ || २५ || १,२२९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ 
|}

==== मधेश ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १,४१८ || २३ || १,४४१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १,२८० || २७ || १,३०७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १,११९ || ३८ || १,१५७ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १,०१३ || - || १,०१३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ 
|}

==== बागमती ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १,५१३ || - || १,५१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १,३१० || २७ || १,३३७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ 
|}

==== गण्डकी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १,०५९ || १७ || १,०७६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १,०३२ || २० || १,०५२ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १,०२७ || १३ || १,०४० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० 
|}

==== लुम्बिनी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || १,१०७ || १० || १,११७ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १,०९२ || २३ || १,११५ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ 
|} 

==== कर्णाली ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता वादी || १,७८२ || ३१ || १,८१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १,५३० || ३० || १,५६० 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || १,१६० || २५ || १,१८५ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ 
|}

==== सुदूरपश्चिम ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २,०३० || ४३ || २,०७३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १,८४६ || ३७ || १,८८३ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १,४५० || ४१ || १,४९१ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || १,१४८ || ० || १,१४८ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || १,१२६ || २० || १,१४६ 
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>pzd5ps6lad35duxychakq09726669d1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1363606</id>
      <parentid>1363605</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T09:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>पर्वत सुवेदी</username>
        <id>31224</id>
      </contributor>
      <comment>/* निर्वाचित पदाधिकारीहरू */</comment>
      <origin>1363606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22890" sha1="smzu6wm119axiycyzs4eq464gvkh088" xml:space="preserve">'''राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी'''को प्रथम राष्ट्रिय महाधिवेशन वि.सं २०८३ असार ७ देखि १२ सम्म  [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]मा सम्पन्न भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsofnepal.com/2026/06/22/774207/#:~:text=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80%20%28%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AA%E0%A4%BE%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8,%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%A0%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|title=रास्वपाको प्रथम महाधिवेशन सुरु|last=अधिकारी|first=गीताञ्जली |date=११ असार २०८३|website=न्युज अफ नेपाल|language=नेपाली|accessdate=१३ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; यस महाधिवेशनले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेको थियो। महाधिवेशनमा ९९ जना केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ जनाको उम्मेदवारी परेको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekantipur.com/politics/2026/06/25/rsp-general-convention-these-are-the-384-candidates-for-99-central-members-list-12-30.html|title=रास्वपा महाधिवेशन : यी हुन् ९९ केन्द्रीय सदस्यका लागि ३७९ उम्मेदवार [सूची]|last=महरा|first=जयसिंह |date=११ असार २०८३|website=कान्तिपुर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt; महाधिवेशनको उद्धाटन समारोहमा प्रधानमन्त्री [[बालेन शाह]], पार्टी सभापति [[रवि लामिछाने]], उपसभापति [[स्वर्णिम वाग्ले]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का सभापति [[गगन थापा]], पूर्वप्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]], [[नेकपा (एमाले)]]का नेता [[प्रदीप ज्ञवाली]], [[जनमत पार्टी]]का अध्यक्ष [[सीके राउत]], [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का अध्यक्ष [[राजेन्द्र लिङ्देन]] लगायतका नेताहरूले मन्तव्य दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1959391/the-rpps-vote-also-went-to-the-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-saying-that-the-election-will-bring-a-king-rajendra-lingden|title=बालेनले राजा ल्याउँछ भनेर राप्रपाको भोट पनि रास्वपालाई गएको छ : राजेन्द्र लिङ्देन|last=|first=|date=८ असार २०८३|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=१२ असार २०८३}}&lt;/ref&gt;

== निर्वाचित पदाधिकारीहरू ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!क्र.सं
!नाम
!प्राप्त मत
!नातिजा
!स्रोत
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सभापति (१)'''
|-
|१
|[[रवि लामिछाने]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|title=रास्वपाका पदाधिकारी छान्न मतदान सुरु
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963357/voting-begins-to-elect-rsp-office-bearers|access-date= २०८३ असार १२|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;4&quot; |'''वरिष्ठ नेता (१)'''
|-
|१
|[[बालेन शाह]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=वरिष्ठ नेतामा कसरी चुनिन्छन् बालेन?
|url=https://nepalkhabar.com/politics/278534-2026-6-22-9-38-14|access-date= २०८३ असार ८|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''उपसभापति (२)'''
|-
|१
|[[स्वर्णिम वाग्ले]]
| colspan=&quot;2&quot; |निर्विरोध निर्वाचित
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=रास्वपा उपसभापतिमा स्वर्णिम वाग्ले निर्विरोध, विराजभक्त पछि हटे
|url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1963105/swarnim-wagle-elected-unopposed-as-rsp-deputy-president-biraj-bhakta-withdraws|access-date=२०८३ असार १०|website=नेपाल खबर|language=नेपाली}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महिला उपसभापति (१)'''
|-
|१
|[[सोविता गौतम]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|[[तोसिमा कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महामन्त्री (१)'''
|-
|१
|[[विपिन आचार्य]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|[[मनिष झा]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|[[गणेश कार्की]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|[[सागर ढकाल]]
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''सहमहामन्त्री (३)'''
|-
|१
|असिम शाह
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|रमेश प्रसाई
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|यज्ञमणि न्यौपाने
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|सुलभ खरेल
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|५
|अशोककुमार चौधरी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|६
|मिलन लिम्बु
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|७
|राजीव खत्री
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|८
|विजय जैरु
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|९
|हरि ढकाल
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|१०
|हिमेश पन्त
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |'''महिला सहमहामन्त्री (१)'''
|-
|१
|रिमा विश्वकर्मा
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|२
|निशा डाँगी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|३
|जुली यादव
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|४
|जमुना शर्मा
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|-
|५
|कामिनी कुमारी चौधरी
| colspan=&quot;1&quot; |
|
|
|}

== केन्द्रीय सदस्यहरूको निर्वाचन ==
=== राष्ट्रिय खुला ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! उम्मेदवारको नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. स्वर्णिम वाग्ले || २,६०७ || ४९ || २,६५६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोविता गौतम || २,५९४ || ४७ || २,६४१ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिशिर खनाल || २,४९५ || ४३ || २,५३८ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर ढकाल || २,३३३ || ४३ || २,३७६ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | डा. तोसिमा कार्की || २,२५७ || ४५ || २,३०२ 
|-
| ६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रञ्जु दर्शना || २,२४९ || ४४ || २,२९३ 
|-
| ७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष झा || २,२३७ || ४४ || २२८१ 
|-
| ८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हरि ढकाल || २,२१९ || ४३ || २,२६२ 
|-
| ९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कविन्द्र बुर्लाकोटी || २,१८४ || ४३ || २,२२७ 
|-
| १० || style=&quot;text-align: left;&quot; | विपिन कुमार आचार्य || २,१२६ || ४३ || २,१६९ 
|-
| ११ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रमेश प्रसाई || २,१२३ || ४३ || २,१६६ 
|-
| १२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विराज भक्त श्रेष्ठ || २,०९४ || २९ || २,१२३ 
|-
| १३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा डाँगी || २,०८९ || ४३ || २,१३२ 
|-
| १४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | इन्दिरा राना मगर || २,०४७ || ४३ || २,०१० 
|-
| १५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश पराजुली || २,०४५ || ४२ || २,०८७ 
|-
| १६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पुकार बम || २,०३० || ४० || २,०७० 
|-
| १७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल (ललितपुर) || २,०४४ || २१ || २,०६५ 
|-
| १८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुलभ खरेल || २,००८ || ३५ || २,०४३ 
|-
| १९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | यज्ञमणि न्यौपाने || १,८६९ || ३४ || १,९०३ 
|-
| २० || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रमोद न्यौपाने || १,८९२ || ० || १,८९२ 
|-
| २१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सस्मित पोखरेल || १,८३३ || ३१ || १,८६४ 
|-
| २२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | रिमा विश्वकर्मा || १,८१० || ३५ || १,८४५ 
|-
| २३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजुनाथ पाण्डे || १,८१२ || २८ || १,८४० 
|-
| २४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | राजीव खत्री || १,७०१ || ४४ || १,७४५ 
|-
| २५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिक्षा बास्कोटा || १,६९९ || ४० || १,७३९ 
|-
| २६ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गणेश कार्की || १,६९३ || ४१ || १,७३४ 
|-
| २७ || style=&quot;text-align: left;&quot; | खगेन्द्र सुनार || १७०८ || २५ || १७३३ 
|-
| २८ || style=&quot;text-align: left;&quot; | असिम साह || १,७२८ || २ || १,७३० 
|-
| २९ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हिमेश पन्त || १,६२३ || २७ || १,६५० 
|-
| ३० || style=&quot;text-align: left;&quot; | जगदीश खरेल– दोलखा || १,५१३ || ३९ || १५५२ 
|-
| ३१ || style=&quot;text-align: left;&quot; | गीता चौधरी || १,५१६ || २१ || १,५३७ 
|-
| ३२ || style=&quot;text-align: left;&quot; | लिमा अधिकारी आचार्य || १,५०६ || ३० || १,५३६ 
|}

=== थारु ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | करिश्मा कठरिया || १,३६२ || ११ || १,३७३ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अशोक कुमार चौधरी || १,२९८ || १६ || १,३१४ 
|}

=== मधेसी समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | बब्लु गुप्ता || १,४२१ || २४ || १,४४५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | अरविन्द साह || ९६४ || ६ || ९७० 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | दिपक कुमार साह || ८८८ || ५ || ८९३ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जुली यादव || १,१८४ || ११ || १,१९५ 
|-
| ५ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कामिनी कुमारी चौधरी || १,०९७ || १७ || १,११४ 
|}

=== दलित समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | विजय जैरु || १,३३९ || २७ || १,३६६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शिव नेपाली || १,१८७ || १८ || १,२०५ 
|-
| ३ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सविना वि.क. || १०११ || १० || १,०२१ 
|-
| ४ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | खिमा बि.क. || ९५७ || ११ || ९६८ 
|}

=== मुस्लिम समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | समिना मिया || १,०५१ || १४ || १,०६५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | रहबर अन्सारी || १,०२५ || २२ || १,०४७ 
|}

=== खस आर्य समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशान्त वैदिक || १,५१६ || १९ || १,५३५ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुदीप ढकाल || १,४२९ || १० || १,४३९ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज भट्ट || १,१३७ || ७ || १,१४४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रदीप विष्ट || १,०४३ || १६ || १,०५९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | डिल्लिश्वोर कार्की (रोहन) || १,०२२ || ० || १,०२२ 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकृति ढकाल || १,५१८ || १५ || १,५३३ 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | टिका संग्रौला (ज्वाला) || १,४९० || ३० || १,५२० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | क्रान्तिशिखा धिताल || १,४८१ || २३ || १,५०४ 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | जमुना शर्मा || १,०३० || ० || १,०३० 
|-
| १० || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुशिला कार्की पोख्रेल || १,००४ || १० || १,०१४ 
|}

=== आदिवासी/जनजाति समूह ===
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! समूह !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिलन लिम्बु || १५०८ || २८ || १५३६ 
|-
| २ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | शंकर श्रेष्ठ || १४८४ || १० || १४९४ 
|-
| ३ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | मिङ्मा डण्डु शेर्पा || ८२५ || ९ || ८३४ 
|-
| ४ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | महेश लामा || ८०८ || १ || ८०९ 
|-
| ५ || पुरुष || style=&quot;text-align: left;&quot; | कृष्णमान श्रेष्ठ || ७८५ || ५ || ७९० 
|-
| ६ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | आशिका तामाङ्ग || १,४३० || २० || १,४५० 
|-
| ७ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनुष्का श्रेष्ठ || १,३५३ || २७ || १,३८० 
|-
| ८ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा श्रेष्ठ || १,२५२ || ८ || १,२६० 
|-
| ९ || महिला || style=&quot;text-align: left;&quot; | कुशुम महर्जन || १,१०३ || २५ || १,१२८ 
|}

=== प्रादेशिक ===
==== कोशी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | निशा मेहता || १,८६१ || ३० || १,८९१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विश्वराज पोखरेल || १,४६० || २६ || १,४८६ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | शोभा कार्की || १,२०४ || २५ || १,२२९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना थापा || ९३९ || १२ || ९५१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुजाता तामाङ || ८३९ || १७ || ८५६ 
|}

==== मधेश ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुस्मा बस्नेत || १,४१८ || २३ || १,४४१ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सुनिता कुमारी चौधरी || १,२८० || २७ || १,३०७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | नमिता यादव || १,११९ || ३८ || १,१५७ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मञ्जु सिंह || १,०१३ || - || १,०१३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अंकित कुमार यादव || ९५० || १७ || ९६७ 
|}

==== बागमती ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रभा ढकाल || १,५१३ || - || १,५१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विदुशी राणा || १,३१० || २७ || १,३३७ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | आकांक्षा पोखरेल || ८५० || ३० || ८८० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | अनिता श्रेष्ठ || ८०२ || ७ || ८०९ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पार्वती थापा || ७४९ || १० || ७५९ 
|}

==== गण्डकी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | पवित्रा थापा || १,०५९ || १७ || १,०७६ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मनिष खनाल || १,०३२ || २० || १,०५२ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सागर भुसाल || १,०२७ || १३ || १,०४० 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सोम शर्मा || ९७४ || १९ || ९३३ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विष्णु कुमारी गुरुङ (एकता) || ७८७ || १३ || ८०० 
|}

==== लुम्बिनी ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | कल्पना पाण्डे || १,१०७ || १० || १,११७ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | संगिता ढकाल || १,०९२ || २३ || १,११५ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | ज्ञानु पौड्याल || ८९७ || २२ || ९१९ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | देवराज पाठक || ८२० || ११ || ८३१ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सर्मिला खनाल || ६६४ || || ६६४ 
|} 

==== कर्णाली ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | सिता वादी || १,७८२ || ३१ || १,८१३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | विनिता कठायत || १,५३० || ३० || १,५६० 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | टासी लहाङगजोम || १,१६० || २५ || १,१८५ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | मेनुका शाही || ८१० || १२ || ८२२ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | प्रकाश न्यौपाने || ६२३ || ११ || ६३४ 
|}

==== सुदूरपश्चिम ====
{| class=&quot;wikitable sortable 
! क्र.सं. !! नाम !! मत !! प्रवास !! जम्मा मत 
|-
| १ || style=&quot;text-align: left;&quot; | हेमराज थापा || २,०३० || ४३ || २,०७३ 
|-
| २ || style=&quot;text-align: left;&quot; | के. पी. खनाल || १,८४६ || ३७ || १,८८३ 
|-
| ३ || style=&quot;text-align: left;&quot; | दीपक राज बोहरा || १,४५० || ४१ || १,४९१ 
|-
| ४ || style=&quot;text-align: left;&quot; | जानीका जोशी || १,१४८ || ० || १,१४८ 
|-
| ५ || style=&quot;text-align: left;&quot; | चन्द्रा ऐर चाँदनी || १,१२६ || २० || १,१४६ 
|}

== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{सन्दर्भसूची}}

[[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]</text>
      <sha1>smzu6wm119axiycyzs4eq464gvkh088</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>