विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 4906 1364804 1307682 2026-07-05T06:07:47Z ~2026-38184-13 79655 1364804 wikitext text/x-wiki {{Hdeity infobox| <!-- Wikipedia:WikiProject Hindu mythology --> Image = Bangalore Shiva.jpg | Caption = शिवलाइ शान्ताकृती स्वरुपमा दर्साउने मूर्ति | Name = शिव | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = | God of = Destruction | Affiliation = [[शिव|महादेव]] ([[त्रिमुर्ति]]) | Mantra = [[ॐ नमः शिवाय]] | Weapon = [[त्रिशूल]] | Consort = [[सतिदेवी|सती]], [[पार्वती]] | festivals = {{hlist|[[Maha Shivaratri]]|[[Shravana (month)|Shravana]]|[[Kartik Purnima]]|[[Pradosha]]|[[Teej]]|[[Bhairava Ashtami]]{{sfn|Dalal|2010|pp=137, 186}}}} | Abode = [[कैलाश पर्वत]]<ref>For the name ''Kailāsagirivāsī'' (''Sanskrit'' कैलासिगिरवासी [[Bengali alphabet|Bengali]]:বাবা সিভ ), "With his abode on Mount Kailāsa", as a name appearing in the ''Shiva Sahasranama'', see: {{Harvnb|Sharma|1996|p=281}}.</ref> | Mount = [[नन्दी (साँढे)]] }} {{टेम्पलेट हिन्दूत्व}} '''शिव''' हिन्दू धर्मका प्रमुख [[देवता]]हरू मध्ये एक हुन्। [[भगवान]]को [[त्रिमूर्ति|तीन रूप]]हरू मध्य शिवलाई विनाशकर्ताका रूपले चिनिन्छ। हिन्दू धर्मका विभिन्न [[सम्प्रदाय]]मध्य [[शैव]] सम्प्रदायका अनुयायीहरू शिवलाई आफ्नो प्रमुख देवता मान्छन् र त्यसै अनुसार उनलाई महादेव, परमेश्वर आदि नामले सम्बोधन गर्दछन्। शिवलाई प्रायः जसो [[शिवलिङ्ग]]को रूपमा [[पूजा]] गर्ने गरिन्छ। [[वेद]]मा यिनको नाम [[रुद्र]] भनिएको छ। यीनी व्यक्तिको चेतनाको अन्तर्यामी छन्। यिनको अर्धाङ्गिनी ([[शक्ति]])को नाम [[पार्वती]] हो। यिनका दुईवटा पुत्रहरू छन्, जसमा एक [[स्कन्द]] र अर्का [[गणेश]] हुन्। हिन्दू मान्यता अनुसार [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]] यो संसारका सृष्ठीकर्ता हुन् भने [[विष्णु|भगवान विष्णु]] यो संसारको पालन कर्ता र शिव यो संसारका संहार कर्ता हुन्। श+िव= शिव मिलेर बनेको शिवको नामको "ि" लाई हटाएमा "शव" शब्द बन्छ तसर्थ शिवलाई जिव अथवा प्राण भनेर चिनिन्छ। शिवले छोडेमा यो संसारमा देह अथवा शव मात्र रहन्छ। देहमा ब्रह्माको स्थान शिरमा छ, विष्णुको स्थान हृदय अथवा शरिरको मध्य भागमा छ र शिवको स्थान कमर भन्दा तलको भागमा छ। त्यसैले भगवान शिवलाई शिवलिंगको रूपमा पूजा गरिन्छ। शिव अधिकतर चित्रहरूमा [[जोगी समुदाय|योगी]]को रूपमा देखिन्छन् र उनको [[पूजा]] [[लिंग]]को रूपमा गरिन्छ। भगवान शिवलाई [[संहार]]को देवता भनिन्छ। भगवान शिव सौम्य आकृति एवं रौद्ररूप दुवैको लागि विख्यात छन्। अन्य देवहरू भन्दा शिवलाई भिन्न मानिएको छ। सृष्टिको उत्पात, स्थिति एवं संहारको अधिपति शिव हुन्। त्रिदेवहरूमा भगवान शिव संहारको देवता मानिन्छन्। शिव अनादि तथा सृष्टि प्रक्रियाको आदिस्रोत हुन् र यीनी काल महाकाल नै [[ज्योतिष]] शास्त्रका आधार हुन्। शिवको अर्थ यद्यपि कल्याणकारी मानिएको छ, तर उनले संधै लय एवं प्रलय दुवैलाई आफ्नो अधीन गरेका छन्। भगवान शिव देवताका पनि देवता भएकाले उनलाई महादेव भनिन्छ भने ईश्वरका पनि ईश्वर भएकोले उनलाई महेश्वर भनेर चिनिन्छ। === शिवका विशेषताहरू === *तेस्रो आँखा भएका (त्र्यम्बकम्) *निलो घाँटी भएका (नीलकण्ठ) *जटा परेको कपाल (जटाधारी) *शिरमा [[गङ्गा नदी|गंगा]] भएका (गङ्गाधर) *शरीरमा [[खरानी]] धस्ने (भष्मांगर) *[[बाघ]]को छाला ओढ्ने (बाघम्बर) *सर्पको माला धर्ने (नागेन्द्र हाराय) *डमरू तथा त्रिशुल धारी *साँढे (नन्दी) वाहन भएका *कैलास निवासी *[[पार्वती]]का पति == भगवान शिवलाई नमस्कार: == *शिव प्रार्थना:- ::नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शन्कराय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च।। ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवोमा अस्तु सदाशिवोम।। *शिव गायत्री ::तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात। == व्यक्तित्व == शिवमा परस्पर विरोधी भावहरूको सामंजस्य हेर्न पाइन्छ। शिवको टाउकोमा एकातिर [[चन्द्रमा]] छ, भने दोस्रो तिर महाविषधारी [[सर्प]] पनि उनको घाँटिमा माला छ। उनी अर्धनारीश्वर भएर पनि कामजित छन्। गृहस्थ भएर पनि श्मशानवासी, वीतरागी छन्। सौम्य, आशुतोष भएर पनि भयंकर रुद्र छन्। शिव परिवार पनि यसले अछूता छैनन्। उनको परिवारमा भूत-प्बालुवा, नंदी, सिंह, सर्प, मयूर तथा मूषक सबैको समभाव देख्न सकिन्छ। उनी स्वयं द्वंद्वहरू देखि रहित सह-अस्तित्वको महान विचारका परिचायक छन्। यस्तो महाकाल शिवको आराधनाको महापर्व [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]] हो। शिवरात्रि व्रतको पारणा चतुर्दशीमा नै गर्नु पर्छ। जुन चतुर्दशीमा पारणा गर्दछ, त्यो समस्त तीर्थहरूको स्नानको फल प्राप्त गर्दछ। जुन मनुष्य शिवरात्रिको उपवास गर्दैन, त्यो जन्म-मरणको चक्रमा घुम्दै रहन्छ। शिवरात्रिको व्रत गर्ने यस लोकको समस्त भोगहरूलाई भोगेर अन्तमा शिवलोकमा जान्छन्।<ref> शिवपुराण</ref> == पूजन == शिवरात्रिको पूजा रात्रिको चारै प्रहरमा गर्नु पर्छ। शिवको बिल्वपत्र ([[बेल]]को पात]] , [[धतुरो]]को फूल, प्रसादमा [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]] अति प्रिय छन्। एवम् यिनको पूजाको लागि [[दूध]], [[दही]], [[घिउ]], [[चिनी|सख्खर]], [[मह]] यिनी पाँच अमृत जसलाई पञ्चामृत भनिन्छ, पूजनमा यिनीहरूको उपयोग गर्नु पर्छ। एवम् पञ्चामृतले स्नान गराएर यसपछि इत्र चढाई जनै पहिर्‍याउने । अन्तमा भाङको प्रसाद चढाउने । जुन व्यक्ती यो व्रत संधै गर्न असमर्थ छ, व्रत बाह्र या चौबीस वर्ष गर्नु पर्छ। शिवको त्रिशूल र डमरूको ध्वनि मङ्गल, गुरु देखि संबद्ध छन्। चन्द्रमा उनको मस्तकमा विराजमान भएर आफ्नो कान्ती देखि अनन्ताकाशमा जटाधारी महामृत्युंजयलाई प्रसन्न राखेमा बुधादि ग्रह समभावमा सहायक बन्दछन्। सप्तम भावको कारक शुक्र शिव शक्तिको सम्मिलित प्रयासले प्रजा एवं जीव सृष्टिको कारण बताइन्छ। महामृत्युञ्जय मन्त्र शिव आराधनाको महामन्त्र हो। == ज्योतिर्लिंग == {{main|ज्योतिर्लिंग}} भगवान शिवका १२ वटा ज्योतिर्लिंग छन्। ति यस प्रकार रहेका छन्:- {| table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" !स्थान || ||ज्योतिर्लिंग|| |- ||[[गुजरात|सौराष्ट्र प्रदेश]]को (काठियावाड)|| ||सोमनाथ|| |- ||श्रीशैल|| ||मल्लिकार्जुन|| |- ||[[उज्जैन]]|| ||महाँकाल|| |- ||ॐकारेश्वर|| ||अमलेश्वर|| |- ||परली|| ||वैद्यनाथ|| |- ||डाकिनी नामक स्थान|| ||भीमशङ्कर|| |- ||सेतुबंध|| ||रामेश्वर|| |- ||दारुकावन|| ||नागेश्वर|| |- ||[[बनारस|काशी]]|| ||विश्वनाथ|| |- ||गौतमी (गोदावरी)को तट|| ||यम्बकेश्वर|| |- ||हिमालयको केदारखण्ड|| ||[[केदारनाथ]]|| |- ||शिवालय|| ||घुश्मेश्वर|| |} {{Ref_label|द्वादश|क|none}} धेरै विद्वानहरूको मतानुसार माथि उल्लेखीत १२ ज्योतिर्लिंगहरूमा केदारनाथ र नेपाल [[पशुपतिनाथ (स्पष्टता)|पशुपतिनाथ]]लाई मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन्छ। [[महाभारत]]को युद्व पछि [[पाण्डव]]हरू गोत्र हत्याको पापबाट मुक्त हुनको लागि भगवा शिवको दर्शन गर्न जाँदा भगवान शिवले केदारखण्डमा [[जनावर|पशु]]को रुप धारण गरेर चर्दै गरेका थिए। पाण्डवहरू आएको देखेर पशुरुपी शिव जमिनमा भसिए पछि पाण्डवहरूले पशुरुपी शिवको पुछरमा समातेर तान्न थाले। त्यसै बेला भगवान शिव जमिनमा भासिएर नेपालमा टाउको निकालेकाले केदारनाथमा पुछर र नेपालमा शिर मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन्छ।<ref>केदारनाथको महिमा नामक हिन्दी पुस्तक</ref> {{Ref_label|द्वादश|क|none}} हिन्दुहरूको मान्यता छ कि जुन मनुष्य प्रतिदिन प्रात:काल र संध्याको समय यिनी बाह्र ज्योतिर्लिङ्गहरूको नाम लिन्छ, उनको सात जन्महरूमा गरेको पाप भए पनि यिनी लिंगहरूको स्मरण मात्र गरेमा नास हुन्छ। <ref>शिवपुराण</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरी कडीहरू== [https://www.bhaktisansar.in/aarti/shiv-ji-ki-aarti/ Shiv Ji Ki Aarti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200710165150/https://www.bhaktisansar.in/aarti/shiv-ji-ki-aarti/ |date=2020-07-10 }} (शिवको आरती) BhaktiSansar.in Viewed on 2020-08-01.{{हिन्दू धर्म}} {{हिन्दु देवता तथा शास्त्रहरू|state=collapsed}} {{Commonscat|Shiva}} [[श्रेणी:देवताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु देवताहरू]] [[श्रेणी:शिव]] ddpx9tnmgcpv9ft6jbnnh1qdqn724vt 1364805 1364804 2026-07-05T06:08:27Z ~2026-38184-13 79655 1364805 wikitext text/x-wiki {{Hdeity infobox| <!-- Wikipedia:WikiProject Hindu mythology --> Image = Bangalore Shiva.jpg | Caption = शिवलाइ शान्ताकृती स्वरुपमा दर्साउने मूर्ति | Name = शिव | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = | God of = Destruction | Affiliation = [[शिव|महादेव]] ([[त्रिमुर्ति]]) | Mantra = [[ॐ नमः शिवाय]] | Weapon = [[त्रिशूल]] | Consort = [[सतिदेवी|सती]], [[पार्वती]] | Abode = [[कैलाश पर्वत]]<ref>For the name ''Kailāsagirivāsī'' (''Sanskrit'' कैलासिगिरवासी [[Bengali alphabet|Bengali]]:বাবা সিভ ), "With his abode on Mount Kailāsa", as a name appearing in the ''Shiva Sahasranama'', see: {{Harvnb|Sharma|1996|p=281}}.</ref> | Mount = [[नन्दी (साँढे)]] }} {{टेम्पलेट हिन्दूत्व}} '''शिव''' हिन्दू धर्मका प्रमुख [[देवता]]हरू मध्ये एक हुन्। [[भगवान]]को [[त्रिमूर्ति|तीन रूप]]हरू मध्य शिवलाई विनाशकर्ताका रूपले चिनिन्छ। हिन्दू धर्मका विभिन्न [[सम्प्रदाय]]मध्य [[शैव]] सम्प्रदायका अनुयायीहरू शिवलाई आफ्नो प्रमुख देवता मान्छन् र त्यसै अनुसार उनलाई महादेव, परमेश्वर आदि नामले सम्बोधन गर्दछन्। शिवलाई प्रायः जसो [[शिवलिङ्ग]]को रूपमा [[पूजा]] गर्ने गरिन्छ। [[वेद]]मा यिनको नाम [[रुद्र]] भनिएको छ। यीनी व्यक्तिको चेतनाको अन्तर्यामी छन्। यिनको अर्धाङ्गिनी ([[शक्ति]])को नाम [[पार्वती]] हो। यिनका दुईवटा पुत्रहरू छन्, जसमा एक [[स्कन्द]] र अर्का [[गणेश]] हुन्। हिन्दू मान्यता अनुसार [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]] यो संसारका सृष्ठीकर्ता हुन् भने [[विष्णु|भगवान विष्णु]] यो संसारको पालन कर्ता र शिव यो संसारका संहार कर्ता हुन्। श+िव= शिव मिलेर बनेको शिवको नामको "ि" लाई हटाएमा "शव" शब्द बन्छ तसर्थ शिवलाई जिव अथवा प्राण भनेर चिनिन्छ। शिवले छोडेमा यो संसारमा देह अथवा शव मात्र रहन्छ। देहमा ब्रह्माको स्थान शिरमा छ, विष्णुको स्थान हृदय अथवा शरिरको मध्य भागमा छ र शिवको स्थान कमर भन्दा तलको भागमा छ। त्यसैले भगवान शिवलाई शिवलिंगको रूपमा पूजा गरिन्छ। शिव अधिकतर चित्रहरूमा [[जोगी समुदाय|योगी]]को रूपमा देखिन्छन् र उनको [[पूजा]] [[लिंग]]को रूपमा गरिन्छ। भगवान शिवलाई [[संहार]]को देवता भनिन्छ। भगवान शिव सौम्य आकृति एवं रौद्ररूप दुवैको लागि विख्यात छन्। अन्य देवहरू भन्दा शिवलाई भिन्न मानिएको छ। सृष्टिको उत्पात, स्थिति एवं संहारको अधिपति शिव हुन्। त्रिदेवहरूमा भगवान शिव संहारको देवता मानिन्छन्। शिव अनादि तथा सृष्टि प्रक्रियाको आदिस्रोत हुन् र यीनी काल महाकाल नै [[ज्योतिष]] शास्त्रका आधार हुन्। शिवको अर्थ यद्यपि कल्याणकारी मानिएको छ, तर उनले संधै लय एवं प्रलय दुवैलाई आफ्नो अधीन गरेका छन्। भगवान शिव देवताका पनि देवता भएकाले उनलाई महादेव भनिन्छ भने ईश्वरका पनि ईश्वर भएकोले उनलाई महेश्वर भनेर चिनिन्छ। === शिवका विशेषताहरू === *तेस्रो आँखा भएका (त्र्यम्बकम्) *निलो घाँटी भएका (नीलकण्ठ) *जटा परेको कपाल (जटाधारी) *शिरमा [[गङ्गा नदी|गंगा]] भएका (गङ्गाधर) *शरीरमा [[खरानी]] धस्ने (भष्मांगर) *[[बाघ]]को छाला ओढ्ने (बाघम्बर) *सर्पको माला धर्ने (नागेन्द्र हाराय) *डमरू तथा त्रिशुल धारी *साँढे (नन्दी) वाहन भएका *कैलास निवासी *[[पार्वती]]का पति == भगवान शिवलाई नमस्कार: == *शिव प्रार्थना:- ::नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शन्कराय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च।। ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवोमा अस्तु सदाशिवोम।। *शिव गायत्री ::तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात। == व्यक्तित्व == शिवमा परस्पर विरोधी भावहरूको सामंजस्य हेर्न पाइन्छ। शिवको टाउकोमा एकातिर [[चन्द्रमा]] छ, भने दोस्रो तिर महाविषधारी [[सर्प]] पनि उनको घाँटिमा माला छ। उनी अर्धनारीश्वर भएर पनि कामजित छन्। गृहस्थ भएर पनि श्मशानवासी, वीतरागी छन्। सौम्य, आशुतोष भएर पनि भयंकर रुद्र छन्। शिव परिवार पनि यसले अछूता छैनन्। उनको परिवारमा भूत-प्बालुवा, नंदी, सिंह, सर्प, मयूर तथा मूषक सबैको समभाव देख्न सकिन्छ। उनी स्वयं द्वंद्वहरू देखि रहित सह-अस्तित्वको महान विचारका परिचायक छन्। यस्तो महाकाल शिवको आराधनाको महापर्व [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]] हो। शिवरात्रि व्रतको पारणा चतुर्दशीमा नै गर्नु पर्छ। जुन चतुर्दशीमा पारणा गर्दछ, त्यो समस्त तीर्थहरूको स्नानको फल प्राप्त गर्दछ। जुन मनुष्य शिवरात्रिको उपवास गर्दैन, त्यो जन्म-मरणको चक्रमा घुम्दै रहन्छ। शिवरात्रिको व्रत गर्ने यस लोकको समस्त भोगहरूलाई भोगेर अन्तमा शिवलोकमा जान्छन्।<ref> शिवपुराण</ref> == पूजन == शिवरात्रिको पूजा रात्रिको चारै प्रहरमा गर्नु पर्छ। शिवको बिल्वपत्र ([[बेल]]को पात]] , [[धतुरो]]को फूल, प्रसादमा [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]] अति प्रिय छन्। एवम् यिनको पूजाको लागि [[दूध]], [[दही]], [[घिउ]], [[चिनी|सख्खर]], [[मह]] यिनी पाँच अमृत जसलाई पञ्चामृत भनिन्छ, पूजनमा यिनीहरूको उपयोग गर्नु पर्छ। एवम् पञ्चामृतले स्नान गराएर यसपछि इत्र चढाई जनै पहिर्‍याउने । अन्तमा भाङको प्रसाद चढाउने । जुन व्यक्ती यो व्रत संधै गर्न असमर्थ छ, व्रत बाह्र या चौबीस वर्ष गर्नु पर्छ। शिवको त्रिशूल र डमरूको ध्वनि मङ्गल, गुरु देखि संबद्ध छन्। चन्द्रमा उनको मस्तकमा विराजमान भएर आफ्नो कान्ती देखि अनन्ताकाशमा जटाधारी महामृत्युंजयलाई प्रसन्न राखेमा बुधादि ग्रह समभावमा सहायक बन्दछन्। सप्तम भावको कारक शुक्र शिव शक्तिको सम्मिलित प्रयासले प्रजा एवं जीव सृष्टिको कारण बताइन्छ। महामृत्युञ्जय मन्त्र शिव आराधनाको महामन्त्र हो। == ज्योतिर्लिंग == {{main|ज्योतिर्लिंग}} भगवान शिवका १२ वटा ज्योतिर्लिंग छन्। ति यस प्रकार रहेका छन्:- {| table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" !स्थान || ||ज्योतिर्लिंग|| |- ||[[गुजरात|सौराष्ट्र प्रदेश]]को (काठियावाड)|| ||सोमनाथ|| |- ||श्रीशैल|| ||मल्लिकार्जुन|| |- ||[[उज्जैन]]|| ||महाँकाल|| |- ||ॐकारेश्वर|| ||अमलेश्वर|| |- ||परली|| ||वैद्यनाथ|| |- ||डाकिनी नामक स्थान|| ||भीमशङ्कर|| |- ||सेतुबंध|| ||रामेश्वर|| |- ||दारुकावन|| ||नागेश्वर|| |- ||[[बनारस|काशी]]|| ||विश्वनाथ|| |- ||गौतमी (गोदावरी)को तट|| ||यम्बकेश्वर|| |- ||हिमालयको केदारखण्ड|| ||[[केदारनाथ]]|| |- ||शिवालय|| ||घुश्मेश्वर|| |} {{Ref_label|द्वादश|क|none}} धेरै विद्वानहरूको मतानुसार माथि उल्लेखीत १२ ज्योतिर्लिंगहरूमा केदारनाथ र नेपाल [[पशुपतिनाथ (स्पष्टता)|पशुपतिनाथ]]लाई मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन्छ। [[महाभारत]]को युद्व पछि [[पाण्डव]]हरू गोत्र हत्याको पापबाट मुक्त हुनको लागि भगवा शिवको दर्शन गर्न जाँदा भगवान शिवले केदारखण्डमा [[जनावर|पशु]]को रुप धारण गरेर चर्दै गरेका थिए। पाण्डवहरू आएको देखेर पशुरुपी शिव जमिनमा भसिए पछि पाण्डवहरूले पशुरुपी शिवको पुछरमा समातेर तान्न थाले। त्यसै बेला भगवान शिव जमिनमा भासिएर नेपालमा टाउको निकालेकाले केदारनाथमा पुछर र नेपालमा शिर मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन्छ।<ref>केदारनाथको महिमा नामक हिन्दी पुस्तक</ref> {{Ref_label|द्वादश|क|none}} हिन्दुहरूको मान्यता छ कि जुन मनुष्य प्रतिदिन प्रात:काल र संध्याको समय यिनी बाह्र ज्योतिर्लिङ्गहरूको नाम लिन्छ, उनको सात जन्महरूमा गरेको पाप भए पनि यिनी लिंगहरूको स्मरण मात्र गरेमा नास हुन्छ। <ref>शिवपुराण</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरी कडीहरू== [https://www.bhaktisansar.in/aarti/shiv-ji-ki-aarti/ Shiv Ji Ki Aarti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200710165150/https://www.bhaktisansar.in/aarti/shiv-ji-ki-aarti/ |date=2020-07-10 }} (शिवको आरती) BhaktiSansar.in Viewed on 2020-08-01.{{हिन्दू धर्म}} {{हिन्दु देवता तथा शास्त्रहरू|state=collapsed}} {{Commonscat|Shiva}} [[श्रेणी:देवताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु देवताहरू]] [[श्रेणी:शिव]] t0jmctotxnrqs03z1lbd8xwszk43abb 1364806 1364805 2026-07-05T06:09:59Z ~2026-38184-13 79655 1364806 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity| <!-- Wikipedia:WikiProject Hindu mythology --> Image = Bangalore Shiva.jpg | Caption = शिवलाइ शान्ताकृती स्वरुपमा दर्साउने मूर्ति | Name = शिव | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = | God of = Destruction | Affiliation = [[शिव|महादेव]] ([[त्रिमुर्ति]]) | Mantra = [[ॐ नमः शिवाय]] | Weapon = [[त्रिशूल]] | Consort = [[सतिदेवी|सती]], [[पार्वती]] | Abode = [[कैलाश पर्वत]]<ref>For the name ''Kailāsagirivāsī'' (''Sanskrit'' कैलासिगिरवासी [[Bengali alphabet|Bengali]]:বাবা সিভ ), "With his abode on Mount Kailāsa", as a name appearing in the ''Shiva Sahasranama'', see: {{Harvnb|Sharma|1996|p=281}}.</ref> | Mount = [[नन्दी (साँढे)]] }} {{टेम्पलेट हिन्दूत्व}} '''शिव''' हिन्दू धर्मका प्रमुख [[देवता]]हरू मध्ये एक हुन्। [[भगवान]]को [[त्रिमूर्ति|तीन रूप]]हरू मध्य शिवलाई विनाशकर्ताका रूपले चिनिन्छ। हिन्दू धर्मका विभिन्न [[सम्प्रदाय]]मध्य [[शैव]] सम्प्रदायका अनुयायीहरू शिवलाई आफ्नो प्रमुख देवता मान्छन् र त्यसै अनुसार उनलाई महादेव, परमेश्वर आदि नामले सम्बोधन गर्दछन्। शिवलाई प्रायः जसो [[शिवलिङ्ग]]को रूपमा [[पूजा]] गर्ने गरिन्छ। [[वेद]]मा यिनको नाम [[रुद्र]] भनिएको छ। यीनी व्यक्तिको चेतनाको अन्तर्यामी छन्। यिनको अर्धाङ्गिनी ([[शक्ति]])को नाम [[पार्वती]] हो। यिनका दुईवटा पुत्रहरू छन्, जसमा एक [[स्कन्द]] र अर्का [[गणेश]] हुन्। हिन्दू मान्यता अनुसार [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]] यो संसारका सृष्ठीकर्ता हुन् भने [[विष्णु|भगवान विष्णु]] यो संसारको पालन कर्ता र शिव यो संसारका संहार कर्ता हुन्। श+िव= शिव मिलेर बनेको शिवको नामको "ि" लाई हटाएमा "शव" शब्द बन्छ तसर्थ शिवलाई जिव अथवा प्राण भनेर चिनिन्छ। शिवले छोडेमा यो संसारमा देह अथवा शव मात्र रहन्छ। देहमा ब्रह्माको स्थान शिरमा छ, विष्णुको स्थान हृदय अथवा शरिरको मध्य भागमा छ र शिवको स्थान कमर भन्दा तलको भागमा छ। त्यसैले भगवान शिवलाई शिवलिंगको रूपमा पूजा गरिन्छ। शिव अधिकतर चित्रहरूमा [[जोगी समुदाय|योगी]]को रूपमा देखिन्छन् र उनको [[पूजा]] [[लिंग]]को रूपमा गरिन्छ। भगवान शिवलाई [[संहार]]को देवता भनिन्छ। भगवान शिव सौम्य आकृति एवं रौद्ररूप दुवैको लागि विख्यात छन्। अन्य देवहरू भन्दा शिवलाई भिन्न मानिएको छ। सृष्टिको उत्पात, स्थिति एवं संहारको अधिपति शिव हुन्। त्रिदेवहरूमा भगवान शिव संहारको देवता मानिन्छन्। शिव अनादि तथा सृष्टि प्रक्रियाको आदिस्रोत हुन् र यीनी काल महाकाल नै [[ज्योतिष]] शास्त्रका आधार हुन्। शिवको अर्थ यद्यपि कल्याणकारी मानिएको छ, तर उनले संधै लय एवं प्रलय दुवैलाई आफ्नो अधीन गरेका छन्। भगवान शिव देवताका पनि देवता भएकाले उनलाई महादेव भनिन्छ भने ईश्वरका पनि ईश्वर भएकोले उनलाई महेश्वर भनेर चिनिन्छ। === शिवका विशेषताहरू === *तेस्रो आँखा भएका (त्र्यम्बकम्) *निलो घाँटी भएका (नीलकण्ठ) *जटा परेको कपाल (जटाधारी) *शिरमा [[गङ्गा नदी|गंगा]] भएका (गङ्गाधर) *शरीरमा [[खरानी]] धस्ने (भष्मांगर) *[[बाघ]]को छाला ओढ्ने (बाघम्बर) *सर्पको माला धर्ने (नागेन्द्र हाराय) *डमरू तथा त्रिशुल धारी *साँढे (नन्दी) वाहन भएका *कैलास निवासी *[[पार्वती]]का पति == भगवान शिवलाई नमस्कार: == *शिव प्रार्थना:- ::नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शन्कराय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च।। ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवोमा अस्तु सदाशिवोम।। *शिव गायत्री ::तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात। == व्यक्तित्व == शिवमा परस्पर विरोधी भावहरूको सामंजस्य हेर्न पाइन्छ। शिवको टाउकोमा एकातिर [[चन्द्रमा]] छ, भने दोस्रो तिर महाविषधारी [[सर्प]] पनि उनको घाँटिमा माला छ। उनी अर्धनारीश्वर भएर पनि कामजित छन्। गृहस्थ भएर पनि श्मशानवासी, वीतरागी छन्। सौम्य, आशुतोष भएर पनि भयंकर रुद्र छन्। शिव परिवार पनि यसले अछूता छैनन्। उनको परिवारमा भूत-प्बालुवा, नंदी, सिंह, सर्प, मयूर तथा मूषक सबैको समभाव देख्न सकिन्छ। उनी स्वयं द्वंद्वहरू देखि रहित सह-अस्तित्वको महान विचारका परिचायक छन्। यस्तो महाकाल शिवको आराधनाको महापर्व [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]] हो। शिवरात्रि व्रतको पारणा चतुर्दशीमा नै गर्नु पर्छ। जुन चतुर्दशीमा पारणा गर्दछ, त्यो समस्त तीर्थहरूको स्नानको फल प्राप्त गर्दछ। जुन मनुष्य शिवरात्रिको उपवास गर्दैन, त्यो जन्म-मरणको चक्रमा घुम्दै रहन्छ। शिवरात्रिको व्रत गर्ने यस लोकको समस्त भोगहरूलाई भोगेर अन्तमा शिवलोकमा जान्छन्।<ref> शिवपुराण</ref> == पूजन == शिवरात्रिको पूजा रात्रिको चारै प्रहरमा गर्नु पर्छ। शिवको बिल्वपत्र ([[बेल]]को पात]] , [[धतुरो]]को फूल, प्रसादमा [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]] अति प्रिय छन्। एवम् यिनको पूजाको लागि [[दूध]], [[दही]], [[घिउ]], [[चिनी|सख्खर]], [[मह]] यिनी पाँच अमृत जसलाई पञ्चामृत भनिन्छ, पूजनमा यिनीहरूको उपयोग गर्नु पर्छ। एवम् पञ्चामृतले स्नान गराएर यसपछि इत्र चढाई जनै पहिर्‍याउने । अन्तमा भाङको प्रसाद चढाउने । जुन व्यक्ती यो व्रत संधै गर्न असमर्थ छ, व्रत बाह्र या चौबीस वर्ष गर्नु पर्छ। शिवको त्रिशूल र डमरूको ध्वनि मङ्गल, गुरु देखि संबद्ध छन्। चन्द्रमा उनको मस्तकमा विराजमान भएर आफ्नो कान्ती देखि अनन्ताकाशमा जटाधारी महामृत्युंजयलाई प्रसन्न राखेमा बुधादि ग्रह समभावमा सहायक बन्दछन्। सप्तम भावको कारक शुक्र शिव शक्तिको सम्मिलित प्रयासले प्रजा एवं जीव सृष्टिको कारण बताइन्छ। महामृत्युञ्जय मन्त्र शिव आराधनाको महामन्त्र हो। == ज्योतिर्लिंग == {{main|ज्योतिर्लिंग}} भगवान शिवका १२ वटा ज्योतिर्लिंग छन्। ति यस प्रकार रहेका छन्:- {| table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" !स्थान || ||ज्योतिर्लिंग|| |- ||[[गुजरात|सौराष्ट्र प्रदेश]]को (काठियावाड)|| ||सोमनाथ|| |- ||श्रीशैल|| ||मल्लिकार्जुन|| |- ||[[उज्जैन]]|| ||महाँकाल|| |- ||ॐकारेश्वर|| ||अमलेश्वर|| |- ||परली|| ||वैद्यनाथ|| |- ||डाकिनी नामक स्थान|| ||भीमशङ्कर|| |- ||सेतुबंध|| ||रामेश्वर|| |- ||दारुकावन|| ||नागेश्वर|| |- ||[[बनारस|काशी]]|| ||विश्वनाथ|| |- ||गौतमी (गोदावरी)को तट|| ||यम्बकेश्वर|| |- ||हिमालयको केदारखण्ड|| ||[[केदारनाथ]]|| |- ||शिवालय|| ||घुश्मेश्वर|| |} {{Ref_label|द्वादश|क|none}} धेरै विद्वानहरूको मतानुसार माथि उल्लेखीत १२ ज्योतिर्लिंगहरूमा केदारनाथ र नेपाल [[पशुपतिनाथ (स्पष्टता)|पशुपतिनाथ]]लाई मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन्छ। [[महाभारत]]को युद्व पछि [[पाण्डव]]हरू गोत्र हत्याको पापबाट मुक्त हुनको लागि भगवा शिवको दर्शन गर्न जाँदा भगवान शिवले केदारखण्डमा [[जनावर|पशु]]को रुप धारण गरेर चर्दै गरेका थिए। पाण्डवहरू आएको देखेर पशुरुपी शिव जमिनमा भसिए पछि पाण्डवहरूले पशुरुपी शिवको पुछरमा समातेर तान्न थाले। त्यसै बेला भगवान शिव जमिनमा भासिएर नेपालमा टाउको निकालेकाले केदारनाथमा पुछर र नेपालमा शिर मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन्छ।<ref>केदारनाथको महिमा नामक हिन्दी पुस्तक</ref> {{Ref_label|द्वादश|क|none}} हिन्दुहरूको मान्यता छ कि जुन मनुष्य प्रतिदिन प्रात:काल र संध्याको समय यिनी बाह्र ज्योतिर्लिङ्गहरूको नाम लिन्छ, उनको सात जन्महरूमा गरेको पाप भए पनि यिनी लिंगहरूको स्मरण मात्र गरेमा नास हुन्छ। <ref>शिवपुराण</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरी कडीहरू== [https://www.bhaktisansar.in/aarti/shiv-ji-ki-aarti/ Shiv Ji Ki Aarti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200710165150/https://www.bhaktisansar.in/aarti/shiv-ji-ki-aarti/ |date=2020-07-10 }} (शिवको आरती) BhaktiSansar.in Viewed on 2020-08-01.{{हिन्दू धर्म}} {{हिन्दु देवता तथा शास्त्रहरू|state=collapsed}} {{Commonscat|Shiva}} [[श्रेणी:देवताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु देवताहरू]] [[श्रेणी:शिव]] 2mr2vutqzi2o1w4gyaed3zvysumjcqk 1364808 1364806 2026-07-05T06:10:22Z ~2026-38184-13 79655 1364808 wikitext text/x-wiki {{Hdeity infobox<!-- Wikipedia:WikiProject Hindu mythology --> Image = Bangalore Shiva.jpg | Caption = शिवलाइ शान्ताकृती स्वरुपमा दर्साउने मूर्ति | Name = शिव | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = | God of = Destruction | Affiliation = [[शिव|महादेव]] ([[त्रिमुर्ति]]) | Mantra = [[ॐ नमः शिवाय]] | Weapon = [[त्रिशूल]] | Consort = [[सतिदेवी|सती]], [[पार्वती]] | Abode = [[कैलाश पर्वत]]<ref>For the name ''Kailāsagirivāsī'' (''Sanskrit'' कैलासिगिरवासी [[Bengali alphabet|Bengali]]:বাবা সিভ ), "With his abode on Mount Kailāsa", as a name appearing in the ''Shiva Sahasranama'', see: {{Harvnb|Sharma|1996|p=281}}.</ref> | Mount = [[नन्दी (साँढे)]] }} {{टेम्पलेट हिन्दूत्व}} '''शिव''' हिन्दू धर्मका प्रमुख [[देवता]]हरू मध्ये एक हुन्। [[भगवान]]को [[त्रिमूर्ति|तीन रूप]]हरू मध्य शिवलाई विनाशकर्ताका रूपले चिनिन्छ। हिन्दू धर्मका विभिन्न [[सम्प्रदाय]]मध्य [[शैव]] सम्प्रदायका अनुयायीहरू शिवलाई आफ्नो प्रमुख देवता मान्छन् र त्यसै अनुसार उनलाई महादेव, परमेश्वर आदि नामले सम्बोधन गर्दछन्। शिवलाई प्रायः जसो [[शिवलिङ्ग]]को रूपमा [[पूजा]] गर्ने गरिन्छ। [[वेद]]मा यिनको नाम [[रुद्र]] भनिएको छ। यीनी व्यक्तिको चेतनाको अन्तर्यामी छन्। यिनको अर्धाङ्गिनी ([[शक्ति]])को नाम [[पार्वती]] हो। यिनका दुईवटा पुत्रहरू छन्, जसमा एक [[स्कन्द]] र अर्का [[गणेश]] हुन्। हिन्दू मान्यता अनुसार [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]] यो संसारका सृष्ठीकर्ता हुन् भने [[विष्णु|भगवान विष्णु]] यो संसारको पालन कर्ता र शिव यो संसारका संहार कर्ता हुन्। श+िव= शिव मिलेर बनेको शिवको नामको "ि" लाई हटाएमा "शव" शब्द बन्छ तसर्थ शिवलाई जिव अथवा प्राण भनेर चिनिन्छ। शिवले छोडेमा यो संसारमा देह अथवा शव मात्र रहन्छ। देहमा ब्रह्माको स्थान शिरमा छ, विष्णुको स्थान हृदय अथवा शरिरको मध्य भागमा छ र शिवको स्थान कमर भन्दा तलको भागमा छ। त्यसैले भगवान शिवलाई शिवलिंगको रूपमा पूजा गरिन्छ। शिव अधिकतर चित्रहरूमा [[जोगी समुदाय|योगी]]को रूपमा देखिन्छन् र उनको [[पूजा]] [[लिंग]]को रूपमा गरिन्छ। भगवान शिवलाई [[संहार]]को देवता भनिन्छ। भगवान शिव सौम्य आकृति एवं रौद्ररूप दुवैको लागि विख्यात छन्। अन्य देवहरू भन्दा शिवलाई भिन्न मानिएको छ। सृष्टिको उत्पात, स्थिति एवं संहारको अधिपति शिव हुन्। त्रिदेवहरूमा भगवान शिव संहारको देवता मानिन्छन्। शिव अनादि तथा सृष्टि प्रक्रियाको आदिस्रोत हुन् र यीनी काल महाकाल नै [[ज्योतिष]] शास्त्रका आधार हुन्। शिवको अर्थ यद्यपि कल्याणकारी मानिएको छ, तर उनले संधै लय एवं प्रलय दुवैलाई आफ्नो अधीन गरेका छन्। भगवान शिव देवताका पनि देवता भएकाले उनलाई महादेव भनिन्छ भने ईश्वरका पनि ईश्वर भएकोले उनलाई महेश्वर भनेर चिनिन्छ। === शिवका विशेषताहरू === *तेस्रो आँखा भएका (त्र्यम्बकम्) *निलो घाँटी भएका (नीलकण्ठ) *जटा परेको कपाल (जटाधारी) *शिरमा [[गङ्गा नदी|गंगा]] भएका (गङ्गाधर) *शरीरमा [[खरानी]] धस्ने (भष्मांगर) *[[बाघ]]को छाला ओढ्ने (बाघम्बर) *सर्पको माला धर्ने (नागेन्द्र हाराय) *डमरू तथा त्रिशुल धारी *साँढे (नन्दी) वाहन भएका *कैलास निवासी *[[पार्वती]]का पति == भगवान शिवलाई नमस्कार: == *शिव प्रार्थना:- ::नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शन्कराय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च।। ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवोमा अस्तु सदाशिवोम।। *शिव गायत्री ::तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात। == व्यक्तित्व == शिवमा परस्पर विरोधी भावहरूको सामंजस्य हेर्न पाइन्छ। शिवको टाउकोमा एकातिर [[चन्द्रमा]] छ, भने दोस्रो तिर महाविषधारी [[सर्प]] पनि उनको घाँटिमा माला छ। उनी अर्धनारीश्वर भएर पनि कामजित छन्। गृहस्थ भएर पनि श्मशानवासी, वीतरागी छन्। सौम्य, आशुतोष भएर पनि भयंकर रुद्र छन्। शिव परिवार पनि यसले अछूता छैनन्। उनको परिवारमा भूत-प्बालुवा, नंदी, सिंह, सर्प, मयूर तथा मूषक सबैको समभाव देख्न सकिन्छ। उनी स्वयं द्वंद्वहरू देखि रहित सह-अस्तित्वको महान विचारका परिचायक छन्। यस्तो महाकाल शिवको आराधनाको महापर्व [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]] हो। शिवरात्रि व्रतको पारणा चतुर्दशीमा नै गर्नु पर्छ। जुन चतुर्दशीमा पारणा गर्दछ, त्यो समस्त तीर्थहरूको स्नानको फल प्राप्त गर्दछ। जुन मनुष्य शिवरात्रिको उपवास गर्दैन, त्यो जन्म-मरणको चक्रमा घुम्दै रहन्छ। शिवरात्रिको व्रत गर्ने यस लोकको समस्त भोगहरूलाई भोगेर अन्तमा शिवलोकमा जान्छन्।<ref> शिवपुराण</ref> == पूजन == शिवरात्रिको पूजा रात्रिको चारै प्रहरमा गर्नु पर्छ। शिवको बिल्वपत्र ([[बेल]]को पात]] , [[धतुरो]]को फूल, प्रसादमा [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]] अति प्रिय छन्। एवम् यिनको पूजाको लागि [[दूध]], [[दही]], [[घिउ]], [[चिनी|सख्खर]], [[मह]] यिनी पाँच अमृत जसलाई पञ्चामृत भनिन्छ, पूजनमा यिनीहरूको उपयोग गर्नु पर्छ। एवम् पञ्चामृतले स्नान गराएर यसपछि इत्र चढाई जनै पहिर्‍याउने । अन्तमा भाङको प्रसाद चढाउने । जुन व्यक्ती यो व्रत संधै गर्न असमर्थ छ, व्रत बाह्र या चौबीस वर्ष गर्नु पर्छ। शिवको त्रिशूल र डमरूको ध्वनि मङ्गल, गुरु देखि संबद्ध छन्। चन्द्रमा उनको मस्तकमा विराजमान भएर आफ्नो कान्ती देखि अनन्ताकाशमा जटाधारी महामृत्युंजयलाई प्रसन्न राखेमा बुधादि ग्रह समभावमा सहायक बन्दछन्। सप्तम भावको कारक शुक्र शिव शक्तिको सम्मिलित प्रयासले प्रजा एवं जीव सृष्टिको कारण बताइन्छ। महामृत्युञ्जय मन्त्र शिव आराधनाको महामन्त्र हो। == ज्योतिर्लिंग == {{main|ज्योतिर्लिंग}} भगवान शिवका १२ वटा ज्योतिर्लिंग छन्। ति यस प्रकार रहेका छन्:- {| table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" !स्थान || ||ज्योतिर्लिंग|| |- ||[[गुजरात|सौराष्ट्र प्रदेश]]को (काठियावाड)|| ||सोमनाथ|| |- ||श्रीशैल|| ||मल्लिकार्जुन|| |- ||[[उज्जैन]]|| ||महाँकाल|| |- ||ॐकारेश्वर|| ||अमलेश्वर|| |- ||परली|| ||वैद्यनाथ|| |- ||डाकिनी नामक स्थान|| ||भीमशङ्कर|| |- ||सेतुबंध|| ||रामेश्वर|| |- ||दारुकावन|| ||नागेश्वर|| |- ||[[बनारस|काशी]]|| ||विश्वनाथ|| |- ||गौतमी (गोदावरी)को तट|| ||यम्बकेश्वर|| |- ||हिमालयको केदारखण्ड|| ||[[केदारनाथ]]|| |- ||शिवालय|| ||घुश्मेश्वर|| |} {{Ref_label|द्वादश|क|none}} धेरै विद्वानहरूको मतानुसार माथि उल्लेखीत १२ ज्योतिर्लिंगहरूमा केदारनाथ र नेपाल [[पशुपतिनाथ (स्पष्टता)|पशुपतिनाथ]]लाई मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन्छ। [[महाभारत]]को युद्व पछि [[पाण्डव]]हरू गोत्र हत्याको पापबाट मुक्त हुनको लागि भगवा शिवको दर्शन गर्न जाँदा भगवान शिवले केदारखण्डमा [[जनावर|पशु]]को रुप धारण गरेर चर्दै गरेका थिए। पाण्डवहरू आएको देखेर पशुरुपी शिव जमिनमा भसिए पछि पाण्डवहरूले पशुरुपी शिवको पुछरमा समातेर तान्न थाले। त्यसै बेला भगवान शिव जमिनमा भासिएर नेपालमा टाउको निकालेकाले केदारनाथमा पुछर र नेपालमा शिर मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन्छ।<ref>केदारनाथको महिमा नामक हिन्दी पुस्तक</ref> {{Ref_label|द्वादश|क|none}} हिन्दुहरूको मान्यता छ कि जुन मनुष्य प्रतिदिन प्रात:काल र संध्याको समय यिनी बाह्र ज्योतिर्लिङ्गहरूको नाम लिन्छ, उनको सात जन्महरूमा गरेको पाप भए पनि यिनी लिंगहरूको स्मरण मात्र गरेमा नास हुन्छ। <ref>शिवपुराण</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरी कडीहरू== [https://www.bhaktisansar.in/aarti/shiv-ji-ki-aarti/ Shiv Ji Ki Aarti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200710165150/https://www.bhaktisansar.in/aarti/shiv-ji-ki-aarti/ |date=2020-07-10 }} (शिवको आरती) BhaktiSansar.in Viewed on 2020-08-01.{{हिन्दू धर्म}} {{हिन्दु देवता तथा शास्त्रहरू|state=collapsed}} {{Commonscat|Shiva}} [[श्रेणी:देवताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु देवताहरू]] [[श्रेणी:शिव]] 2wq71f60k4gc53ipc2o9jx4b0cg9qg0 1364809 1364808 2026-07-05T06:11:23Z ~2026-38184-13 79655 1364809 wikitext text/x-wiki {{Hdeity infobox| <!-- Wikipedia:WikiProject Hindu mythology --> Image = Bangalore Shiva.jpg | Caption = शिवलाइ शान्ताकृती स्वरुपमा दर्साउने मूर्ति | Name = शिव | Sanskrit_Transliteration = | Devanagari = | God of = Destruction | Affiliation = [[शिव|महादेव]] ([[त्रिमुर्ति]]) | Mantra = [[ॐ नमः शिवाय]] | Weapon = [[त्रिशूल]] | Consort = [[सतिदेवी|सती]], [[पार्वती]] | festivals = {{hlist|[[Maha Shivaratri]]|[[Shravana (month)|Shravana]]|[[Kartik Purnima]]|[[Pradosha]]|[[Teej]]|[[Bhairava Ashtami]]{{sfn|Dalal|2010|pp=137, 186}}}} | Abode = [[कैलाश पर्वत]]<ref>For the name ''Kailāsagirivāsī'' (''Sanskrit'' कैलासिगिरवासी [[Bengali alphabet|Bengali]]:বাবা সিভ ), "With his abode on Mount Kailāsa", as a name appearing in the ''Shiva Sahasranama'', see: {{Harvnb|Sharma|1996|p=281}}.</ref> | Mount = [[नन्दी (साँढे)]] }} {{टेम्पलेट हिन्दूत्व}} '''शिव''' हिन्दू धर्मका प्रमुख [[देवता]]हरू मध्ये एक हुन्। [[भगवान]]को [[त्रिमूर्ति|तीन रूप]]हरू मध्य शिवलाई विनाशकर्ताका रूपले चिनिन्छ। हिन्दू धर्मका विभिन्न [[सम्प्रदाय]]मध्य [[शैव]] सम्प्रदायका अनुयायीहरू शिवलाई आफ्नो प्रमुख देवता मान्छन् र त्यसै अनुसार उनलाई महादेव, परमेश्वर आदि नामले सम्बोधन गर्दछन्। शिवलाई प्रायः जसो [[शिवलिङ्ग]]को रूपमा [[पूजा]] गर्ने गरिन्छ। [[वेद]]मा यिनको नाम [[रुद्र]] भनिएको छ। यीनी व्यक्तिको चेतनाको अन्तर्यामी छन्। यिनको अर्धाङ्गिनी ([[शक्ति]])को नाम [[पार्वती]] हो। यिनका दुईवटा पुत्रहरू छन्, जसमा एक [[स्कन्द]] र अर्का [[गणेश]] हुन्। हिन्दू मान्यता अनुसार [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]] यो संसारका सृष्ठीकर्ता हुन् भने [[विष्णु|भगवान विष्णु]] यो संसारको पालन कर्ता र शिव यो संसारका संहार कर्ता हुन्। श+िव= शिव मिलेर बनेको शिवको नामको "ि" लाई हटाएमा "शव" शब्द बन्छ तसर्थ शिवलाई जिव अथवा प्राण भनेर चिनिन्छ। शिवले छोडेमा यो संसारमा देह अथवा शव मात्र रहन्छ। देहमा ब्रह्माको स्थान शिरमा छ, विष्णुको स्थान हृदय अथवा शरिरको मध्य भागमा छ र शिवको स्थान कमर भन्दा तलको भागमा छ। त्यसैले भगवान शिवलाई शिवलिंगको रूपमा पूजा गरिन्छ। शिव अधिकतर चित्रहरूमा [[जोगी समुदाय|योगी]]को रूपमा देखिन्छन् र उनको [[पूजा]] [[लिंग]]को रूपमा गरिन्छ। भगवान शिवलाई [[संहार]]को देवता भनिन्छ। भगवान शिव सौम्य आकृति एवं रौद्ररूप दुवैको लागि विख्यात छन्। अन्य देवहरू भन्दा शिवलाई भिन्न मानिएको छ। सृष्टिको उत्पात, स्थिति एवं संहारको अधिपति शिव हुन्। त्रिदेवहरूमा भगवान शिव संहारको देवता मानिन्छन्। शिव अनादि तथा सृष्टि प्रक्रियाको आदिस्रोत हुन् र यीनी काल महाकाल नै [[ज्योतिष]] शास्त्रका आधार हुन्। शिवको अर्थ यद्यपि कल्याणकारी मानिएको छ, तर उनले संधै लय एवं प्रलय दुवैलाई आफ्नो अधीन गरेका छन्। भगवान शिव देवताका पनि देवता भएकाले उनलाई महादेव भनिन्छ भने ईश्वरका पनि ईश्वर भएकोले उनलाई महेश्वर भनेर चिनिन्छ। === शिवका विशेषताहरू === *तेस्रो आँखा भएका (त्र्यम्बकम्) *निलो घाँटी भएका (नीलकण्ठ) *जटा परेको कपाल (जटाधारी) *शिरमा [[गङ्गा नदी|गंगा]] भएका (गङ्गाधर) *शरीरमा [[खरानी]] धस्ने (भष्मांगर) *[[बाघ]]को छाला ओढ्ने (बाघम्बर) *सर्पको माला धर्ने (नागेन्द्र हाराय) *डमरू तथा त्रिशुल धारी *साँढे (नन्दी) वाहन भएका *कैलास निवासी *[[पार्वती]]का पति == भगवान शिवलाई नमस्कार: == *शिव प्रार्थना:- ::नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शन्कराय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च।। ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवोमा अस्तु सदाशिवोम।। *शिव गायत्री ::तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात। == व्यक्तित्व == शिवमा परस्पर विरोधी भावहरूको सामंजस्य हेर्न पाइन्छ। शिवको टाउकोमा एकातिर [[चन्द्रमा]] छ, भने दोस्रो तिर महाविषधारी [[सर्प]] पनि उनको घाँटिमा माला छ। उनी अर्धनारीश्वर भएर पनि कामजित छन्। गृहस्थ भएर पनि श्मशानवासी, वीतरागी छन्। सौम्य, आशुतोष भएर पनि भयंकर रुद्र छन्। शिव परिवार पनि यसले अछूता छैनन्। उनको परिवारमा भूत-प्बालुवा, नंदी, सिंह, सर्प, मयूर तथा मूषक सबैको समभाव देख्न सकिन्छ। उनी स्वयं द्वंद्वहरू देखि रहित सह-अस्तित्वको महान विचारका परिचायक छन्। यस्तो महाकाल शिवको आराधनाको महापर्व [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]] हो। शिवरात्रि व्रतको पारणा चतुर्दशीमा नै गर्नु पर्छ। जुन चतुर्दशीमा पारणा गर्दछ, त्यो समस्त तीर्थहरूको स्नानको फल प्राप्त गर्दछ। जुन मनुष्य शिवरात्रिको उपवास गर्दैन, त्यो जन्म-मरणको चक्रमा घुम्दै रहन्छ। शिवरात्रिको व्रत गर्ने यस लोकको समस्त भोगहरूलाई भोगेर अन्तमा शिवलोकमा जान्छन्।<ref> शिवपुराण</ref> == पूजन == शिवरात्रिको पूजा रात्रिको चारै प्रहरमा गर्नु पर्छ। शिवको बिल्वपत्र ([[बेल]]को पात]] , [[धतुरो]]को फूल, प्रसादमा [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]] अति प्रिय छन्। एवम् यिनको पूजाको लागि [[दूध]], [[दही]], [[घिउ]], [[चिनी|सख्खर]], [[मह]] यिनी पाँच अमृत जसलाई पञ्चामृत भनिन्छ, पूजनमा यिनीहरूको उपयोग गर्नु पर्छ। एवम् पञ्चामृतले स्नान गराएर यसपछि इत्र चढाई जनै पहिर्‍याउने । अन्तमा भाङको प्रसाद चढाउने । जुन व्यक्ती यो व्रत संधै गर्न असमर्थ छ, व्रत बाह्र या चौबीस वर्ष गर्नु पर्छ। शिवको त्रिशूल र डमरूको ध्वनि मङ्गल, गुरु देखि संबद्ध छन्। चन्द्रमा उनको मस्तकमा विराजमान भएर आफ्नो कान्ती देखि अनन्ताकाशमा जटाधारी महामृत्युंजयलाई प्रसन्न राखेमा बुधादि ग्रह समभावमा सहायक बन्दछन्। सप्तम भावको कारक शुक्र शिव शक्तिको सम्मिलित प्रयासले प्रजा एवं जीव सृष्टिको कारण बताइन्छ। महामृत्युञ्जय मन्त्र शिव आराधनाको महामन्त्र हो। == ज्योतिर्लिंग == {{main|ज्योतिर्लिंग}} भगवान शिवका १२ वटा ज्योतिर्लिंग छन्। ति यस प्रकार रहेका छन्:- {| table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" !स्थान || ||ज्योतिर्लिंग|| |- ||[[गुजरात|सौराष्ट्र प्रदेश]]को (काठियावाड)|| ||सोमनाथ|| |- ||श्रीशैल|| ||मल्लिकार्जुन|| |- ||[[उज्जैन]]|| ||महाँकाल|| |- ||ॐकारेश्वर|| ||अमलेश्वर|| |- ||परली|| ||वैद्यनाथ|| |- ||डाकिनी नामक स्थान|| ||भीमशङ्कर|| |- ||सेतुबंध|| ||रामेश्वर|| |- ||दारुकावन|| ||नागेश्वर|| |- ||[[बनारस|काशी]]|| ||विश्वनाथ|| |- ||गौतमी (गोदावरी)को तट|| ||यम्बकेश्वर|| |- ||हिमालयको केदारखण्ड|| ||[[केदारनाथ]]|| |- ||शिवालय|| ||घुश्मेश्वर|| |} {{Ref_label|द्वादश|क|none}} धेरै विद्वानहरूको मतानुसार माथि उल्लेखीत १२ ज्योतिर्लिंगहरूमा केदारनाथ र नेपाल [[पशुपतिनाथ (स्पष्टता)|पशुपतिनाथ]]लाई मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन्छ। [[महाभारत]]को युद्व पछि [[पाण्डव]]हरू गोत्र हत्याको पापबाट मुक्त हुनको लागि भगवा शिवको दर्शन गर्न जाँदा भगवान शिवले केदारखण्डमा [[जनावर|पशु]]को रुप धारण गरेर चर्दै गरेका थिए। पाण्डवहरू आएको देखेर पशुरुपी शिव जमिनमा भसिए पछि पाण्डवहरूले पशुरुपी शिवको पुछरमा समातेर तान्न थाले। त्यसै बेला भगवान शिव जमिनमा भासिएर नेपालमा टाउको निकालेकाले केदारनाथमा पुछर र नेपालमा शिर मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन्छ।<ref>केदारनाथको महिमा नामक हिन्दी पुस्तक</ref> {{Ref_label|द्वादश|क|none}} हिन्दुहरूको मान्यता छ कि जुन मनुष्य प्रतिदिन प्रात:काल र संध्याको समय यिनी बाह्र ज्योतिर्लिङ्गहरूको नाम लिन्छ, उनको सात जन्महरूमा गरेको पाप भए पनि यिनी लिंगहरूको स्मरण मात्र गरेमा नास हुन्छ। <ref>शिवपुराण</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरी कडीहरू== [https://www.bhaktisansar.in/aarti/shiv-ji-ki-aarti/ Shiv Ji Ki Aarti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200710165150/https://www.bhaktisansar.in/aarti/shiv-ji-ki-aarti/ |date=2020-07-10 }} (शिवको आरती) BhaktiSansar.in Viewed on 2020-08-01.{{हिन्दू धर्म}} {{हिन्दु देवता तथा शास्त्रहरू|state=collapsed}} {{Commonscat|Shiva}} [[श्रेणी:देवताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु देवताहरू]] [[श्रेणी:शिव]] ddpx9tnmgcpv9ft6jbnnh1qdqn724vt 0 5771 1364731 1312747 2026-07-04T20:14:02Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364731 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = लन्डन | image_skyline = London collage.jpg | imagesize = 270px | image_caption = लन्डनका धरोहरहरू | image_map = London (European Parliament constituency).svg | mapsize = 180px | map_caption = [[संयुक्त अधिराज्य]]मा लन्डन | settlement_type = | coordinates_display = inline, title | coordinates_region = GB | subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]] | subdivision_name = [[संयुक्त अधिराज्य]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] | subdivision_name2 = [[Greater London|London]] | subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial counties]] | subdivision_name3 = [[City of London|City]] and [[Greater London]] | subdivision_type4 = [[Districts of England|Districts]] | subdivision_name4 = [[City of London|City]] and [[London borough|32 boroughs]] | seat_type = Headquarters | seat = [[City Hall (London)|City Hall]] | leader_title = Regional authority | leader_name = [[Greater London Authority]] | leader_title1 = [[Regional assembly (England)|Regional assembly]] | leader_name1 = [[London Assembly]] | leader_title2 = [[Mayor of London]] | leader_name2 = [[Boris Johnson]] | leader_title3 = [[Parliament of the United Kingdom|UK Parliament]]<br />&nbsp;-&nbsp;London&nbsp;Assembly<br />&nbsp;-&nbsp;[[European Parliament]] | leader_name3 = [[List of Parliamentary constituencies in London|74 constituencies]]<br />[[London Assembly constituencies|14 constituencies]]<br />[[London (European Parliament constituency)|London constituency]] | established_title = Settled by [[Roman Empire|Romans]] | established_date = as [[Roman London|Londinium]], [[circa|c.]] [[Anno Domini|AD]] 43 | area_magnitude = | area_total_sq_mi = 607 | population_as_of = July 2010 est. | population_footnotes = <ref name="2010 ONS Population"/> | total_type = London | population_total = 7,825,200 | population_density_km2 = 4,978 | population_density_sq_mi = 12,892 | population_metro = 13,709,000 | population_urban = 8,278,251 | population_blank1_title = [[Demonym]] | population_blank1 = Londoner | population_blank2_title = Ethnicity<br /><small>(June 2009 estimates)</small> | population_blank2 = {{Collapsible list | title = Ethnic groups | frame_style = border:none; padding: 0; <!--NOTICE: This will hide the borders and make rows closer (padding)--> | list_style = text-align:left;display:none; | 1 = '''69.7% [[White people|White]]''' | 2 = 59.5% [[White British]] | 3 = 2.2% [[Irish migration to Great Britain|White Irish]] | 4 = 8.0% [[Other White]] | 5 = &nbsp; | 6 = '''3.5% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]''' | 7 = 1.0% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)#Mixed Black Caribbean and White|Black Caribbean & White]] | 8 = 0.5% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)#Mixed Black Caribbean and White|Black African & White]] | 9 = 1.0% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)#Mixed South Asian and White|South Asian & White]] | 10 = 1.0% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Other mixed]] | 11 = &nbsp; | 12 = '''13.2% [[British Asian|South Asian]]''' | 13 = 6.2% [[British Indian|Indian]] | 14 = 2.8% [[British Pakistanis|Pakistani]] | 15 = 2.2% [[British Bangladeshi|Bangladeshi]] | 16 = 2.0% [[British Asian|Other South Asian]] | 17 = &nbsp; | 18 = '''10.1% [[Black British|Black]]''' | 19 = 5.3% [[Black British|Black African]] | 20 = 4.0% [[British African-Caribbean community|Black Caribbean]] | 21 = 0.8% [[Other Black (United Kingdom ethnicity category)|Other Black]] | 22 = &nbsp; | 23 = '''3.5% [[East Asians in the United Kingdom|East Asian]] [[Classification of ethnicity in the United Kingdom|or Other]]''' | 24 = 1.5% [[British Chinese|Chinese]] | 25 = 2.0% [[Classification of ethnicity in the United Kingdom|Other]] | archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0HaAk7 |archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}} | timezone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset = ±0 | timezone_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset_DST = +1 | latd = 51 | latm = 30 | lats = 26 | latNS = N | longd = 0 | longm = 7 | longs = 39 | longEW = W | elevation_footnotes = <ref name = Elevation> {{Cite journal |url = http://www.wunderground.com/global/stations/03772.html |title = London, United Kingdom Forecast : Weather Underground (weather and elevation at Heathrow Airport) |publisher=The Weather Underground, Inc. |accessdate =6 June 2008 |format = online |ref = harv| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo0HaAk7 |archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref> | elevation_m = 24 | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = {{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}}, {{postcode|CM}}, {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}}, {{postcode|TN}}, {{postcode|TW}}, {{postcode|UB}}, {{postcode|WD}} | area_code = [[List of telephone exchanges in London|020, 01322, 01689, 01708, 01737, 01895, 01923, 01959, 01992]] | website = {{URL|http://www.london.gov.uk/|लन्डन.गव.युके}} }} <!-- Please do not make large changes to the lead without discussing them first on the article's talk page.--> <!--Paragraph 1/4: Introduction, history and governance:--> '''लन्डन''' {{IPAc-en|audio=En-uk-London.ogg|ˈ|l|ʌ|n|d|ən}} सहर [[बेलायत]] र [[संयुक्त अधिराज्य|संयुक्त अधिराज्यको]] [[राजधानी]] हो। यो सहर बेलायतको दक्षिण-पूर्वमा छ र [[थेम्स नदी]] यसको बिचबाट बग्दछ। यहाँ मानिसहरू बसोबास गर्दै आएको २ हजार वर्ष भन्दा बढी भई सकेको छ। यहाँको [[जनसङ्ख्या|जनसङ्ख्या]] करिब ७५ लाख छ, जुन [[युरोपेली सङ्घ|युरोपेली सङ्घका]] सबै सहरहरू मध्ये सबैभन्दा धेरै हो। महानगरिय क्षेत्रमा करिब १ करोड ४० लाख मानिसहरू बसोबास गर्दछन। [[व्यापार]], [[अर्थतन्त्र]] र [[संस्कृति|संस्कृतिको]] गणितले यो विश्वकै एक महत्त्वपूर्ण सहर हो। [[राजनीति]], [[शिक्षा]], [[मनोरञ्जन]], [[सञ्चार|सञ्चार माध्यम]], [[फेशन]] र [[कला|कलामा]] लन्डनले ठुलो प्रभाव पार्दछ। यहाँ ब्रिटिस सङ्ग्रहालय, नेशनल ग्यालरी, प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय, टेट मोडर्न, [[ब्रिटिस पुस्तकालय|ब्रिटिस लाइब्रेरी]] र वेस्ट एन्ड थिएटर सहित कई धेरै महत्त्वपूर्ण [[सङ्ग्रहालय]], [[गिर्जाघर]] र अन्य राम्रा [[पर्यटन|पर्यटकिय]] ठाउँहरू छन्। == घटनाहरू == * [[१३८१]] - किसानहरूको बिद्रोह - पहिलो कर दङ्गा * [[१६०५]] - [[Gunpowder Plot]] stopped * [[१६६५]] - The [[Great Plague of London]] - many<!--How many?--> people die * [[सन् १६६६|१६६६]] - The [[Great Fire of London]] * [[१७८०]] - Gordon riots * [[१८५१]] - The Great Exhibition held at The Crystal Palace * [[१९०८]] - लन्डनमा ओलम्पिक खेल आयोजना * [[१९४८]] - लन्डनमा ओलम्पिक खेल दोस्रो पटक आयोजना * [[१९४०]]-[[१९४१|४१]] - [[जर्मनी]]द्वारा [[दोस्रो विश्व युद्ध|द्वितिय विश्व युद्ध]]मा लन्डनमा बम प्रहार * [[१९६६]] - लन्डनमा [[फुटबल विश्व कप आयोजना]]। बेलायत बिजयी। * [[सन् १९९०|१९९०]] - दोस्रो कर दङ्गा * [[सन् २०००|२०००]] - नयाँ शहश्राब्दी मनाउन लन्डनमा शहश्राब्दी गुम्बजको उद्घाटन। * [[सन् २००५|२००५]] - ७ जुलाई बमकाण्ड - ५२ मरे, ७०० भन्दा बढी घाइते<ref>http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/uk/05/london_blasts/victims/default.stm</ref><ref>http://www.emergency-management.net/london_bomb.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050717090929/http://www.emergency-management.net/london_bomb.htm |date=2005-07-17 }}</ref> * [[सन २०१२|२०१२]] - ओलम्पिक खेल लन्डनमा तस्रो पटक आयोजना == इतिहास == रोमनहरूले [[४३|इश्वि सन ४३मा]] थेम्स नदी किनारमा ''लोन्दिनियम'' नामको एक सहर निर्माण गरे, जसको नाम पछि लन्डन भयो। यस सहरलाई सन ६१मा [[रानी बौदिका]]का सैनिकहरूले ध्वस्त पारे। रोमनहरूले समातेपछि बौदिकाले आत्महत्या गरिन। रोमनहरूले लन्डनको पुनर्निर्माण गरे। लन्डन एक महत्त्वपूर्ण व्यापारिक सहर हुनपुग्यो। रोमनहरूले ब्रिटेन छाडेपछि धेरै समयसम्म सहरमा कोही पनि बसेनन् किन भनें एङ्गलो-सेक्सनहरू गाँउमा बस्न रुचाँउदथे। नवौँ सताब्दीमा मानिसहरू त्यहाँ फेरी बस्न थाले। यो बेलायतको सबै भन्दा ठुलो सहर त बन्यो तर १२वौं सताब्दीमा आएर मात्र यो बेलायतको राजधानी बन्यो। त्यस पश्चात, लन्डन धेरै ठुलो बन्न पुग्यो। बृहत लन्डनमा ३३ लन्डन बोर्‌होहरू र एक मेयर छन्। लन्डनको पुरानो सहर केबल एक बर्गमिल मात्र छ, तर यसको आफ्नै लर्डमेयर छ। बृहत लन्डनको अर्को प्रसिद्ध भाग वेस्टमिन्सटर हो, जुन सधैँ लन्डन भन्दा बेग्लै सहर थियो। वेस्टमिन्सटरमा वेस्टमिन्सटर एब्बे (एक गिर्जाघर), वेस्टमिन्सटर दरबार (संसद भवन, बिग बेन - ठुलो घण्टा भएको) र १० डाउनिङमार्ग (प्रधानमन्त्री निवास) छन्। == स्मारकहरू == [[चित्र:Canary.wharf.and.dome.london.arp.jpg|thumb|शहश्राब्दी गुम्बज, थेम्स नदीबाट हेर्दा]] * [[बिग बेन]] (घण्टाघर) * [[बकिङ्गम दरवार]] * [[शहश्राब्दी गुम्बज]] * [[लन्डन आँखा]] * [[नेल्सनको कोलम]], [[ट्राफाल्गर चोक]] मा * [[स्तम्भ पुल]] * [[लन्डन अन्डरग्राउण्ड]] [[चित्र:Londonpanorama.jpg|1600px|आधुनिक लन्डनको दृश्य]] == पनि हेर्नुहोस् == * [[लण्डन अन्डरग्राउण्ड|लन्डन अन्डरग्राउन्ड]] == अन्य वेबसाइटहरू == {{commons|श्रेणी:London|लन्डन}} * [http://www.london.gov.uk/ लन्डन सहर] * [http://www.england-360.co.uk/panoramic_tour_of_london.html लन्डनको घुमघाम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707174035/http://www.england-360.co.uk/panoramic_tour_of_london.html |date=2007-07-07 }} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist|2}} {{Commonscat|London}} [[श्रेणी:विश्वका चर्चित सहरहरू]] 38b9fw91jyuh8mb2kb9nc9b4njeu8mi 0 8894 1364756 1362146 2026-07-05T02:25:05Z पर्वत सुवेदी 31224 /* */ 1364756 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox settlement | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = [[महानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Gaindakot_and_Bharatpur_at_Narayani_River,_Nepal_2020_-1.jpg | photo2a = Narayanghat.JPG | photo2b = Survival_tree.jpg | photo4a = Chitwan_2.jpg | photo4b = Narayani_river.jpg | spacing = 2 | color_border = #000000 | color = #000000 | size = 320 }} | image_alt = | image_caption = माथिबाट, बायाँबाट दायाँ: [[गैँडाकोट नगरपालिका|गैँडाकोट]] पहाडबाट भरतपुर क्षितिज, [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]] बजार, भरतपुरको बाटुली ​​पोखरी, [[बिसहजारी ताल]]। | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = भरतपुर महानगरपालिकाको नक्सा | pushpin_map = भरतपुर महानगरपालिका#चितवन जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति <!-- Location -->| coordinates = {{coord|27|41|N|84|26|E|display=inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती प्रदेश]] | subdivision_name2 = [[चितवन जिल्ला]] | established_title = नगर पञ्चायत | established_date = वि.सं. २०३५ फागुन २५<ref name="नगर">{{cite news|title=नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम दाङ जिल्ला अन्तर्गत त्रिभुवन नगर पञ्चायतक्षेत्र घोषित गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9927 |date=वि.सं. २०३५ माघ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title1 = समावेश गाउँ पञ्चायतहरू | established_date1 = भरतपुर र नारायणगढ (सबै भाग) र कल्याणपुर (आंशिक भाग) | established_title2 = उपमहानगरपालिका | established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शङ्खरापुर लगायत विभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[मङ्गलपुर]], [[फुलबारी, चितवन|फुलबारी]], [[गीतानगर]], [[पटिहानी]] तथा [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] | established_title4 = महानगरपालिका | established_date4 = वि.सं. २०७३ फागुन २७<ref name="महानगर">{{cite news|title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title5 = सम्मिलित क्षेत्रहरू | established_date5 = भरतपुर, [[नारायणी नगरपालिका|नारायणी]], [[चित्रवन नगरपालिका|चित्रवन]] र [[कविलास, चितवन|कविलास]] | government_type = | governing_body = | leader_title = [[नगरप्रमुख|कावा प्रमुख]] | leader_name = चित्रसेन अधिकारी ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]]) | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title3 = | area_total_km2 = 432.95 | elevation_footnotes = | elevation_m = 208 | population_footnotes = <ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=35&municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_note = | population_total =369268 | population_density_km2 = auto | population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] | population_footnotes = | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| postal_code_type = हुलाकी सङ्केत | postal_code = ४४२००, ४४२०७ | area_code = ०५६ | blank_name_sec1 = मौसम | blank_info_sec1 = आर्द्र अर्ध-कटिबन्धीय जलवायु | website = {{URL|http://www.bharatpurmun.gov.np/}} | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = }} '''भरतपुर''' नेपालको [[बागमती प्रदेश]]मा पर्ने [[चितवन जिल्ला]]को [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजित |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685 |date=वि.सं. २०१९ पुष २ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> तथा [[महानगरपालिका]] हो। नेपालको मध्य भूभागमा रहेको भरतपुर महानगर देशकै [[नेपालका सहरहरूको सूची|चौथौ ठुलो सहर]] हो। यो नेपालको सबैभन्दा तीव्र गतिले विकास भइरहेको सहरहरू मध्येको एक हो। [[गण्डकी नदी|नारायणी नदी]]को तटमा अवस्थित रहेको यो सहर चितवन लगायत केन्द्रीय नेपालको व्यापारिक केन्द्र हो। यो महानगरपालिका क्षेत्रभित्र पर्ने [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]] सहरमा मुख्य व्यापारिक पसल र ठुला होटेलहरू रहेका छन् भने अन्य आवश्यक पूर्वाधारका साधनहरू नगरको अन्य क्षेत्रहरूमा रहेका छन्। कुल २९ वटा वडा रहेको भरतपुरको जनसङ्ख्या [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को जनगणना]] अनुसार ३,६९,२६८ रहेको छ भने यो सहर ४३२.९५ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको छ। यहाँको साक्षरता दर ८७.२० प्रतिशत रहेको छ जसमध्ये महिलाको साक्षरता दर ८२.६४% छ भने पुरुषको साक्षरता दर ९२.१२% रहेको छ। यहाँ ९६,५९१ घरघुरी रहेको छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/><ref>{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=35&municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> प्रत्येक पाँच वर्षमा हुने [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]को निर्वाचनको लागि भरतपुर महानगरपालिकालाई चितवन निर्वचन क्षेत्र २ र निर्वाचन क्षेत्र ३ मा विभाजन गरिएको छ भने [[बागमती प्रदेश सभा]]को लागि चितवन निर्वचन क्षेत्र २ (क), (ख) र चितवन निर्वचन क्षेत्र ३ (क), (ख) मा विभाजन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://saurahaonline.com/2017/09/32986/ |title=चितवनको निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण, प्रदेशको क्षेत्र निर्धारण प्रति नेकपा एमालेको असहमति |website=सौराहा अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2020-12-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210108170415/https://saurahaonline.com/2017/09/32986/ |date=2021-01-08 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://synergyfm.com.np/2017/12/17139/ |title=चितवनको कुन ठाउँ कुन निर्वाचन क्षेत्रमा, मतदाता कति ? |last=सिनर्जी एफएम |date=2017-12-07 |website=सिनर्जी एफएम |language=नेपाली |accessdate=2020-12-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210108151120/http://synergyfm.com.np/2017/12/17139/ |date=2021-01-08 }}</ref> [[कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालय|कृषि तथा वन विश्वविद्यालय]]ले [[धुर्मुस सुन्तली फाउण्डेशन|धुर्मुस सुन्तली फाउन्डेसन]]लाई सहयोग गरेको भरतपुरको वडा नं. १६ रामपुरस्थित २० विगाहा ८ कठ्ठा क्षेत्रफलमा [[गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] बनिरहेको छ।<ref>{{cite web|url=http://radionepal.gov.np/news-details/23295/2019-01-30|title=चितवनमा रङशाला बनाउने धुर्मुस सुन्तली फाउन्डेसनको घोषणा|author=परेश सापकोटा|date=|work=[[रेडियो नेपाल]]|accessdate=१६ माघ २०७५}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201165840/http://radionepal.gov.np/news-details/23295/2019-01-30 |date=2019-02-01 }}</ref> == इतिहास == वि.सं. २००० को दशकसम्म घनाजङ्गलको रूपमा रहेको भरतपुरको बजार क्षेत्रमा [[थारू जाति|थारु]], बोटे, [[दराई जाति|दराई]] समुदायको मानिसहरूको बसोबास रहेको थियो।<ref name="चितवन0">{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/04/756087|title=बदलिँदो चितवन : ७० वर्षको कायाकल्प कथा|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|accessdate=2020-12-07}}</ref>सानो नाकाको रूपमा रहेको भरतपुरको विकासमा वि.सं. २०१२ मा तत्कालीन सरकारद्वारा ल्याइएको ‘राप्ती दुन विकास योजना’ ले गर्दा बस्ती बसाउने कार्यको थालनी भएको थियो। [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] सहयोगमा सुरु गरिएको सो आयोजनाको प्रमुख कृष्ण बम मल्ल थिए। योजनावद्ध रूपमा नभएता पनि यसै परियोजनाको फलस्वरूप भरतपुरमा अस्पताल, [[विद्यालय]] र सरकारी कार्यालयहरूको लागि जग्गा खाली राखेर सर्वसाधारणहरूलाई जग्गा बाँडी बसोबास गर्न प्रोत्साहित गरिएको थियो।<ref name="चितवन0"/> नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम तत्कालिन सरकारले वि.सं. २०३५ साल माघ १५ गते तत्कालीन भरतपुर गाउँ [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]] र नारायणगढ गाउँ पञ्चायतको सबै भाग र कल्याणपुर गाउँ पञ्चायतको आंशिक भागलाई मिलाएर भरतपुर नगर पञ्चायत बनाएको थियो। भरतपुर नगर पञ्चायतको पहिलो नगरप्रमुख मुक्तिलाल चुके थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=मुक्तिलाल चुकेको निधनपछि आँखा दान|युआरएल=https://www.safalkhabar.com/news/27862|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सफल खबर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुरका संस्थापक मेयर मुक्तिलाल चुके रहेनन्|युआरएल=https://www.safalkhabar.com/news/27829|कार्य=|प्रकाशक=सफल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> वि.सं. २०४७ सालमा देशमा [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] लागु भएपछि नगरपालिकाको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले भरतपुर स्वतः नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="चितवन0"/> यो नगर चितवन जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका समेत हो। नगरपालिका बनेपछि यहाँ सडक विकासको काममा तीव्रता आएको थियो। वि.सं. २०७१ मङ्सिर १३ गते [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्]] अन्तर्गतको सामाजिक समितिले ६१ वटा नगरपालिका थप गर्ने र ७ वटा नगरपालिकालाई उपमहानगरपालिका बनाउने सिफारिस गरे अनुरूप [[नेपाल सरकार]]को निर्णय बमोजिम वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार भरतपुर पनि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिकामा विस्तार भएको थियो।<ref name="उपमहानगर"/> उक्त समयमा भरतपुरलाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा [[मङ्गलपुर]], [[फुलबारी, चितवन|फुलबारी]], [[गीतानगर]], [[पटिहानी]] तथा [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] गाविसलाई समावेश गरिएको थियो। [[नेपालको संविधान २०७२]] अनुसार स्थानीय सरकारको गठन भएपछि वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते भरतपुरलाई महानगरपालिकामा स्तरोन्नति गरेपछि हाल यस महानगरपालिकामा २९ वटा वडाहरू छन्।<ref name="महानगर"/><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर महानगरपालिकाको सङ्क्षिप्त परिचय|युआरएल=https://bharatpurmun.gov.np/ne/node/26|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=भरतपुर महानगरपालिका|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार भरतपुरलाई महानगरपालिकामा स्तरोन्नति गर्दा साविकका भरतपुर क्षेत्र, [[नारायणी नगरपालिका]], [[चित्रवन नगरपालिका]] र [[कविलास, चितवन|कविलास]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]लाई यसमा गाभिएको थियो।<ref name="महानगर" /><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=स्थानीय निकायहरू - भरतपुर महानगरपालिका|युआरएल=https://lgisnepal.com/ne/body/377|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://thahakhabar.com/news/11620/|शीर्षक=यस्ता छन् नेपालका चार महानगरपालिका, कुन महानगरको विशेषता के?|वेबसाइट=थाहा खबर|भाषा=नेपाली|पहुँचमिति=2020-12-07}}</ref> वि.सं. २०७९ जेठ १० गतेको निर्वाचन परिणामअनुसार महनगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा-माके]]की [[रेणु दाहाल]] र उप नगरप्रमुख पदमा [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का चित्रसेन अधिकारी विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=भरतपुरको मेयरमा रेणु दाहाल र उपमेयरमा चित्रसेन अधिकारी विजयी |url=https://www.himalkhabar.com/news/130170 |accessdate=2023-03-31 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == अवस्थिति == यो सहर समुद्री सतहबाट १४० मिटरदेखि ३९० मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ। यो नगर २७° ३२' ५८" देखि २७° ४५' ४०" उत्तरी अक्षांश र ८४° ९' ४१" देखि ८४° २९' ५" पूर्वी देशान्तरमा पर्दछ। यसको पूर्वमा [[रत्ननगर नगरपालिका]], [[कालिका नगरपालिका]], [[इच्छाकामना गाउँपालिका]] रहेका छन्<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=उत्तर फर्के हिमाल, दक्षिण हेरे फाँट, पहाडकी रानी – इच्छाकामना गाउँ|युआरएल=https://echitwanpost.com/81943/2019032408/36/01/|कार्य=|प्रकाशक=चितवन पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> भने पश्चिमतर्फ [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचीकृत [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]] र [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला|नवलपुर जिल्ला]] उत्तरतर्फ [[तनहुँ जिल्ला]] र [[इच्छाकामना गाउँपालिका]] तथा दक्षिण तर्फ [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]] नै पर्दछ। यसको तल्लो समथर सतहमा वडा नं. १, २, ३ र ४ तथा ५ को भू-भागहरू पर्दछ। == जलवायु == समुद्री सतहबाट कम उचाइमा, तल्लो समथर भू–भागमा र [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत पर्वत]]को नजिकै रहेको कारण भरतपुर क्षेत्रमा औसत [[तापक्रम]] बढी, [[आद्रता]]युक्त [[जलवायु परिवर्तन|जलवायु]] भएको पाइन्छ। यहाँ पुस, माघ महिनामा अत्यधिक जाडो हुन्छ भने सो समयमा न्यूनतम तापक्रम १० डिग्री सेल्सियस सम्म पुग्ने गर्दछ। यहाँ वैशाख, जेठ र असार महिनामा सर्वाधिक गर्मी हुन्छ भने उक्त समयमा यहाँको तापक्रम ४० डिग्री सेल्सियससम्म पुग्ने गरेको पाइन्छ। भरतपुरमा वार्षिक औसत [[वर्षा]] १,५०० मिलिमिटर हुने गर्दछ। वि.सं. २०६८ साउन ३२ मा, यहाँ हालसम्मकै सर्वाधिक अर्थात् २४ घन्टामा लगभग ३११ मिलिमिटर पानी परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=किन बढ्दै छ भरतपुरमा डुबान ?|युआरएल=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/52606/2020-10-07|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नयाँ पत्रिका|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=६ डिसेम्बर २०२०}}</ref> साधारणतया वैशाख र जेठ याममा यहाँ बढी सुख्खा हुने गर्दछ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=जिल्लाको जानकारी|युआरएल=https://daochitwan.moha.gov.np/en/page/introduction-of-chitwan-1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> == जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को जनगणना]] अनुसार भरतपुरको जनसङ्ख्या ३,६९,२६८ रहेको थियो जसमध्ये [[पुरुष]]को जनसङ्ख्या १,७८,८९७ र [[महिला]] १,९०,३७१ रहेको थियो।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> भरतपुरमामा मुख्यतया [[थारू जाति|थारू]], [[दराई जाति|दराई]], बोटे, [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[मगर जाति|मगर]], [[चेपाङ जाति|चेपाङ]], [[तामाङ जाति|तामाङ]] रहेका छन् भने यहाँ थोरै सङ्ख्यामा [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]] लगायत [[बराल]], [[पौडेल]], [[अधिकारी]], [[थापा]], [[बोहरा|बोहोरा]] थर भएका [[ब्राह्मण|बाहुन]] तथा [[क्षेत्री]] जाति बसोबास गर्छन्। यहाँ [[श्रेष्ठ]], प्रधान, [[महर्जन]], शाही लगायतका थर भएका [[नेवार जाति|नेवार]] जातिका मानिसहरूका साथै नेपालमा रहेका अन्य सबै जातजातिका मानिसहरू बसोबास गर्दछन्।<ref name=चितवन>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भौगोलिक र जातीय विविधायुक्त भरतपुर|युआरएल=https://echitwanpost.com/50108/2017031409/18/53/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=चितवन पोस्ट|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === जनसङ्ख्या वर्गीकरण<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर महानगरपालिकाको विस्तृत तथ्याङ्क|युआरएल=https://bharatpurmun.gov.np/sites/bharatpurmun.gov.np/files/documents/%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%20Profile%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AD%E0%A5%AC_0.pdf|कार्य=|प्रकाशक=भरतपुर महानगरपालिका|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === {{Historical populations |type = US |source = [http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf सोधपत्र] |वि.सं.२०३८ |२७६०२ |वि.सं.२०४८ |५४६७० |वि.सं.२०५८ |१२५११२ |वि.सं.२०६८ |२८०५०२ |वि.सं.२०७८ |३६९२६८ }} {{Bar chart | title = जातिगत जनसङ्ख्या विवरण, वि.सं.२०६८ जनगणना अनुसार | label_type = जाति | data_type = जनसङ्ख्या | bar_width = 35 | width_units = em | data_max = 100000 | label1 = ब्राह्मण | data1 = ९६,२५५ | label2 = क्षेत्री | data2 = ३५,३८५ | label3 = गुरुङ | data3 = २४,४८५ | label4 = सार्की, कामी | data4 = १८,९६३ | label5 = नेवार | data5 = १७,२४२ | label6 = थारू | data6 = १७,१५६ | label7 = मगर | data7 = १४,४९० | label8 = कुमाल | data8 = ६,७७१ | label9 = दमाई | data9 = ६,२७० | label10 = घर्ती | data10 = २,१०२ }} == वडागत विवरण == === उपमहानगरपालिका === वि.सं. २०७१ मङ्सिरमा साविक भरतपुर नगरपालिकामा मङ्गलपुर, फुलबारी, गीतानगर, पटिहानी तथा शिवनगर गरी ५ वटा गाविसहरूलाई गाभेर उपमहानगरपालिका स्तरोन्नति गरिएको थियो। {| class="wikitable sortable" |+ साविकका गाउँ विकास समिति/नगरपालिका र वडा विभाजन ! क्र.सं !! साविक गाउँ विकास समिति/नगरपालिका !! गाविसको वडा नं. !! उमनपाको वडा नं. |- | १ || भरतपुर नगरपालिका || १ देखि १४ || १–१४ |- | rowspan="4" | २ || rowspan="4" | [[मङ्गलपुर]] || १-३ || १५ |- | ४, ६ || १६ |- | ५, ९ || १७ |- | ७-८ || १८ |- | २ || [[फूलबारी, चितवन|फूलबारी]] || १-९ || १९ |- | rowspan="3" | ३ || rowspan="3" | [[गीतानगर]] || १-३ || २० |- | ४-६ || २१ |- | ७-९ || २२ |- | rowspan="3" | ४ || rowspan="3" | [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] || १-४ || २३ |- | ५-७ || २४ |- | ८-९ || २५ |- | rowspan="4" | ५ || rowspan="4" | [[पटिहानी]] || १, ६, ९ || २६ |- | २-३ || २७ |- | ७-८ || २८ |- | ४-५ || २९ |} === महानगरपालिका === भरतपुर महानगरपालिकाको वडा विभाजन, समावेश साविकका गाविस/नगरपालिकाहरू, जनसङ्ख्या र क्षेत्रफलको विवरण तलको तालिकामा दिइएको छ:<ref>{{Cite web|author=|title=बागमती प्रदेश वडा रिपोर्ट|url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fcensusnepal.cbs.gov.np%2Fresults%2Ffiles%2Fward%2FP3%2FWRD_Indv01-HouseholdAndPopulation.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK|work=|publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय|website=|language=नेपाली|date=२६ चैत २०८२}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ भरतपुर महानगरपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश भएका साविकका नगरपालिका/गाविसहरू !! जनसङ्ख्या ([[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८]])!! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !!जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || भरतपुर (१,३) || ९,१०९|| ३६.११ |२५२.२६ |- | २ || भरतपुर (२) ||१९,५६४|| १.३४ |१४,६००.०० |- | ३ || भरतपुर (४) ||१७,२२२|| ४.१९ |४,१०९.७४ |- | ४ || भरतपुर (५,६) ||२०,८७१|| ८.२२ |२,५३९.०५ |- | ५ || भरतपुर (१३,१४) ||१३,७१०|| ९.९१ |१,३८३.४५ |- | ६ || [[गीतानगर]] (४-९) ||१३,३४९|| १२.२१ |१,०९३.२८ |- | ७ || भरतपुर (७) || |१७,२११|| ४.१४ |४,१५७.२५ |- | ८ || भरतपुर (८) || |११,४३८|| ६६.६६ |१७१.५९ |- | ९ || भरतपुर (९) || |१५,१८३|| ५.३० |२,८६४.७२ |- | १० || भरतपुर (१०) || |२०,६३३|| ४.६४ |४,४४६.७७ |- | ११ || भरतपुर (११) ||३५,६९२|| ९.११ |३,९१८.०० |- | १२ || भरतपुर (१२) || १४,८२६|| १२.५३ |१,१८३.२४ |- | १३ || [[गीतानगर]] (१-३), [[पटिहानी]] (७-८) ||६,८९२|| ९.७० |७१०.५२ |- | १४ || [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] (५-९), [[पटिहानी]] (४-५)||११,१३४|| १२.०७ |९२२.४५ |- | १५ || [[मङ्गलपुर]] (१-३), [[फुलबारी, चितवन|फूलबारी]] र [[शिवनगर, चितवन|शिवनगर]] (१-४) ||१५,८३३|| २०.५० |७७२.३४ |- | १६ || [[मङ्गलपुर]] (४-९) ||१७,८१८|| १७.०६ |१,०४४.४३ |- | १७ || [[शारदानगर]] (२-४,६), [[गुञ्जनगर]] (८) ||८,६०८|| ७.८७ |१,०९३.७७ |- | १८ || [[गुञ्जनगर]] (२,५-७) ||१०,५७७|| १०.३३ |१,०२३.९१ |- | १९ || [[शारदानगर]] (१,७-८), [[गुञ्जनगर]] (१) ||८,४५४|| ६.२९ |१,३४४.०४ |- | २० || [[शारदानगर]] (५,९), [[गुञ्जनगर]] (३-४,९) ||८,४७०|| ११.८३ |७१६.०० |- | २१ || [[पार्वतीपुर]] ||९,३८५|| १०.०२ |९३६.६३ |- | २२ || [[पटिहानी]] (१-३, ६,९) ||६,६५२ || ८.७१ |७६३.७२ |- | २३ || [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]] (१-६) ||८,०३९|| १२.८५ |६२५.६० |- | २४ || [[जगतपुर, चितवन|जगतपुर]] (७-९) ||५,४५९|| ५.२२ |१,०४५.७९ |- | २५ || [[शुक्रनगर]] ||९,५१७|| १४.१६ |६७२.१० |- | २६ || [[दिव्यनगर]] ||१०,७३६|| १८.६३ |५७६.२७ |- | २७ || [[मेघौली]] (५-९) ||९,०५८|| १७.७३ |५१०.८९ |- | २८ || [[मेघौली]] (१-४) ||६,९०७|| १२.७० |५४३.८६ |- | २९ ||[[कविलास, चितवन|कविलास]] ||५,९२१|| ६२.९२ |९४.११ |- ! जम्मा !! !! ३,६९,२६८!! ४३२.९५ !८५२.९१ |} == यातायात तथा सडक सञ्जाल == भरतपुर महानगर अन्तरर्गत [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व-पश्चिम राजमार्ग]] तथा मुग्लिन नारायणगढ सडक खण्ड रहेको छ। दुई ठुला राजमार्ग र देशको केन्द्र भएकाले यहाँबाट मुलुकको हरेक भागमा जानका लागि [[बस]], माइक्रो बस, भाडाको कार, [[ट्याक्सी]], लगायत लामो दुरीका यातायात साधन उपलब्ध छन्। महानगरले यातायात व्यवस्थापनमा समस्या देखिएको भन्दै बि.स. २०७६ जेठमा तीन पाङ्ग्रे सवारीलाई प्रमुख मार्गमा सञ्चालन हुनबाट रोकेको थियो<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुरका यी ठाउँमा चल्न नपाउने भए तीनपांग्रे|युआरएल=https://thahakhabar.com/news/23193/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> भने यसको विरोधमा प्रदर्शन समेत भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=तीनपांग्रे साधन व्यवस्थापन गर्न खोज्दा भरतपुरमा तनाव‍,गाेली चल्याे|युआरएल=https://ujyaaloonline.com/story/3325|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=उज्यालो अनलाइन|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> यातायातको प्रमुख साधन सडक सञ्जालद्वारा भरतपुरबाट नेपालको पूर्व पश्चिम भागमा जान सकिने सहजता भएता पनि यहाँ रहेको [[भरतपुर विमानस्थल]]ले नेपालको प्रमुख सहर [[काठमाडौँ]] र [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]लाई जोड्ने गर्दछ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर विमानस्थल आजदेखि १० दिन बन्द हुने|कार्य=बाग्मती खबर|प्रकाशक=|युआरएल=https://www.bagamatikhabar.com/country/5741|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> यस्तै सरकारले यहाँको सीमा सुरक्षा कार्यालय नजिकै यातायात व्यवस्था कार्यालय खोल्ने जनाएको थियो, तथापि यो हालसम्म सञ्चालनमा आएको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=यातायात व्यवस्था कार्यालय भरतपुरको कार्यालय आँपटारीमा|युआरएल=http://kalikanews.com/news/133745|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कालिका समाचार|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> == उद्योग-धन्दा == भरतपुर महानगरपालिकामा चितवन उद्योग सङ्घमा दर्ता भएका जम्मा ४६४ उद्योगहरू रहेको छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=संस्थागत सदस्यता|युआरएल=http://www.cainepal.org.np/institutional-membership|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=चितवन उद्योग सङ्घ|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> भरतपुरमा [[कोका-कोला]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कोक र सानमिगेल बियरले तिरेनन् स्थानीय विकास शुल्क|युआरएल=https://echitwanpost.com/26049/2015072902/35/40/|कार्य=|प्रकाशक=चितवन पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref>, [[सान मिगेल बियर]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर आन्तरिक राजश्व कार्यालयको राजश्व स्रोत मदिरा मात्रै किन धेरै ?|युआरएल=http://sharelagani.com/%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0-%E0%A4%86%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A4%BE/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सेयर लगानी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref>, कृषि क्षेत्रको विकास र विस्तार गर्नको लागि डेरीका लागि आवश्यक सम्पूर्ण सामान उत्पादन गर्ने कम्पनी ह्वाइट हिमालयन इन्जिनियरिङ<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दुग्ध अनुदान पाँच गुणा बढाउन कृषकको माग|युआरएल=https://www.ghatanarabichar.com/73702?amp_markup=1|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=घटना र विचार|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref>,जस्ता दुईचार वटा बहुराष्ट्रिय [[अर्थव्यवस्थाको दोस्रो क्षेत्रको सार|उद्योग]]का साथै ठुलासाना अरू उद्योगहरू पनि रहेका छन्, तर यो सहर मुख्यतया सेवा उद्योगमा प्रसिद्धि कमाउँदै गइरहेको छ। महानगरपालिकाले उद्योग प्रवर्द्धन र अन्य प्रायोजनका लागि आर्थिक वर्ष वि.स. २०७७/०७८ को लागि ४ अर्ब १५ करोड ६४ लाख ८९ हजार आयव्ययको अनुमान प्रस्तुत गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर महानगरको बजेट चार अर्ब १५ करोड|युआरएल=http://www.ichchhakamanafm.org/news/1897|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=इच्छाकामना एफएम|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> == सञ्चार तथा सूचना क्षेत्र == === एफएम स्टेसनहरू === {| class="wikitable" |- ! रेडियोको नाम !! ठेगाना !! मेघाहर्ज !! प्रसारण संस्था |- | कालिका एफएम ९५.२ र कालिका ९१ || भरतपुर-१० || २००० वाट || कालिका एफएम प्रा.लि. |- | हाम्रो एफएम || भरतपुर-११ || २००० वाट || हाम्रो एफएम प्रा.लि. |- | रेडियो त्रिवेणी || भरतपुर-११ || २००० वाट || त्रिवेणी एफएम प्रा.लि. |- | सिनर्जी एफएम || भरतपुर-१० || २००० वाट || सिनर्जी एफएम प्रा.लि. |- | रेडियो सम्पदा ९०.५ || भरतपुर-६ || २५० वाट || रेडियो सम्पदा प्रालि |- | रेडियो भरतपुर १०५.२ || भरतपुर-७ || ५०० वाट || रेस नेपाल |- | रेडियो शिवशक्ति ९८.३ || भरतपुर-१४ || ५०० वाट || शिवशक्ति सामुदायिक संस्था |- | रेडियो प्रभाव ९२.४ || भरतपुर-२१ || २०० वाट || रेडियो प्रभाव प्रा.लि. |- | सेफर्ड एफएम ८९.२ || भरतपुर-२५ || १०० वाट || सेफर्ड मिडिया प्रा.लि. |} === टेलिभिजन स्टेसनहरू === {| class="wikitable" |- ! टेलिभिजनको नाम !! ठेगाना !! प्रसारण संस्था |- | बेसो || भरतपुर-२ || एकता सञ्चार नेपाल प्रा.लि. |- | कृस्टल || भरतपुर-१० || कृस्टल सञ्चार सहकारी संस्था लिमिटेड |- | आभाष || भरतपुर-२ || ग्रिनलाइन मिडिया प्रा.लि. |- | टिभी कालिका || भरतपुर-१० || टिभी कालिका प्रा.लि. |- | नमस्ते || भरतपुर-२ || सोनुसम्राट मिडिया प्रा.लि. |} ==प्रमुख शैक्षिक प्रतिष्ठानहरू== ===कृषि तथा वन विश्वविद्यालय=== [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय|त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] अन्तर्गतको [[कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान]]को [[रामपुर नगरपालिका|रामपुर]]स्थित केन्द्रीय क्याम्पस र [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]मा रहेको [[कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान|कृषि तथा पशु विज्ञान अध्यान संस्थान]]को केन्द्रीय क्याम्पस तथा [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] अवस्थित वन विज्ञान क्याम्पस मिलेर बनेको विश्वविद्यालय हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आङ्गिक क्याम्पस विस्तार गर्दै कृषि विश्वविद्यालय|युआरएल=https://www.kharibot.com/news-details/17661/kharibot|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खरिबोट|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस=== {{मुख्य|वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस}} [[नेपाल]]को [[चितवन जिल्ला]] स्थित [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]] वडा नं. १० मा अवस्थित एक सरकारी तथा बहु-सङ्काय सञ्चालित क्याम्पस हो। यो क्याम्पसको स्थापना वि.सं. २०२२ सालमा भएको थियो। [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]] बजारबाट भरतपुर उकालोको देब्रेपट्टी पर्ने यो क्याम्पस भरतपुर सहरको केन्द्रमै अवस्थित छ। हाल ९-१० वर्षदेखि क्याम्पसले उसको स्नात्तकोतर तहको कक्षाहरू भरतपुरको वडा १०, ११ र १२ को बीचमा बाइपास सडकसँगै रहेको क्याम्पसको जग्गामा भवन बनाई सञ्चालन गर्दै आएको छ। यो क्याम्पस [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]को आङ्गिक क्याम्पस हो।<ref name="वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस">{{वेब स्रोत|शीर्षक=वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस|युआरएल=http://bmc.ed.np|वेबसाइट= आधिकारिक वेबसाइट|प्रकाशक=|मिति=२४ नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===बालकुमारी कलेज=== {{मुख्य|बालकुमारी कलेज}} त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सम्बन्धन रहेको यो सामुदायिक कलेज [[भरतपुर महानगरपालिका|नारायणगढ]]को क्याम्पाचौरमा रहेको छ। यहाँ मानविकी तथा व्यवस्थापनमा स्नातकोतर तथा स्नातक सम्मको अध्यापन हुने गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=बालकुमारी कलेज|युआरएल=https://www.balkumaricollege.edu.np/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===सप्तगण्डकी बहुमुखी क्याम्पस=== {{मुख्य|सप्तगण्डकी बहुमुखी क्याम्पस}} त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सम्बन्धन रहेको यो दोस्रो सामुदायीक क्याम्पस [[भरतपुर अस्पताल]] नजिकै रहेको छ। यहा मानविकी तथा व्यवस्थापनमा स्नातकोतर तथा स्नातक सम्मको अध्यापन हुने गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सप्तगण्डकी बहुमुखी क्याम्पसको कौशलता विकास सम्वन्धी तालिम|युआरएल=https://radiobharatpur.com/archives/1809|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रेडियो भरतपुर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===पुरानो मेडिकल कलेज=== यो भरतपुरको पहिलो मेडिकल कलेज हो जसको स्थापना वि.सं. २०५० सालमा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पुरानो मेडिकल कलेज चितवनको प्राविधिक सहयोग|युआरएल=https://www.sunakharinews.com/31235/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सुनाखरी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> == प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरू == === चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज === {{मुख्य|चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज}} चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज [[नेपाल]]को सबैभन्दा पहिलो तथा सबैभन्दा पुरानो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यसको स्थापना सन् १९७३ मा गरिएको थियो। जैविक विविधताको धनी यो निकुञ्ज नेपालको मध्य [[तराई]]मा अवस्थित छ। यहाँ ३० भन्दा बढी ठुला जातका स्तनधारी जीवजन्तुहरू पाइन्छन्। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज विश्वमै दुर्लभ मानिएका [[एकसिङ्गे गैँडा]] र ठुला [[हात्ती]]हरूको पनि बासस्थान हो। यस निकुञ्जको प्रधान कार्यालय कसरामा रहेको छ जसकारण सबै प्रकारका प्रशासनिक कामहरू कसराबाटै हुने गर्दछ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नियमावली|युआरएल=http://www.moljpa.gov.np/wp-content/uploads/2019/06/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A9%E0%A5%A6.pdf|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> यसलाई विश्व स्तरमै प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा लिइन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=विश्व सम्पदा सुचिमा सुचिकृत ६३० मध्ये १०|युआरएल=https://loksewanepal.com/general-knowledge/19832|कार्य=|प्रकाशक=लोकसेवा सहयोगी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === नारायणी नदी === {{मुख्य|गण्डकी नदी}} यो सहरको उत्तर पश्चिम हुँदै बग्ने नारायणी नदी भरतपुरको प्रमुख जलधारा हो यो नदीको किनारामा सूर्योदय एवम् सूर्यास्त हेर्न तथा पवित्र देवघाट स्नानका लागि पर्यटक तथा भक्तजन यो नदी किनारमा पुगेका हुन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=रङिन बन्दै नारायणी नदी किनार|युआरएल=https://hamrakura.com/news-details/90786/2020-11-20|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> यहाँ राफटिङ र डुङ्गा विहार पनि उपलब्ध छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=नारायणी नदीमा 'स्पीड मोटरवोट' सञ्चालनमा|युआरएल=https://www.janatapati.com/news-detail/28024|कार्य=|प्रकाशक=जनपाटी|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> नारायणी नदीको किनारमा चितवन महोत्सव पनि हुने गर्दछ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवन महोत्सवकाे अाकर्षण पर्यटक गाइड बुक|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/168380-1546920180.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === राप्ती नदी === {{मुख्य|राप्ती नदी}} चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको किनारामा बग्ने यो नदी पर्यटकमाझ लोकप्रिय छ। यो नदीको किनारामा सूर्योदय एवम् सूर्यास्त हेर्न तथा जल यात्राका लागि पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्दछ। यहाँ गोही संरक्षण क्षेत्र समेत रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=गोही संरक्षणमा चुनौती, राप्ति र नारायणीमा छाडिएका तीन गोहीको मृत्यु|युआरएल=https://www.hamropatro.com/news/details/5658976888684544?ns=|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=खबर हब|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === बीस हजारी ताल === {{मुख्य|बीस हजारी ताल}} विश्वप्रसिद्ध सिमसार क्षेत्र विसहजारी ताल पन्छी प्रेमीहरू माझ प्रसिद्ध छ। यो क्षेत्र [[साइबेरिया]]देखि [[श्रीलङ्का]]सम्म चक्ककर लागउने फिरन्ता चराहरूको एक प्रमुख विश्रामस्थल हुनुका साथै स्थानीय चराहरू र गोहीको पनि केन्द्र हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवनको सुन्दर पर्यटकीय गन्तव्य बीस हजारी ताल|युआरएल=https://nepalpatra.com/visit/93904/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल पत्र|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === मेघौली === मेघौली [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को पश्चिमी प्रवेशद्वार हो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=रामशरण गैरे|शीर्षक=मेघौलीमा पर्यटकको चहलपहल|युआरएल=https://echitwanpost.com/116125/2020092808/01/54/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=चितवन पोस्ट|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> यसले हरेक वर्ष हजारौँ दर्शकहरूलाई आकर्षित गर्दछ। नारायणी र राप्तीको दोभान गोलाघाट (मेघौली) सूर्यास्तको अवलोकनका लागि नेपालमै ख्याति प्राप्त क्षेत्र मानिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुरको मेघौलीमा आन्तरिक पर्यटक भित्रीन थाले|युआरएल=http://kalikanews.com/news/134587|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=कालिका एफएम|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> स्थानीय आदिवासी थारू व्यक्तिहरू बारे थप जान्नका लागि पनि यो एउटा रमाईलो ठाउँ हो। यो परम्परागत बस्तीको राम्रो संरक्षण उदाहरण हो। यहाँ [[हात्ती पोलो]] विश्वकप समेत हुने गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=शुरु भयो मेघौलीमा पाचौँ मेघौँली पर्यटन महोत्सब २०७६|युआरएल=https://www.londonkathmandu.com/2020/03/02/%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81-%E0%A4%AD%E0%A4%AF%E0%A5%8B-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%81-%E0%A4%AE/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दश वर्षपछि मेघौली पर्यटन महोत्सव|युआरएल=https://www.radiotriveni.org/news/3273|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रेडियो त्रिवेणी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> === विक्रम बाबा === विक्रम बाबा मेला चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र प्रत्येक वर्ष लाग्ने गर्दछ। सामान्यतया यो प्रत्येक वर्षको चैते दसैँबाट सुरु हुन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=सुरु भयो चितवनमा पवित्र बिक्रम बाबा मेला|युआरएल=https://www.cinepatra.com/holloy-bolloy/411/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=सिनेपत्र|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> मेलामा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र अवस्थित सालको रुखको फेदमा पूजा गर्ने गरिन्छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=चितवनमा विक्रम बाबा मेला सुरु|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2017/03/563024|कार्य=|प्रकाशक=अनलाइन खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> मेला हेर्न स्थानीय पर्यटकहरूका साथसाथै भारत तथा अन्य देशहरूबाट पनि भक्तजनहरू आउने गरेका छन्। वि.सं. २०७६ सालमा भने १५ दिनसम्म चल्ने मेला कोरोनाका कारण स्थगित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कोरोना भाइरसको कारण चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र लाग्ने बिक्रम बाबा मेला स्थगित|युआरएल=https://a2zsamachar.com/104186|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=ए टु जेट समाचार|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> == उल्लेखनीय भवनहरू == ===दियालो बङ्गला राजदरबार=== {{मुख्य|दियालो बङ्गला राजदरबार}} नेपालको तत्कालीन [[नेपालका राजाहरूको सूची|राजा]] [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले निर्माण गर्न लगाएको यो दरबार शाह राजाहरूको सितकालीन दरबारको रूपमा रहेको थियो। यो दरबार भरतपुर भएर बग्ने नारायणी नदी किनारमा अवस्थित छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ओझेलमा दियालो बङ्गला|युआरएल=https://ratopati.com/story/5948|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रातोपाटी|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> वि.सं. २०२६ मा निर्माण सम्पन्न भएको यो दरबारमा राजपरिवारका सदस्यहरूको विश्राम गर्ने मुख्य गन्तव्य बनेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=राजाले विश्राम गर्ने दियालो बङ्गला किन ओझेल पर्‍यो ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/39844|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोशेली|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===कसरा दरबार=== नेपालका [[राणा वंश|राणा शासक]]हरू यस क्षेत्रमा सिकार गर्ने भएकोले विश्रामस्थलको रूपमा यो दरबार बनाइएको थियो। वर्तमान समयमा यो दरबारभित्र [[चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज]]को कार्यलय हुनुका साथै सङ्ग्रहालय रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आजीवन जङ्गलमा|युआरएल=https://nepalmag.com.np/miscellaneous/2017/06/12/20170612192416|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नेपाल म्याग|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ===भरतपुर कभर्ड हल=== भरतपुरमा भित्री खेलहरू खेल्नका लागि बनाइएको यो कर्भडहल सहरको मध्य भागमा रहेको गेस्टहाउस मैदानको किनारमा रहेको छ। [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४]]मा यहाँ मतपत्र गणना समेत गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=भरतपुर मत गणनास्थलभित्र ४६ जनाको टोली प्रवेश|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/123206-1496307000.html|कार्य=|प्रकाशक=नागरिक दैनिक|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० नोभेम्बर २०२०}}</ref> ==खेलकुद== नगरका युवाहरू माझ [[भकुन्डो|फुटबल]], [[क्रिकेट]] र [[भलिबल]] खेल लोकप्रिय रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/02/742360 |title=प्रदेश ३ स्तरीय खेलकुद प्रतियोगिता चितवनमा हुने |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://stardainik.com/news/848 |title=भरतपुरमा प्रदेश स्तरीय खेलकुद प्रतियोगिता सुरु |website=स्टार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09 }}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जम्मा १५ वटा खेल मैदान रहेको यो नगरको मुख्य खेलहरू वर्तमान समयमा क्याम्पा चौर र कभर्ड हल, गेस्ट हाउस चौरमा हुने गरेको छ। क्रिकेट खेलको बढ्दो लोकप्रियताका कारण चौतर्फी सामाजिक प्रयासमा यस नगरमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको क्रिकेट रङ्गशाला बनाउने कार्यलाई अघि सारिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/76593 |title=चितवनमा गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रंगशाला निर्माणको काम सुरु |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/sports/cricket/198280/ |title=चितवन प्रिमियर लिग माघ १७ देखि |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] नाम राखिएको यो क्रिकेट रङशालालाई वि.सं. २०७८ सम्ममा पुरा गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/sports/cricket/196497/ |title=चितवनमा क्रिकेट रंगशाला बनाउन निजामती कर्मचारीले दिए ७ लाख |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथापि, आर्थिक समस्याका कारण निर्माण सम्पन्न हुन सकेको छैन।<ref>{{Cite web|author=|title=गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रंगशाला दुई वर्षदेखि अलपत्र|url=https://www.kalikadainik.com/2023/01/20/71393/|access-date=२५ माघ २०८०|website=कालिका दैनिक|language=नेपाली}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240227064828/https://www.kalikadainik.com/2023/01/20/71393/ |date=2024-02-27 }}</ref> क्रिकेटमात्र नभएर फुटबल खेलमा समेत नाम कमाएको भरतपुरमा वि.सं. २०७६ देखि [[भरतपुर गोल्डकप]] आयोजना हुँदै आएको छ। यो चितवनकै सर्वाधिक पुरस्कार राशिको फुटबल प्रतियोगितासमेत हो।<ref>{{Cite web |url=https://echitwanpost.com/26631/2015081601/20/58/ |title=भरतपुर गोल्ड कप हुने |date=2015-08-16 |website=चितवन पोस्ट दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://thahakhabar.com/news/90592/ |title=फागुन २४ देखि भरतपुर गोल्डकप, विजेतालाई १० लाख |website=थाहा खबर |language=नेपाली |accessdate=2020-12-09}}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तिहरू == * [[पुष्पकमल दाहाल]] - नेपाली राजनीतिज्ञ र पूर्व प्रधानमन्त्री * [[सृष्टी श्रेष्ठ]] - मिस नेपाल २०१२ र नेपाली अभिनेत्री * [[सन्दीप लामिछाने]] - अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट खेलाडी * कमलबहादुर अधिकारी - अन्तर्राष्ट्रिय भारोत्तोलक * [[रेणु दाहाल]] - नेपाली राजनीतिज्ञ र पहिलो महिला मेयर * [[मरिष्का पोखरेल]] - नेपाली चलचित्र अभिनेत्री * [[नीलकण्ठ उप्रेती]] - पूर्व प्रमुख निर्वाचन आयुक्त * सीता सुवेदी : एक खुट्टाले नृत्य गर्ने कलाकार , ==चित्र दीर्घाहरू== <gallery mode="packed"> चित्र:Narayani bridge in Gaindakot.jpg|नारायणी पुलको दृश्य चित्र:Beautiful Bishazaari Lake.jpg|बीस हजारी ताल चित्र:Hattipolo.jpg|हात्ती पोलोको विश्वकप प्रतियोगिता चित्र:भरतपुर नगरपालिका.png|साविक भरतपुर नगरपालिका चित्र:Chitwan national park. It was taken inside the chitwan national park. This was taken while safari.jpg|जङ्गल सफारी चित्र:Wild Elephant (Ronaldo).jpg|thumb|चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र जङ्गली हात्ती (रोनाल्डो) चित्र:Chitwan 8 April - (02) 2.jpg|भरतपुर विमानस्थल चित्र:भरतपुर उपमहानगरपालिका.png|साविक भरतपुर उपमहानगरपालिका चित्र:भरतपुर महानगरपालिका (गाविस सहित).png|भरतपुर महानगरपालिका (गाविस सहित) </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका ठुला सहरहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} {{चितवन जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका महानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:चितवन जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०३५ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व उपमहानगरपालिकाहरू]] 9mn01mue13yr9dznz0poud697ktba7z 0 15785 1364820 1207790 2026-07-05T06:43:34Z ~2026-38184-13 79655 1364820 wikitext text/x-wiki '''[[सिक्किम]]को इतिहास''' सुरु हुन्छ लेप्चाको सम्पर्क प्रारम्भिक [[तिब्बती जाति|तिब्बती बसोबास गर्नेहरू]] । ऐतिहासिक रूपमा, सिक्किम पूर्वी हिमालयमा एक राजतन्त्र थियो। पाछि एक रक्षा गर्ने ठाउँ भारतको, त्येसपछि भारतको राज्य। भारतको एक सम्पन्न र सुन्दर [[प्रदेश|राज्य]] हो। यो सानो तर [[स्वतन्त्रता|स्वतन्त्र]] राष्ट्र थियो। त्यहाँका रैथाने बासिन्दाहरू [[लेप्चा]] हुन्। यिनीहरूको मूलथलो कहाँ थियो भन्ने बारेमा यकिन र प्रामाणिक [[इतिहास]] भेट्न कठिन भए पनि उनीहरू [[तिब्बत]] वा [[असम|आसाम]]को सुदूर [[क्षेत्र]]बाट आएका हुन् भन्ने भनाई रहेको छ। लेप्चाहरू सँगसँगै त्यहाँ लिम्बु र मगरहरू पनि सुरूदेखि नै सिक्किममा देखा परेका जनजातिहरू हुन्। ==आप्रवास== ===भोटेहरूको आगमन=== सन् १६००को सुरुतिर तिब्बतका [[भोटे]]हरूले सिक्किममा आक्रमण गरेर आधिपत्य जमाएपछि भोटे र लेप्चाहरूबीच रक्त सन्धि भयो। सन्धिअनुसार भोटे आक्रमणकारीका फुछोँ नामग्याल सिक्किमको प्रथम [[राजा]] बने। राजालाई [[धार्मिक]] [[न्यायिक]] र [[प्रशासनिक]] जिम्मा दिइयो। तिब्बती भाषामा राजालाई चोग्याल अथवा ग्याल्पो र रानीलाई ग्याल्मो भनिन्छ। ===नेपालीहरूको आगमन=== सन् १७००को उत्तराद्र्धमा नेपालले सिक्किममा आक्रमण गरेपछि ठूलो संख्यामा नेपालीहरू त्यहाँ बसोबास गर्न थाले। सिक्किम अब समाप्त हुने भयो भनी सिक्किमका राजाले इष्ट इन्डिया कम्पनी बेलायती शासकसित सहायताको याचना गरे। त्यसपछि इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेना गार्खाली सेनालाई हटाउन त सफल भए तर त्यहाँ बसोबास गरेका नेपालीहरू फर्केनन्। ===सन्धि=== {{main|तितालिया सन्धि}} १० फेब्रुअरी १८१७मा सिक्किम र इष्ट इन्डिया कम्पनीबीच सन्धि भयो। सन्धिअनुसार सिक्किमको परराष्ट्र मामिला बेलायती शासकलाई हस्तान्तरण गरियो। पछि सन् १८८९मा इष्ट इन्डिया कम्पनीको तर्फबाट क्लाउड ह्वाइट पोलिटिकल अफिसर भएर सिक्किम पुगे। त्यहाँको अवस्थाबारे अध्ययन गरेपछि क्लाउड ह्वाइटले भनेका थिए- "सिक्किम एउटा गरीब देश हो। मलाई लाग्छ यो सधैँ नै गरीब रहनेछ र यसको आवश्यक खर्च कसरी जुटाउने भन्ने समस्या सधैँ रहनेछ।" सिक्किमको भू-बनोट पनि त्यस्तै छ। अधिकांश भाग पहाड र कन्दराले भरिएको छ। त्यहाँका ९७ प्रतिशत जनता कृषिमा निर्भर छन्। माटोको उर्वराशक्ति कम भएपनि जिविकाका लागि भीरपाखामा हलो-कोदालो गर्दै आधा पेटका लागि भोटे लेप्चा र नेपालीभाषीहरू एक-आपसमा सुखदुःख बाँडेर बस्दै आए। ===प्रजातन्त्रको माँग=== तर समयको क्रमसँगै भोटे वंशको राजतन्त्रले आफू आफ्ना र आफ्नो समुदायको फलिफापमा मात्र ध्यान दिएपछि लेप्चा र नेपाली भाषीहरू शोषित र पीडित बन्न पुगे। उनीहरूलाई कुनै पनि अवसर दिइएन। सम्पन्न र विपन्न वर्ग बीचको दूरी बढ्दै जान थाल्यो। सन् १९४७मा सिक्किमको जनसङ्ख्यामा नेपाली भाषीहरू ७५ लेप्चाहरू १४ र भोटेहरू ११ प्रतिशत थिए। सन् १९४२मा भारतका महात्मा गान्धी, डा. राजेन्द्र प्रसाद,[[जवाहरलाल नेहरू]], डा. मनोहरप्रसाद लोहिया लगायतका नेताहरूको अगुवाइमा "अङ्ग्रेज भारत छोडो" आन्दोलनले सिक्किममा राजनीतिक चेतना जागिसकेको थियो। सन् १९४७मा भारत स्वतन्त्र भएपछि सिक्किमका विपन्न वर्ग सिक्किम स्टेट काङ्ग्रेस गठन गरेर जमीन्दारी प्रथाको उन्मुलन र प्रजातान्त्रिक तरिका अपनाउने योजनासहित अगाडि बढ्यो। यो देखेर राजा समर्थकहरूले पनि नेशनल पार्टी नामको दल खडा गरे भने अर्को दल राज्य प्रजा सम्मेलन पनि गठन भयो। अब सिक्किममा राजनीतिक परिवर्तनको सङ्केत देखिन थाल्यो। ११ प्रतिशतका भोटे राजा र राजपरिवारलगायत भोटे समुदायको सम्पन्नता अनि जबर्जस्त बौद्धधर्म मान्नुपर्ने बाध्यता र अधिकांशले नबुझ्ने भोटे भाषालाई अनिवार्य बनाइनुलाई मूल मुद्दा बनाएर प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि मे दिवस १९४९ का दिन सिक्किम स्टेट काङ्ग्रेस आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलन चरम बिन्दूमा पुग्यो। राजा र भारतबीच सम्झौता भएपछि भारतले "सिक्किम राज्यमा एउटा स्थायी सरकार बनाउने मात्र भारत सरकारको इच्छा छ र कुनै पनि हालतमा त्यहाँ भारतले अशान्ति र अव्यवस्थालाई सहन गर्ने छैन। स्थायी सरकार निर्माण गर्ने उद्देश्य प्राप्तिका लागि सिक्किमी जनतालाई त्यहाँको सरकारमा बढि सहभागिता गराउन भारत सरकार सहयोग गर्न चाहन्छ।" भन्दै प्रशासन सम्हाल्न भारतीय निजामती सेवाका जोन लाललाई ११ अगस्ट १९४९मा 'देवानु पदमा नियुक्त गर् यो। २० मार्च १९५०मा भारतको परराष्ट्र मन्त्रालयको एक विज्ञप्तीमा भनियो- "सिक्किम भारतको एउटा संरक्षित राज्य रहनेछ भन्ने सहमति भएको छ। यसमा परराष्ट्र प्रतिरक्षा र साचार भारत सरकारमा रहनेछ। यो भारतको रक्षाको हितमा हो र भौगोलिक तथ्यले पनि यही भन्छ। जहाँसम्म यसको आन्तरिक शासनको सम्बन्ध छ त्यस राज्यलाई स्वायत्तता रहनेछ तर त्यहाँ राम्रो शासन कानुन र व्यवस्था स्थापना गर्न अन्तिम दायित्व भारत सरकारमा हुनेछ।" विज्ञप्तीपछि पोलिटिकल अफिसर र देवान व्यस्त रहन थाले। राजा र राजवादीहरूले सार्वभौम स्वतन्त्र राज्य कायम राख्नका लागि विभिन्न युक्ति निकाल्न थाले। शिक्षित वर्ग राजनीति तिर आकर्षित नभएर प्रशासनिक सेवातर्फ आकर्षित थिए। एका-दुई बाहेक अशिक्षित कमजोर आचरण मामुली किसान र केही सामान्य क्लर्क सिपाही र हवल्दार पदबाट हटेका व्यक्तिहरू राजनीतिक नेताहरू थिए। नेताहरूमध्ये कम बोल्ने स्वभावका अनि हिन्दी र अङ्ग्रेजी फाट्टफुट्ट बोल्ने लेण्डुप दोर्जे खाङ्सार्पा एक थिए। यिनलाई "काजी" पद दिइएको थियो। यी आफै पनि भोटे भएकाले भोटे लेप्चा र नेपाली भाषी समुदाय समेतमा प्रभावशाली बन्न पुगेकाले राजतन्त्र विरुद्धमा जनमत बढाउन कम्मर कसेर लाग्न थाले। एलिसा मेरिया ल्यान्फोर्डरे नाम गरेकी महिला जन्मले बेल्जियन तर पछि बेलायती नागरिक बनेकीले लेण्डुपसित विवाह गरेपछि लेण्डुपलाई "पहाडको लाटो"को संज्ञा दिँदै लेण्डुपभन्दा सकि्रय बन्न जल्दोबल्दो नेपाली भाषी युवा नेता नरबहादुर खतिवडालाई छोरा सरह बनाई बहुसंख्यक नेपाली भाषीहरूलाई लिएर मैदानमा उत्रिन्। राजा विरुद्धको संघर्षलाई सफल पार्न भारतको सहयोग जुटाउने काममा लागिपरिन् र आफुलाई सिक्किमको प्रथम पहिला बन्ने सपना देख्न थालिन्। यस्तो गतिविधिको आरोपमा राजाले यिनलाई देश निकाला गरेपछि कालिम्पोङमा बसेर निरन्तर आफ्नो गतिविधिमा लगिन्। सन् १९६२ देखि भारत र चीनबीच सीमा क्षेत्रमा विवाद सुरु भई सन् १९६५मा नाथुला भाज्याङमा मुठभेडहुँदा दुवैतर्फ निकै क्षति हुन गयो। सिक्किमको चीनसँग सीमा जोडिएको हुँदा भारतले गतिविधि बढाउन थाल्यो। सिक्किमका राजासँग होप कुक नाम गरेकी अमेरिकनले विवाह गरी रानी बन्न भ्याएकी थिइन्। उनी आकर्षक शिक्षित र चलाख थिइन् र यिनको अमेरिकाका विभिन्न सूत्रसँग सम्बन्ध थियो। भनिन्छ यिनको चिनियाँ नेताहरूसँग पनि राम्रो सम्बन्ध थियो। राजाको राजनीतिक क्षेत्रका मानिसहरूलाई आफुतिर तान्न व्यस्त रहन थालिन्। कतिपय विदेशी मित्रहरूको सहयोग लिएर भारतलाई दवाब दिई सिक्किमलाई स्वतन्त्र राज्य बनाउने प्रयासमा लागिन्। राजाले चीन र पाकिस्तानका कुटनीतिज्ञसँग गोप्य सम्पर्क गरिरहेको आशंका भारतले गरिरहेका बेला भारतको स्वतन्त्र दिवसका दिन १५ अगस्ट १९६८मा सिक्किममा भएको भारत विरोधी प्रदर्शनमा उनको सहभागिता थियो भन्ने थप आशंकाले भारतले खतराको संकेतमा लियो। पोलिटिकल अफिसर र देवानले राजालाई हकार्ने र जनतालाई उकास्ने काम बढाएर लैजान थाले। "गरीबी नै कमजोरी हो" भन्ने भनाइको अनुशरण गरी नेता र जनतालाई आर्थिक जालमा पार्ने काम बढ्दै गएपछि सन् १९६९मा राजाले एउटा महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्ति दिए- 'जुन तरिकाले भारत सरकारले सिक्किमका चोग्याल राजालाई लोलोपोतो गरेर बरताव गरिरहेछ ढिलोचाँडो त्यसको गम्भीर प्रतिफल मिल्नेछ र त्यसबेला भारतलाई ठूलो समस्याको सामना गर्नुपर्नेछ।' भारतीय प्रधानमन्त्री श्रीमती इन्दिरा गान्धीले सन् १९७०मा भारतको विपक्षमा गतिविधि नबढाउन राजालाई हप्काउने काम गरिन् र सन् १९७२ सम्म नियालेर बसिन्। राजाले सन् १९७३को फेब्रुअरीमा लोकतान्त्रिक निर्वाचनको नाममा उनको मुख्य शत्रु मानिएका लेण्डुप दोर्जे खाङ्सार्पा लगायतका नेताहरूलाई पाखा लगाए पछि कृष्णचन्द्र प्रधान, नकुल प्रधान, बी.बी. गुरूङ समेतका नेताहरू लेण्डुपसँग एक हुन पुगेपछि सम्पूर्ण शोषित जनताका नेता लेण्डुप बन्न पुगे। भारतको सम्पूर्ण सहयोग पाउने भएपछि ४ अप्रिल १९७३ का दिन राजाको ५० औँ जन्मोत्सव मनाइरहेका बेला लेण्डुपको नेतृत्वमा तनाव फैलियो। सिक्किमको चारवटा जिल्ला मागन, गान्तोक, नाम्ची र गेजिङबाट भेला भएका बीस-बाईस हजार आन्दोलनकारीहरू ध्वंसात्मक कार्यमा उत्रेपछि स्थिति द्रूतगतिले बिगि्रयो। सिक्किम स्थित प्रहरी आयुक्त एस. दत्त चौधरीले पहिलेदेखि नै आफ्नो मातहतका तीन सय ९५ जना अधिकृत र जवानहरूका लागि अपुग हातहतियार गोलीगट्ठा, ग्यासमास्क, ढाल, लठी र अश्रुग्यास सेल माग गरेका थिए तर उपलब्ध भएन। प्रहरीलाई राजदरबारले विश्वास नगरेको र राजनीतिक दलले पनि विश्वास नगरेको अवस्था थियो। यस विषयमा चौधरीले विशेष बैठकमा गुनासो पोख्न गर्दथे। आन्दोलनकारीहरूले पेट्रोल पम्प लगायत प्रहरी कार्यालयहरूमा आगो लगाई प्रहरीलाई कुटपीट गर्दै हातहतियार र वायरलेस सेट लुटे अनि चौधरी लगायत सम्पूर्ण प्रहरीलाई बर्दी बेगर बनाएर ब्यारेकमा बस्न लगाए। अन्य सरकारी कार्यालयहरूमा पनि आगो लगाउने काम गरे। सिक्किमको सम्पूर्ण सरकारी कामकाज ठप भयो। पौने तीनसयको संख्यामा रहेको राजदरबार सुरक्षाका सिक्किम गार्डस्का अर्ध सैनिकहरू किकर्तव्यविमूढ भए। राजदरबार घेराउमा पर्‍यो। सिक्किम गुप्चतरको रिपोर्ट कामयाब हुन छोड्यो। आन्दोलनकारीलाई सहयोग पुर्‍याउन भारतबाट आएका बि्रगेड डिभ र कोरका जनरलहरूको कमाण्डका सेना र सेन्ट्रल रिजर्भ फोस्रको एक बटालियन अधिकृत एवम् जवानहरूले सिक्किमलाई ब्यारेकमा परिणत गरिसकेको थिए। भारतले सहयोगको कुनै कसर बाँकी राखेन। सिक्किमको अनुरोध अनुसार प्रशासन सचालनका लागि भारतले देवानको सट्टा प्रमुख प्रशासक बनाएर बी.एस. दासलाई १० अप्रिल १९७३मा सिक्किम पठायो। दास उत्तर प्रदेशमा गुप्तचर निकायको डी.आइ.जी. पदमा रहेको बेला सन् १९६८ देखि १९७२ सम्म भुटानका लागि राजदूत बनाएर पठाइएको थियो। दास सिक्किम प्रस्थान गर्नुअघि भारतका परराष्ट्र सचिव केवल सिंहले यस्तो निर्देशन दिएका थिए- 'सिक्किमका राजा विरोधीहरूलाई सम्पूर्ण सहयोग पुर्‍याउने र सिक्किममा जन निर्वाचित सरकारको स्थापना गर्न भारत कटिबद्ध रहेको कुरा नेताहरूलाई विश्वस्त पार्ने। यदि राजाले अस्वीकार गरेको खण्डमा भारत सरकार खुला रूपमा निस्कनेछ।' ८ मे १९७३ का दिन त्रिपक्षीय सम्झौता भयो। उपस्थितिमा राजा जनप्रतिनिधि र भारत सरकारका प्रतिनिधिहरू रहेका थिए। सम्झौतामा मौलिक अधिकारको प्रत्याभूति दिने कानुनको शासन र स्वतन्त्र न्यायलयको स्थापना गर्ने जनताका निर्वाचित प्रतिनिधिहरूलाई विधायिका र कार्यकारी अधिकार दिने वालिग मताधिकारका आधारमा निर्वाचन प्रणालीको थालनी गर्ने एक व्यक्ति एक मतका आधारमा जनताका सबै समुदायको न्यायोचित प्रतिनिधित्व दिने भारत-सिक्किम सहयोग तथा सम्बन्धलाई सुदृढ गर्ने एउटा प्रजातान्त्रिक संविधान अन्तर्गत सिक्किममा पूर्ण उत्तरदायी सरकारको स्थापना गर्ने भन्ने उल्लेख भयो। यसपछि आन्दोलन समाप्त भयो। लेण्डुप र कृष्णचन्द्र प्रधानले सिक्किम नेशनल काङ्ग्रेस र जनता कांग्रेसलाई एउटै पार्टीमा विलय गरी सिक्किम कांग्रेसको स्थापना गरे। पूर्वी पाकिस्तान अर्थात् आजको बङ्गलादेश बनाउन सफल भएका "र" का गुप्तचरहरू भारतको योजना सफल पार्न सिक्किम पठाइएका थिए। रिपोर्टको पर्खाइमा बसेकी श्रीमती इन्दिरा गान्धी समक्ष गुप्तचरले यथेष्ट रिपोर्ट पेश गरेपछि गान्धीले तत्काल विधानसभाको निर्वाचनका लागि आदेश दिइन्। पोलिटिकल अफिसर र प्रमुख प्रशासकले नेताहरूसँग सम्पर्क र समन्वयका साथ निर्वाचन क्षेत्रको सिमाना तर्जुमा र मतदाताहरूको नामावली संशोधनका साथै लेप्चा र भोटेका लागि १५ स्थान नेपाली भाषीका लागि १५ स्थान दलितका लागि १ स्थान र लामाहरूका लागि १ स्थान गरी जम्मा ३२ स्थानको व्यवस्था मिलाएपछि निर्वाचन अप्रिल १९७४मा सम्पन्न गरिने घोषणा भयो। निर्वाचन आयुक्तमा आर.एन. सेन गुप्ता मतदान अधिकृत चारजना र अन्य कर्मचारीहरू सयजना भारतबाट सिक्किम पुगे। सम्पूर्ण तयारीका साथ निर्वाचन गराइयो। नतीजा अनुसार लेण्डुपको पार्टी सिक्किम काङ्ग्रेस ३१ स्थानमा विजयी भयो। लेण्डुप यसैमा परे। राजावादी नेशनल पार्टीका कालजाङ ग्याछोले एक स्थान हात पारे। राजा लगायत कसैले पनि निर्वाचनमा धाँधली भएको आरोप लगाएनन्। नयाँ संविधान विशेषज्ञद्वारा भारतमै तय भएको थियो। नयाँ संविधानमा मन्त्रिपरिषद्को व्यवस्था भएबमोजिम आठ सदस्यीय मन्त्रिपरिषद् बन्यो। मुख्यमन्त्री लेण्डुप दोर्जे खाङ्सार्पा भए। यसपछि पोलिटिकल अफिसर शंकर बाजपेयीको स्थानमा परराष्ट्र मन्त्रालयबाट गुरूवचन सिंह र प्रमुख प्रशासक बीएस दासको स्थानमा योजना आयोगका सचिव बीबी लाल प्रमुख कार्य साचालक भएर सिक्किम पुगे। नेपालका राजा वीरेन्द्रको २४ फेब्रुअरी १९७५मा हुने राज्याभिषेकमा सहभागी हुनका लागि सिक्किमका राजालाई निम्तो पठाइए अनुसार काठमाडौंमा रहेको बेला सिक्किमका राजाले विभिन्न देशका राष्ट्राध्यक्षहरूसँग वार्तालापका क्रममा चीनका उप-प्रधानमन्त्री चेन सि लियनसँग भेट गरेपछि पत्रकार सम्मेलनमा "आफ्नो देशको अस्तित्व बचाउन कुनै कसर बाँकी राखिने छैन।" भन्दै भारत र सिक्किम कांग्रेसका नेताहरूको आलोचना गरेपछि भारत त रिसायो नै सिक्किमका मुख्यमन्त्री लेण्डुप रिसले चूर भए। 'जनताको आकांक्षा अनुरूप ल्याइएको प्रजातान्त्रिक प्रणालीमा राजाले कहिल्यै साथ नदिएको र ध्वंसात्मक कि्रयाकलापमा लागेको हुँदा उनलाई निष्काशन गर्नुपर्छ।' भन्ने कुरा उठ्यो। १० अप्रिल १९७५मा सिक्किम विधानसभाको बैठक बस्यो। बैठकमा राजालाई निष्काशन गरी सिक्किम भारतमा विलय गर्ने प्रस्ताव गरियो। प्रस्तावको राजा र नेशनल पार्टीका कालजाङ ग्याछोले मात्र विरोध जनाए। त्यसपछि १४ अपि्रल १९७५मा जनमत सङ्ग्रह गराइयो। जनमत संग्रहको बहुमतले राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै सिक्किम राज्यलाई भारतमा विलय गर्ने प्रस्तावलाई पारित गर् यो। यसरी सिक्किमलाई विलय गराउन भारतलाई २८ वर्ष लाग्यो। सिक्किम भारतमा विलय भएपछि पोलिटिकल अफिसरको काम पनि सकियो। प्रमुख कार्य साचालक बी.बी. लाल सिक्किमको पहिलो गभर्नर भएर कार्यभार सम्हाले। सिक्किमका राजा पाल्देन थोण्डुप नामग्याल अब राजा रहेनन्। राजाको पद गुम्यो। राज्य गुम्यो। श्रीमती होप कुकले छोडेर गइन्। आफ्नो भन्ने सबै गुमाएका र सबैले माया मारेको नामग्यालले भनेका थिए- 'म सिक्किमे हुँ। यही ठाउँमा रहेर मर्न चाहन्छु।' लेण्डुप दोर्जे खाङ्सार्पाको सोझोपनको फाइदा उठाएर भारतले सिक्किम विलयको "हिरो" बनाएको थियो। लेण्डुप शिक्षित थिएनन्। उनको बौद्धिकता र बोलीमा स्पष्टता थिएन। प्रशासनिक क्षमताको कमी र स्पष्ट निर्णय दिन नसक्ने स्वभाव उनको कमजोरी थियो। दिल्लीका काङ्ग्रेस नेताहरूको दवाबमा आफ्नो पार्टी सिक्किम कांग्रेसलाई भारतीय कांग्रेसमा समावेश गराएपछि उनको व्यक्तित्व र मर्यादामा आघात पर्न गयो। आफ्नै नेता र कार्यकर्ता तितरवितर भए। पार्टी शून्य अवस्थामा पुग्यो। लेण्डुपबाट भारतले थप फाइदा उठाउनु पर्ने अब केही थिएन। "चाहिँदाको भाँडो नचाहिँदाको ठाँडो" भने जस्तै बनाउन थाल्यो। भारतीय नेताहरूले उनको महत्त्व र कार्य योजनालाई न्यून पार्न थाले। उनको स्थिति प्रतिदिन कमजोर बन्दै गयो। उनको मुख्यमन्त्री पद नै गुम्ने स्थिति सिर्जना भयो। सन् १९७९मा विधानसभाको निर्वाचनमा लेण्डुपको पार्टीले एक स्थान पनि हात पार्न सकेन। उनको पार्टीलाई जनमतले लत्याइदियो। अब यिनी पनि सबैबाट एक्लो भए। उनले आशाको त्यान्द्रो पनि देख्न छाडे। अन्तमा कालिम्पोङमा जीवनको अन्तिम घडी पर्खेर मचानरूपी घरमा एक्लो जीवन बिताउन थाले। आश्चर्यको कुरा त यो छ उनमा रतिभर पछुतो थिएन। सन् १९४७मा बेलायतले भारत छाडेपछि बनेको [[जवाहरलाल नेहरू]] नेतृत्वको मन्त्रिमण्डलको बैठकमा गृहमन्त्री सरदार बल्लभभाइ पटेलले रजौटाहरूलाई भारतमा सामेल गराउने क्रमसँगै हिमाली क्षेत्रका राज्यहरू नेपाल, सिक्किम र भुटानलाई पनि भारतमा सामेल गराउनुपर्ने प्रस्ताव पेश गरेका थिए। बेलायतीले भारत छाडेपछि हिमाली राज्यसँगको मामिला परराष्ट्र मन्त्रालय अन्तर्गत र रजौटाहरूको मामिला गृह मन्त्रालय अन्तर्गत राखिएका कारण र नेहरू यी राज्यहरूबाट खतरा नभएको निष्कर्षमा पुगेपछि यी राज्यहरू यथास्थितिमा नै रहे। तर पटेलले भारतको सुरक्षामा चीनको डर भएकाले नेपाल, सिक्किम र भुटानको अवस्थिति भारतका लागि ठूलो विचारणीय विषय छ भन्ने तर्क दोहोर्‍याउन छाडेनन्। सिक्किमका राजनीतिक दलका नेताहरू राजतन्त्र विरुद्ध आन्दोलन सुरु गर्न गान्धी र नेहरूसित सहयोग माग्न गएपछि सन् १९४७ देखि नै भारतले हस्तक्षेपकारी नीति अपनायो। सुरुमा राजालाई सहयोग गरेको नाटक गरेर अन्त्यमा दुईलाख जनसङ्ख्या भएको स्वतन्त्र हिमाली अधिराज्य सिक्किमलाई भारतमा विलय नै गरायो। उता भुटानलाई अर्धमृत अवस्थामा पुर्‍याएको छ भने यता नेपालमा उसले निर्वाह गर्दै आएको भूमिकाबारे घाम जस्तै छर्लङ्ग भएकाले लेखिरहन पर्दैन। थाहा नै नहुनु एउटा कुरा हो। थाहा हुँदाहुँदै पनि राजाले भारतलाई हित हुने गरी गल्ती गर्दै जानु अनि राजनीतिक दलका लेण्डुप नेतृत्वका नेताहरू हस्तक्षेप र विस्तारवादमा विश्वास राख्नेहरूको पृष्ठपोषक बन्न पुग्नुले सिक्किम भारत भूभागमा विलय भयो। पछि पछुताएर केही माने रहेन। गौरवमय इतिहास बोकेको नेपाल अनभिज्ञ छ भन्नु सरासर झुठो बोल्नु हो। नेपाल र नेपालीको भविष्य सुनिश्चितताका लागि [[संविधान सभा]] निर्वाचनसँगै दुई सय ३७ वर्ष पुरानो शाही राजतन्त्रको अन्त गरेर अग्रगामी संविधान निर्माण गर्ने तयारीमा जुटेका दलहरू गोरेटो तिर लागेकाले अहिलेको दिशाहीन अवस्था आएको हो। दिशाहीन अवस्थाले सिक्किमको अवस्था निम्त्याउन सक्दैन भन्न सकिन्न। सिक्किमको अवस्था निम्त्याएर हैन सिक्किमको घटनाबाट पाठ सिकेर सबैको साझा मूलबाटोतिर लागेमा सर्वथा हित हुनेछ। [[श्रेणी:सिक्किमको इतिहास| ]] d5yuai9gpxmao5zho9kvq8ehdyphdaw 1364821 1364820 2026-07-05T06:44:34Z ~2026-38184-13 79655 /* नेपालीहरूको आगमन */ 1364821 wikitext text/x-wiki '''[[सिक्किम]]को इतिहास''' सुरु हुन्छ लेप्चाको सम्पर्क प्रारम्भिक [[तिब्बती जाति|तिब्बती बसोबास गर्नेहरू]] । ऐतिहासिक रूपमा, सिक्किम पूर्वी हिमालयमा एक राजतन्त्र थियो। पाछि एक रक्षा गर्ने ठाउँ भारतको, त्येसपछि भारतको राज्य। भारतको एक सम्पन्न र सुन्दर [[प्रदेश|राज्य]] हो। यो सानो तर [[स्वतन्त्रता|स्वतन्त्र]] राष्ट्र थियो। त्यहाँका रैथाने बासिन्दाहरू [[लेप्चा]] हुन्। यिनीहरूको मूलथलो कहाँ थियो भन्ने बारेमा यकिन र प्रामाणिक [[इतिहास]] भेट्न कठिन भए पनि उनीहरू [[तिब्बत]] वा [[असम|आसाम]]को सुदूर [[क्षेत्र]]बाट आएका हुन् भन्ने भनाई रहेको छ। लेप्चाहरू सँगसँगै त्यहाँ लिम्बु र मगरहरू पनि सुरूदेखि नै सिक्किममा देखा परेका जनजातिहरू हुन्। ==आप्रवास== ===भोटेहरूको आगमन=== सन् १६००को सुरुतिर तिब्बतका [[भोटे]]हरूले सिक्किममा आक्रमण गरेर आधिपत्य जमाएपछि भोटे र लेप्चाहरूबीच रक्त सन्धि भयो। सन्धिअनुसार भोटे आक्रमणकारीका फुछोँ नामग्याल सिक्किमको प्रथम [[राजा]] बने। राजालाई [[धार्मिक]] [[न्यायिक]] र [[प्रशासनिक]] जिम्मा दिइयो। तिब्बती भाषामा राजालाई चोग्याल अथवा ग्याल्पो र रानीलाई ग्याल्मो भनिन्छ। ===नेपालीहरूको आगमन=== सन् १७००को उत्तराद्र्धमा नेपालले सिक्किममा आक्रमण गरेपछि ठूलो संख्यामा नेपालीहरू त्यहाँ बसोबास गर्न थाले। सिक्किम अब समाप्त हुने भयो भनी सिक्किमका राजाले [[इष्ट इन्डिया कम्पनी]] बेलायती शासकसित सहायताको याचना गरे। त्यसपछि इष्ट इन्डिया कम्पनीका सेना गार्खाली सेनालाई हटाउन त सफल भए तर त्यहाँ बसोबास गरेका नेपालीहरू फर्केनन्। ===सन्धि=== {{main|तितालिया सन्धि}} १० फेब्रुअरी १८१७मा सिक्किम र इष्ट इन्डिया कम्पनीबीच सन्धि भयो। सन्धिअनुसार सिक्किमको परराष्ट्र मामिला बेलायती शासकलाई हस्तान्तरण गरियो। पछि सन् १८८९मा इष्ट इन्डिया कम्पनीको तर्फबाट क्लाउड ह्वाइट पोलिटिकल अफिसर भएर सिक्किम पुगे। त्यहाँको अवस्थाबारे अध्ययन गरेपछि क्लाउड ह्वाइटले भनेका थिए- "सिक्किम एउटा गरीब देश हो। मलाई लाग्छ यो सधैँ नै गरीब रहनेछ र यसको आवश्यक खर्च कसरी जुटाउने भन्ने समस्या सधैँ रहनेछ।" सिक्किमको भू-बनोट पनि त्यस्तै छ। अधिकांश भाग पहाड र कन्दराले भरिएको छ। त्यहाँका ९७ प्रतिशत जनता कृषिमा निर्भर छन्। माटोको उर्वराशक्ति कम भएपनि जिविकाका लागि भीरपाखामा हलो-कोदालो गर्दै आधा पेटका लागि भोटे लेप्चा र नेपालीभाषीहरू एक-आपसमा सुखदुःख बाँडेर बस्दै आए। ===प्रजातन्त्रको माँग=== तर समयको क्रमसँगै भोटे वंशको राजतन्त्रले आफू आफ्ना र आफ्नो समुदायको फलिफापमा मात्र ध्यान दिएपछि लेप्चा र नेपाली भाषीहरू शोषित र पीडित बन्न पुगे। उनीहरूलाई कुनै पनि अवसर दिइएन। सम्पन्न र विपन्न वर्ग बीचको दूरी बढ्दै जान थाल्यो। सन् १९४७मा सिक्किमको जनसङ्ख्यामा नेपाली भाषीहरू ७५ लेप्चाहरू १४ र भोटेहरू ११ प्रतिशत थिए। सन् १९४२मा भारतका महात्मा गान्धी, डा. राजेन्द्र प्रसाद,[[जवाहरलाल नेहरू]], डा. मनोहरप्रसाद लोहिया लगायतका नेताहरूको अगुवाइमा "अङ्ग्रेज भारत छोडो" आन्दोलनले सिक्किममा राजनीतिक चेतना जागिसकेको थियो। सन् १९४७मा भारत स्वतन्त्र भएपछि सिक्किमका विपन्न वर्ग सिक्किम स्टेट काङ्ग्रेस गठन गरेर जमीन्दारी प्रथाको उन्मुलन र प्रजातान्त्रिक तरिका अपनाउने योजनासहित अगाडि बढ्यो। यो देखेर राजा समर्थकहरूले पनि नेशनल पार्टी नामको दल खडा गरे भने अर्को दल राज्य प्रजा सम्मेलन पनि गठन भयो। अब सिक्किममा राजनीतिक परिवर्तनको सङ्केत देखिन थाल्यो। ११ प्रतिशतका भोटे राजा र राजपरिवारलगायत भोटे समुदायको सम्पन्नता अनि जबर्जस्त बौद्धधर्म मान्नुपर्ने बाध्यता र अधिकांशले नबुझ्ने भोटे भाषालाई अनिवार्य बनाइनुलाई मूल मुद्दा बनाएर प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि मे दिवस १९४९ का दिन सिक्किम स्टेट काङ्ग्रेस आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलन चरम बिन्दूमा पुग्यो। राजा र भारतबीच सम्झौता भएपछि भारतले "सिक्किम राज्यमा एउटा स्थायी सरकार बनाउने मात्र भारत सरकारको इच्छा छ र कुनै पनि हालतमा त्यहाँ भारतले अशान्ति र अव्यवस्थालाई सहन गर्ने छैन। स्थायी सरकार निर्माण गर्ने उद्देश्य प्राप्तिका लागि सिक्किमी जनतालाई त्यहाँको सरकारमा बढि सहभागिता गराउन भारत सरकार सहयोग गर्न चाहन्छ।" भन्दै प्रशासन सम्हाल्न भारतीय निजामती सेवाका जोन लाललाई ११ अगस्ट १९४९मा 'देवानु पदमा नियुक्त गर् यो। २० मार्च १९५०मा भारतको परराष्ट्र मन्त्रालयको एक विज्ञप्तीमा भनियो- "सिक्किम भारतको एउटा संरक्षित राज्य रहनेछ भन्ने सहमति भएको छ। यसमा परराष्ट्र प्रतिरक्षा र साचार भारत सरकारमा रहनेछ। यो भारतको रक्षाको हितमा हो र भौगोलिक तथ्यले पनि यही भन्छ। जहाँसम्म यसको आन्तरिक शासनको सम्बन्ध छ त्यस राज्यलाई स्वायत्तता रहनेछ तर त्यहाँ राम्रो शासन कानुन र व्यवस्था स्थापना गर्न अन्तिम दायित्व भारत सरकारमा हुनेछ।" विज्ञप्तीपछि पोलिटिकल अफिसर र देवान व्यस्त रहन थाले। राजा र राजवादीहरूले सार्वभौम स्वतन्त्र राज्य कायम राख्नका लागि विभिन्न युक्ति निकाल्न थाले। शिक्षित वर्ग राजनीति तिर आकर्षित नभएर प्रशासनिक सेवातर्फ आकर्षित थिए। एका-दुई बाहेक अशिक्षित कमजोर आचरण मामुली किसान र केही सामान्य क्लर्क सिपाही र हवल्दार पदबाट हटेका व्यक्तिहरू राजनीतिक नेताहरू थिए। नेताहरूमध्ये कम बोल्ने स्वभावका अनि हिन्दी र अङ्ग्रेजी फाट्टफुट्ट बोल्ने लेण्डुप दोर्जे खाङ्सार्पा एक थिए। यिनलाई "काजी" पद दिइएको थियो। यी आफै पनि भोटे भएकाले भोटे लेप्चा र नेपाली भाषी समुदाय समेतमा प्रभावशाली बन्न पुगेकाले राजतन्त्र विरुद्धमा जनमत बढाउन कम्मर कसेर लाग्न थाले। एलिसा मेरिया ल्यान्फोर्डरे नाम गरेकी महिला जन्मले बेल्जियन तर पछि बेलायती नागरिक बनेकीले लेण्डुपसित विवाह गरेपछि लेण्डुपलाई "पहाडको लाटो"को संज्ञा दिँदै लेण्डुपभन्दा सकि्रय बन्न जल्दोबल्दो नेपाली भाषी युवा नेता नरबहादुर खतिवडालाई छोरा सरह बनाई बहुसंख्यक नेपाली भाषीहरूलाई लिएर मैदानमा उत्रिन्। राजा विरुद्धको संघर्षलाई सफल पार्न भारतको सहयोग जुटाउने काममा लागिपरिन् र आफुलाई सिक्किमको प्रथम पहिला बन्ने सपना देख्न थालिन्। यस्तो गतिविधिको आरोपमा राजाले यिनलाई देश निकाला गरेपछि कालिम्पोङमा बसेर निरन्तर आफ्नो गतिविधिमा लगिन्। सन् १९६२ देखि भारत र चीनबीच सीमा क्षेत्रमा विवाद सुरु भई सन् १९६५मा नाथुला भाज्याङमा मुठभेडहुँदा दुवैतर्फ निकै क्षति हुन गयो। सिक्किमको चीनसँग सीमा जोडिएको हुँदा भारतले गतिविधि बढाउन थाल्यो। सिक्किमका राजासँग होप कुक नाम गरेकी अमेरिकनले विवाह गरी रानी बन्न भ्याएकी थिइन्। उनी आकर्षक शिक्षित र चलाख थिइन् र यिनको अमेरिकाका विभिन्न सूत्रसँग सम्बन्ध थियो। भनिन्छ यिनको चिनियाँ नेताहरूसँग पनि राम्रो सम्बन्ध थियो। राजाको राजनीतिक क्षेत्रका मानिसहरूलाई आफुतिर तान्न व्यस्त रहन थालिन्। कतिपय विदेशी मित्रहरूको सहयोग लिएर भारतलाई दवाब दिई सिक्किमलाई स्वतन्त्र राज्य बनाउने प्रयासमा लागिन्। राजाले चीन र पाकिस्तानका कुटनीतिज्ञसँग गोप्य सम्पर्क गरिरहेको आशंका भारतले गरिरहेका बेला भारतको स्वतन्त्र दिवसका दिन १५ अगस्ट १९६८मा सिक्किममा भएको भारत विरोधी प्रदर्शनमा उनको सहभागिता थियो भन्ने थप आशंकाले भारतले खतराको संकेतमा लियो। पोलिटिकल अफिसर र देवानले राजालाई हकार्ने र जनतालाई उकास्ने काम बढाएर लैजान थाले। "गरीबी नै कमजोरी हो" भन्ने भनाइको अनुशरण गरी नेता र जनतालाई आर्थिक जालमा पार्ने काम बढ्दै गएपछि सन् १९६९मा राजाले एउटा महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्ति दिए- 'जुन तरिकाले भारत सरकारले सिक्किमका चोग्याल राजालाई लोलोपोतो गरेर बरताव गरिरहेछ ढिलोचाँडो त्यसको गम्भीर प्रतिफल मिल्नेछ र त्यसबेला भारतलाई ठूलो समस्याको सामना गर्नुपर्नेछ।' भारतीय प्रधानमन्त्री श्रीमती इन्दिरा गान्धीले सन् १९७०मा भारतको विपक्षमा गतिविधि नबढाउन राजालाई हप्काउने काम गरिन् र सन् १९७२ सम्म नियालेर बसिन्। राजाले सन् १९७३को फेब्रुअरीमा लोकतान्त्रिक निर्वाचनको नाममा उनको मुख्य शत्रु मानिएका लेण्डुप दोर्जे खाङ्सार्पा लगायतका नेताहरूलाई पाखा लगाए पछि कृष्णचन्द्र प्रधान, नकुल प्रधान, बी.बी. गुरूङ समेतका नेताहरू लेण्डुपसँग एक हुन पुगेपछि सम्पूर्ण शोषित जनताका नेता लेण्डुप बन्न पुगे। भारतको सम्पूर्ण सहयोग पाउने भएपछि ४ अप्रिल १९७३ का दिन राजाको ५० औँ जन्मोत्सव मनाइरहेका बेला लेण्डुपको नेतृत्वमा तनाव फैलियो। सिक्किमको चारवटा जिल्ला मागन, गान्तोक, नाम्ची र गेजिङबाट भेला भएका बीस-बाईस हजार आन्दोलनकारीहरू ध्वंसात्मक कार्यमा उत्रेपछि स्थिति द्रूतगतिले बिगि्रयो। सिक्किम स्थित प्रहरी आयुक्त एस. दत्त चौधरीले पहिलेदेखि नै आफ्नो मातहतका तीन सय ९५ जना अधिकृत र जवानहरूका लागि अपुग हातहतियार गोलीगट्ठा, ग्यासमास्क, ढाल, लठी र अश्रुग्यास सेल माग गरेका थिए तर उपलब्ध भएन। प्रहरीलाई राजदरबारले विश्वास नगरेको र राजनीतिक दलले पनि विश्वास नगरेको अवस्था थियो। यस विषयमा चौधरीले विशेष बैठकमा गुनासो पोख्न गर्दथे। आन्दोलनकारीहरूले पेट्रोल पम्प लगायत प्रहरी कार्यालयहरूमा आगो लगाई प्रहरीलाई कुटपीट गर्दै हातहतियार र वायरलेस सेट लुटे अनि चौधरी लगायत सम्पूर्ण प्रहरीलाई बर्दी बेगर बनाएर ब्यारेकमा बस्न लगाए। अन्य सरकारी कार्यालयहरूमा पनि आगो लगाउने काम गरे। सिक्किमको सम्पूर्ण सरकारी कामकाज ठप भयो। पौने तीनसयको संख्यामा रहेको राजदरबार सुरक्षाका सिक्किम गार्डस्का अर्ध सैनिकहरू किकर्तव्यविमूढ भए। राजदरबार घेराउमा पर्‍यो। सिक्किम गुप्चतरको रिपोर्ट कामयाब हुन छोड्यो। आन्दोलनकारीलाई सहयोग पुर्‍याउन भारतबाट आएका बि्रगेड डिभ र कोरका जनरलहरूको कमाण्डका सेना र सेन्ट्रल रिजर्भ फोस्रको एक बटालियन अधिकृत एवम् जवानहरूले सिक्किमलाई ब्यारेकमा परिणत गरिसकेको थिए। भारतले सहयोगको कुनै कसर बाँकी राखेन। सिक्किमको अनुरोध अनुसार प्रशासन सचालनका लागि भारतले देवानको सट्टा प्रमुख प्रशासक बनाएर बी.एस. दासलाई १० अप्रिल १९७३मा सिक्किम पठायो। दास उत्तर प्रदेशमा गुप्तचर निकायको डी.आइ.जी. पदमा रहेको बेला सन् १९६८ देखि १९७२ सम्म भुटानका लागि राजदूत बनाएर पठाइएको थियो। दास सिक्किम प्रस्थान गर्नुअघि भारतका परराष्ट्र सचिव केवल सिंहले यस्तो निर्देशन दिएका थिए- 'सिक्किमका राजा विरोधीहरूलाई सम्पूर्ण सहयोग पुर्‍याउने र सिक्किममा जन निर्वाचित सरकारको स्थापना गर्न भारत कटिबद्ध रहेको कुरा नेताहरूलाई विश्वस्त पार्ने। यदि राजाले अस्वीकार गरेको खण्डमा भारत सरकार खुला रूपमा निस्कनेछ।' ८ मे १९७३ का दिन त्रिपक्षीय सम्झौता भयो। उपस्थितिमा राजा जनप्रतिनिधि र भारत सरकारका प्रतिनिधिहरू रहेका थिए। सम्झौतामा मौलिक अधिकारको प्रत्याभूति दिने कानुनको शासन र स्वतन्त्र न्यायलयको स्थापना गर्ने जनताका निर्वाचित प्रतिनिधिहरूलाई विधायिका र कार्यकारी अधिकार दिने वालिग मताधिकारका आधारमा निर्वाचन प्रणालीको थालनी गर्ने एक व्यक्ति एक मतका आधारमा जनताका सबै समुदायको न्यायोचित प्रतिनिधित्व दिने भारत-सिक्किम सहयोग तथा सम्बन्धलाई सुदृढ गर्ने एउटा प्रजातान्त्रिक संविधान अन्तर्गत सिक्किममा पूर्ण उत्तरदायी सरकारको स्थापना गर्ने भन्ने उल्लेख भयो। यसपछि आन्दोलन समाप्त भयो। लेण्डुप र कृष्णचन्द्र प्रधानले सिक्किम नेशनल काङ्ग्रेस र जनता कांग्रेसलाई एउटै पार्टीमा विलय गरी सिक्किम कांग्रेसको स्थापना गरे। पूर्वी पाकिस्तान अर्थात् आजको बङ्गलादेश बनाउन सफल भएका "र" का गुप्तचरहरू भारतको योजना सफल पार्न सिक्किम पठाइएका थिए। रिपोर्टको पर्खाइमा बसेकी श्रीमती इन्दिरा गान्धी समक्ष गुप्तचरले यथेष्ट रिपोर्ट पेश गरेपछि गान्धीले तत्काल विधानसभाको निर्वाचनका लागि आदेश दिइन्। पोलिटिकल अफिसर र प्रमुख प्रशासकले नेताहरूसँग सम्पर्क र समन्वयका साथ निर्वाचन क्षेत्रको सिमाना तर्जुमा र मतदाताहरूको नामावली संशोधनका साथै लेप्चा र भोटेका लागि १५ स्थान नेपाली भाषीका लागि १५ स्थान दलितका लागि १ स्थान र लामाहरूका लागि १ स्थान गरी जम्मा ३२ स्थानको व्यवस्था मिलाएपछि निर्वाचन अप्रिल १९७४मा सम्पन्न गरिने घोषणा भयो। निर्वाचन आयुक्तमा आर.एन. सेन गुप्ता मतदान अधिकृत चारजना र अन्य कर्मचारीहरू सयजना भारतबाट सिक्किम पुगे। सम्पूर्ण तयारीका साथ निर्वाचन गराइयो। नतीजा अनुसार लेण्डुपको पार्टी सिक्किम काङ्ग्रेस ३१ स्थानमा विजयी भयो। लेण्डुप यसैमा परे। राजावादी नेशनल पार्टीका कालजाङ ग्याछोले एक स्थान हात पारे। राजा लगायत कसैले पनि निर्वाचनमा धाँधली भएको आरोप लगाएनन्। नयाँ संविधान विशेषज्ञद्वारा भारतमै तय भएको थियो। नयाँ संविधानमा मन्त्रिपरिषद्को व्यवस्था भएबमोजिम आठ सदस्यीय मन्त्रिपरिषद् बन्यो। मुख्यमन्त्री लेण्डुप दोर्जे खाङ्सार्पा भए। यसपछि पोलिटिकल अफिसर शंकर बाजपेयीको स्थानमा परराष्ट्र मन्त्रालयबाट गुरूवचन सिंह र प्रमुख प्रशासक बीएस दासको स्थानमा योजना आयोगका सचिव बीबी लाल प्रमुख कार्य साचालक भएर सिक्किम पुगे। नेपालका राजा वीरेन्द्रको २४ फेब्रुअरी १९७५मा हुने राज्याभिषेकमा सहभागी हुनका लागि सिक्किमका राजालाई निम्तो पठाइए अनुसार काठमाडौंमा रहेको बेला सिक्किमका राजाले विभिन्न देशका राष्ट्राध्यक्षहरूसँग वार्तालापका क्रममा चीनका उप-प्रधानमन्त्री चेन सि लियनसँग भेट गरेपछि पत्रकार सम्मेलनमा "आफ्नो देशको अस्तित्व बचाउन कुनै कसर बाँकी राखिने छैन।" भन्दै भारत र सिक्किम कांग्रेसका नेताहरूको आलोचना गरेपछि भारत त रिसायो नै सिक्किमका मुख्यमन्त्री लेण्डुप रिसले चूर भए। 'जनताको आकांक्षा अनुरूप ल्याइएको प्रजातान्त्रिक प्रणालीमा राजाले कहिल्यै साथ नदिएको र ध्वंसात्मक कि्रयाकलापमा लागेको हुँदा उनलाई निष्काशन गर्नुपर्छ।' भन्ने कुरा उठ्यो। १० अप्रिल १९७५मा सिक्किम विधानसभाको बैठक बस्यो। बैठकमा राजालाई निष्काशन गरी सिक्किम भारतमा विलय गर्ने प्रस्ताव गरियो। प्रस्तावको राजा र नेशनल पार्टीका कालजाङ ग्याछोले मात्र विरोध जनाए। त्यसपछि १४ अपि्रल १९७५मा जनमत सङ्ग्रह गराइयो। जनमत संग्रहको बहुमतले राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै सिक्किम राज्यलाई भारतमा विलय गर्ने प्रस्तावलाई पारित गर् यो। यसरी सिक्किमलाई विलय गराउन भारतलाई २८ वर्ष लाग्यो। सिक्किम भारतमा विलय भएपछि पोलिटिकल अफिसरको काम पनि सकियो। प्रमुख कार्य साचालक बी.बी. लाल सिक्किमको पहिलो गभर्नर भएर कार्यभार सम्हाले। सिक्किमका राजा पाल्देन थोण्डुप नामग्याल अब राजा रहेनन्। राजाको पद गुम्यो। राज्य गुम्यो। श्रीमती होप कुकले छोडेर गइन्। आफ्नो भन्ने सबै गुमाएका र सबैले माया मारेको नामग्यालले भनेका थिए- 'म सिक्किमे हुँ। यही ठाउँमा रहेर मर्न चाहन्छु।' लेण्डुप दोर्जे खाङ्सार्पाको सोझोपनको फाइदा उठाएर भारतले सिक्किम विलयको "हिरो" बनाएको थियो। लेण्डुप शिक्षित थिएनन्। उनको बौद्धिकता र बोलीमा स्पष्टता थिएन। प्रशासनिक क्षमताको कमी र स्पष्ट निर्णय दिन नसक्ने स्वभाव उनको कमजोरी थियो। दिल्लीका काङ्ग्रेस नेताहरूको दवाबमा आफ्नो पार्टी सिक्किम कांग्रेसलाई भारतीय कांग्रेसमा समावेश गराएपछि उनको व्यक्तित्व र मर्यादामा आघात पर्न गयो। आफ्नै नेता र कार्यकर्ता तितरवितर भए। पार्टी शून्य अवस्थामा पुग्यो। लेण्डुपबाट भारतले थप फाइदा उठाउनु पर्ने अब केही थिएन। "चाहिँदाको भाँडो नचाहिँदाको ठाँडो" भने जस्तै बनाउन थाल्यो। भारतीय नेताहरूले उनको महत्त्व र कार्य योजनालाई न्यून पार्न थाले। उनको स्थिति प्रतिदिन कमजोर बन्दै गयो। उनको मुख्यमन्त्री पद नै गुम्ने स्थिति सिर्जना भयो। सन् १९७९मा विधानसभाको निर्वाचनमा लेण्डुपको पार्टीले एक स्थान पनि हात पार्न सकेन। उनको पार्टीलाई जनमतले लत्याइदियो। अब यिनी पनि सबैबाट एक्लो भए। उनले आशाको त्यान्द्रो पनि देख्न छाडे। अन्तमा कालिम्पोङमा जीवनको अन्तिम घडी पर्खेर मचानरूपी घरमा एक्लो जीवन बिताउन थाले। आश्चर्यको कुरा त यो छ उनमा रतिभर पछुतो थिएन। सन् १९४७मा बेलायतले भारत छाडेपछि बनेको [[जवाहरलाल नेहरू]] नेतृत्वको मन्त्रिमण्डलको बैठकमा गृहमन्त्री सरदार बल्लभभाइ पटेलले रजौटाहरूलाई भारतमा सामेल गराउने क्रमसँगै हिमाली क्षेत्रका राज्यहरू नेपाल, सिक्किम र भुटानलाई पनि भारतमा सामेल गराउनुपर्ने प्रस्ताव पेश गरेका थिए। बेलायतीले भारत छाडेपछि हिमाली राज्यसँगको मामिला परराष्ट्र मन्त्रालय अन्तर्गत र रजौटाहरूको मामिला गृह मन्त्रालय अन्तर्गत राखिएका कारण र नेहरू यी राज्यहरूबाट खतरा नभएको निष्कर्षमा पुगेपछि यी राज्यहरू यथास्थितिमा नै रहे। तर पटेलले भारतको सुरक्षामा चीनको डर भएकाले नेपाल, सिक्किम र भुटानको अवस्थिति भारतका लागि ठूलो विचारणीय विषय छ भन्ने तर्क दोहोर्‍याउन छाडेनन्। सिक्किमका राजनीतिक दलका नेताहरू राजतन्त्र विरुद्ध आन्दोलन सुरु गर्न गान्धी र नेहरूसित सहयोग माग्न गएपछि सन् १९४७ देखि नै भारतले हस्तक्षेपकारी नीति अपनायो। सुरुमा राजालाई सहयोग गरेको नाटक गरेर अन्त्यमा दुईलाख जनसङ्ख्या भएको स्वतन्त्र हिमाली अधिराज्य सिक्किमलाई भारतमा विलय नै गरायो। उता भुटानलाई अर्धमृत अवस्थामा पुर्‍याएको छ भने यता नेपालमा उसले निर्वाह गर्दै आएको भूमिकाबारे घाम जस्तै छर्लङ्ग भएकाले लेखिरहन पर्दैन। थाहा नै नहुनु एउटा कुरा हो। थाहा हुँदाहुँदै पनि राजाले भारतलाई हित हुने गरी गल्ती गर्दै जानु अनि राजनीतिक दलका लेण्डुप नेतृत्वका नेताहरू हस्तक्षेप र विस्तारवादमा विश्वास राख्नेहरूको पृष्ठपोषक बन्न पुग्नुले सिक्किम भारत भूभागमा विलय भयो। पछि पछुताएर केही माने रहेन। गौरवमय इतिहास बोकेको नेपाल अनभिज्ञ छ भन्नु सरासर झुठो बोल्नु हो। नेपाल र नेपालीको भविष्य सुनिश्चितताका लागि [[संविधान सभा]] निर्वाचनसँगै दुई सय ३७ वर्ष पुरानो शाही राजतन्त्रको अन्त गरेर अग्रगामी संविधान निर्माण गर्ने तयारीमा जुटेका दलहरू गोरेटो तिर लागेकाले अहिलेको दिशाहीन अवस्था आएको हो। दिशाहीन अवस्थाले सिक्किमको अवस्था निम्त्याउन सक्दैन भन्न सकिन्न। सिक्किमको अवस्था निम्त्याएर हैन सिक्किमको घटनाबाट पाठ सिकेर सबैको साझा मूलबाटोतिर लागेमा सर्वथा हित हुनेछ। [[श्रेणी:सिक्किमको इतिहास| ]] 5ieielqx79dq5zh9y8g0zpsznxg0hj2 0 16651 1364721 1348081 2026-07-04T16:13:30Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364721 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = बोलिभारियाली गणराज्य भेनेजुएला | common_name = भेनेजुएला | native_name = {{native name|es-VE|República Bolivariana de Venezuela}} | image_flag = Flag of Venezuela.svg | image_coat = Coat of arms of Venezuela.svg | national_motto = {{native phrase|es|Dios y Federación|nolink=yes}}<br />({{lang|en|"ईश्वर र सङ्घीयता"}}) | national_anthem = {{native phrase|es|Gloria al Bravo Pueblo|nolink=yes}}<br />({{lang|en|"साहसी जनताहरूको महिमा"}})<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:United_States_Navy_Band_-_Gloria_al_Bravo_Pueblo.ogg]]}}</div> | image_map = {{switcher|[[चित्र:Venezuela Orthographic Map.svg|frameless]]| [[पश्चिमी गोलार्ध]]मा भेनेजुएलाको अवस्थाा |[[चित्र:Venezuela Administrative Divisions.jpg|frameless]]|क्षेत्रहरू हेर्नुहोस्}} | map_caption = भेनेजुएलाले नियन्त्रण गरेको क्षेत्र गाढा हरियोमा देखाउँदा दाबी गरिएको तर नियन्त्रण नरहेको क्षेत्र फिका हरियो रङ्गले देखाउँदछ | capital = [[कराकस]] | coordinates = {{Coord|10|30|22|N|66|54|52|W|type:city(3,200,000)_region:VE-A|display=inline}} | largest_city = [[कराकस]] | official_languages = [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]]{{ref label|languages|b|none}} | ethnic_groups = {{unbulleted list|५१.६% भेनेजुएली मोरेनो|४३.६% गोरा जाति|३.६% अफ्रिकी वंशका भेनेजुएली|१.२% अन्य}} | ethnic_groups_year = सन् २०११ | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=Resultado Básico del XIV Censo Nacional de Población y Vivienda 2011 (Mayo 2014) |url=http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805193838/http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf |archive-date=5 August 2019 |access-date=8 September 2014 |website=ine.gov.ve |page=29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805193838/http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf |date=5 August 2019 }}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *९२.६% [[इसाई धर्म|इसाई]] **८०.५% रोमन क्याथोलिक **११.२% प्रोटेस्टेन्ट **०.९% अन्य इसाई धर्मावलम्बी{{Tree list/end}}|५.५% नास्तिक||१.१% तान्त्रिक, बिरोङ्गो|०.८% अन्य}} | religion_ref = <ref>{{cite web |title=National Profiles |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=238c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013134940/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=238c |archive-date=13 October 2022 |access-date=13 October 2022}}</ref> | religion_year = सन् २०२० | demonym = भेनेजुएली | government_type = सर्वसत्तावादी शासन अन्तर्गतको सङ्घीय राष्ट्रपतीय गणतन्त्र {{efn|Name=Authoritarian|भेनेजुएलाको शासन प्रणालीलाई विभिन्न स्रोतहरूले अधिनायकवादी भनेर वर्णन गरेका छन्।<ref name="Corrales 2020 pp. 39–53">{{cite journal | last=Corrales | first=Javier |title=Authoritarian Survival: Why Maduro Hasn't Fallen | journal=Journal of Democracy | publisher=Project Muse | volume=31 | issue=3 | year=2020 | issn=1086-3214 | doi=10.1353/jod.2020.0044 | pages=39–53| s2cid=226738491}}</ref><ref name="The Path Toward Authoritarianism in Venezuela 2019 p.">{{citation | chapter=The Path Toward Authoritarianism in Venezuela | publisher=Oxford University Press |date=30 October 2019 | doi=10.1093/obo/9780199756223-0286 | page=|title=Political Science | isbn=978-0-19-975622-3 | doi-access=free}}</ref><ref name="Corrales 2022 p.">{{cite book | last=Corrales | first=J. |title=Autocracy Rising: How Venezuela Transitioned to Authoritarianism | publisher=Brookings Institution Press | series=G - Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series | year=2022 | isbn=978-0-8157-3807-7 | page=intro}}</ref><ref name="David Rockefeller Center for Latin American Studies 2022">{{cite web |title=Battling Authoritarian Regimes in Venezuela and Beyond: A Conversation with Venezuelan Opposition Leader Leopoldo López |website=David Rockefeller Center for Latin American Studies |date=25 April 2022 |url=https://drclas.harvard.edu/event/battling-authoritarian-regimes-venezuela-and-beyond-conversation-venezuelan-opposition |access-date=13 January 2023 |archive-date=13 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113141715/https://drclas.harvard.edu/event/battling-authoritarian-regimes-venezuela-and-beyond-conversation-venezuelan-opposition |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230113141715/https://drclas.harvard.edu/event/battling-authoritarian-regimes-venezuela-and-beyond-conversation-venezuelan-opposition |date=13 January 2023 }}</ref>}} तानाशाही{{efn|name=Dictatorship|भेनेजुएलाको शासन प्रणालीलाई विभिन्न स्रोतहरूले तानाशाहीको रूपमा वर्णन गरेका छन्।<ref name="Turkewitz-2024a">{{Cite news |last=Turkewitz |first=Julie |date=30 July 2024 |title=What Happened to Venezuela's Democracy? |url=https://www.nytimes.com/2024/07/30/world/americas/venezuela-election-maduro-chavez.html |access-date=2 August 2024 |newspaper=The New York Times |language=en |issn=0362-4331|archive-url=https://archive.today/20240730091400/https://www.nytimes.com/2024/07/30/world/americas/venezuela-election-maduro-chavez.html|archive-date=30 July 2024|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Roy |first1=Diana |last2=Cheatham |first2=Amelia |date=31 July 2024 |title=Venezuela: The Rise and Fall of a Petrostate |url=https://www.nytimes.com/2024/07/30/world/americas/venezuela-election-maduro-chavez.html |access-date=8 August 2024 |work=Council on Foreign Relations |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240808084507/https://www.cfr.org/backgrounder/venezuela-crisis#chapter-title-0-1|archive-date=8 August 2024|url-status=live|quote=The reforms paved the way for Maduro to establish a dictatorship years after Chávez's death.}}</ref><ref name="Corrales">{{cite web |last1=Corrales |first1=Javier |title=Venezuela's Odd Transition to Dictatorship |url=http://www.americasquarterly.org/content/venezuelas-odd-transition-dictatorship |work=Americas Quarterly |access-date=10 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220103221/http://www.americasquarterly.org/content/venezuelas-odd-transition-dictatorship |archive-date=20 December 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Brodzinsky |first1=Sibylla |date=21 October 2016 |title=Venezuelans warn of 'dictatorship' after officials block bid to recall Maduro |url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/21/venezuela-president-maduro-recall-referendum |work=The Guardian |language=en-GB |access-date=10 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161209230102/https://www.theguardian.com/world/2016/oct/21/venezuela-president-maduro-recall-referendum|archive-date=9 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Almagro: Maduro se transforma en dictador por negarles a venezolanos derecho a decidir su futuro |url=http://cnnespanol.cnn.com/2016/08/23/almagro-maduro-se-transforma-en-dictador-por-negarle-a-venezolanos-derecho-a-decidir-su-futuro/#0 |work=CNN en Español |language=es |date=24 August 2016 |access-date=10 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220135042/http://cnnespanol.cnn.com/2016/08/23/almagro-maduro-se-transforma-en-dictador-por-negarle-a-venezolanos-derecho-a-decidir-su-futuro/|archive-date=20 December 2016 |url-status=live}}</ref>}}{{efn|भेनेजुएलामा [[भेनेजुएलामा संयुक्त राज्य अमेरिकाको आक्रमण, सन् २०२६|अमेरिकी आक्रमण]]पछि देशको वर्तमान नेतृत्वलाई लिएर विवाद उत्पन्न भएको छ।}} | leader_title1 = [[भेनेजुएलाको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = [[निकोलस मादुरो]] ([[देल्सी रोड्रिगेज]] (कार्यवाहक)){{efn|[[संयुक्त राज्य अमेरिका]]ले भेनेजुएलामा आक्रमण गर्दै मादुरोलाई पक्राउ गरेर संयुक्त राज्य अमेरिकामा लगेको र रोड्रिगेजले कार्यकारी रूपमा राष्ट्रपतिको पद सम्हालेको भएतापनि मादुरो अझै कानुनी पदाधिकारी भएको दाबी गर्दै आएका छन्।<ref>{{Cite news |date=January 3, 2026 |title=Live Updates: U.S. Captures Venezuelan Leader, Trump Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/03/world/trump-united-states-strikes-venezuela |access-date=January 3, 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite news |date=January 3, 2026 |title=Maduro is Venezuela's only president, says VP Delcy Rodriguez |url=https://www.bbc.com/news/live/c5yqygxe41pt?post=asset%3A7a8418c7-e2e5-4e95-93d6-b4b7352b27b1#post |access-date=January 3, 2026 |publisher=BBC News}}</ref>}} | leader_title2 = उपराष्ट्रपति | leader_name2 = [[देल्सी रोड्रिगेज]] | legislature = राष्ट्रिय सभा | sovereignty_type = स्वतन्त्रता | sovereignty_note = [[स्पेन]]बाट | established_event1 = घोषणा | established_date1 = ५ जुलाई १८११ | established_event2 = {{nowrap|ग्रान कोलम्बियाबाट}} | established_date2 = १३ जनवरी १८३० | established_event3 = अङ्गीकृत | established_date3 = २९ मार्च १८४५ | established_event4 = {{nowrap|भेनेनुएलाको संविधान}} | established_date4 = २० डिसेम्बर १९९९<ref>{{cite web |title=Venezuela (Bolivarian Republic of)'s Constitution of 1999 with Amendments through 2009 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Venezuela_2009.pdf?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007022912/https://www.constituteproject.org/constitution/Venezuela_2009.pdf?lang=en |archive-date=7 October 2021 |access-date=21 October 2020 |website=constituteproject.org}}</ref> | area_km2 = ९,१६,४४५<ref>{{Cite web |date=4 December 2023 |title=Venezuela country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19649648 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204071944/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19649648 |archive-date=4 December 2023 |access-date=4 December 2023 |publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = ३२औँ | area_sq_mi = ३,५३,८४१ | percent_water = ३.२%{{ref label|area|d|none}} | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ३,०५,१८,२६० | population_estimate_year = सन् २०२३ | population_estimate_rank = ५३औँ | population_density_km2 = ३२ | population_density_sq_mi = ८७.४२ | population_density_rank = १८४औँ | GDP_PPP = {{increase}} $२३४.३४० अर्ब<ref name="auto1">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Venezuela) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = सन् २०२५ | GDP_PPP_rank = ७७औँ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $८,७९०<ref name="auto1"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = १३३औँ | GDP_nominal = {{decrease}} $८२.७७० अर्ब<ref name="auto1"/> | GDP_nominal_year = सन् २०२५ | GDP_nominal_rank = ६९औँ | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $३,१००<ref name="auto1"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = १२७औँ | Gini = ४४.८ | Gini_year = सन् २०१३ | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Income Gini coefficient |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |archive-date=10 June 2010 |access-date=21 September 2015 |website=undp.org |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ०.७०९ | HDI_year = सन् २०२३ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=United Nations Development Programme |language=en}}</ref> | HDI_rank = १२१औँ | currency = भेनेजुएली बोलिभार (आधिकारिक) | currency_code = | time_zone = भेनेनुएली समय | utc_offset = &minus;०४:०० | date_format = दिन/महिना/वर्ष (वर्तमान युग) | drives_on = दायाँ | calling_code = +५८ | cctld = डट भिई | footnote_a = {{note label|name|a|none}} ''बोलिभारियाली गणराज्य भेनेजुएला'', सन् १९९९ मा देशमा नयाँ संविधान पारित भएपछि देशको स्वतन्त्रतामा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने सैन्य नेता [[सिमोन बोलिभार]]को नामबाट यस देशको नामकरण गरिएको थियो। | footnote_b = {{note label|languages|b|none}} देशको संविधानले देशभर बोलिने सबै आदिवासी भाषाहरूलाई पनि मान्यता सरकारी मान्यता दिएको छ। | footnote_c = {{note label|groups|c|none}} केही महत्वपूर्ण उपसमूहहरूमा भेनेजुएली स्पेनी, भेनेजुएली पुर्तगाली, भेनेजुएली इटालेली, भेनेजुएलाका आदिवासीहरू, भेनेजुएली अरबी, भेनेजुएली जर्मनेली आदि समावेश छन्। | footnote_d = {{note label|area|d|none}} कुल क्षेत्रफलले भेनेजुएला प्रशासनको अधीनमा रहेको क्षेत्रहरू समावेश गर्दछ। | footnote_e = {{note label|currency|e|none}} | recognized_regional_languages = {{collapsible list|titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;|title=अन्य २६ भाषाहरू|liststyle=border-top:1px solid #aaa;|bullets=on|[[पियापोको भाषा|पियापोको]]|[[कारू भाषा|कारू]]|[[लोकोनो भाषा|लोकोनो]]|[[वाजु भाषा|वाजु]]|[[वाराओ भाषा|वाराओ]]|[[पेमोन भाषा|पेमोन]]|[[पानारे भाषा|पानारे]]|[[एक्वाना भाषा|एक्वाना]]|[[युको भाषा|युको]]|[[कारिन्या भाषा|कारिन्या]]|[[कापोङ भाषा|कापोङ]]|[[एपारेया भाषा|एपारेया]]|[[मापोयो भाषा|मापोयो]]|[[यवाराना भाषा|यवाराना]]|[[योती भाषा|योती]]|[[वान्जे भाषा|वान्जे]]|[[गुवाहिबो भाषा|गुवाहिबो]]|[[बारी भाषा|बारी]]|[[उरुतानी भाषा|उरुतानी]]|[[सापे भाषा|सापे]]|[[पुमे भाषा|पुमे]]|[[पियाराओ भाषा|पियाराओ]]|[[यानोमामो भाषा|यानोमामो]]|[[सानेमा भाषा|सानेमा]]|[[आधुनिक तुपी भाषा|तुपी]]|[[निनाम भाषा|निनाम]]}} }} '''भेनेजुएला''' ({{भाषा-स्पेनी|'''República Bolivariana de Venezuela'''}}) औपचारिक रूपमा '''बोलिभारियाली गणराज्य भेनेजुएला''' [[दक्षिण अमेरिका]]को उत्तरी तटमा अवस्थित एक देश हो। भेनेजुएलाको कुल क्षेत्रफल ९१२,०५० वर्ग किलोमिटर (३५२,१४० वर्ग माइल) र सन् २०२४ मा अनुमान गरिएअनुसार यसको जनसङ्ख्या लगभग ३ करोड १३ लाख रहेको छ। यस देशको महादेशीय भू-भागको उत्तरी सीमा [[क्यारिबियाली सागर]] र [[आन्ध्र महासागर]], पश्चिममा [[कोलम्बिया]], दक्षिणमा [[ब्राजिल]], उत्तर-पूर्वमा [[ट्रिनिडाड र टोबागो]] र पूर्वमा [[गयाना]]ले घेरेको छ। यस देशको भौगोलिक फैलावट उत्तरमा [[एन्डिज|एन्डिज पर्वतमाला]]का अग्ला चुचुराहरूबाट दक्षिणको उष्णकटिबन्धीय जङ्गलसम्म रहेको छ। देशको मध्यभागमा घाँसे मैदान सहितको समतल भूमि र जङ्गलयुक्त उच्चभूमिहरू रहेका छन्। भेनेजुएला २३ राज्य, राजधानी जिल्ला र समुद्री टापुहरू सहित सङ्घीयतामा निर्भरता छ। भेनेजुएला दक्षिणी अमेरिकाका सबैभन्दा सहरीकृत देशहरूमध्ये एक हो जसको उत्तरी सहर र राजधानीमा अधिकांश भेनेजुएली नागरिकहरू बसोबास गर्छन्। भेनेजुएलाको राजधानी र सबैभन्दा ठूलो सहरी क्षेत्र [[कराकस]] सहर हो। भेनेजुएला ३०० वर्षभन्दा बढी समयसम्म स्पेनको एक उपनिवेश थियो। १९औँ शताब्दीको प्रारम्भमा भेनेजुएला स्पेनीहरूको कब्जाबाट स्वतन्त्रता भई नयाँ देश घोषणा गर्ने पहिलो स्पेनी उपनिवेश बनेको थियो। सुरुमा भेनेजुएलालाई भेनेजुएला गणतन्त्रको रूपमा चिनिने गरेको भएतापनि सन् १९९९ मा यसको नाम परिवर्तन गरी भेनेजुएला र बोलिभारियाली गणराज्य भेनेजुएला राखिएको थियो। देशको स्वतन्त्रतामा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने सैन्य नेता [[सिमोन बोलिभार]]को नामबाट यस देशको नामकरण गरिएको हो। स्वतन्त्रतापछि भेनेजुएला आन्तरिक द्वन्द्व र तानाशाहीका कैयौँ चरणबाट गुज्रिँदै आइरहेको छ। भेनेजुएलाको राजनीतिमा सेनाको बलियो प्रभाव छ। देशमा सन् १९५० को दशकको अन्त्यदेखि प्रजातान्त्रिक रूपमा निर्वाचित सरकारले शासनसत्ता सम्हाल्दै आएको छ। भेनेजुएलामा सन् १९८० र १९९० को दशकको आर्थिक मन्दी मुख्य राजनीतिक सङ्कट र व्यापक सामाजिक अशान्तिको कारण बन्न पुगेको थियो जसमा सन् १९८९ को घातक काराकाजो दङ्गा, सन् १९९२ मा दुई पटकसम्म सत्ता हत्याउने प्रयास र सन् १९९३ मा सार्वजनिक कोष हिनामिनामा तत्कालीन राष्ट्रपतिलाई महाभियोग लगाइएको घटनाहरू समावेश छन्। वर्तमान राजनीतिक दलहरूमा विश्वासको पतनले सन् १९९८ मा राष्ट्रपतीय निर्वाचन गराउँदा यसले बोलिभारियाली क्रान्तिको उत्प्रेरकको भूमिका निर्वाह गरेको थियो जसको फलस्वरूप देशमा नयाँ संविधानलाई पारित गरिएको थियो। सरकार ल्याएको जनताप्रेमी सामाजिक कल्याण नीतिद्वारा ऊर्जा मूल्य उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको थियो जसले अस्थायी रूपमा सामाजिक खर्च बढाउँदा शासनको प्रारम्भिक वर्षहरूमा आर्थिक असमानता र गरिबी घटाएको मद्दत गरेको भएतापनि सन् २०१० को दशकमा गरिबी ह्वात्तै बढ्न थाल्दा सन् २०१३, २०१८ र २०२४ का राष्ट्रपतीय निर्वाचनहरू व्यापक रूपमा विवादास्पद बनेका थिए। यी निर्वाचनहरूमा विपक्षी उम्मेदवारहरूमध्ये कयौँलाई पक्राउ वा निर्वासित गरिएको थियो जसकारण व्यापक रूपमा विरोध र अन्तर्राष्ट्रिय निन्दाका घटनाहरू घट्न पुगेका थिए भने यी घटनाहरूले अर्को ठूलो राष्ट्रिय सङ्कट उत्पन्न गरेको थियो जुन हालसम्म पनि जारी छ। सन् २०२६ मा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]ले राष्ट्रपति [[निकोलस मादुरो]]लाई पक्राउ गरेको थियो भने अस्थायी भेनेजुएली प्रशासन कार्यान्वयन नभएसम्म उनीहरूले देशमा पकड कायमै राख्ने घोषणा गरेका थिए। भेनेजुएला आधिकारिक रूपमा सङ्घीय राष्ट्रपतीय गणतन्त्रात्मक राज्य भएतापनि [[ह्युगो चाभेज|चाभेज]] र मादुरो प्रशासनको अधीनमा देशको लोकतान्त्रिक स्तर घट्दा देशमा तानाशाही प्रवृत्ति देखिन्छ। भेनेजुएलाले प्रेस स्वतन्त्रता, नागरिक स्वतन्त्रता र भ्रष्टाचार नियन्त्रणका अन्तर्राष्ट्रिय सूचकाङ्कहरूमा निकै न्युनतम अङ्क प्राप्त गर्दछ। एक विकासशील देश भएको नाताले देशको अर्थतन्त्रमा तेल भण्डारमा निर्भर छ भने हालसम्म पनि भेनेजुएला विश्वका प्रमुख तेल निर्यातकमध्ये एकको रूपमा यथावत् छ। पहिले देश कृषि उत्पादनहरू जस्तै: कफी र कोकोआको निर्यातक थियो भने तेल उत्पादनमा विकास हुँदै आएपछि देशको प्रमुख आयस्रोतको रूपमा तेल उद्योगहरूको प्रभुत्व स्पष्ट देखिन्छ। हाल भेनेजुएला महङ्गाई, आधारभूत सामानहरूको कमी, बेरोजगारी, गरिबी, रोग, उच्च बाल मृत्युदर, पोषणको अभाव, वातावरणीय समस्या, गम्भीर अपराध र व्यापक भ्रष्टाचारसँग जुधिरहेको छ। अमेरिकी प्रतिबन्ध र विदेशमा भेनेजुएलाका सम्पत्तिहरूको कब्जाले देशलाई $२४–३० अर्ब अमेरिकी डलरको क्षति पुर्‍याएको छ। == टिप्पणीहरू == {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{कमन्सश्रेणी}} [[श्रेणी:दक्षिण अमेरिकाका देशहरू]] khw60xmpjd5unrm88albk9op8g04iyd 0 24848 1364829 1353118 2026-07-05T11:08:01Z Bishaldev100 28807 /* सुरुवाती जीवन */ 1364829 wikitext text/x-wiki {{Wikify|date=जुन २०११}} {{dead end|date=जुन २०११}} {{Infobox officeholder |honorific-prefix=श्री श्री श्री चौतारिया |name= पुष्कर शाह |image= Pushkarnepal.jpg |caption=चौतारिया पुष्कर शाहको तस्विर |birth_date= ईश्वी सन् १७८४ |death_date= ईश्वी सन् १८४६ |office=[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालको पाँचौं प्रधानमन्त्री (मुख्तियार)]] |predecessor=[[रङ्गनाथ पौडेल|रंगनाथ पण्डित]] |successor=[[रणजङ्ग पाँडे|रणजङ्ग पाण्डे]] |term_start= वि. सं. १८९५ भाद्र |term_end= वि. सं. १८९५/६ |religion= }} [[चौतारिया|चौतारीया]] '''पुष्कर शाह''' [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालको पाँचौं प्रधानमन्त्री]] हुन्। यिनी वि.सं. १९९५ देखि १९९६ सम्म करिव १ वर्षसम्म नेपालको प्रधानमन्त्री रहे। ==सुरुवाती जीवन== पुष्कर शाह १६ अगस्त १७८४ मा काठमांडौमा [[शाह वंश]]को सहायक शाखामा जन्मिएका थिए।<ref>{{cite book|last=Vaidya|first=Tulsi Ram|title=Prithvinarayan Shah, the founder of modern Nepal|publisher=Anmol Publications|year=1993|pages=98|isbn=978-81-7041-701-9}}</ref> उसले प्रशासन, सैनिक रणनीति, र कूटनीतिमा निजी शिक्षा प्राप्त गर्यो, जसले उनलाई उच्च पदको तयारी गर्यो। उनको पारिवारिक सम्बन्धले उनलाई शाही दरबार भित्र प्रभावशाली पदमा पहुँच दिन सक्यो। == डोटीको बडाहाकिम == उनी १८८८ देखि १८९४ सम्म डोटीको बडाहाकिम थिए। == चीनको लागि कुटनैतिक मण्डल == सन् १८३७ मा, पुष्कर शाहले छिङ सम्राट दाओगुआङको नेतृत्वमा चीनमा दशौं पञ्चवर्षीय नेपाली कुटनैतिक मण्डलको नेतृत्व गरे। मिसनको उद्देश्य नेपाल-चीन कूटनीतिक सम्बन्धलाई पुन: नवीकरण गर्नु, व्यापारिक मामिलाहरूमा वार्ता गर्नु र दक्षिण एसियामा ब्रिटिश औपनिवेशिक विस्तारको विरुद्धमा समर्थन खोज्नु थियो। === प्रतिनिधिमण्डल === कूटनीतिक प्रतिनिधिमण्डलमा निम्न समावेश थिए: * कप्तान कीर्ति धोज पाण्डे (उपनेता) * रण विक्रम शाह * खरदार पूर्ण नन्द * वंशराज थापा (दोभाषे) * महिमान कार्की, अमृत महत, दल वीर खत्री * गजधर पाध्या, भाउ सिंह, याक्तबार (शक्तबार) जैसी * मम्मु मिया, भरिया नायक पद्म नारायण, गोठा राना, डम्बर थापा<ref>Royal Nepal Army Headquarters, Part 3, Serial No. 63 (53)</ref> === यात्रा === मिसन १४ जुलाई १८३७ मा काठमाडौँबाट प्रस्थान गर्यो। पुष्कर शाहले यात्राभरि हिन्दू धार्मिक प्रचलनहरू कडाइका साथ पालना गरे, आफ्नै भान्सेले बनाएको खाना मात्र खाए र अरूले दिएको चिया अस्वीकार गरे।<ref>[[ज्ञानमणि नेपाल]], नेपाल-भोट चीन सम्बन्धका केही सांस्कृतिक पक्ष, काठमाडौं: [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|राजकीय नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान]] २०४५, पृष्ठ १११-११२</ref> पेकिङ (बेइजिङ) आइपुगेपछि, प्रतिनिधिमण्डलले दाओगुआङ सम्राटसँग औपचारिक भेटघाट गर्‍यो। === राजनीतिक सन्दर्भ === यो मिसन नेपालमा राजनीतिक अशान्तिसँग मेल खायो, जसमा लामो समयदेखि प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको बर्खास्ती र कारावास समावेश थियो। पुष्कर शाहले मिसनको उद्देश्यहरू कायम राख्दै यी आन्तरिक चुनौतीहरूलाई सावधानीपूर्वक पार गरे। प्रतिनिधिमण्डल लगभग १४ महिनाको यात्रा पछि, चिनियाँ सम्राटको परवानासँगै २५ सेप्टेम्बर १८३८ मा काठमाडौं फर्कियो।<ref>Hodgson to Secretary, Govt of India, 3 October 1838, Foreign Dept. Sec, 26 December 1839, No. 139, National Archives of India, New Delhi.</ref> ==मुख्तियारी== मुख्तियार [[भीमसेन थापा]]लाई पदच्युत गरिएपछि मुलुकको मुख्तियारी पाएका [[रङ्गनाथ पौडेल|रंगनाथ पण्डित]]ले पनि वि.सं १८९५ भाद्रमा राजीनामा दिएपछि महारानी [[साम्राज्य लक्ष्मी देवी|साम्राज्यलक्ष्मी देवी]]को जोडबलमा १८९६ चैतमा चौतारीया पुष्कर शाहलाई मुख्तियारी दिइएको थियो।<ref name="AN">प्राचिन नेपाल (पृष्ठ-३२ ), बैसाख २०६३, पुरातत्व विभाग</ref> पुष्कर शाह अङ्ग्रेज पदाधिकारीका कट्टर विरोधी त थिएनन् । तर बृटिस कम्पनी सरकारका अङ्ग्रेज राजदूत बिएच हजसन यिनलाई अङ्ग्रेज पदाधिकारीका विरोधीका रुपमा गणना गरि आफ्नो सरकार समक्ष सन्देश पठाउँथे। ===सैनिक विद्रोह === त्यतिबेला सैनिक तथा निजामती कर्मचारीलाई तलब बापत नगद दिने व्यवस्था थिएन । वार्षिक खान्कीका रूपमा उनीहरूले धान, चामल, कोदो आदि जिन्सी वस्तु पाउँथे । सरकारबाट उनीहरूलाई ‘तिर्जा’ अर्थात् बाली उठाउन पाउने अधिकारपत्र दिइन्थ्यो र त्यही अधिकारपत्र देखाएर सैनिक तथा निजामती कर्मचारीहरूले आ-आफ्नो खान्की आफैं उठाउँथे । तर, राजनीतिक अस्थिरताका कारण राज्यले उनीहरूलाई दुई वर्षदेखि ‘तिर्जा’ दिन सकिरहेको थिएन। खान्कीको सट्टा नगदमा तलब दिने तयारी भइरहेको थियो। यसो गर्दा आफूहरूलाई घाटा हुने भन्दै [[नेपाली सेना]]को कम्पु-पल्टनका सैनिक र अफिसरले विद्रोह गरे । वि.सं १८९७ असार १० मा टुँडिखेलको परेड मैदानमा जम्मा भएका कम्पु पल्टनका सैनिकले आफूहरूसँग रहेका गोलीगट्ठा परेड मैदानमा छोडेर उनीहरू खान्की खारेज गर्ने पक्षमा रहेका चौतारा पुष्कर शाह, राजगुरु [[रङ्गनाथ पौडेल|रङ्गनाथ पण्डित]], प्रसादसिंह बस्नेत, कपर्दार कुलराज पाँडे तथा करवीर पाँडे आदि सात जना प्रमुख भाइ भारदारहरूको घरमा जबर्जस्ती पसी सम्पूर्ण कागतपत्र अप्रत्याशित रूपमा जलाइदिए। यसै क्रममा उनीहरूले [[इन्द्रचोक, काठमाडौँ|इन्द्रचोक]]मा रहेको राजगूरु रंगनाथ पाँडेको घरमा पसेर उनको निजी पुस्तकालयमा आगो लगाइदिए (अब यस्तो कहिल्यै नहोस्, पृ. ९५) । भनिन्छ- उनको पुस्तकालय त्यतिबेलाको वैभवशाली पुस्तकालय मध्येमा पथ्र्यो । == पदावधी अन्त्य/ बर्खास्ती == सैनिक विद्रोहलाई शान्त पार्न राजा राजेन्द्रले [[टुँडिखेल]]मा गएर कम्पु पल्टनका सैनिकलाई सान्त्वना दिँदा राजा राजेन्द्रले अधिराज्यको आम्दानीको स्रोत घटेको मात्र चर्चा गरेका थिए। तर [[इस्ट इन्डिया कम्पनी|बृटिस कम्पनी]] सरकारका राजदुत बिएच हजसनले "राजा राजेन्द्र द्वारा टुँडिखेलमा रहेको परेडको मैदानमा कम्पनी सरकारका पदाधिकारी विरोधी वक्तव्य दिइएको थियो" भन्ने झुटो सन्देश पठाई कम्पनी सरकारका गभर्नर जनरल अक्ल्यान्डका तर्फबाट राजाको नाममा एउटा हप्कीको कडिकडाउ पत्र लेखाइदिए। यस पत्रमा " नेपाल अधिराज्यमा हाल कार्यरत मन्त्रीहरूलाई हटाई यिनीहरूको बदलामा नयाँ मन्त्रीहरू नियुक्त गरिनु पर्छ" भन्ने सल्लाह समेत दिइएको थियो। राजा राजेन्द्र यस्तो पत्र आएपछि सुरुसुरुमा त अडिएर बसिरहेका थिए। तर यसको निम्ति दोश्रो ताकिता पत्र आएपछि राजाले धर नै पाएनन् र कम्पनी सरकारका पदाधिकारीहरूकै सल्लाहानुसार वि सं १८९७ कार्तिक १८ मा पुष्कर शाहालाई हटाई [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्यजङ्ग शाह]]लाई मुख्तियार नियुक्त गरियो।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=१२१|date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:चौतारिया]] [[श्रेणी:चौतारिया खलक]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] {{stub}} dhxicrks99u2s443ybstxxve63y4gr3 1364830 1364829 2026-07-05T11:08:22Z Bishaldev100 28807 /* पदावधी अन्त्य/ बर्खास्ती */ 1364830 wikitext text/x-wiki {{Wikify|date=जुन २०११}} {{dead end|date=जुन २०११}} {{Infobox officeholder |honorific-prefix=श्री श्री श्री चौतारिया |name= पुष्कर शाह |image= Pushkarnepal.jpg |caption=चौतारिया पुष्कर शाहको तस्विर |birth_date= ईश्वी सन् १७८४ |death_date= ईश्वी सन् १८४६ |office=[[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालको पाँचौं प्रधानमन्त्री (मुख्तियार)]] |predecessor=[[रङ्गनाथ पौडेल|रंगनाथ पण्डित]] |successor=[[रणजङ्ग पाँडे|रणजङ्ग पाण्डे]] |term_start= वि. सं. १८९५ भाद्र |term_end= वि. सं. १८९५/६ |religion= }} [[चौतारिया|चौतारीया]] '''पुष्कर शाह''' [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालको पाँचौं प्रधानमन्त्री]] हुन्। यिनी वि.सं. १९९५ देखि १९९६ सम्म करिव १ वर्षसम्म नेपालको प्रधानमन्त्री रहे। ==सुरुवाती जीवन== पुष्कर शाह १६ अगस्त १७८४ मा काठमांडौमा [[शाह वंश]]को सहायक शाखामा जन्मिएका थिए।<ref>{{cite book|last=Vaidya|first=Tulsi Ram|title=Prithvinarayan Shah, the founder of modern Nepal|publisher=Anmol Publications|year=1993|pages=98|isbn=978-81-7041-701-9}}</ref> उसले प्रशासन, सैनिक रणनीति, र कूटनीतिमा निजी शिक्षा प्राप्त गर्यो, जसले उनलाई उच्च पदको तयारी गर्यो। उनको पारिवारिक सम्बन्धले उनलाई शाही दरबार भित्र प्रभावशाली पदमा पहुँच दिन सक्यो। == डोटीको बडाहाकिम == उनी १८८८ देखि १८९४ सम्म डोटीको बडाहाकिम थिए। == चीनको लागि कुटनैतिक मण्डल == सन् १८३७ मा, पुष्कर शाहले छिङ सम्राट दाओगुआङको नेतृत्वमा चीनमा दशौं पञ्चवर्षीय नेपाली कुटनैतिक मण्डलको नेतृत्व गरे। मिसनको उद्देश्य नेपाल-चीन कूटनीतिक सम्बन्धलाई पुन: नवीकरण गर्नु, व्यापारिक मामिलाहरूमा वार्ता गर्नु र दक्षिण एसियामा ब्रिटिश औपनिवेशिक विस्तारको विरुद्धमा समर्थन खोज्नु थियो। === प्रतिनिधिमण्डल === कूटनीतिक प्रतिनिधिमण्डलमा निम्न समावेश थिए: * कप्तान कीर्ति धोज पाण्डे (उपनेता) * रण विक्रम शाह * खरदार पूर्ण नन्द * वंशराज थापा (दोभाषे) * महिमान कार्की, अमृत महत, दल वीर खत्री * गजधर पाध्या, भाउ सिंह, याक्तबार (शक्तबार) जैसी * मम्मु मिया, भरिया नायक पद्म नारायण, गोठा राना, डम्बर थापा<ref>Royal Nepal Army Headquarters, Part 3, Serial No. 63 (53)</ref> === यात्रा === मिसन १४ जुलाई १८३७ मा काठमाडौँबाट प्रस्थान गर्यो। पुष्कर शाहले यात्राभरि हिन्दू धार्मिक प्रचलनहरू कडाइका साथ पालना गरे, आफ्नै भान्सेले बनाएको खाना मात्र खाए र अरूले दिएको चिया अस्वीकार गरे।<ref>[[ज्ञानमणि नेपाल]], नेपाल-भोट चीन सम्बन्धका केही सांस्कृतिक पक्ष, काठमाडौं: [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|राजकीय नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान]] २०४५, पृष्ठ १११-११२</ref> पेकिङ (बेइजिङ) आइपुगेपछि, प्रतिनिधिमण्डलले दाओगुआङ सम्राटसँग औपचारिक भेटघाट गर्‍यो। === राजनीतिक सन्दर्भ === यो मिसन नेपालमा राजनीतिक अशान्तिसँग मेल खायो, जसमा लामो समयदेखि प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको बर्खास्ती र कारावास समावेश थियो। पुष्कर शाहले मिसनको उद्देश्यहरू कायम राख्दै यी आन्तरिक चुनौतीहरूलाई सावधानीपूर्वक पार गरे। प्रतिनिधिमण्डल लगभग १४ महिनाको यात्रा पछि, चिनियाँ सम्राटको परवानासँगै २५ सेप्टेम्बर १८३८ मा काठमाडौं फर्कियो।<ref>Hodgson to Secretary, Govt of India, 3 October 1838, Foreign Dept. Sec, 26 December 1839, No. 139, National Archives of India, New Delhi.</ref> ==मुख्तियारी== मुख्तियार [[भीमसेन थापा]]लाई पदच्युत गरिएपछि मुलुकको मुख्तियारी पाएका [[रङ्गनाथ पौडेल|रंगनाथ पण्डित]]ले पनि वि.सं १८९५ भाद्रमा राजीनामा दिएपछि महारानी [[साम्राज्य लक्ष्मी देवी|साम्राज्यलक्ष्मी देवी]]को जोडबलमा १८९६ चैतमा चौतारीया पुष्कर शाहलाई मुख्तियारी दिइएको थियो।<ref name="AN">प्राचिन नेपाल (पृष्ठ-३२ ), बैसाख २०६३, पुरातत्व विभाग</ref> पुष्कर शाह अङ्ग्रेज पदाधिकारीका कट्टर विरोधी त थिएनन् । तर बृटिस कम्पनी सरकारका अङ्ग्रेज राजदूत बिएच हजसन यिनलाई अङ्ग्रेज पदाधिकारीका विरोधीका रुपमा गणना गरि आफ्नो सरकार समक्ष सन्देश पठाउँथे। ===सैनिक विद्रोह === त्यतिबेला सैनिक तथा निजामती कर्मचारीलाई तलब बापत नगद दिने व्यवस्था थिएन । वार्षिक खान्कीका रूपमा उनीहरूले धान, चामल, कोदो आदि जिन्सी वस्तु पाउँथे । सरकारबाट उनीहरूलाई ‘तिर्जा’ अर्थात् बाली उठाउन पाउने अधिकारपत्र दिइन्थ्यो र त्यही अधिकारपत्र देखाएर सैनिक तथा निजामती कर्मचारीहरूले आ-आफ्नो खान्की आफैं उठाउँथे । तर, राजनीतिक अस्थिरताका कारण राज्यले उनीहरूलाई दुई वर्षदेखि ‘तिर्जा’ दिन सकिरहेको थिएन। खान्कीको सट्टा नगदमा तलब दिने तयारी भइरहेको थियो। यसो गर्दा आफूहरूलाई घाटा हुने भन्दै [[नेपाली सेना]]को कम्पु-पल्टनका सैनिक र अफिसरले विद्रोह गरे । वि.सं १८९७ असार १० मा टुँडिखेलको परेड मैदानमा जम्मा भएका कम्पु पल्टनका सैनिकले आफूहरूसँग रहेका गोलीगट्ठा परेड मैदानमा छोडेर उनीहरू खान्की खारेज गर्ने पक्षमा रहेका चौतारा पुष्कर शाह, राजगुरु [[रङ्गनाथ पौडेल|रङ्गनाथ पण्डित]], प्रसादसिंह बस्नेत, कपर्दार कुलराज पाँडे तथा करवीर पाँडे आदि सात जना प्रमुख भाइ भारदारहरूको घरमा जबर्जस्ती पसी सम्पूर्ण कागतपत्र अप्रत्याशित रूपमा जलाइदिए। यसै क्रममा उनीहरूले [[इन्द्रचोक, काठमाडौँ|इन्द्रचोक]]मा रहेको राजगूरु रंगनाथ पाँडेको घरमा पसेर उनको निजी पुस्तकालयमा आगो लगाइदिए (अब यस्तो कहिल्यै नहोस्, पृ. ९५) । भनिन्छ- उनको पुस्तकालय त्यतिबेलाको वैभवशाली पुस्तकालय मध्येमा पथ्र्यो । === पदावधी अन्त्य/ बर्खास्ती === सैनिक विद्रोहलाई शान्त पार्न राजा राजेन्द्रले [[टुँडिखेल]]मा गएर कम्पु पल्टनका सैनिकलाई सान्त्वना दिँदा राजा राजेन्द्रले अधिराज्यको आम्दानीको स्रोत घटेको मात्र चर्चा गरेका थिए। तर [[इस्ट इन्डिया कम्पनी|बृटिस कम्पनी]] सरकारका राजदुत बिएच हजसनले "राजा राजेन्द्र द्वारा टुँडिखेलमा रहेको परेडको मैदानमा कम्पनी सरकारका पदाधिकारी विरोधी वक्तव्य दिइएको थियो" भन्ने झुटो सन्देश पठाई कम्पनी सरकारका गभर्नर जनरल अक्ल्यान्डका तर्फबाट राजाको नाममा एउटा हप्कीको कडिकडाउ पत्र लेखाइदिए। यस पत्रमा " नेपाल अधिराज्यमा हाल कार्यरत मन्त्रीहरूलाई हटाई यिनीहरूको बदलामा नयाँ मन्त्रीहरू नियुक्त गरिनु पर्छ" भन्ने सल्लाह समेत दिइएको थियो। राजा राजेन्द्र यस्तो पत्र आएपछि सुरुसुरुमा त अडिएर बसिरहेका थिए। तर यसको निम्ति दोश्रो ताकिता पत्र आएपछि राजाले धर नै पाएनन् र कम्पनी सरकारका पदाधिकारीहरूकै सल्लाहानुसार वि सं १८९७ कार्तिक १८ मा पुष्कर शाहालाई हटाई [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्यजङ्ग शाह]]लाई मुख्तियार नियुक्त गरियो।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=१२१|date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:चौतारिया]] [[श्रेणी:चौतारिया खलक]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] {{stub}} pwfyjpuayj6iqvoyiodgb50ldzo0fny 0 33808 1364815 1343097 2026-07-05T06:33:26Z ~2026-38184-13 79655 1364815 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = मनमोहन सिंह | image = Official Portrait of the Prime Minister Dr. Manmohan Singh.jpg | alt = Manmohan Singh | caption = आधिकारिक पोर्ट्रेट, २००४ | office = १३औँ [[भारतको प्रधानमन्त्री|भारतका प्रधानमन्त्री]] | president = [[अब्दुल कलाम]] <br /> [[प्रतिभा पाटिल]] <br /> [[प्रणब मुखर्जी]] | vicepresident = [[भैरोंसिंह शेखावत]] <br /> [[मोहम्मद हमिद अन्सारी]] | term_start = २२ मे २००४ | term_end = २६ मे २०१४ | predecessor = [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | successor = [[नरेन्द्र मोदी]] | order1 = १६औँ | office1 = कार्मिक, सार्वजनिक गुनासो र निवृत्तिभरण मन्त्री | primeminister1 = ''वह स्वयं'' | term_start1 = २३ मे २००४ | term_end1 = २६ मे २०१४ | predecessor1 = [[लालकृष्ण आडवाणी]] | successor1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | office3 = २२औँ [[वित्त मंत्री (भारत) | वित्त मंत्री]] | primeminister3 = [[पी. वी. नरसिंह राव]] | term_start3 = २१ जुन १९९१ | term_end3 = १२ मे १९९६ | predecessor3 = [[यशवंत सिन्हा]] | successor3 = [[जसवंत सिंह]] | office2 = [[राज्यसभामा विपक्षी दलका नेता]] | primeminister2 = [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | term_start2 = २१ मार्च १९९८ | term_end2 = २१ मे २००४ | predecessor2 = [[सिकन्दर बख्त]] | successor2 = [[जसवंत सिंह]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1932|09|26}} | birth_place = [[गाह, पाकिस्तान|गाह]], [[पन्जाब प्रान्त (ब्रिटिस भारत)|पन्जाब, पाकिस्तान]], [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिस भारत]]<br />(अहिले [[पन्जाब, पाकिस्तान|पन्जाब]], [[पाकिस्तान]]) | death_date = {{death date and age|2024|12|26|1932|09|26|df=92}} | death_place = [[New Delhi]], [[Delhi]], India | party = [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] | nationality = भारतीय | spouse = {{marriage|[[गुरशरण कौर]]|1958}} | children = ३, सहित [[उपिंदर सिंह]] र [[दमन सिंह]] | alma_mater = {{nowrap|[[पन्जाब विश्वविद्यालय]] ([[कला स्नातक]], [[मास्टर अफ आर्ट्स | एम॰ए॰]])<br />[[क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] ([[कला स्नातक]])<br />[[अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय]] ([[विद्यावारिधी]])}} | profession = {{hlist |[[अर्थशास्त्री]]|शिक्षाविद्|अधिकारी|राजनीतिज्ञ}} | residence = ३ मोतीलाल नेहरू मार्ग, [[नयाँ दिल्ली]], [[दिल्ली]], [[भारत]]<ref>{{Cite web | url=https://www.firstpost.com/india/former-pm-manmohan-singh-moves-to-3-motilal-nehru-marg-1543989.html | title=Former PM Manmohan Singh moves to 3, Motilal Nehru Marg| date=27 May 2014}}</ref> | awards = [[पद्म विभूषण]] <br /> [[एडम स्मिथ पुरस्कार]] | signature = Manmohan Singh Signatures.svg | signature_alt = Manmohan Singh | office4 = [[सांसद, राज्यसभा]] | term_start4 = १९ अगस्ट २०१९ | constituency4 = [[राजस्थान]] | predecessor4 = [[मदनलाल सैनी]] | term_start5 = १ अक्टोबर १९९१ | term_end5 = १४ जुन २०१९ | constituency5 = [[असम]] | successor5 = [[कामाख्या प्रसाद तासा]] | office6 = १५औँ [[भारतीय रिजर्व बैङ्क का गवर्नर]] | term_start6 = १६ सेप्टेम्बर १९८२ | termend6 = १४ जनवरी १९८५ | successor6 = [[अमिताभ घोष]] | predecessor6 = [[आई.जी पटेल]] }} [[चित्र:Manmohansingh04052007.jpg|thumb|डा. मनमोहन सिंह]] '''डा. मनमोहन सिंह''' ([[पन्जाबी (स्पष्टता)|पन्जाबी]]: ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ({{IPA-pa|mənˈmoːɦən ˈsɪ́ŋɡ|lang|Hi-ManmohanSingh.ogg}}; २६ सेप्टेम्बर १९३२ – २६ डेसेम्बर २०२४)[[भारत]] का पूर्व प्रधानमन्त्री हुन्।<ref>{{cite web|url=https://www.straight.com/news/1192696/gurpreet-singh-film-former-indian-prime-minister-manmohan-singh-nothing-right-wing|title=Gurpreet Singh: Film on former Indian prime minister Manmohan Singh is nothing but right wing propaganda|accessdate=2019-02-11}}</ref> उनी एक कुशल राजनेता तथा एक राम्रा विद्वान, अर्थशास्त्री र विचारक पनि हुन। एक मंजिएका [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्री]]को रूपमा उनको ज्यादा पहिचान छ। आफ्नो कुशल र ईमानदार छविको कारणले सबै राजनीतिक दलहरूमा उनको राम्रो चिनाजानी छ, तर [[टूजी स्पेक्ट्रम घोटाला]]मा मनमोहन सिंह चुपचाप सँग उनको ईमानदार छविमा प्रश्न उठेको छ। २००९ को [[लोक सभा]] निर्वाचनमा जितेपछे उनी [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहर लाल नेहरू]] पछि भारतको पहिला यस्तो प्रधानमन्त्री बनेका हुन जसलाई पाँच वर्षको कार्यकाल सफलता पूर्वक पूरा गरे पछि लगातार दोस्रो पल्ट प्रधानमन्त्री बन्ने अवसर मिलेको छ। उनले [[२१ जून]] [[सन् १९९१|१९९१]] देखि [[१६ मे]] [[सन् १९९६|१९९६]] सम्म [[पी. वी. नरसिंह राव|पि भी नरसिंह राव]]को प्रधानमन्त्रित्व कालमा [[भारतको वित्त मन्त्री|वित्त मन्त्री]]को रूपमा पनि कार्य गरेका छन्। वित्त मन्त्रीको रूपमा उनले भारतमा आर्थिक सुधारहरूको शुरुवात गरे। २८ फेब्रुअरीमा मनमोहन सिंह साउदी अरबको यात्रामा गए। १९८२ पछि [[साउदी अरब]]को यात्रा गर्ने वालामध्ये मनमोहन सिंह पहिलो प्रधानमन्त्री बनेका छन्। == जीवनी == मनमोहन सिंहको जन्म पाकिस्तानको [[पन्जाब, पाकिस्तान|पन्जाब]] प्रान्तमा [[२६ सेप्टेम्बर]] [[१९३२]] मा भएको थियो। [[भारतको विभाजन|देशको विभाजन]] पछि सिंहको परिवार भारत आए। यहाँ पन्जाब विश्वविद्यालयबाट उनले स्नातक तथा स्वनातकोत्तर स्तरको पढाई पूरी गरे। त्यस पछि उनी [[क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय|क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] गए। जहाँबाट उनले पी. एच. डी. गरे। तत्पश्चात् उनले [[अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय|अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय]]बाट डी. फिल. पनि गरे। उनको पुस्तक ''इंडियाज एक्सपोर्ट ट्रेंड्स एन्ड प्रोस्पेक्ट्स फर सेल्फ सस्टेइन्ड ग्रोथ'', (अङ्ग्रेजी: India's Export Trends and Prospects for Self-Sustained Growth), भारतको अन्तर्मुखी व्यापार नीतिको पहिलो र सटीक आलोचना मानिन्छ। डा. सिंहले [[अर्थशास्त्र]]को अध्यापकको तरिकामा एकदम ख्याति अर्जित गरे। उनी [[पन्जाब विश्वविद्यालय, चण्डिगढ|पन्जाब विश्वविद्यालय]] र त्यस पछि प्रतिष्ठित डेलही स्कूल अफ इकनामिक्समा प्राध्यापक रहे। त्यहि बीच उनी UNCTAD सचिवालयमा सलाहकार पनि रहे र [[सन् १९८७|१९८७]] तथा [[सन् १९९०|१९९०]]मा [[जेनेवा]]मा साउथ कमीशनमा सचिव पनि रहे। [[१९७१]] मा डा. सिंह भारतको [[वाणिज्य मन्त्रालय]]मा आर्थिक सलाहकारको रूपमा नियुक्त गरिएको। यसको तुरुन्त पछि [[१९७२]] मा उनलाई [[वित्त मन्त्रालय]]मा मुख्य आर्थिक सलाहकार बनाइयो। इसपछिको वर्षमा उनी [[भारतको योजना आयोग|योजना आयोग]]को उपाध्यक्ष, [[भारतीय रिजर्व बैङ्क|रिजर्व बैङ्क]]को गवर्नर, प्रधानमन्त्रीको सलाहकार र [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग]]को अध्यक्ष रहे छन्। [[भारतको आर्थिक इतिहास]]मा हालको वर्षमा सबै भन्दा महत्त्वपूर्ण मोड तब आयो जब डा. सिंह [[सन् १९९१|१९९१]] देखि [[सन् १९९६|१९९६]] सम्म भारतको वित्त मन्त्री रहे। उनिलाई भारतको [[आर्थिक सुधार|आर्थिक सुधारहरू]]को प्रणेता मानिएको छ। साधारण जनमानसमा यो वर्ष निश्चित रूपले डा. सिंहको व्यक्तित्वको वरिपरि घूमिरहेको छ। डा. सिंहको परिवारमा उनको पत्नी श्रीमति [[गुरशरण कौर]] र उनका तीन छोरीहरू छन्। === डा. सिंहको महत्त्वपूर्ण उतर चढाव === * १९५७ देखी १९६५ - [[चण्डीगढ]] स्थित [[पन्जाब विश्वविद्यालय]]मा अध्यापक * १९६९-१९७१ - [[दिल्ली स्कूल अफ इकोनमिक्स]]मा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको प्रोफेसर * १९७६ - दिल्लीको [[जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय]]मा मानर्थ प्रोफेसर * १९८२ देखी १९८५ - [[भारतीय रिजर्व बैङ्क|भारतीय रिजर्भ बैङ्क]]को गभर्नर * १९८५ देखी १९८७ - [[भारतको योजना आयोग|योजना आयोग]]को उपाध्यक्ष * १९८७ - पद्मविभूषण * १९९० देखी १९९१ - भारतीय प्रधानमन्त्रीको आर्थिक सलाहकार * १९९१ - नरसिंह रावको नेतृत्व वाला काँग्रेस सरकारमा वित्त मन्त्री * १९९१ - [[असम]]बाट राज्यसभाको सदस्य * १९९५ - दोस्रो पल्ट राज्यसभा सदस्य * १९९६ - दिल्ली स्कूल अफ इकोनमिक्समा मानद प्रोफेसर * १९९९ - दक्षिण दिल्लीबाट [[लोक सभा|लोकसभा]]को निर्वाचन लडे तर हारे। * २००१ - तेस्रो पल्ट राज्य सभा सदस्य र सदनमा विपक्षको नेता * २००४ - [[भारत]]को [[प्रधानमन्त्री]] उनले [[अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष|अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष]] र [[एसियाली विकास बैङ्क|एसियाई विकास बैङ्क]]को लागि पनि काम गरेका छन्। == प्रधानमन्त्री == === पहिलो कार्यकाल: २००४-२००९ === ==== आर्थिक नीति ==== सन् १९९१ मा, सिंहले वित्तमन्त्रीको रूपमा, भारतीय अर्थतन्त्रमा दशकौंदेखि सुस्त आर्थिक वृद्धि र भ्रष्टाचारको स्रोत, [[लाइसेन्स राज]] खारेज गरे। उनले भारतीय अर्थतन्त्रलाई नाटकीय रूपमा विकासको गति बढाउन अनुमति दिँदै उदारीकरण गरे। प्रधानमन्त्रीको रूपमा आफ्नो कार्यकालमा, सिंहले यी मामिलामा व्यापक सफलताको आनन्द लिँदै भारतीय बजारमा वृद्धिलाई प्रोत्साहित गर्न जारी राखे। सिंह, उनका वित्त मन्त्री [[पालानिअप्पन चिदाम्बरम|पी. चिदम्बरम]]को साथमा, एक अवधिको अध्यक्षता गरे जहाँ भारतीय अर्थव्यवस्था ८-९% आर्थिक वृद्धि दरको साथ बढ्यो। २००७ मा, भारतले ९% को उच्चतम जीडीपी वृद्धि दर हासिल गर्यो र विश्वको दोस्रो सबैभन्दा छिटो बढ्दो प्रमुख अर्थव्यवस्था बन्यो।<ref>{{cite web |title=CIA – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318202107/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india |archive-date=18 March 2021 |access-date=15 February 2011 |publisher=Cia.gov }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318202107/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india |date=18 March 2021 }}</ref><ref name="astaire">{{cite web |title=The India Report |url=http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114195859/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf |archive-date=14 January 2009 |publisher=Astaire Research }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114195859/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf |date=14 January 2009 }}</ref> सिंहको मन्त्रालयले २००५ मा राष्ट्रिय रोजगार प्रत्याभूति ऐन (MGNREGA) लागू गर्‍यो।<ref>{{cite web |title=MAHATMA GANDHI NATIONAL RURAL EMPLOYMENT GUARANTEE SCHEME (MGNREGS) |url=https://haryanarural.gov.in/mahatma-gandhi-national-rural-employment-guarantee-scheme-mgnregs/#:~:text=The%20Government%20of%20India%20passed,to%20do%20unskilled%20manual%20work. |accessdate=26 December 2024 |publisher=HaryanaRural.gov }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226214300/https://haryanarural.gov.in/mahatma-gandhi-national-rural-employment-guarantee-scheme-mgnregs/#:~:text=The%20Government%20of%20India%20passed,to%20do%20unskilled%20manual%20work. |date=26 December 2024 }}</ref> ==== स्वास्थ्य सेवा र शिक्षा ==== २००५ मा, प्रधानमन्त्री सिंह र उनको सरकारको स्वास्थ्य मन्त्रालयले राष्ट्रिय ग्रामीण स्वास्थ्य मिशन (NRHM) सुरु गर्यो, जसले पाँच लाख सामुदायिक स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई परिचालन गर्यो। यस ग्रामीण स्वास्थ्य पहलको अमेरिकी अर्थशास्त्री [[जेफ्री साक्स]]ले प्रशंसा गरेका थिए। <ref name="timepoverty">{{cite magazine |last=Sachs |first=Jeffrey D. |date=6 March 2005 |title=The End of Poverty |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1034738,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050317031951/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1034738,00.html |archive-date=17 March 2005 |magazine=Time }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050317031951/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1034738,00.html |date=17 March 2005 }}</ref> २००६ मा, उनको सरकारले [[अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान|अखिल भारतीय चिकित्सा अध्ययन संस्थान]] (एम्स), [[भारतीय प्राविधिक संस्थान|इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी]] (आईआईटी), इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ म्यानेजमेन्ट (आईआईएम) र अन्य उच्च शिक्षाका अन्य केन्द्रीय संस्थानहरूमा २७% सीटहरू पिछडिएको वर्ग लाई आरक्षित गर्ने प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्‍यो। जसले गर्दा २००६ भारतीय आरक्षण विरोधी प्रदर्शनको सुरुवात भयो। <ref>{{Cite web |title=From Mandal Commission to Emergency: 5 student movements that shook governments |url=https://www.freepressjournal.in/india/from-mandal-commission-to-emergency-5-student-movements-that-shook-governments}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1060605/asp/opinion/story_6293323.asp|title=TOO MANY BOSSES – The UPA has a cabinet with many insubordinate ministers|last=Rao|first=S.L.|date=5 June 2006|work=The Telegraph|access-date=5 June 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060626080730/http://www.telegraphindia.com/1060605/asp/opinion/story_6293323.asp|archive-date=26 June 2006|location=Calcutta, India|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Students and doctors protest reservation/affirmative-action system in India, 2006–2008 |url=https://nvdatabase.swarthmore.edu/content/students-and-doctors-protest-reservationaffirmative-action-system-india-2006-2008 |access-date=27 August 2012 |work=Global Nonviolent Action Database}}</ref> २ जुलाई २००९ मा, सिंह मन्त्रालयले शिक्षाको अधिकार ऐन ल्यायो। [[आन्ध्र प्रदेश]], [[बिहार]], [[गुजरात]], [[ओडिसा|उड़ीसा]], [[पञ्जाब]], [[मध्य प्रदेश]], [[राजस्थान]] र [[हिमाचल प्रदेश]]मा आठ आईआईटी खोलिएको थियो।<ref>{{cite web |title=LS passes bill to provide IIT for eight states. |url=http://www.deccanherald.com/content/148456/ls-passes-bill-provide-iit.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324032628/http://www.deccanherald.com/content/148456/ls-passes-bill-provide-iit.html |archive-date=24 March 2013 |access-date=14 June 2013 |work=Deccan Herald}}</ref> सिंह सरकारले पनि सर्व शिक्षा अभियानलाई जारी राख्यो। कार्यक्रममा मध्यान्ह भोजनको परिचय र सुधार र सम्पूर्ण भारतमा, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा, निरक्षरता विरुद्ध लड्न विद्यालयहरू खोल्ने समावेश छ। <ref>{{cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/338571/direct-ssa-funds-school-panels.html|title=Direct SSA funds for school panels|newspaper=Deccan Herald|access-date=14 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517212319/http://www.deccanherald.com/content/338571/direct-ssa-funds-school-panels.html|archive-date=17 May 2014|url-status=live}}</ref> ==== सुरक्षा र आन्तरिक मामिला ==== ==== प्रमुख कानून ==== ==== परराष्ट्र नीति ==== मनमोहन सिंहले [[पी. वी. नरसिंह राव|पीवी नरसिम्हा राव]]ले सुरु गरेको र [[भारतीय जनता पार्टी]]का [[अटल बिहारी वाजपेयी]]ले जारी राखेको व्यावहारिक विदेश नीतिलाई निरन्तरता दिए। सिंहले आफ्ना पूर्ववर्ती अटल बिहारी वाजपेयीले सुरु गरेको [[पाकिस्तान]]सँगको शान्ति प्रक्रियालाई निरन्तरता दिए। दुवै देशका शीर्ष नेताहरुका उच्चस्तरीय भ्रमणको आदानप्रदानले उनको कार्यकाललाई उजागर गरेको छ । सिंहको कार्यकालमा जनवादी गणतन्त्र चीनसँगको सीमा विवाद अन्त्य गर्ने प्रयास भएको थियो । नोभेम्बर २००६ मा, [[जनवादी गणतन्त्र चीनका राष्ट्रपति|चिनियाँ राष्ट्रपति]] [[हु जिन्ताओ]]ले भारतको भ्रमण गरे र त्यसपछि जनवरी २००८ मा सिंहको बेइजिङ भ्रमण भए। चार दशकभन्दा बढी समयदेखि बन्द रहेको नाथुला पास्लाई सन् २००६ मा पुन: खोल्नु चीन-भारत सम्बन्धको प्रमुख विकास थियो।<ref name="state visit">{{cite web |title=Visits of Heads of States/Heads of Governments |url=https://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/China_Jan_2016.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803163632/https://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/China_Jan_2016.pdf |archive-date=3 August 2020 |access-date=28 April 2020 |publisher=Ministry of External Affairs (India)}}</ref> जनवादी गणतन्त्र चीनको राज्य परिषद्का प्रधानमन्त्री ली खछ्याङले १९ देखि २१ मे २०१३ सम्म भारत (दिल्ली-मुम्बई) को राजकीय भ्रमण गरे।<ref name="state visit" /> सिंहले २२ देखि २४ अक्टोबर २०१३ सम्म चीनको आधिकारिक भ्रमण गरे।<ref name="state visit" /> दिल्ली–बेइजिङ, कोलकाता–कुन्मिङ र बैंगलोर–चेङ्दुबीच भगिनी–सिटी साझेदारी स्थापना गर्ने तीनवटा सम्झौतामा हस्ताक्षर भएको छ । २०१० सम्म, जनवादी गणतन्त्र चीन भारतको दोस्रो ठूलो व्यापार साझेदार थियो। <ref>{{Cite web |title=China becomes India's 2nd largest trade partner – People's Daily Online |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90778/90861/6873167.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907233342/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90778/90861/6873167.html |archive-date=7 September 2013 |access-date=19 December 2019}}</ref> {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = President Barack Obama with Prime Minister Manmohan Singh 2009-11-24(2).jpg | alt1 = Manmohan Singh with American President Barack Obama at the White House | alt2 = The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh with the American President, Mr. George W. Bush interacting with media at oval office, in Washington DC | caption2 = Singh with American presidents, [[Barack Obama]] and [[George W. Bush]], at the [[White House]] | image2 = The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh with the American President, Mr. George W. Bush interacting with media at oval office, in Washington DC, during his visit to the United States, on September 25, 2008.jpg }} === दोस्रो कार्यकाल: २००९–२०१४ === == पुरस्कार एवं सम्मान == भारतको सार्वजनिक जीवनमा डा. सिंहको धेरै वटा पुरस्कारहरू र सम्मानहरूले सम्मानित गरिएको छ। यिनीहरूमा प्रमुख छन्: - * [[सन् १९८७|१९८७]] मा [[पद्म विभूषण]], * [[सन् १९९५|१९९५]] मा [[इंडियन साइन्स कांग्रेस]]को [[जवाहरलाल नेहरू पुरस्कार]], * [[सन् १९९३|१९९३]] र [[सन् १९९४|१९९४]] को [[एसिया मनी अवार्ड फर फाइनैन्स मिनिस्टर आफ् द इयर]], * १९९४ को [[यूरो मनी अवार्ड फर द फाइनैस मिनिस्टर अफ द इयर]], * [[१९५६]] मा क्याम्ब्रिज विश्वविद्धालयको [[ऐडम स्मिथ पुरस्कार]] डा. सिंहले धेरै राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठनहरूमा भारतको प्रतिनिधित्व गरेका छन्। आफ्नो राजनीतिक जीवनमा उनी १९९१बाट [[राज्‍य सभा|राज्य सभा]]को सांसद रहेका छन्। र [[सन् १९९८|१९९८]] तथा [[सन् २००४|२००४]]मा संसदमा विपक्षको नेता रहिसकेका छन्। == बाहिरी कडिहरू == {{commons|Manmohan Singh}} * [http://www.pmindia.nic.in/former.htm भारतको प्रधानमन्त्रिहरूको आधिकारिक जालस्थल (अङ्ग्रेजी मा)] * [http://www.hindustan.org/leader/hindipm.html उदारीकरणको जनक मनमोहन सिंह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820204114/http://hindustan.org/leader/hindipm.html |date=2008-08-20 }} * [http://vichar.bhadas4media.com/politics-government/1082-२०११-03-02-07-18-15.html भ्रष्टाचारिहरूको सरदार]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.prabhatkhabar.com/news/76234.aspx प्रधानमन्त्रीबाट यस्तो भूल किन?] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{भारतका प्रधानमन्त्रीहरू}} {{Commonscat|Manmohan Singh}} [[श्रेणी:व्यक्तिगत जीवन]] [[श्रेणी:भारतका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दीबाट अनुवादित]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:भारतीय नेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९३२ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् २०२४ मा मृत्यु]] 1xx8lmp4ei2b2ib4wbq9syz503yz4fk 1364816 1364815 2026-07-05T06:36:48Z ~2026-38184-13 79655 1364816 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = मनमोहन सिंह | image = Official Portrait of the Prime Minister Dr. Manmohan Singh.jpg | alt = Manmohan Singh | caption = आधिकारिक पोर्ट्रेट, २००४ | office = १३औँ [[भारतको प्रधानमन्त्री|भारतका प्रधानमन्त्री]] | president = [[अब्दुल कलाम]] <br /> [[प्रतिभा पाटिल]] <br /> [[प्रणब मुखर्जी]] | vicepresident = [[भैरोंसिंह शेखावत]] <br /> [[मोहम्मद हमिद अन्सारी]] | term_start = २२ मे २००४ | term_end = २६ मे २०१४ | predecessor = [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | successor = [[नरेन्द्र मोदी]] | order1 = १६औँ | office1 = कार्मिक, सार्वजनिक गुनासो र निवृत्तिभरण मन्त्री | primeminister1 = ''वह स्वयं'' | term_start1 = २३ मे २००४ | term_end1 = २६ मे २०१४ | predecessor1 = [[लालकृष्ण आडवाणी]] | successor1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | office3 = २२औँ [[वित्त मंत्री (भारत) | वित्त मंत्री]] | primeminister3 = [[पी. वी. नरसिंह राव]] | term_start3 = २१ जुन १९९१ | term_end3 = १२ मे १९९६ | predecessor3 = [[यशवंत सिन्हा]] | successor3 = [[जसवंत सिंह]] | office2 = [[राज्यसभामा विपक्षी दलका नेता]] | primeminister2 = [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | term_start2 = २१ मार्च १९९८ | term_end2 = २१ मे २००४ | predecessor2 = [[सिकन्दर बख्त]] | successor2 = [[जसवंत सिंह]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1932|09|26}} | birth_place = [[गाह, पाकिस्तान|गाह]], [[पन्जाब प्रान्त (ब्रिटिस भारत)|पन्जाब, पाकिस्तान]], [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिस भारत]]<br />(अहिले [[पन्जाब, पाकिस्तान|पन्जाब]], [[पाकिस्तान]]) | death_date = {{death date and age|2024|12|26|1932|09|26|df=92}} | death_place = [[नयाँ दिल्ली]], [[दिल्ली]], भारत | party = [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] | nationality = भारतीय | spouse = {{marriage|[[गुरशरण कौर]]|1958}} | children = ३, सहित [[उपिंदर सिंह]] र [[दमन सिंह]] | alma_mater = {{nowrap|[[पन्जाब विश्वविद्यालय]] ([[कला स्नातक]], [[मास्टर अफ आर्ट्स | एम॰ए॰]])<br />[[क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] ([[कला स्नातक]])<br />[[अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय]] ([[विद्यावारिधी]])}} | profession = {{hlist |[[अर्थशास्त्री]]|शिक्षाविद्|अधिकारी|राजनीतिज्ञ}} | residence = ३ मोतीलाल नेहरू मार्ग, [[नयाँ दिल्ली]], [[दिल्ली]], [[भारत]]<ref>{{Cite web | url=https://www.firstpost.com/india/former-pm-manmohan-singh-moves-to-3-motilal-nehru-marg-1543989.html | title=Former PM Manmohan Singh moves to 3, Motilal Nehru Marg| date=27 May 2014}}</ref> | awards = [[पद्म विभूषण]] <br /> [[एडम स्मिथ पुरस्कार]] | signature = Manmohan Singh Signatures.svg | signature_alt = Manmohan Singh | office4 = [[सांसद, राज्यसभा]] | term_start4 = १९ अगस्ट २०१९ | constituency4 = [[राजस्थान]] | predecessor4 = [[मदनलाल सैनी]] | term_start5 = १ अक्टोबर १९९१ | term_end5 = १४ जुन २०१९ | constituency5 = [[असम]] | successor5 = [[कामाख्या प्रसाद तासा]] | office6 = १५औँ [[भारतीय रिजर्व बैङ्क का गवर्नर]] | term_start6 = १६ सेप्टेम्बर १९८२ | termend6 = १४ जनवरी १९८५ | successor6 = [[अमिताभ घोष]] | predecessor6 = [[आई.जी पटेल]] }} [[चित्र:Manmohansingh04052007.jpg|thumb|डा. मनमोहन सिंह]] '''डा. मनमोहन सिंह''' ([[पन्जाबी (स्पष्टता)|पन्जाबी]]: ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ({{IPA-pa|mənˈmoːɦən ˈsɪ́ŋɡ|lang|Hi-ManmohanSingh.ogg}}; २६ सेप्टेम्बर १९३२ – २६ डेसेम्बर २०२४)[[भारत]] का पूर्व प्रधानमन्त्री हुन्।<ref>{{cite web|url=https://www.straight.com/news/1192696/gurpreet-singh-film-former-indian-prime-minister-manmohan-singh-nothing-right-wing|title=Gurpreet Singh: Film on former Indian prime minister Manmohan Singh is nothing but right wing propaganda|accessdate=2019-02-11}}</ref> उनी एक कुशल राजनेता तथा एक राम्रा विद्वान, अर्थशास्त्री र विचारक पनि हुन। एक मंजिएका [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्री]]को रूपमा उनको ज्यादा पहिचान छ। आफ्नो कुशल र ईमानदार छविको कारणले सबै राजनीतिक दलहरूमा उनको राम्रो चिनाजानी छ, तर [[टूजी स्पेक्ट्रम घोटाला]]मा मनमोहन सिंह चुपचाप सँग उनको ईमानदार छविमा प्रश्न उठेको छ। २००९ को [[लोक सभा]] निर्वाचनमा जितेपछे उनी [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहर लाल नेहरू]] पछि भारतको पहिला यस्तो प्रधानमन्त्री बनेका हुन जसलाई पाँच वर्षको कार्यकाल सफलता पूर्वक पूरा गरे पछि लगातार दोस्रो पल्ट प्रधानमन्त्री बन्ने अवसर मिलेको छ। उनले [[२१ जून]] [[सन् १९९१|१९९१]] देखि [[१६ मे]] [[सन् १९९६|१९९६]] सम्म [[पी. वी. नरसिंह राव|पि भी नरसिंह राव]]को प्रधानमन्त्रित्व कालमा [[भारतको वित्त मन्त्री|वित्त मन्त्री]]को रूपमा पनि कार्य गरेका छन्। वित्त मन्त्रीको रूपमा उनले भारतमा आर्थिक सुधारहरूको शुरुवात गरे। २८ फेब्रुअरीमा मनमोहन सिंह साउदी अरबको यात्रामा गए। १९८२ पछि [[साउदी अरब]]को यात्रा गर्ने वालामध्ये मनमोहन सिंह पहिलो प्रधानमन्त्री बनेका छन्। == जीवनी == मनमोहन सिंहको जन्म पाकिस्तानको [[पन्जाब, पाकिस्तान|पन्जाब]] प्रान्तमा [[२६ सेप्टेम्बर]] [[१९३२]] मा भएको थियो। [[भारतको विभाजन|देशको विभाजन]] पछि सिंहको परिवार भारत आए। यहाँ पन्जाब विश्वविद्यालयबाट उनले स्नातक तथा स्वनातकोत्तर स्तरको पढाई पूरी गरे। त्यस पछि उनी [[क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय|क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] गए। जहाँबाट उनले पी. एच. डी. गरे। तत्पश्चात् उनले [[अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय|अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय]]बाट डी. फिल. पनि गरे। उनको पुस्तक ''इंडियाज एक्सपोर्ट ट्रेंड्स एन्ड प्रोस्पेक्ट्स फर सेल्फ सस्टेइन्ड ग्रोथ'', (अङ्ग्रेजी: India's Export Trends and Prospects for Self-Sustained Growth), भारतको अन्तर्मुखी व्यापार नीतिको पहिलो र सटीक आलोचना मानिन्छ। डा. सिंहले [[अर्थशास्त्र]]को अध्यापकको तरिकामा एकदम ख्याति अर्जित गरे। उनी [[पन्जाब विश्वविद्यालय, चण्डिगढ|पन्जाब विश्वविद्यालय]] र त्यस पछि प्रतिष्ठित डेलही स्कूल अफ इकनामिक्समा प्राध्यापक रहे। त्यहि बीच उनी UNCTAD सचिवालयमा सलाहकार पनि रहे र [[सन् १९८७|१९८७]] तथा [[सन् १९९०|१९९०]]मा [[जेनेवा]]मा साउथ कमीशनमा सचिव पनि रहे। [[१९७१]] मा डा. सिंह भारतको [[वाणिज्य मन्त्रालय]]मा आर्थिक सलाहकारको रूपमा नियुक्त गरिएको। यसको तुरुन्त पछि [[१९७२]] मा उनलाई [[वित्त मन्त्रालय]]मा मुख्य आर्थिक सलाहकार बनाइयो। इसपछिको वर्षमा उनी [[भारतको योजना आयोग|योजना आयोग]]को उपाध्यक्ष, [[भारतीय रिजर्व बैङ्क|रिजर्व बैङ्क]]को गवर्नर, प्रधानमन्त्रीको सलाहकार र [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग]]को अध्यक्ष रहे छन्। [[भारतको आर्थिक इतिहास]]मा हालको वर्षमा सबै भन्दा महत्त्वपूर्ण मोड तब आयो जब डा. सिंह [[सन् १९९१|१९९१]] देखि [[सन् १९९६|१९९६]] सम्म भारतको वित्त मन्त्री रहे। उनिलाई भारतको [[आर्थिक सुधार|आर्थिक सुधारहरू]]को प्रणेता मानिएको छ। साधारण जनमानसमा यो वर्ष निश्चित रूपले डा. सिंहको व्यक्तित्वको वरिपरि घूमिरहेको छ। डा. सिंहको परिवारमा उनको पत्नी श्रीमति [[गुरशरण कौर]] र उनका तीन छोरीहरू छन्। === डा. सिंहको महत्त्वपूर्ण उतर चढाव === * १९५७ देखी १९६५ - [[चण्डीगढ]] स्थित [[पन्जाब विश्वविद्यालय]]मा अध्यापक * १९६९-१९७१ - [[दिल्ली स्कूल अफ इकोनमिक्स]]मा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको प्रोफेसर * १९७६ - दिल्लीको [[जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय]]मा मानर्थ प्रोफेसर * १९८२ देखी १९८५ - [[भारतीय रिजर्व बैङ्क|भारतीय रिजर्भ बैङ्क]]को गभर्नर * १९८५ देखी १९८७ - [[भारतको योजना आयोग|योजना आयोग]]को उपाध्यक्ष * १९८७ - पद्मविभूषण * १९९० देखी १९९१ - भारतीय प्रधानमन्त्रीको आर्थिक सलाहकार * १९९१ - नरसिंह रावको नेतृत्व वाला काँग्रेस सरकारमा वित्त मन्त्री * १९९१ - [[असम]]बाट राज्यसभाको सदस्य * १९९५ - दोस्रो पल्ट राज्यसभा सदस्य * १९९६ - दिल्ली स्कूल अफ इकोनमिक्समा मानद प्रोफेसर * १९९९ - दक्षिण दिल्लीबाट [[लोक सभा|लोकसभा]]को निर्वाचन लडे तर हारे। * २००१ - तेस्रो पल्ट राज्य सभा सदस्य र सदनमा विपक्षको नेता * २००४ - [[भारत]]को [[प्रधानमन्त्री]] उनले [[अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष|अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष]] र [[एसियाली विकास बैङ्क|एसियाई विकास बैङ्क]]को लागि पनि काम गरेका छन्। == प्रधानमन्त्री == === पहिलो कार्यकाल: २००४-२००९ === ==== आर्थिक नीति ==== सन् १९९१ मा, सिंहले वित्तमन्त्रीको रूपमा, भारतीय अर्थतन्त्रमा दशकौंदेखि सुस्त आर्थिक वृद्धि र भ्रष्टाचारको स्रोत, [[लाइसेन्स राज]] खारेज गरे। उनले भारतीय अर्थतन्त्रलाई नाटकीय रूपमा विकासको गति बढाउन अनुमति दिँदै उदारीकरण गरे। प्रधानमन्त्रीको रूपमा आफ्नो कार्यकालमा, सिंहले यी मामिलामा व्यापक सफलताको आनन्द लिँदै भारतीय बजारमा वृद्धिलाई प्रोत्साहित गर्न जारी राखे। सिंह, उनका वित्त मन्त्री [[पालानिअप्पन चिदाम्बरम|पी. चिदम्बरम]]को साथमा, एक अवधिको अध्यक्षता गरे जहाँ भारतीय अर्थव्यवस्था ८-९% आर्थिक वृद्धि दरको साथ बढ्यो। २००७ मा, भारतले ९% को उच्चतम जीडीपी वृद्धि दर हासिल गर्यो र विश्वको दोस्रो सबैभन्दा छिटो बढ्दो प्रमुख अर्थव्यवस्था बन्यो।<ref>{{cite web |title=CIA – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318202107/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india |archive-date=18 March 2021 |access-date=15 February 2011 |publisher=Cia.gov }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318202107/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india |date=18 March 2021 }}</ref><ref name="astaire">{{cite web |title=The India Report |url=http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114195859/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf |archive-date=14 January 2009 |publisher=Astaire Research }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114195859/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf |date=14 January 2009 }}</ref> सिंहको मन्त्रालयले २००५ मा राष्ट्रिय रोजगार प्रत्याभूति ऐन (MGNREGA) लागू गर्‍यो।<ref>{{cite web |title=MAHATMA GANDHI NATIONAL RURAL EMPLOYMENT GUARANTEE SCHEME (MGNREGS) |url=https://haryanarural.gov.in/mahatma-gandhi-national-rural-employment-guarantee-scheme-mgnregs/#:~:text=The%20Government%20of%20India%20passed,to%20do%20unskilled%20manual%20work. |accessdate=26 December 2024 |publisher=HaryanaRural.gov }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226214300/https://haryanarural.gov.in/mahatma-gandhi-national-rural-employment-guarantee-scheme-mgnregs/#:~:text=The%20Government%20of%20India%20passed,to%20do%20unskilled%20manual%20work. |date=26 December 2024 }}</ref> ==== स्वास्थ्य सेवा र शिक्षा ==== २००५ मा, प्रधानमन्त्री सिंह र उनको सरकारको स्वास्थ्य मन्त्रालयले राष्ट्रिय ग्रामीण स्वास्थ्य मिशन (NRHM) सुरु गर्यो, जसले पाँच लाख सामुदायिक स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई परिचालन गर्यो। यस ग्रामीण स्वास्थ्य पहलको अमेरिकी अर्थशास्त्री [[जेफ्री साक्स]]ले प्रशंसा गरेका थिए। <ref name="timepoverty">{{cite magazine |last=Sachs |first=Jeffrey D. |date=6 March 2005 |title=The End of Poverty |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1034738,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050317031951/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1034738,00.html |archive-date=17 March 2005 |magazine=Time }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050317031951/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1034738,00.html |date=17 March 2005 }}</ref> २००६ मा, उनको सरकारले [[अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान|अखिल भारतीय चिकित्सा अध्ययन संस्थान]] (एम्स), [[भारतीय प्राविधिक संस्थान|इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी]] (आईआईटी), इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ म्यानेजमेन्ट (आईआईएम) र अन्य उच्च शिक्षाका अन्य केन्द्रीय संस्थानहरूमा २७% सीटहरू पिछडिएको वर्ग लाई आरक्षित गर्ने प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्‍यो। जसले गर्दा २००६ भारतीय आरक्षण विरोधी प्रदर्शनको सुरुवात भयो। <ref>{{Cite web |title=From Mandal Commission to Emergency: 5 student movements that shook governments |url=https://www.freepressjournal.in/india/from-mandal-commission-to-emergency-5-student-movements-that-shook-governments}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1060605/asp/opinion/story_6293323.asp|title=TOO MANY BOSSES – The UPA has a cabinet with many insubordinate ministers|last=Rao|first=S.L.|date=5 June 2006|work=The Telegraph|access-date=5 June 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060626080730/http://www.telegraphindia.com/1060605/asp/opinion/story_6293323.asp|archive-date=26 June 2006|location=Calcutta, India|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Students and doctors protest reservation/affirmative-action system in India, 2006–2008 |url=https://nvdatabase.swarthmore.edu/content/students-and-doctors-protest-reservationaffirmative-action-system-india-2006-2008 |access-date=27 August 2012 |work=Global Nonviolent Action Database}}</ref> २ जुलाई २००९ मा, सिंह मन्त्रालयले शिक्षाको अधिकार ऐन ल्यायो। [[आन्ध्र प्रदेश]], [[बिहार]], [[गुजरात]], [[ओडिसा|उड़ीसा]], [[पञ्जाब]], [[मध्य प्रदेश]], [[राजस्थान]] र [[हिमाचल प्रदेश]]मा आठ आईआईटी खोलिएको थियो।<ref>{{cite web |title=LS passes bill to provide IIT for eight states. |url=http://www.deccanherald.com/content/148456/ls-passes-bill-provide-iit.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324032628/http://www.deccanherald.com/content/148456/ls-passes-bill-provide-iit.html |archive-date=24 March 2013 |access-date=14 June 2013 |work=Deccan Herald}}</ref> सिंह सरकारले पनि सर्व शिक्षा अभियानलाई जारी राख्यो। कार्यक्रममा मध्यान्ह भोजनको परिचय र सुधार र सम्पूर्ण भारतमा, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा, निरक्षरता विरुद्ध लड्न विद्यालयहरू खोल्ने समावेश छ। <ref>{{cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/338571/direct-ssa-funds-school-panels.html|title=Direct SSA funds for school panels|newspaper=Deccan Herald|access-date=14 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517212319/http://www.deccanherald.com/content/338571/direct-ssa-funds-school-panels.html|archive-date=17 May 2014|url-status=live}}</ref> ==== सुरक्षा र आन्तरिक मामिला ==== ==== प्रमुख कानून ==== ==== परराष्ट्र नीति ==== मनमोहन सिंहले [[पी. वी. नरसिंह राव|पीवी नरसिम्हा राव]]ले सुरु गरेको र [[भारतीय जनता पार्टी]]का [[अटल बिहारी वाजपेयी]]ले जारी राखेको व्यावहारिक विदेश नीतिलाई निरन्तरता दिए। सिंहले आफ्ना पूर्ववर्ती अटल बिहारी वाजपेयीले सुरु गरेको [[पाकिस्तान]]सँगको शान्ति प्रक्रियालाई निरन्तरता दिए। दुवै देशका शीर्ष नेताहरुका उच्चस्तरीय भ्रमणको आदानप्रदानले उनको कार्यकाललाई उजागर गरेको छ । सिंहको कार्यकालमा जनवादी गणतन्त्र चीनसँगको सीमा विवाद अन्त्य गर्ने प्रयास भएको थियो । नोभेम्बर २००६ मा, [[जनवादी गणतन्त्र चीनका राष्ट्रपति|चिनियाँ राष्ट्रपति]] [[हु जिन्ताओ]]ले भारतको भ्रमण गरे र त्यसपछि जनवरी २००८ मा सिंहको बेइजिङ भ्रमण भए। चार दशकभन्दा बढी समयदेखि बन्द रहेको नाथुला पास्लाई सन् २००६ मा पुन: खोल्नु चीन-भारत सम्बन्धको प्रमुख विकास थियो।<ref name="state visit">{{cite web |title=Visits of Heads of States/Heads of Governments |url=https://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/China_Jan_2016.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803163632/https://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/China_Jan_2016.pdf |archive-date=3 August 2020 |access-date=28 April 2020 |publisher=Ministry of External Affairs (India)}}</ref> जनवादी गणतन्त्र चीनको राज्य परिषद्का प्रधानमन्त्री ली खछ्याङले १९ देखि २१ मे २०१३ सम्म भारत (दिल्ली-मुम्बई) को राजकीय भ्रमण गरे।<ref name="state visit" /> सिंहले २२ देखि २४ अक्टोबर २०१३ सम्म चीनको आधिकारिक भ्रमण गरे।<ref name="state visit" /> दिल्ली–बेइजिङ, कोलकाता–कुन्मिङ र बैंगलोर–चेङ्दुबीच भगिनी–सिटी साझेदारी स्थापना गर्ने तीनवटा सम्झौतामा हस्ताक्षर भएको छ । २०१० सम्म, जनवादी गणतन्त्र चीन भारतको दोस्रो ठूलो व्यापार साझेदार थियो। <ref>{{Cite web |title=China becomes India's 2nd largest trade partner – People's Daily Online |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90778/90861/6873167.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907233342/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90778/90861/6873167.html |archive-date=7 September 2013 |access-date=19 December 2019}}</ref> {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = President Barack Obama with Prime Minister Manmohan Singh 2009-11-24(2).jpg | alt1 = Manmohan Singh with American President Barack Obama at the White House | alt2 = The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh with the American President, Mr. George W. Bush interacting with media at oval office, in Washington DC | caption2 = Singh with American presidents, [[Barack Obama]] and [[George W. Bush]], at the [[White House]] | image2 = The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh with the American President, Mr. George W. Bush interacting with media at oval office, in Washington DC, during his visit to the United States, on September 25, 2008.jpg }} === दोस्रो कार्यकाल: २००९–२०१४ === == पुरस्कार एवं सम्मान == भारतको सार्वजनिक जीवनमा डा. सिंहको धेरै वटा पुरस्कारहरू र सम्मानहरूले सम्मानित गरिएको छ। यिनीहरूमा प्रमुख छन्: - * [[सन् १९८७|१९८७]] मा [[पद्म विभूषण]], * [[सन् १९९५|१९९५]] मा [[इंडियन साइन्स कांग्रेस]]को [[जवाहरलाल नेहरू पुरस्कार]], * [[सन् १९९३|१९९३]] र [[सन् १९९४|१९९४]] को [[एसिया मनी अवार्ड फर फाइनैन्स मिनिस्टर आफ् द इयर]], * १९९४ को [[यूरो मनी अवार्ड फर द फाइनैस मिनिस्टर अफ द इयर]], * [[१९५६]] मा क्याम्ब्रिज विश्वविद्धालयको [[ऐडम स्मिथ पुरस्कार]] डा. सिंहले धेरै राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठनहरूमा भारतको प्रतिनिधित्व गरेका छन्। आफ्नो राजनीतिक जीवनमा उनी १९९१बाट [[राज्‍य सभा|राज्य सभा]]को सांसद रहेका छन्। र [[सन् १९९८|१९९८]] तथा [[सन् २००४|२००४]]मा संसदमा विपक्षको नेता रहिसकेका छन्। == बाहिरी कडिहरू == {{commons|Manmohan Singh}} * [http://www.pmindia.nic.in/former.htm भारतको प्रधानमन्त्रिहरूको आधिकारिक जालस्थल (अङ्ग्रेजी मा)] * [http://www.hindustan.org/leader/hindipm.html उदारीकरणको जनक मनमोहन सिंह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820204114/http://hindustan.org/leader/hindipm.html |date=2008-08-20 }} * [http://vichar.bhadas4media.com/politics-government/1082-२०११-03-02-07-18-15.html भ्रष्टाचारिहरूको सरदार]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.prabhatkhabar.com/news/76234.aspx प्रधानमन्त्रीबाट यस्तो भूल किन?] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{भारतका प्रधानमन्त्रीहरू}} {{Commonscat|Manmohan Singh}} [[श्रेणी:व्यक्तिगत जीवन]] [[श्रेणी:भारतका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:हिन्दीबाट अनुवादित]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:भारतीय नेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९३२ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् २०२४ मा मृत्यु]] 82e0m6kbwkpfu11o5zlnr0lgwtrgvzn 0 47138 1364718 1309532 2026-07-04T15:41:40Z हिमाल सुवेदी 30817 /* */ 1364718 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = [[पाश्चात्य दर्शन]] | era = [[१९औँ शताब्दीको दर्शन]] | image = Nietzsche187a.jpg | caption = नित्से {{circa}} १८७५ | birth_name = {{nowrap|फ्रेडरिस भिल्हेम नित्से}} | birth_date = {{birth date|df=y|1844|10|15}} | birth_place = [[रोकेन]], प्रसिया | death_date = {{death date and age|df=y|1900|08|25|1844|10|15}} | death_place = [[वाइमार]], जर्मनी | resting_place = रोकेन चर्चयार्ड | alma_mater = {{Plainlist}} * [[बोन विश्वविद्यालय]] * [[लाइपजिग विश्वविद्यालय]] {{Endplainlist}} | institutions = [[बाजेल विश्वविद्यालय]] | school_tradition = {{Plainlist| * [[महाद्वीपीय दर्शन]] * [[नित्सेवाद]] | style = padding-bottom: 4px; }} {{Collapsible list|title={{nobold|'''अन्य सम्प्रदायहरू'''}} | [[आधारविरोधिता]] | [[शुन्यवाद विरोधी]] {{small|(विवादित){{efn|हेर्नुहोस्, उदाहरणका लागि: {{bulleted list|"नित्सेका केही व्याख्याताहरूले उनले शुन्यवादी दर्शनलाई अँगाली दार्शनिक तर्कलाई अस्वीकार गर्दछन् भने उनले मानव अवस्थाको साहित्यिक अन्वेषणलाई प्रवर्द्धन गर्छन् भन्ने विश्वास गर्दछन्। जबकि तिनीहरू परम्परागत अर्थमा सत्य र ज्ञान प्राप्त गर्नमा चिन्तित हुँदैनन्। तथापि, नित्सेका अन्य व्याख्याताहरूका अनुसार शुन्यवादको आगामी वृद्धिलाई प्रतिकार गर्ने प्रयासमा, उनी जीवनलाई पुनः पुष्टि गर्न सकारात्मक अभियानमा संलग्न थिए जसकारण उनले मानव अस्तित्व, ज्ञान र नैतिकताको प्रकृतिको आमूल, प्राकृतिक पुनर्विचारको आह्वान गरेका थिए।"<ref>{{Cite encyclopedia |title=Friedrich Nietzsche |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.iep.utm.edu/nietzsch/ |last=Wilkerson |first=Dale |issn=2161-0002}}.</ref><ref>{{Cite journal |last=Conant |first=James F. |year=2005 |title=The Dialectic of Perspectivism, I |journal=Sats: Nordic Journal of Philosophy |publisher=Philosophia Press |volume=6 |number=2 |pages=5–50 |url=http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=15 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820194003/http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf |url-status=dead }}</ref>}}}}}} | [[डायोनुसोस]]<ref>{{Cite journal |last=Brennan |first=Katie |year=2018 |title=The Wisdom of Silenus: Suffering in The Birth of Tragedy |journal=Journal of Nietzsche Studies |volume=49 |pages=174–193 |doi=10.5325/jnietstud.49.2.0174 |issn=0968-8005 |jstor=10.5325/jnietstud.49.2.0174 |s2cid=171652169 |number=2}}</ref> | [[दार्शनिक निराशावाद|निराशावाद]]<ref>{{Cite journal |last=Dienstag |first=Joshua F. |year=2001 |title=Nietzsche's Dionysian Pessimism |journal=[[American Political Science Review]] |volume=95 |issue=4 |pages=923–937 |jstor=3117722}}</ref> | [[अस्तित्ववाद]] | [[जर्मनेली स्वच्छन्दतावाद]] {{small|(विवादित)<ref name="Perez2015">{{Cite journal |last=Perez |first=Rolando |year=2015 |title=Nietzsche's Reading of Cervantes' "Cruel" Humor in Don Quijote |url=https://www.ehumanista.ucsb.edu/sites/secure.lsit.ucsb.edu.span.d7_eh/files/sitefiles/ehumanista/volume30/11%20ehum30.perez.pdf |journal=[[EHumanista]] |volume=30 |pages=168–175 |issn=1540-5877}}.</ref>}} | [[अनैतिकवाद]]<ref>नित्सेले आफ्नो दर्शनलाई अनैतिकवादको रूपमा वर्णन गर्छन्, हेर्नुहोस्: {{Cite journal |last=Laing |first=Bertram M. |year=1915 |title=The Metaphysics of Nietzsche's Immoralism |journal=[[The Philosophical Review]] |volume=24 |pages=386–418 |doi=10.2307/2178746 |jstor=2178746 |number=4}}</ref> | [[व्यक्तिवाद]] | [[प्रकृतिवाद (दर्शन)|प्रकृतिवाद]]<ref>{{Cite journal |last=Schacht |first=Richard |year=2012 |title=Nietzsche's Naturalism |journal=Journal of Nietzsche Studies |publisher=Penn State University Press |volume=43 |pages=185–212 |doi=10.5325/jnietstud.43.2.0185 |s2cid=169130060 |number=2}}</ref> | [[परिप्रेक्ष्यवाद]] | [[दार्शनिक यथार्थवाद]]<ref>{{Cite book |last=Conway |first=Daniel |title=Nietzsche, Epistemology, and Philosophy of Science |publisher=Springer |year=1999 |isbn=978-9048152346 |editor-last=Babich |editor-first=Babette E.|series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=204 |location=Dordrecht |pages=109–122 |chapter=Beyond Truth and Appearance: Nietzsche's Emergent Realism |doi=10.1007/978-94-017-2428-9_9}}</ref><ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Tsarina |title=Nietzsche on Epistemology and Metaphysics: The World in View |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0748628070 |pages=81–103 |chapter=Nietzsche's Emerging Internal Realism |doi=10.3366/edinburgh/9780748628070.003.0003}}</ref> | [[राजनीतिक यथार्थवाद]]<ref>{{Cite journal |last=Kirkland |first=Paul E. |year=2010 |title=Nietzsche's Tragic Realism |journal=The Review of Politics |volume=72 |pages=55–78 |doi=10.1017/S0034670509990969 |jstor=25655890 |s2cid=154098512 |number=1}}</ref> }} | main_interests = {{cslist | [[सौन्दर्यशास्त्र]] | [[भाषाशास्त्र]] | [[नैतिकता]] | [[साहित्य]] | [[अस्तित्वशास्त्र]] | [[इतिहासको दर्शन]] | [[कविता]] | [[मनोविज्ञान]] | [[सङ्गीत]] | [[त्रासदी]] | [[सत्य सिद्धान्त]] | [[मूल्य सिद्धान्त]] }} | notable_ideas = {{collapsible list|title={{nothing}} | {{lang|la|[[आमोर फाती]]}} | [[अपोलिनियन र डायोनिसियन]] | [[अनन्त पुनरावृत्ति]] | [[तथ्य–मूल्य विभेद]] | [[वंशावली (दर्शन)|वंशावली]] | [[ईश्वर मरेका छन्]] | [[बथान व्यवहार#मानव व्यवहार|बथान वृत्ति]] | [[अन्तिम मानिस]] | [[स्वामी–दास नैतिकता]] | [[नित्सेय पुष्टिकरण]] | [[शुन्यवाद]] | [[परिप्रेक्ष्यवाद]] | [[मूल्यहरूको पुनर्मूल्याङ्कन]] | [[उबेरमेन्स]] | [[शक्ति इच्छा]] }} | signature = Friedrich Nietzsche Signature.svg }} ''''फ्रेडरिख नित्से''' (Friedrich Nietzsche) (१५ अक्टोबर १८४४- २५ अगस्ट १९००) एक जर्मनेली दार्शनिक थिए। == जीवनी == ==दर्शन== == सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> {{stub}} {{Commonscat|Friedrich Nietzsche|फ्रेडरिक नीत्से}} [[श्रेणी:दार्शनिक]] oujvugsv8yclkofjhrompok18rwbxeb 1364719 1364718 2026-07-04T15:43:55Z हिमाल सुवेदी 30817 /* */ 1364719 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = [[पाश्चात्य दर्शन]] | era = [[१९औँ शताब्दीको दर्शन]] | image = Nietzsche187a.jpg | caption = नित्से {{circa}} १८७५ | birth_name = {{nowrap|फ्रेडरिस भिल्हेम नित्से}} | birth_date = {{birth date|df=y|1844|10|15}} | birth_place = [[रोकेन]], प्रसिया | death_date = {{death date and age|df=y|1900|08|25|1844|10|15}} | death_place = [[भाइमार]], जर्मनी | resting_place = रोकेन चर्चयार्ड | alma_mater = {{Plainlist}} * [[बोन विश्वविद्यालय]] * [[लाइपजिग विश्वविद्यालय]] {{Endplainlist}} | institutions = [[बाजेल विश्वविद्यालय]] | school_tradition = {{Plainlist| * [[महाद्वीपीय दर्शन]] * [[नित्सेवाद]] | style = padding-bottom: 4px; }} {{Collapsible list|title={{nobold|'''अन्य सम्प्रदायहरू'''}} | [[आधारविरोधिता]] | [[शुन्यवाद विरोधी]] {{small|(विवादित){{efn|हेर्नुहोस्, उदाहरणका लागि: {{bulleted list|"नित्सेका केही व्याख्याताहरूले उनले शुन्यवादी दर्शनलाई अँगाली दार्शनिक तर्कलाई अस्वीकार गर्दछन् भने उनले मानव अवस्थाको साहित्यिक अन्वेषणलाई प्रवर्द्धन गर्छन् भन्ने विश्वास गर्दछन्। जबकि तिनीहरू परम्परागत अर्थमा सत्य र ज्ञान प्राप्त गर्नमा चिन्तित हुँदैनन्। तथापि, नित्सेका अन्य व्याख्याताहरूका अनुसार शुन्यवादको आगामी वृद्धिलाई प्रतिकार गर्ने प्रयासमा, उनी जीवनलाई पुनः पुष्टि गर्न सकारात्मक अभियानमा संलग्न थिए जसकारण उनले मानव अस्तित्व, ज्ञान र नैतिकताको प्रकृतिको आमूल, प्राकृतिक पुनर्विचारको आह्वान गरेका थिए।"<ref>{{Cite encyclopedia |title=Friedrich Nietzsche |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.iep.utm.edu/nietzsch/ |last=Wilkerson |first=Dale |issn=2161-0002}}.</ref><ref>{{Cite journal |last=Conant |first=James F. |year=2005 |title=The Dialectic of Perspectivism, I |journal=Sats: Nordic Journal of Philosophy |publisher=Philosophia Press |volume=6 |number=2 |pages=5–50 |url=http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=15 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820194003/http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf |url-status=dead }}</ref>}}}}}} | [[डायोनुसोस]]<ref>{{Cite journal |last=Brennan |first=Katie |year=2018 |title=The Wisdom of Silenus: Suffering in The Birth of Tragedy |journal=Journal of Nietzsche Studies |volume=49 |pages=174–193 |doi=10.5325/jnietstud.49.2.0174 |issn=0968-8005 |jstor=10.5325/jnietstud.49.2.0174 |s2cid=171652169 |number=2}}</ref> | [[दार्शनिक निराशावाद|निराशावाद]]<ref>{{Cite journal |last=Dienstag |first=Joshua F. |year=2001 |title=Nietzsche's Dionysian Pessimism |journal=[[American Political Science Review]] |volume=95 |issue=4 |pages=923–937 |jstor=3117722}}</ref> | [[अस्तित्ववाद]] | [[जर्मनेली स्वच्छन्दतावाद]] {{small|(विवादित)<ref name="Perez2015">{{Cite journal |last=Perez |first=Rolando |year=2015 |title=Nietzsche's Reading of Cervantes' "Cruel" Humor in Don Quijote |url=https://www.ehumanista.ucsb.edu/sites/secure.lsit.ucsb.edu.span.d7_eh/files/sitefiles/ehumanista/volume30/11%20ehum30.perez.pdf |journal=[[EHumanista]] |volume=30 |pages=168–175 |issn=1540-5877}}.</ref>}} | [[अनैतिकवाद]]<ref>नित्सेले आफ्नो दर्शनलाई अनैतिकवादको रूपमा वर्णन गर्छन्, हेर्नुहोस्: {{Cite journal |last=Laing |first=Bertram M. |year=1915 |title=The Metaphysics of Nietzsche's Immoralism |journal=[[The Philosophical Review]] |volume=24 |pages=386–418 |doi=10.2307/2178746 |jstor=2178746 |number=4}}</ref> | [[व्यक्तिवाद]] | [[प्रकृतिवाद (दर्शन)|प्रकृतिवाद]]<ref>{{Cite journal |last=Schacht |first=Richard |year=2012 |title=Nietzsche's Naturalism |journal=Journal of Nietzsche Studies |publisher=Penn State University Press |volume=43 |pages=185–212 |doi=10.5325/jnietstud.43.2.0185 |s2cid=169130060 |number=2}}</ref> | [[परिप्रेक्ष्यवाद]] | [[दार्शनिक यथार्थवाद]]<ref>{{Cite book |last=Conway |first=Daniel |title=Nietzsche, Epistemology, and Philosophy of Science |publisher=Springer |year=1999 |isbn=978-9048152346 |editor-last=Babich |editor-first=Babette E.|series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=204 |location=Dordrecht |pages=109–122 |chapter=Beyond Truth and Appearance: Nietzsche's Emergent Realism |doi=10.1007/978-94-017-2428-9_9}}</ref><ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Tsarina |title=Nietzsche on Epistemology and Metaphysics: The World in View |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0748628070 |pages=81–103 |chapter=Nietzsche's Emerging Internal Realism |doi=10.3366/edinburgh/9780748628070.003.0003}}</ref> | [[राजनीतिक यथार्थवाद]]<ref>{{Cite journal |last=Kirkland |first=Paul E. |year=2010 |title=Nietzsche's Tragic Realism |journal=The Review of Politics |volume=72 |pages=55–78 |doi=10.1017/S0034670509990969 |jstor=25655890 |s2cid=154098512 |number=1}}</ref> }} | main_interests = {{cslist | [[सौन्दर्यशास्त्र]] | [[भाषाशास्त्र]] | [[नैतिकता]] | [[साहित्य]] | [[अस्तित्वशास्त्र]] | [[इतिहासको दर्शन]] | [[कविता]] | [[मनोविज्ञान]] | [[सङ्गीत]] | [[त्रासदी]] | [[सत्य सिद्धान्त]] | [[मूल्य सिद्धान्त]] }} | notable_ideas = {{collapsible list|title={{nothing}} | {{lang|la|[[आमोर फाती]]}} | [[अपोलिनियन र डायोनिसियन]] | [[अनन्त पुनरावृत्ति]] | [[तथ्य–मूल्य विभेद]] | [[वंशावली (दर्शन)|वंशावली]] | [[ईश्वर मरेका छन्]] | [[बथान व्यवहार#मानव व्यवहार|बथान वृत्ति]] | [[अन्तिम मानिस]] | [[स्वामी–दास नैतिकता]] | [[नित्सेय पुष्टिकरण]] | [[शुन्यवाद]] | [[परिप्रेक्ष्यवाद]] | [[मूल्यहरूको पुनर्मूल्याङ्कन]] | [[उबेरमेन्स]] | [[शक्ति इच्छा]] }} | signature = Friedrich Nietzsche Signature.svg }} '''फ्रेडरिस नित्से''' ({{भाषा-जर्मनेली|Friedrich Nietzsche}}, १५ अक्टोबर १८४४ - २५ अगस्ट १९००) एक जर्मनेली दार्शनिक थिए। == जीवनी == ==दर्शन== == सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> {{stub}} {{Commonscat|Friedrich Nietzsche|फ्रेडरिक नीत्से}} [[श्रेणी:दार्शनिक]] call9d83ifzy1ip53gb91lsk8xxc6g2 1364720 1364719 2026-07-04T15:44:34Z हिमाल सुवेदी 30817 1364720 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = [[पाश्चात्य दर्शन]] | era = [[१९औँ शताब्दीको दर्शन]] | image = Nietzsche187a.jpg | caption = नित्से {{circa}} १८७५ | birth_name = {{nowrap|फ्रेडरिस भिल्हेम नित्से}} | birth_date = {{birth date|df=y|1844|10|15}} | birth_place = [[रोकेन]], प्रसिया | death_date = {{death date and age|df=y|1900|08|25|1844|10|15}} | death_place = [[भाइमार]], जर्मनी | resting_place = रोकेन चर्चयार्ड | alma_mater = {{Plainlist}} * [[बोन विश्वविद्यालय]] * [[लाइपजिग विश्वविद्यालय]] {{Endplainlist}} | institutions = [[बाजेल विश्वविद्यालय]] | school_tradition = {{Plainlist| * [[महाद्वीपीय दर्शन]] * [[नित्सेवाद]] | style = padding-bottom: 4px; }} {{Collapsible list|title={{nobold|'''अन्य सम्प्रदायहरू'''}} | [[आधारविरोधिता]] | [[शुन्यवाद विरोधी]] {{small|(विवादित){{efn|हेर्नुहोस्, उदाहरणका लागि: {{bulleted list|"नित्सेका केही व्याख्याताहरूले उनले शुन्यवादी दर्शनलाई अँगाली दार्शनिक तर्कलाई अस्वीकार गर्दछन् भने उनले मानव अवस्थाको साहित्यिक अन्वेषणलाई प्रवर्द्धन गर्छन् भन्ने विश्वास गर्दछन्। जबकि तिनीहरू परम्परागत अर्थमा सत्य र ज्ञान प्राप्त गर्नमा चिन्तित हुँदैनन्। तथापि, नित्सेका अन्य व्याख्याताहरूका अनुसार शुन्यवादको आगामी वृद्धिलाई प्रतिकार गर्ने प्रयासमा, उनी जीवनलाई पुनः पुष्टि गर्न सकारात्मक अभियानमा संलग्न थिए जसकारण उनले मानव अस्तित्व, ज्ञान र नैतिकताको प्रकृतिको आमूल, प्राकृतिक पुनर्विचारको आह्वान गरेका थिए।"<ref>{{Cite encyclopedia |title=Friedrich Nietzsche |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.iep.utm.edu/nietzsch/ |last=Wilkerson |first=Dale |issn=2161-0002}}.</ref><ref>{{Cite journal |last=Conant |first=James F. |year=2005 |title=The Dialectic of Perspectivism, I |journal=Sats: Nordic Journal of Philosophy |publisher=Philosophia Press |volume=6 |number=2 |pages=5–50 |url=http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=15 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820194003/http://philosophy.uchicago.edu/faculty/files/conant/The%20Dialectic%20of%20Perspectivism,%20I%20final%20version.pdf |url-status=dead }}</ref>}}}}}} | [[डायोनुसोस]]<ref>{{Cite journal |last=Brennan |first=Katie |year=2018 |title=The Wisdom of Silenus: Suffering in The Birth of Tragedy |journal=Journal of Nietzsche Studies |volume=49 |pages=174–193 |doi=10.5325/jnietstud.49.2.0174 |issn=0968-8005 |jstor=10.5325/jnietstud.49.2.0174 |s2cid=171652169 |number=2}}</ref> | [[दार्शनिक निराशावाद|निराशावाद]]<ref>{{Cite journal |last=Dienstag |first=Joshua F. |year=2001 |title=Nietzsche's Dionysian Pessimism |journal=[[American Political Science Review]] |volume=95 |issue=4 |pages=923–937 |jstor=3117722}}</ref> | [[अस्तित्ववाद]] | [[जर्मनेली स्वच्छन्दतावाद]] {{small|(विवादित)<ref name="Perez2015">{{Cite journal |last=Perez |first=Rolando |year=2015 |title=Nietzsche's Reading of Cervantes' "Cruel" Humor in Don Quijote |url=https://www.ehumanista.ucsb.edu/sites/secure.lsit.ucsb.edu.span.d7_eh/files/sitefiles/ehumanista/volume30/11%20ehum30.perez.pdf |journal=[[EHumanista]] |volume=30 |pages=168–175 |issn=1540-5877}}.</ref>}} | [[अनैतिकवाद]]<ref>नित्सेले आफ्नो दर्शनलाई अनैतिकवादको रूपमा वर्णन गर्छन्, हेर्नुहोस्: {{Cite journal |last=Laing |first=Bertram M. |year=1915 |title=The Metaphysics of Nietzsche's Immoralism |journal=[[The Philosophical Review]] |volume=24 |pages=386–418 |doi=10.2307/2178746 |jstor=2178746 |number=4}}</ref> | [[व्यक्तिवाद]] | [[प्रकृतिवाद (दर्शन)|प्रकृतिवाद]]<ref>{{Cite journal |last=Schacht |first=Richard |year=2012 |title=Nietzsche's Naturalism |journal=Journal of Nietzsche Studies |publisher=Penn State University Press |volume=43 |pages=185–212 |doi=10.5325/jnietstud.43.2.0185 |s2cid=169130060 |number=2}}</ref> | [[परिप्रेक्ष्यवाद]] | [[दार्शनिक यथार्थवाद]]<ref>{{Cite book |last=Conway |first=Daniel |title=Nietzsche, Epistemology, and Philosophy of Science |publisher=Springer |year=1999 |isbn=978-9048152346 |editor-last=Babich |editor-first=Babette E.|series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=204 |location=Dordrecht |pages=109–122 |chapter=Beyond Truth and Appearance: Nietzsche's Emergent Realism |doi=10.1007/978-94-017-2428-9_9}}</ref><ref>{{Cite book |last=Doyle |first=Tsarina |title=Nietzsche on Epistemology and Metaphysics: The World in View |publisher=Edinburgh University Press |year=2005 |isbn=978-0748628070 |pages=81–103 |chapter=Nietzsche's Emerging Internal Realism |doi=10.3366/edinburgh/9780748628070.003.0003}}</ref> | [[राजनीतिक यथार्थवाद]]<ref>{{Cite journal |last=Kirkland |first=Paul E. |year=2010 |title=Nietzsche's Tragic Realism |journal=The Review of Politics |volume=72 |pages=55–78 |doi=10.1017/S0034670509990969 |jstor=25655890 |s2cid=154098512 |number=1}}</ref> }} | main_interests = {{cslist | [[सौन्दर्यशास्त्र]] | [[भाषाशास्त्र]] | [[नैतिकता]] | [[साहित्य]] | [[अस्तित्वशास्त्र]] | [[इतिहासको दर्शन]] | [[कविता]] | [[मनोविज्ञान]] | [[सङ्गीत]] | [[त्रासदी]] | [[सत्य सिद्धान्त]] | [[मूल्य सिद्धान्त]] }} | notable_ideas = {{collapsible list|title={{nothing}} | {{lang|la|[[आमोर फाती]]}} | [[अपोलिनियन र डायोनिसियन]] | [[अनन्त पुनरावृत्ति]] | [[तथ्य–मूल्य विभेद]] | [[वंशावली (दर्शन)|वंशावली]] | [[ईश्वर मरेका छन्]] | [[बथान व्यवहार#मानव व्यवहार|बथान वृत्ति]] | [[अन्तिम मानिस]] | [[स्वामी–दास नैतिकता]] | [[नित्सेय पुष्टिकरण]] | [[शुन्यवाद]] | [[परिप्रेक्ष्यवाद]] | [[मूल्यहरूको पुनर्मूल्याङ्कन]] | [[उबेरमेन्स]] | [[शक्ति इच्छा]] }} | signature = Friedrich Nietzsche Signature.svg }} '''फ्रेडरिस नित्से''' ({{भाषा-जर्मनेली|Friedrich Nietzsche}}, १५ अक्टोबर १८४४ - २५ अगस्ट १९००) एक जर्मनेली दार्शनिक थिए। == जीवनी == == दर्शन == == टिप्पणीहरू == <references group="lower-alpha"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> {{stub}} {{Commonscat|Friedrich Nietzsche|फ्रेडरिक नीत्से}} [[श्रेणी:दार्शनिक]] sgwg49o4a4w3up56ads12s2yv4lt18z 0 53573 1364827 1317494 2026-07-05T10:35:37Z Bishaldev100 28807 /* विषमुद्दा */ 1364827 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = श्री श्री श्री मुख्तियार काजी | name = रणजङ्ग पाँडे | honorific_suffix = | image =Ranajang Pande.jpg | image_size = | alt = | caption = मुख्तियार काजी रणजंग पाण्डे | birth_name = | birth_date = सन् १७८९ | baptism_date = | birth_place = [[काठमाडौँ]] | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date = सन् १८४३ अप्रिल १४ | death_place = [[काठमाडौँ]] | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | nationality = नेपाली | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = | notable_works = | style = | home_town = | salary = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- {{height|m=}} --> | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | television = | title = मुख्तियार काजी | term = सन् १८३७ देखि १८३७ |term2 = सन् १८३९ देखि १८४० | predecessor = [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] | successor = [[रङ्गनाथ पौडेल]] | predecessor2 = [[पुष्कर शाह]] | successor2 = [[फत्तेजङ्ग शाह]] | party = | movement = | opponents = | boards = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --> | denomination = <!-- Denomination should be supported with a citation from a reliable source --> | criminal_charge = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = | partner = <!-- unmarried life partner; use ''Name (1950–present)'' --> | children = बदरजङ्ग, टेकजङ्ग, समरजङ्ग, शम्शेरजङ्ग | father = [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] | relatives = दाजु [[रणदल पाँडे|रणदल पाण्डे]] | callsign = | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | website = <!-- {{URL|Example.com}} --> | footnotes = | box_width = }} [[File:Rana Jang Pande.jpg|thumb|]] '''रणजंग पाँडे''' वि. सं. १८९४ साउनमा [[मुख्तियार]] (प्रधानमन्त्री) [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]]लाई पदच्युत गरिएपछि मुलुकको केन्द्रीय राजनीतिमा पकड बनाउन सफल भएका थिए। मुलुकको मुख्तियारी [[पण्डित]] [[रङ्गनाथ पौडेल]]ले पाएका भएपनि उनको अधिकार क्षेत्र मुलुकी बन्दोवस्त र परराष्ट्र विभागमा मात्र सिमित थियो। रणजंग पाँडेले त्यसबेला जंगी विभागको जिम्मेवारी पाएका थिए। त्यसपछि तत्कालीन राजा राजेन्द्रको निर्देशन अनुसार उनको जफत भएको पारिवारिक जमीन फर्काइयो र उनका दाजु [[रणदल पाँडे]]लाई काजी बनाएर पाल्पा पठाइएको थियो। ==वृत्ती == ===मुख्यमन्त्री === वि. सं. १९९५ भाद्रमा रंगनाथ पण्डितले राजीनामा दिएपछि चौतारीया [[पुष्कर शाह]]लाई मुख्तियारी दिइयो र सोही वर्षको पुस महिनामा रणजंग पाँडे मुख्यमन्त्री बनाइए। ===मुख्तियार=== तत्कालीन जेठी रानी [[साम्राज्य लक्ष्मी देवी|साम्राज्य लक्ष्मी]]को दबाबका कारण वि. सं. १८९७ साल माघ (इसं १८४० फेब्रुअरी १४)मा राजा [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजेन्द्रविक्रम शाह]]ले उनलाई मुख्तियार नियुक्त गरे। भीमसेन थापाको पतन पछि [[रणजंङ पाँडे|रणजङ पाण्डे]] सैनिक प्रमुखको पदमा बसे । नेपालमा कम्पनी अङ्ग्रेज फिरङ्गी विरोधी धारणा खूब बढ्यो । त्यही बेला सोमेश्वर किल्ला गौँडा कुरेका नेपाली सिपाहीहरू बडो अधैर्यसाथ बृटिश भारत अधीनका रामनगरका ९१ गाउँहरू लुट गरी फर्के।<ref name="नेपालको तथ्य इतिहास">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२१५|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> रणजङ पाँडे नै सैनिक प्रमुखको पदमा बसेका हुनाले श्री ५ राजेन्द्रले बृटिश भारतीयको दबाबमा रणजङको भरदारी खारेज गराए।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२१६|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> वि.सं. १८९८ साल कात्तिक (इसं १८४० नोभेम्बर १)मा उनलाई सो पदबाट हटाइयो।<ref name="AN">प्राचिन नेपाल (पृष्ठ-३२ ), बैसाख २०६३, पुरातत्व विभाग</ref> वि.सं. १९०० वेशाख ६ मा रणबम पाँडे , करवीर पाँडे , रणदल पाँडे लगायत पांच जना पाँडेहरूलाई काठमाडौँमा काटियो र त्यही ह्दयविदारक दृश्य काजी रणजंग पाँडेले देख्नासाथ तत्काल उनको ह्दयगति वन्द भई मृत्यु भयो । ==अन्त== ===माथवर सिंह थापाको आगमन=== राजा राजेन्द्रकी कान्छी रानी लक्ष्मीदेवीले भारतको सिमलामा निर्वासित जीवन बिताइरहेका [[माथवरसिंह थापा|माथवर्सिंह थापा]]लाई बोलाउने निर्णय गरिन्। र विसं १९०० वैशाख ६ मा माथवर सिंह थापा काठमाडौंमा उत्रिए। राजधानी काठमाडौंमा उत्रिए पछि "सबैभन्दा पहिले मेरो [[थापा वंश|थापा परिवार]] माथी लागेको विष मुद्धाको कलङ्कलाई नपखाली म आफ्नो घर पस्दिनँ।" भनी काठमाडौं सहरको पुछारमा रहेको एक सत्तलमा मुकाम गरि बसिरहे। ===विषमुद्दा === दुई महिना जति पछि [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा राजेन्द्र]] र महारानी [[राज्यलक्ष्मी देवी|राज्य लक्ष्मी]] दुवैको सल्लाह अनुसार राजधानी काठमाडौं मा भारदारी बैठक पुनः डाकियो र [[थापा वंश|थापा परिवार]] माथी लागेको पुरानो विषमुद्दाको सम्बन्धमा पुनर्विचार गर्ने भन्ने एउटा नाटकको पनि मञ्चन भयो।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=१३०|date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> राजा र रानी दुवैको उपस्थितमा भएको यस भारदारीसभाले थापा परिवारलाई निर्दोष ठहर्याइदियो, पहिले पेस भएका सबै कागजात जाली ठहरिए र मुद्दाको जितापत्रका साथै जफत भएका आफ्ना घरजग्गा पनि सबै यिनीहरूले फिर्ता पाए। भीमसेन थापामाथि लागेको कीर्ते मुद्दा दोहोर्‍याई रणजङ, रणदल, रणबम, करवीर, इन्द्रवीर पाण्डे र कनकसिंह महत लगायतका ३२ जनालाई ४७दिनसम्म खानतलासी गरी छानबिन गरियो। तदनुसार ८ जनालाई ज्यान सजाय, १ जना मुडिए, १ को नाक काटियो, १ को जिब्रो झिकियो, १ लाई ३००० सजाय र १ लाई दरबार प्रवेश निषेध गर्नुका साथै सर्वस्वहरण भयो। निर्वासनमा पर्नेमा ४० जना भन्दा धेरै भए। ===काला पाँडेको दमन === यस मुद्दामा [[पाँडे वंश|काला पाँडे]]हरू नै कसुरदार मानिए र जनरल भिमसेन थापा लाई आत्महत्या गर्न विवश तुल्याउने पनि यिनिहरू नै ठहरिन आए। पाँडे परिवारका [[कुलराज पाँडे]], [[करवीर पाँडे]] , [[रणदल पाँडे]] तथा दलबहादुर पाँडे र यिनीहरूकै पक्षका [[रणबम थापा]] समेत पहिले नै कैद थिए। अनेकौं अफिसर थापा परिवार मानिई बिना अपराध खोसिए। 'न्याय' को यस नाटक मञ्चनमा थापा तथा पाँडे गुट दुवै तर्फबाट तटस्थ रहँदै आएका चौतारा [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्यजङ शाह]] आदि अन्य भाइ भारदार पनि रानी राज्यलक्ष्मीका डरले गर्दा चुपचाप जितापत्रको यस फैसलालाई समर्थन गर्न विवश थिए। यसै भारदारीसभामा जनरल [[माथवरसिंह थापा]]ले लेखाएर ल्याएको जितापत्रको फैसलामा राजा राजेन्द्र तथा सभामा उपस्थित अन्य सबै भारदारले वि.सं १९०० आषाढ ३१ मा आआफ्ना सहमतिका छाप बाध्यतापूर्वक लगाइदिए। ===हत्या=== आफ्नै मानसिक कमजोरीले गर्दा जनरल भीमसेन थापाले आत्महत्या गरेका थिए। यसमा खास दोष कसैको थिएन।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=१३१|date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> तर "अपराध अनुसारको सजाय गर्ने" निहुँ मा माथवर्सिंह थापाले पाँडे खलकको दमन गरे। करवीर पाँडे, रणदल पाँडे, कुलराज पाँडे, रणबम थापा तथा कनकसिंह बस्नेत आदि थापा बिरोधी भारदार एवम् यिनका परिवारलाई पनि यसै दिन मसानघाट लगी कटाइयो। यिनका परिवारका दुई वर्षका अबोध बालकहरूसम्मले पनि वचन पाएनन्। विक्षिप्त भएर रोगशैय्यामा सुतिरहेका भूतपूर्व काजी रणजङ्ग पाँडेलाई पनि निर्दयतापूर्वक बेरुप गराई काठमाडौं सहरका गल्लीगल्लीमा घुमाएर अन्त्यमा विष खुवाई मराइयो।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=१३१|date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] {{stub}} jw5s12g37csbu0ms00xb2nlyic6158a 1364828 1364827 2026-07-05T10:48:24Z Bishaldev100 28807 /* अन्त */ 1364828 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = श्री श्री श्री मुख्तियार काजी | name = रणजङ्ग पाँडे | honorific_suffix = | image =Ranajang Pande.jpg | image_size = | alt = | caption = मुख्तियार काजी रणजंग पाण्डे | birth_name = | birth_date = सन् १७८९ | baptism_date = | birth_place = [[काठमाडौँ]] | disappeared_date = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | disappeared_place = | disappeared_status = | death_date = सन् १८४३ अप्रिल १४ | death_place = [[काठमाडौँ]] | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | nationality = नेपाली | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = | notable_works = | style = | home_town = | salary = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- {{height|m=}} --> | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | television = | title = मुख्तियार काजी | term = सन् १८३७ देखि १८३७ |term2 = सन् १८३९ देखि १८४० | predecessor = [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]] | successor = [[रङ्गनाथ पौडेल]] | predecessor2 = [[पुष्कर शाह]] | successor2 = [[फत्तेजङ्ग शाह]] | party = | movement = | opponents = | boards = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --> | denomination = <!-- Denomination should be supported with a citation from a reliable source --> | criminal_charge = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = | partner = <!-- unmarried life partner; use ''Name (1950–present)'' --> | children = बदरजङ्ग, टेकजङ्ग, समरजङ्ग, शम्शेरजङ्ग | father = [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]] | relatives = दाजु [[रणदल पाँडे|रणदल पाण्डे]] | callsign = | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | website = <!-- {{URL|Example.com}} --> | footnotes = | box_width = }} [[File:Rana Jang Pande.jpg|thumb|]] '''रणजंग पाँडे''' वि. सं. १८९४ साउनमा [[मुख्तियार]] (प्रधानमन्त्री) [[भीमसेन थापा|भिमसेन थापा]]लाई पदच्युत गरिएपछि मुलुकको केन्द्रीय राजनीतिमा पकड बनाउन सफल भएका थिए। मुलुकको मुख्तियारी [[पण्डित]] [[रङ्गनाथ पौडेल]]ले पाएका भएपनि उनको अधिकार क्षेत्र मुलुकी बन्दोवस्त र परराष्ट्र विभागमा मात्र सिमित थियो। रणजंग पाँडेले त्यसबेला जंगी विभागको जिम्मेवारी पाएका थिए। त्यसपछि तत्कालीन राजा राजेन्द्रको निर्देशन अनुसार उनको जफत भएको पारिवारिक जमीन फर्काइयो र उनका दाजु [[रणदल पाँडे]]लाई काजी बनाएर पाल्पा पठाइएको थियो। ==वृत्ती == ===मुख्यमन्त्री === वि. सं. १९९५ भाद्रमा रंगनाथ पण्डितले राजीनामा दिएपछि चौतारीया [[पुष्कर शाह]]लाई मुख्तियारी दिइयो र सोही वर्षको पुस महिनामा रणजंग पाँडे मुख्यमन्त्री बनाइए। ===मुख्तियार=== तत्कालीन जेठी रानी [[साम्राज्य लक्ष्मी देवी|साम्राज्य लक्ष्मी]]को दबाबका कारण वि. सं. १८९७ साल माघ (इसं १८४० फेब्रुअरी १४)मा राजा [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजेन्द्रविक्रम शाह]]ले उनलाई मुख्तियार नियुक्त गरे। भीमसेन थापाको पतन पछि [[रणजंङ पाँडे|रणजङ पाण्डे]] सैनिक प्रमुखको पदमा बसे । नेपालमा कम्पनी अङ्ग्रेज फिरङ्गी विरोधी धारणा खूब बढ्यो । त्यही बेला सोमेश्वर किल्ला गौँडा कुरेका नेपाली सिपाहीहरू बडो अधैर्यसाथ बृटिश भारत अधीनका रामनगरका ९१ गाउँहरू लुट गरी फर्के।<ref name="नेपालको तथ्य इतिहास">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२१५|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> रणजङ पाँडे नै सैनिक प्रमुखको पदमा बसेका हुनाले श्री ५ राजेन्द्रले बृटिश भारतीयको दबाबमा रणजङको भरदारी खारेज गराए।<ref>{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=२१६|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> वि.सं. १८९८ साल कात्तिक (इसं १८४० नोभेम्बर १)मा उनलाई सो पदबाट हटाइयो।<ref name="AN">प्राचिन नेपाल (पृष्ठ-३२ ), बैसाख २०६३, पुरातत्व विभाग</ref> वि.सं. १९०० वेशाख ६ मा रणबम पाँडे , करवीर पाँडे , रणदल पाँडे लगायत पांच जना पाँडेहरूलाई काठमाडौँमा काटियो र त्यही ह्दयविदारक दृश्य काजी रणजंग पाँडेले देख्नासाथ तत्काल उनको ह्दयगति वन्द भई मृत्यु भयो । ==पतन== === साम्राज्यलक्ष्मीको मृत्यु === १८९९ भदौमा हेटौंडामा जेठी महारानी [[साम्राज्य लक्ष्मी देवी|साम्राज्यलक्ष्मी]]को मृत्यु भयो। उनको अक्स्मात मृत्युपछि उनको कृपापात्र भएको पाण्डे गुट अनाथ जस्तै भयो। जेठी महारानीको मृत्युपछि कान्छी महारानीका मनमा अर्कै पापमति पलाउन थाल्यो। उनी युवराज सुरेन्द्रलाई हटाएर आफ्ना छोरा रणेन्द्रलाई राजा बनाउन चाहन्थे। उनले दरबारिया भारदार र कर्मचारी, जंगी र निजामतीका मानिसलाई बिस्तारै आफ्नो गुटमा सामेल गर्न थालिन्।बुनी भित्र भित्र थापा गुट प्रति कृपाभाव राख्तथिन्। उनको अध्ययनमा माथवरसिंह थापा नै त्यस प्रकारको योग्य व्यक्ति थिए। ===माथवर सिंह थापाको आगमन=== राजा राजेन्द्रकी कान्छी रानी लक्ष्मीदेवीले भारतको सिमलामा निर्वासित जीवन बिताइरहेका [[माथवरसिंह थापा|माथवर्सिंह थापा]]लाई बोलाउने निर्णय गरिन्। र विसं १९०० वैशाख ६ मा माथवर सिंह थापा काठमाडौंमा उत्रिए। राजधानी काठमाडौंमा उत्रिए पछि "सबैभन्दा पहिले मेरो [[थापा वंश|थापा परिवार]] माथी लागेको विष मुद्धाको कलङ्कलाई नपखाली म आफ्नो घर पस्दिनँ।" भनी काठमाडौं सहरको पुछारमा रहेको एक सत्तलमा मुकाम गरि बसिरहे। ===विषमुद्दा === दुई महिना जति पछि [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा राजेन्द्र]] र महारानी [[राज्यलक्ष्मी देवी|राज्य लक्ष्मी]] दुवैको सल्लाह अनुसार राजधानी काठमाडौं मा भारदारी बैठक पुनः डाकियो र [[थापा वंश|थापा परिवार]] माथी लागेको पुरानो विषमुद्दाको सम्बन्धमा पुनर्विचार गर्ने भन्ने एउटा नाटकको पनि मञ्चन भयो।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=१३०|date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> राजा र रानी दुवैको उपस्थितमा भएको यस भारदारीसभाले थापा परिवारलाई निर्दोष ठहर्याइदियो, पहिले पेस भएका सबै कागजात जाली ठहरिए र मुद्दाको जितापत्रका साथै जफत भएका आफ्ना घरजग्गा पनि सबै यिनीहरूले फिर्ता पाए। भीमसेन थापामाथि लागेको कीर्ते मुद्दा दोहोर्‍याई रणजङ, रणदल, रणबम, करवीर, इन्द्रवीर पाण्डे र कनकसिंह महत लगायतका ३२ जनालाई ४७दिनसम्म खानतलासी गरी छानबिन गरियो। तदनुसार ८ जनालाई ज्यान सजाय, १ जना मुडिए, १ को नाक काटियो, १ को जिब्रो झिकियो, १ लाई ३००० सजाय र १ लाई दरबार प्रवेश निषेध गर्नुका साथै सर्वस्वहरण भयो। निर्वासनमा पर्नेमा ४० जना भन्दा धेरै भए। ===काला पाँडेको दमन === यस मुद्दामा [[पाँडे वंश|काला पाँडे]]हरू नै कसुरदार मानिए र जनरल भिमसेन थापा लाई आत्महत्या गर्न विवश तुल्याउने पनि यिनिहरू नै ठहरिन आए। पाँडे परिवारका [[कुलराज पाँडे]], [[करवीर पाँडे]] , [[रणदल पाँडे]] तथा दलबहादुर पाँडे र यिनीहरूकै पक्षका [[रणबम थापा]] समेत पहिले नै कैद थिए। अनेकौं अफिसर थापा परिवार मानिई बिना अपराध खोसिए। 'न्याय' को यस नाटक मञ्चनमा थापा तथा पाँडे गुट दुवै तर्फबाट तटस्थ रहँदै आएका चौतारा [[फत्तेजङ्ग शाह|फत्यजङ शाह]] आदि अन्य भाइ भारदार पनि रानी राज्यलक्ष्मीका डरले गर्दा चुपचाप जितापत्रको यस फैसलालाई समर्थन गर्न विवश थिए। यसै भारदारीसभामा जनरल [[माथवरसिंह थापा]]ले लेखाएर ल्याएको जितापत्रको फैसलामा राजा राजेन्द्र तथा सभामा उपस्थित अन्य सबै भारदारले वि.सं १९०० आषाढ ३१ मा आआफ्ना सहमतिका छाप बाध्यतापूर्वक लगाइदिए। ===हत्या=== आफ्नै मानसिक कमजोरीले गर्दा जनरल भीमसेन थापाले आत्महत्या गरेका थिए। यसमा खास दोष कसैको थिएन।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]] |author=[[बाबुराम आचार्य]] |page=१३१|date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स |isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> तर "अपराध अनुसारको सजाय गर्ने" निहुँ मा माथवर्सिंह थापाले पाँडे खलकको दमन गरे। करवीर पाँडे, रणदल पाँडे, कुलराज पाँडे, रणबम थापा तथा कनकसिंह बस्नेत आदि थापा बिरोधी भारदार एवम् यिनका परिवारलाई पनि यसै दिन मसानघाट लगी कटाइयो। यिनका परिवारका दुई वर्षका अबोध बालकहरूसम्मले पनि वचन पाएनन्। विक्षिप्त भएर रोगशैय्यामा सुतिरहेका भूतपूर्व काजी रणजङ्ग पाँडेलाई पनि निर्दयतापूर्वक बेरुप गराई काठमाडौं सहरका गल्लीगल्लीमा घुमाएर अन्त्यमा विष खुवाई मराइयो।<ref>{{cite book|title=[[अब यस्तो कहिल्यै नहोस्]]|author=[[बाबुराम आचार्य]]|page=१३१|date=माघ २०७५ |publisher=फाइनप्रिन्ट बुक्स|isbn=978-9937-665-40-7|url=}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:विशाल नेपाल]] [[श्रेणी:नेपालको एकीकरणकाल]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:१९औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] {{stub}} lvfserowcoin6d6piuvj0d947qo43x0 0 63865 1364752 1361511 2026-07-05T02:14:29Z पर्वत सुवेदी 31224 पर्वत सुवेदी ले [[सतिदेवी]] मा पुनर्निर्देश नछोडि त्यसलाई [[सती (देवी)]] मा सारेको हो 1361511 wikitext text/x-wiki {{Merge|सती (देवी)}} {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | Image = File:Sati shiva bishnu.jpg | Name = सती | Caption = सतीको लाश बोकेर हिडेका [[शिव]] | Devanagari = सती | Sanskrit_Transliteration = Satī | Tamil_script = | Script_name = <!--Enter name of local script used--> | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | Affiliation = [[देवी]] | Goddess_of = | Abode = [[कैलाश पर्वत]] | Consort = [[शिव]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] 2y3cpd981v0awxtwc5ghrwsbp023b9h 1364753 1364752 2026-07-05T02:15:05Z पर्वत सुवेदी 31224 /* */ 1364753 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | Image = File:Sati shiva bishnu.jpg | Name = सती | Caption = सतीको लाश बोकेर हिडेका [[शिव]] | Devanagari = सती | Sanskrit_Transliteration = Satī | Tamil_script = | Script_name = <!--Enter name of local script used--> | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | Affiliation = [[देवी]] | Goddess_of = | Abode = [[कैलाश पर्वत]] | Consort = [[शिव]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] oyx5jsvgato1lket90u4jk94hgmj0k2 1364754 1364753 2026-07-05T02:15:40Z पर्वत सुवेदी 31224 पर्वत सुवेदीद्वारा [[सती (देवी)]] पृष्ठलाई [[सतिदेवी]]मा सारियो 1364753 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | Image = File:Sati shiva bishnu.jpg | Name = सती | Caption = सतीको लाश बोकेर हिडेका [[शिव]] | Devanagari = सती | Sanskrit_Transliteration = Satī | Tamil_script = | Script_name = <!--Enter name of local script used--> | Script = <!--Enter the name of the deity in the local script used --> | Affiliation = [[देवी]] | Goddess_of = | Abode = [[कैलाश पर्वत]] | Consort = [[शिव]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] oyx5jsvgato1lket90u4jk94hgmj0k2 1364771 1364754 2026-07-05T05:41:44Z ~2026-38184-13 79655 1364771 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = Shiva mourns Sati, 19th-century [[Kalighat painting]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = [[Kailasha]] | deity_of = Marital Felicity and Longevity | mother = [[Prasuti]] | father = [[Daksha]] | consort = [[Shiva]] | other_names = Dakshayani, Dakshakanya | texts = [[Puranas]], [[Kumarasambhavam]], [[Tantra]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] 0wyi3sdeo3on0uigwbpr0lnvxvwvr34 1364774 1364771 2026-07-05T05:44:42Z ~2026-38184-13 79655 1364774 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = Shiva mourns Sati, 19th-century [[Kalighat painting]]शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = [[Kailasha]] | deity_of = Marital Felicity and Longevity | mother = [[Prasuti]] | father = [[Daksha]] | consort = [[Shiva]] | other_names = Dakshayani, Dakshakanya | texts = [[Puranas]], [[Kumarasambhavam]], [[Tantra]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] m8i7o36p84gtf7nxc6xxk3cvr2olfl2 1364775 1364774 2026-07-05T05:45:10Z ~2026-38184-13 79655 1364775 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = [[Kailasha]] | deity_of = Marital Felicity and Longevity | mother = [[Prasuti]] | father = [[Daksha]] | consort = [[Shiva]] | other_names = Dakshayani, Dakshakanya | texts = [[Puranas]], [[Kumarasambhavam]], [[Tantra]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] b1ekl7bxk9hrmzrlio5up3ik9yxv3hg 1364777 1364775 2026-07-05T05:46:33Z ~2026-38184-13 79655 1364777 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = [[Kailasha]] | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = [[Prasuti]] | father = [[Daksha]] | consort = [[Shiva]] | other_names = Dakshayani, Dakshakanya | texts = [[Puranas]], [[Kumarasambhavam]], [[Tantra]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] bhx6zqav23upeu6ifh0ikmtqtnicq9j 1364780 1364777 2026-07-05T05:48:20Z ~2026-38184-13 79655 1364780 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = [[Kailasha]] | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = [[Prasuti]] | father = [[Daksha]] | consort = [[Shiva]] | other_names = दक्षयणी, दक्षकन्या | texts = [[Puranas]], [[Kumarasambhavam]], [[Tantra]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] to01k0iksa0s7lbm214or2n9acrmolb 1364781 1364780 2026-07-05T05:50:09Z ~2026-38184-13 79655 1364781 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = कैलाश | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = [[Prasuti]] | father = [[Daksha]] | consort = [[Shiva]] | other_names = दक्षयणी, दक्षकन्या | texts = [[Puranas]], [[Kumarasambhavam]], [[Tantra]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] r4smoawmcaxaoqvb31qi3y3sd34t3cv 1364783 1364781 2026-07-05T05:52:00Z ~2026-38184-13 79655 1364783 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = कैलाश | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = प्रसुति | father = दक्षा | consort = [[Shiva]] | other_names = दक्षयणी, दक्षकन्या | texts = [[Puranas]], [[Kumarasambhavam]], [[Tantra]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] d5j5qikll8xx34cybkf1mllh874ou40 1364787 1364783 2026-07-05T05:53:29Z ~2026-38184-13 79655 1364787 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = कैलाश | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = प्रसुति | father = दक्षा | consort = [[Shiva]] | other_names = दक्षयणी, दक्षकन्या | texts = [[पुराण]], [[Kumarasambhavam]], [[Tantra]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] 0aoggkue2qloq3oya80q9f9vjajfbuh 1364788 1364787 2026-07-05T05:54:18Z ~2026-38184-13 79655 1364788 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = कैलाश | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = प्रसुति | father = दक्षा | consort = [[Shiva]] | other_names = दक्षयणी, दक्षकन्या | texts = [[पुराण]], [[कुमारसम्भवम्]], [[Tantra]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] pc5b0twvykjw7r3zi3hpsdl2g4g64bk 1364790 1364788 2026-07-05T05:55:19Z ~2026-38184-13 79655 1364790 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = कैलाश | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = प्रसुति | father = दक्षा | consort = [[Shiva]] | other_names = दक्षयणी, दक्षकन्या | texts = [[पुराण]], [[कुमारसम्भवम्]], [[तन्त्र]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] rywze0d7f1ri0d74bn4sujat2o54oco 1364793 1364790 2026-07-05T05:56:20Z ~2026-38184-13 79655 1364793 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[Devi]] | abode = कैलाश | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = प्रसुति | father = दक्षा | consort = [[शिव]] | other_names = दक्षयणी, दक्षकन्या | texts = [[पुराण]], [[कुमारसम्भवम्]], [[तन्त्र]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] avbds2s800tjfwdoy242dizubwf19bo 1364796 1364793 2026-07-05T05:57:49Z ~2026-38184-13 79655 1364796 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिन्दू | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[देवी (हिन्दु धर्म)|देवी]] | abode = कैलाश | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = प्रसुति | father = दक्षा | consort = [[शिव]] | other_names = दक्षयणी, दक्षकन्या | texts = [[पुराण]], [[कुमारसम्भवम्]], [[तन्त्र]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] qrqenze9wwqdbtzkc6fcetkzxkp77s5 1364797 1364796 2026-07-05T05:58:33Z ~2026-38184-13 79655 1364797 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिन्दु | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[देवी (हिन्दु धर्म)|देवी]] | abode = कैलाश | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = प्रसुति | father = दक्षा | consort = [[शिव]] | other_names = दक्षयणी, दक्षकन्या | texts = [[पुराण]], [[कुमारसम्भवम्]], [[तन्त्र]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] hn7syargcyaot0n74ps227916r6y45u 1364798 1364797 2026-07-05T05:59:36Z ~2026-38184-13 79655 1364798 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिन्दु | image = File:Kalighat_Shiva_mourns_Sati.jpg | name = सती | caption = शिव सतीप्रति शोक व्यक्त गर्दै, १९ औं शताब्दीको [[कालीघाट चित्रकला]] | Devanagari = सती | Sanskrit_transliteration = Satī | affiliation = [[देवी (हिन्दु धर्म)|देवी]] | abode = कैलाश | deity_of = वैवाहिक आनन्द र दीर्घायु | mother = प्रसुति | father = [[दक्ष प्रजापति]] | consort = [[शिव]] | other_names = दक्षयणी, दक्षकन्या | texts = [[पुराण]], [[कुमारसम्भवम्]], [[तन्त्र]] }} '''सतिदेवी''' [[शिव|भगवान शिव]]की पत्नी हुन्। [[सत्य युग]]मा [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापती]]की छोरी सतिदेवी [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई '''दक्षयणी''' भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ [[स्वस्थानी व्रत|स्वस्थानी व्रत कथा]] लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई [[शिव]]की पूर्व पत्नी भनिन्छ। [[दक्ष प्रजापति]]की कन्याको नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द [[शक्ति]] नामको अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको अर्को नाम नैं सती हो। ==जन्म== सतिदेवीको जन्म [[सत्य युग]]मा [[ब्रह्मा|ब्रह्माजी]]का मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो। ==विवाह== [[File:Kubera and his wife presenting gifts to sat.jpg|thumb|250px|कुबेर तथा कुबेरकी पत्नी सतिदेवीलाई बिवाहको उपहार दिंदै]] सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई [[भाङ]], [[चरेस (लागुपदार्थ)|चरस]]को अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह [[विष्णु|भगवान विष्णु]]सँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने [[सर्प]]को गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==मृत्यु== एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> ==दक्ष यज्ञामा ताण्डव== [[File:Virabhadra Daksha.jpg|250px|thumb|विरभद्र र दक्ष]] यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप [[वीरभद्र]] उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर [[शिव ताण्डव|ताण्डव]] नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा [[बोका]]को शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। <ref name= "स्वस्थानी"/> दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।<ref name= "स्वस्थानी"/> ==सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू== [[File:Dakshayani.jpg|250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको]] भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका [[शक्तिपीठ|सिद्धपीठ]], देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्।<ref name = "स्वस्थानी"> श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> {| class="wikitable" |- !क्र.सं. !!सिद्धपीठको नाम !!पतन भएको अङ्ग !!शक्ती !!शिव !!योगीनी |- |१ |[[नेपाल]] |गुह्य |[[गुह्यश्वरी]] |शिद्धेश्वर |चंद्रघण्टा |- |२ |[[बनारस|वाराणसी]] |शिर |[[विशालाक्षी]] |विश्वेश्वर |शंकटा |- |३ |[[कामरूप]] |छाती |[[कामाक्षा]] |चक्रधरेश्वर |कीर्ती |- |४ |[[पौरबन्ध]] |दायाँ कुम |[[दुर्गा|अम्बिका]] |धनेश्वर |चन्द्रवेगा |- |५ |[[कश्मिर]] |जिब्रो |[[शारदा]] |श्रमधारेश्वर |घोरघण्टा |- |६ |[[कान्यकुब्ज]] |छाला |[[सफला]] |दुग्धेश्वर |झंकेश्वरी |- |७ |[[पूर्णागिरी]] |बायाँ कान |[[पूर्णा]] |चन्द्रेश्वर |कपाल कुण्डला |- |८ |[[अस्तातक]] |दायाँ हात |[[कर्तेश्वरी]] |निद्रापतेश्वर |एकाक्षी |- |९ |[[चामुण्डाचल]] |बाहु |[[चामुण्डा]] |इच्छावीरुकेश्वर |पुकम्बी |- |१० |[[एकावीर]] |बायाँ हात |[[सिद्धेश्वरी]] |दुग्धेश्वर |सिद्धा |- |११ |[[कामरोष्ठ]] |घाँटी |[[कामिनी]] |महाकालेश्वर | |- |१२ |[[त्रीश्वेत]] |मलद्वार| |[[महाकालेश्वरी]] |त्रीपुरेश्वर |विकटदंता |- |१३ |[[कैलाश]] |दायाँ पाउ |[[पार्वती]] |विशम्भरेश्वर |अम्बिका| |- |१४ |[[भृगुक्षेत्र]] |माथिल्ला दाँत |[[शारदा]] |सत्यश्वर |ब्रह्मदाहा |- |१५ |[[चन्द्रपुर]] |दायाँ नेत्र |[[चन्द्रा]] |प्रकाशेश्वर |सिद्धा |- |१६ |[[केदारनाथ]] |बायाँ हात |[[केदासेश्वरी]] |कोटेश्वर |चामुण्डा |- |१७ |[[शिरस्थान|श्रीपिठ]] |तालु |[[कमला]] |कमलेश्वर |भद्रा |- |१८ |[[एकावीर]] |नाभी |[[एकवीरा]] |हाटकेश्वर |गोरक्षा |- |१९ |[[जालंधर]] |तल्लो ओठ |[[जालपा]] |पिचाशेश्वर |ज्वालामुखी |- |२० |[[कुशलान्तक]] |केश |क्षिरेश्वर |भूतघण्टा | |- |२१ |[[बडिमालिका|मल्लवी]] |बायाँ पैतला |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |भुपालेश्वर |कराला |- |२२ |[[देवकोट]] |बायाँ घुँडा |[[भद्राक्षी]] |मातेश्वर |ललिता |- |२३ |[[गोकर्ण]] |बायाँ कान |[[भैरवी]] |योगेश्वर |एकजंघा |- |२४ |[[अट्टाहस]] |तल्लो दाँत |[[भ्रामरी]] |शतभुतेश्वर |शंखधरा |- |२५ |[[मातुलेश्वर]] |दायाँ स्तन |[[योगेश्वरी]] |बुधराधेश्वर |पिंगला |- |२६ |[[विश्वपीठ]] |बायाँ स्तन |[[भुवनेश्वरी]] |कृष्णवर्णेश्वर |भुवना |- |२७ |[[रजगृह]] |दायाँ कुहुना |[[राजगृहेश्वरी]] |हरेश्वर |उल्कामुखी |- |२८ |[[कोल्हापुर]] |उदर |[[महालक्ष्मी]] |श्मशानेश्वर |नन्दा |- |२९ |[[महापन्थ]] |बायाँ कुहुनो |[[प्रचण्ड चण्डिका]] |विश्वामित्रेश्वर |रेणुका |- |३० |[[एकापुर]] |दायाँ घुँडा |[[साधुक्षी]] |उन्मत्तेश्वर |संकुपा |- |३१ |[[ॐकार]] |माथिल्लो ओठ |[[मातृका]] |सन्तानेश्वर |पूर्णोदया |- |३२ |[[उज्जैन]] |रगतको डल्लो |[[महाकाली अञ्चल|महाकाली]] |झंकरेश्वर |ललज्जिव्हा |- |३३ |[[जयन्तिपुर]] |कलेजो |[[जयन्ती]] |कल्पेश्वर |खेचरा |- |३४ |[[चरित्रपुर]] |दायाँ करङ |[[सर्वेश्वरी]] |वायव्यश्वर |चित्रवर्णा |- |३५ |[[क्षिरीकापुर]] |भुँडी |[[युगधारा]] |सहस्त्रनेत्रेश्वर |कलंका |- |३६ |[[हस्तिनापुर]] |दायाँ कुम |[[चण्डेश्वरी]] |मुसुखारेश्वर |कोटराक्षी |- |३७ |[[उड्डियन]] |शिर |[[चित्रकला]] |यज्ञश्वर |पिंगलाक्षी |- |३८ |[[विश्वपीठ]] |मृगौला |[[झंकेश्वरी]] |कुण्डलेश्वर |झंकाली |- |३९ |[[प्रयाग]] |फोक्सो |[[सुन्दरी (साहित्यिक पत्रिका)|सुन्दरी]] |महिदेवेश्वर |सिंहजंघा |- |४० |[[हरिद्वार|मायापुर]] |फियो |[[मायादेवी]] |तपस्यश्वर |चञ्चला |- |४१ |[[बडिमालिका|मल्लगिरी]] |बायाँ कुम |[[मालिका देवी|मल्लिका]] |उत्पन्नेश्वर |कोकुरा |- |४२ |[[मलयागिरी]] |आसन |[[वज्रेश्वरी]] |जागेश्वर |कोमला |- |४३ |[[मेरुगिरी]] |शुचिस्थान |[[पूर्णा]] |जिव्हापतेश्वर |कपालिनी |- |४४ |[[सेनापीठ]] |मुकुट |[[उमा]] |कामेश्वर |अष्टवक्रा |- |४५ |[[महेन्द्रपिठ]] |दायाँ तिघ्रा |[[इन्द्राणी]] |तारकेश्वर |उर्ध्वगमीनी |- |४६ |[[हिरण्यपुर]] |सुतस्थान |[[नवरत्नेश्वरी]] |नारदेश्वर |त्रिपुरेन्द्रा |- |४७ |[[वानरपुर]] |बायाँ तिघ्रा |[[कामेश्वरी]] |वेदान्तेश्वर |भेरुण्डा |- |४८ |[[लक्ष्मीपुर, इलाम|महालक्ष्मीपुर]] |बायाँ करङ |[[कमलाक्षी]] |त्रिकुटेश्वर |दिगम्बरा |- |४९ |[[उद्यान]] |कमरको हाड |[[त्रिपुरासुन्दरी]] |भैरवेश्वर |सुशंकोदरा |- |५० |[[छायाक्षेत्र]] |बाँँकीरहेका सबै अंग |[[छत्रेश्वरी]] |पिचासेश्वर |सुसुकोदरा |- |} यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। <ref>देवी भागवत पुराण</ref> ==सतिको पूनर्जन्म== महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा [[पार्वती]]को रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका [[गणेश]] र [[कार्तिकेय]] नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाहिरिय लिङ्कहरू== {{हिन्दू धर्म}} {{Commonscat|Sati Devi}} [[श्रेणी:पौराणिक पात्र]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीहरू]] 8v734z23uup9sr869kxi2lpxh3odqkr 0 72688 1364817 1348580 2026-07-05T06:39:17Z ~2026-38184-13 79655 1364817 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = भारतीय | native_name = {{nobold|भारतीय}} | image = Flag of India.svg | image_caption = भारतको झन्डा | population = ~1.4 अर्ब (२०२३ अनुमान) | regions = [[भारत]] (मुख्यतः) <br> साथै [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[संयुक्त अधिराज्य]], [[क्यानडा]], [[अस्ट्रेलिया|अष्ट्रेलिया]], [[युरोप]], [[मध्यपूर्व]], [[मलेसिया]], [[सिङ्गापुर]] आदि | languages = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]], [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], तथा अन्य [[भारतका भाषा|भारतीय भाषाहरू]] | religions = मुख्यतः [[हिन्दु धर्म]], साथै [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]], [[क्रिश्चियनिटी]], [[सिख धर्म]], [[बौद्ध धर्म]], [[जैन धर्म]], [[पारसी धर्म]] | related = [[दक्षिण एसियालीहरू]], [[भारतीय प्रवासी]] }} '''भारतीय''' भन्नाले भारतको नागरिक अथवा भारतमा उत्पादित वस्तुलाई जानिन्छ। जस्तो प्रकारले भारतीय मान्छे, भारतीय सामान, भारतीय मुद्रा, भारतीय खाद्यान्न। यहाँ ''भारते भव'' (भारतमा हुने) भन्ने अवधारणा अनुरूप "भारतीय" शब्द [[संस्कृत]] व्याकरण अनुसार तद्धित प्रत्यय "ईय" प्रयोग गरेर बनेको हो। == भारतीय नागरिकहरूको अधिकार == भारतीय नागरिकहरूलाई [[भारतीय संविधान]] अन्तर्गत विभिन्न मौलिक अधिकार (Fundamental Rights) प्रदान गरिएको छ। यी अधिकारहरू [[भारतीय संविधानको भाग ३]] मा उल्लेख छन्, जसले नागरिकहरूको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, समानता, र न्यायको प्रत्याभूति गर्छ। === मौलिक अधिकारहरू === भारतीय संविधानले नागरिकहरूलाई निम्न छ प्रकारका मौलिक अधिकारहरू प्रदान गर्दछ: '''समानताको अधिकार (Right to Equality) - अनुच्छेद १४-१८''' * सबै नागरिकहरू कानुनको दृष्टोलीा समान छन्। * जात, धर्म, लिंग, जन्मस्थान आदिका आधारमा कुनै भेदभाव गरिँदैन। * छुवाछूत उन्मूलन गरिएको छ। * सार्वजनिक रोजगार र सेवाहरूमा समान अवसर प्रदान गरिन्छ। '''स्वतन्त्रताको अधिकार (Right to Freedom) - अनुच्छेद १९-२२''' * विचार, अभिव्यक्ति, विश्वास, आन्दोलन, र बसोबासको स्वतन्त्रता। * प्रेस तथा सञ्चारको स्वतन्त्रता। * कुनै पनि कानुनी व्यवसाय वा रोजगारी गर्न पाउने अधिकार। * गिरफ्तारी वा अवैध हिरासतविरुद्ध संरक्षण। '''शोषणविरुद्धको अधिकार (Right Against Exploitation) - अनुच्छेद २३-२४''' * कुनै पनि प्रकारको जबरजस्ती श्रम (Bonded Labor) प्रतिबन्धित छ। * बालश्रम (१४ वर्ष मुनिका बालबालिकालाई जोखिमयुक्त उद्योगमा काम लगाउन) निषेध छ। '''धार्मिक स्वतन्त्रताको अधिकार (Right to Freedom of Religion) - अनुच्छेद २५-२८''' * कुनै पनि धर्म अपनाउने, अभ्यास गर्ने र प्रचार गर्ने स्वतन्त्रता। * कुनै पनि नागरिकलाई आफ्नो धर्म पालना गर्न वा परिवर्तन गर्न बाध्य पार्न पाइँदैन। * राज्य धार्मिक आधारमा भेदभाव गर्न सक्दैन। '''संस्कृति तथा शिक्षासम्बन्धी अधिकार (Cultural and Educational Rights) - अनुच्छेद २९-३०''' * सबै जाति, समुदाय, भाषाका मानिसहरूलाई आफ्नो भाषा, संस्कृति संरक्षण गर्ने अधिकार। * अल्पसङ्ख्यक समूहहरूलाई आफ्नो शैक्षिक संस्था स्थापना गर्न र सञ्चालन गर्ने स्वतन्त्रता। '''संवैधानिक उपचारको अधिकार (Right to Constitutional Remedies) - अनुच्छेद ३२''' * नागरिकका मौलिक अधिकारहरू उल्लङ्घन भएमा सर्वोच्च अदालत र उच्च अदालतमा मुद्दा दायर गर्न सकिने। * '''[[हाबियस कोर्पस]], [[म्यान्डेमस]], [[प्रोहिबिसन]], [[क्वो वारान्टो]], [[सर्टियोरारी]]''' जस्ता संवैधानिक रिटहरू जारी गर्न सकिने। === अन्य महत्त्वपूर्ण अधिकारहरू === यसबाहेक, भारतीय नागरिकहरूलाई अन्य विभिन्न अधिकारहरू पनि प्राप्त छन्: * '''मतदानको अधिकार (Right to Vote)''' – १८ वर्ष उमेर पूरा भएका नागरिकहरूले चुनावमा भाग लिन पाउँछन्। * '''सम्पत्तिको अधिकार (Right to Property)''' – संविधान संशोधनपछि यो अब मौलिक अधिकार होइन तर कानुनी अधिकारका रूपमा उपलब्ध छ। * '''सूचनाको अधिकार (Right to Information - RTI Act 2005)''' – नागरिकहरूलाई सरकारसँग सूचना प्राप्त गर्ने अधिकार। * '''शिक्षाको अधिकार (Right to Education - RTE Act 2009)''' – ६ देखि १४ वर्ष उमेरसम्मका बालबालिकाहरूलाई नि:शुल्क शिक्षा। == भारतीय राजनीति == [[भारत]] एक लोकतान्त्रिक गणराज्य हो, जहाँ '''राष्ट्रपति''' राष्ट्र प्रमुख र '''प्रधानमन्त्री''' सरकार प्रमुख हुन्छन्। भारतको राजनीतिक संरचना [[संविधान]]द्वारा निर्देशित हुन्छ, जुन १९५० जनवरी २६ मा लागु गरिएको थियो।<ref name="g891">{{cite web | last=Centre | first=National Informatics | title=Digital Sansad | website=Digital Sansad | date=12 December 2022 | url=https://sansad.in/ls/hi/about/introduction | access-date=26 February 2025}}</ref> === शासन प्रणाली === भारतमा [[संसदीय व्यवस्था|संसदीय प्रणाली]] अनुसार '''त्रिस्तरीय सरकार''' व्यवस्था छ: # '''केन्द्र सरकार''' – [[राष्ट्रपति]] (औपचारिक प्रमुख) र [[प्रधानमन्त्री]] (कार्यकारी प्रमुख) # '''राज्य सरकार''' – मुख्यमन्त्री र राज्यपाल # '''स्थानीय सरकार''' – नगरपालिका, पंचायत, ग्रामसभा आदि === राष्ट्रपति === [[भारतको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] भारतको औपचारिक राष्ट्रप्रमुख हुन्। राष्ट्रपति प्रत्यक्ष निर्वाचित नहुने भए पनि निर्वाचन मण्डलद्वारा चुनिन्छन्। '''वर्तमान राष्ट्रपति''': [[द्रौपदी मुर्मु]] (२०२२ देखि) === प्रधानमन्त्री === प्रधानमन्त्री भारतको कार्यकारी प्रमुख हुन्, जो संसदमा बहुमत प्राप्त दलका नेता हुन्छन्। प्रधानमन्त्रीले मन्त्रीपरिषद्को नेतृत्व गर्छन् र प्रशासनिक निर्णयहरू लिन्छन्। '''वर्तमान प्रधानमन्त्री''': [[नरेन्द्र मोदी]] (२०१४ देखि) === संसद === भारतको [[संसद]] दुई सदनयुक्त ('''द्विसदनीय''') व्यवस्था रहेको छ: * '''[[लोक सभा|लोकसभा]]''' (जनताको सभा) – प्रत्यक्ष निर्वाचित सदस्यहरू * '''[[राज्‍य सभा|राज्यसभा]]''' (प्रदेशहरूको सभा) – अप्रत्यक्ष रूपमा निर्वाचित सदस्यहरू लोकसभा सदस्यहरूलाई पाँच वर्षको कार्यकालका लागि निर्वाचित गरिन्छ। राज्यसभाका सदस्यहरूको कार्यकाल ६ वर्षको हुन्छ, तर प्रत्येक दुई वर्षमा एक-तिहाइ सदस्यहरूको निर्वाचन हुन्छ। == भारतीय अर्थव्यवस्था == भारत विश्वकै तीव्र रूपमा बढ्दै गरेको अर्थतन्त्रहरूमध्ये एक हो। भारतको अर्थव्यवस्था कृषि, उद्योग, सेवा क्षेत्र, र सूचना प्रविधिमा आधारित छ। '''रिजर्भ बैङ्क अफ इन्डिया''' (RBI) अर्थतन्त्रको प्रमुख नियामक संस्था हो। भारत [[विश्व व्यापार सङ्गठन]] (WTO) र [[G20]] का सदस्य हो। == भारतीय मुद्रा == भारतको आधिकारिक मुद्रा '''भारतीय रुपैया (₹)''' हो, जुन '''रिजर्भ बैङ्क अफ इंडिया''' द्वारा जारी गरिन्छ। भारतीय मुद्रा प्रणाली '''दशमलव आधारित''' छ, जहाँ १ रुपैयामा १०० पैसा हुन्छ। == भारतीय जोडिएका पृष्ठहरू == * [[भारतीय मानक समय]] * [[भारतीय स्टेट बैङ्क|भारतीय स्टेट बैङ्क]] * [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] * [[भारतीय संस्कृति]] * [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] == सन्दर्भ सामग्री == <references /> == बाह्य कडीहरू == * [https://www.india.gov.in/ भारत सरकारको आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.rbi.org.in/ रिजर्भ बैङ्क अफ इन्डिया] cmw7wq1h9evlkcg89q9901eiwvd48et 4 73096 1364802 1280396 2026-07-05T06:04:45Z Bishaldev100 28807 /* जर्मन वा जर्मनेली */ नयाँ खण्ड 1364802 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{चौतारी शिर्षक}}</noinclude> == सुनौला १००० दिन == विकिपिडिया मा 'सुनौला १०००दिन'नामक पृष्ठ रचना गर्नुपर्ने टड्कारो आवश्यकता मैले महसुस गरेको छु । कृपय यसबारेमा बढी जानकारी हुनेले सुरु गर्नुहुन निमन्त्रणा गर्दछु । [[User:Omnathpokh1|Omnathpokh1]] ([[User talk:Omnathpokh1|कुरा गर्ने]]) १६:५१, २ अगस्त २०१५ (युटिसी(UTC)) {{Discussion top}} :: {{done}}- फ्याब्रिकेटरमा == Portal == Hello साथीहरू, Nepali Wikipedia मा Portals बनाउनको लागि हामिले [phabricator.wikimedia.org] मा Portal Namespace को लागि Request गर्नुपर्छ, जुन मैले गरी सकेको छु तर उनीहरू द्वारा Portal लाई नेपालीमा के नाम दिने भनेर सोधिन्छ जुन मलाई थाहा छैन। तपाईँहरूको विचारमा के नाम हुनुपर्छ। कृपया सुझाव दिनुहोला। धन्यवाद Portal: (english meaning) A doorway, entrance, or gate, especially one that is large and imposing. An entrance or a means of entrance: the local library, a portal of knowledge. English = Portal<br/> नेपाली = ?<br/> English = Portal talk<br/> नेपाली = ? वार्तालाप<br/> [[User:Nepaboy|Nepaboy]] ([[User talk:Nepaboy|कुरा गर्ने]]) १३:१८, १६ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) *:{{Ping|Nepaboy}} मेरो विचारमा '''Portal = पोर्टल''' र '''Portal talk = पोर्टल वार्ता''' सही हो । '''धन्यवाद !''' --[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">'''तुल्सी भगत'''</font></font>]] <small>([[User_talk:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">वार्तालाप</font></font>]])</small> १३:३०, १६ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * पोर्टल र पोर्टल वार्ता नै ठीक होला ।[[User:Devraj poudel|Devraj poudel]] ([[User talk:Devraj poudel|कुरा गर्ने]]) ००:५६, १७ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * मेरो विचारमा Portalको अर्थ द्वार वा ढोका लाग्छ --[[User:BRPever|<font color="#FF00FF">B</font><font color="#FF7E00">R</font><font color="#00A300">P</font>]]'''^{<small>[[User talk:BRPever|<font color="#66FF00">'' ever''</font>]]</small>}''' ०४:४३, १७ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * [https://phabricator.wikimedia.org/T130108 bug] {{Discussion bottom}} ==मुख्य पृष्ठमा के तपाईंलाई थाहा छ? ढाँचा सम्बन्धमा== '''नमस्ते सम्पूर्ण सम्पादनकर्ताहरू,'''<br/> [[मुख्य पृष्ठ]]मा रहेको ''के तपाईंलाई थाहा छ?'' ढाँचामा [[Module:Random]]ले गर्दा केही समस्याहरू देखापरेकोले र त्यो ढाँचा कहिले पनि अपडेट नभएकोले केही [[ढाँचा:प्रमुख समाचार]] जस्तै गरौ भने कसो हुन् थियो । सबै जना अ-आफ्ना विचार र मत राखनुहोस् । '''धन्यवाद !''' --[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">'''तुल्सी भगत'''</font></font>]] <small>([[User_talk:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">वार्तालाप</font></font>]])</small> ०८:१६, १८ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * सही कुरा हो म सहमत छु [[User:Devraj poudel|Devraj poudel]] ([[User talk:Devraj poudel|कुरा गर्ने]]) १०:३९, १८ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * [[Module:Random]]लाई अद्यावधिक गर्नु आवश्यक छ । नेपाली विकिपिडियामा रहेको मुख्य पृष्ठलाई यसले असर गर्ने भएकोले मुख्य पृष्ठमा रहेको ''के तपाईंलाई थाहा छ?'' लाई परिवर्तन गर्नु बेस हुन्छ ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ११:४३, १८ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * म [[User:बिप्लब आनन्द|बिप्लब आनन्द ज्यूको]] कुरामा सहमत छु।[[User:Nepaboy|Nepaboy]] ([[User talk:Nepaboy|कुरा गर्ने]]) २०:१४, १८ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) :{{ping|Tulsi Bhagat}}: यो कार्यलाई सम्पन्न गर्नुहोस् ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०२:५०, २० मे २०१६ (युटिसी(UTC)) ::{{Ping|बिप्लब आनन्द}} [[Image:Pictogram voting wait.svg|17px]] गर्दै छु । --[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">'''तुल्सी भगत'''</font></font>]] <small>([[User_talk:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">वार्तालाप</font></font>]])</small> ०७:४०, २० मे २०१६ (युटिसी(UTC)) :{{Done}} --[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">'''तुल्सी भगत'''</font></font>]] <small>([[User_talk:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">वार्तालाप</font></font>]])</small> ०९:०७, २० मे २०१६ (युटिसी(UTC)) :{{Ping|Nirjal stha}}: माथि भएको छलफल हेर्न आग्रह ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०२:४५, १२ जुलाई २०१६ (युटिसी(UTC)) ::{{Ping|बिप्लब आनन्द}}: समन्वयको लागी विपल्व जी लाई धन्यवाद, समुदायको निर्णयमा मेरो पूर्ण सहमति छ । तर तयार भएको पृष्ठ मेटाउनु भन्दा पनि सुधार गर्नु राम्रो हुने हुँदा module:random बाट आएको समस्या तथा सो को सुधारको लागी [[Module talk:Random]] मा छलफलको लागी सबैजनालाई अनुरोध गर्दछु । [[File:Nirjal sign.png|100px| link= user:Nirjal stha]] [[user talk:Nirjal stha|<small>कुरा गर्ने</small>]] ०३:५४, १२ जुलाई २०१६ (युटिसी(UTC)) == प्रमुख लेख == आदरणिय {{ping|Biplab Anand|Tulsi Bhagat|Nirjal stha|Nabin K. Sapkota|Krish Dulal|Ram Prasad Joshee|Ramesh S.Bohara}} ज्यु,<br> नेपाली विकिपिडियाको [[मुख्य पृष्ठ]]मा भएको प्रमुख लेखलाई मासिक रुपमा समसामयिक स्तरिय लेखहरू परिवर्तन हुने गरि व्यवस्था गरिएको छ । त्यसै अनुसार सम्पादक साथीहरूले कुनै एक उत्कृष्ट लेखलाई आवेदन गर्नुहुन्छ । हालै नेपाली विकिपिडियामा एक भन्दा धेरै [[विकिपिडिया:प्रमुख लेख/आवेदनहरू|आवेदनहरू]] आउन थालेको छ, र एउटा लेखलाई मात्र प्रमुख लेख मात्र छनौट गरिने व्यवस्था गरिएको छ । मेरो विचारमा हामिले पनि अङ्ग्रेजी विकिपिडियाको जस्तै प्रमुख लेखको लागि केहि महिना अघिदेखि नै आवेदन गर्नुपर्छ । यदि हामिले यस्तो गर्यौ भने सबै आवेनहरूलाई प्रमुख लेखको लागि छनौट गर्न सकिनेछ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] ^{[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]}<sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> ०३:०२, ३० अक्टोबर २०१६ (युटिसी(UTC)) ::No need of such works here in Nepali wikipedia because of small community. Please concentrate in creating articles and helping wikipedia instead of asking for such new rules and projects.[[Image:Rubik's cube.svg|25px|link=]][[User:I am wikipedian|'''<span style="color:green;">I am <span style="color:blue;">wikipedian</span></span>''']] ^{[[User talk:I am wikipedian|<span style="color:red;">'''Talk'''</span>]]} १३:०१, ३ नोभेम्बर २०१६ (युटिसी(UTC)) ==एक जानकारी== नमस्कार! नेपाली विकिपिडीयामा हाल निकै उत्कृष्ट र सक्रिय सम्पादकहरूको संख्या दिन प्रतिदिन बर्दै छ।भने त्यस्ता सम्पादकहरूको सहयोगले नेपाली विकिको स्तर पनि सकारात्मक तर्फ लम्कि रहेको छ।त्यसैले नेपाली विकिमा त्यस्ता सम्पादकहरूलाई थप सम्पादन कार्यमा जोस,जागर तथा थप उर्जा थप्नका निम्ति उत्कृष्ट सम्पादकहरू छानि सम्पादकहरूको हौसला अभिवृद्धि गराउन आवश्यक छ।मेरो मतलब प्रत्येक वर्ष विभिन्न विधाहरूमा उत्कृष्ट सम्पादकहरू छान्न सकिन्छ । ;जस्तै *उत्कृष्ट वर्ष सम्पादक *उत्कृष्ट वर्ष प्रबन्धक *उत्कृष्ट नयाँ सम्पादक *समय सापेक्ष सम्पादक *आदि। जसले गर्दा सम्पादकहरू विच प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा सम्पादन कार्यमा जोस बढ्ने र नेपाली विकिले नयाँ स्थान प्राप्त गर्ने छ भन्ने मेरो धारणा छ।यसलाई परिक्षणका निम्ति २०७३ सालमा प्रयोग गर्न सक्द छौ।माथि उल्लेखित शिर्षकका निम्ति मुख्य प्रबन्धकहरू बिच आपसी समझदारीमा उत्कृष्ट घोषणा गरे हुन्छ ,नत्र उत्कृष्ट ५ वा ३ सम्पादकको नाम छानि सक्रिय सदस्यहरू मार्फत भोट गराई जसको धेरै भोट छ उसैलाई धोषणा गरे हुन्छ।जसका निम्ति वर्षभरिको योगदान पनि नाम सँगै उल्लेख गराउन सकिन्छ । ;हेक्कारहोस्कि यो हामीले २०७४ सालमा परिक्षण गर्न सक्द छौ। जसका निम्ति चैत १ गते नाम छनोट गरि नयाँ वर्ष तथा २०७४ वैशाख १ घोषणा गर्न सक्द छौ। धन्यवाद ! [[श्रेणी:विकिपिडिया चौतारी]] == [[m:Requests for comment/Global centralnotice for the blockade of the Turkish government]] == Hi, you are invited to participate in the discussion on the proposal to make a banner through [[m: centralnotice]] to inform more people around the world about what the Turkish government has done about Wikipedia, ie all the language versions of Wikipedia are You are obscured, so in Turkey it is impossible to view the * .wikipedia.org site. To hope that the Turkish government will remove the block, it is necessary to raise awareness of this fact around the world because it is important to succeed in this mission because Wikipedia can not be seen in Turkey. With this message also for those interested, I invite him to sign the [[m:Response to 2017 ban in Turkey|Wikimedian appeal]]. If you have any questions or questions do not hesitate to contact me. Thanks best regards. --[[User:Samuele2002|<span style="color:#0080C0;">'''Samuele'''2002</span>]] <small>[[User Talk:Samuele2002|'''<font face="Cursive"><font color="#F50">(Talk!)</font></font>''']]</small> २२:२०, ७ जुन २०१७ (युटिसी(UTC)) ==Citation Hunt अनुवादित भयो== प्रिय विकिपिडियन मित्रहरू, हामीलाई थाह छ साइटेसन (सन्दर्भ) विकिपिडियाको गुणस्तरीयताको लागि अतिआवश्यक बस्तु हो। यसको बढावाको लागि मैले आज [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=citationhunt&language=ne&filter=&action=translate साइटेसन हन्ट] एक्सटेन्सन अनुवाद गरेर सकाएको छु। यस खुसीको खबर यहाँहरू समक्ष राख्न पाउँदा उत्साहित पनि छु। -[[User:सरोज कुमार ढकाल|सरोज(Saroj)]] ([[User talk:सरोज कुमार ढकाल|कुरा गर्ने]]) ०६:१४, २४ अगस्त २०१७ (युटिसी(UTC)) == presenting the project Wikipedia Cultural Diversity Observatory and asking for a vounteer in नेपाली Wikipedia == Hello everyone, My name is Marc Miquel and I am a researcher from Barcelona (Universitat Pompeu Fabra). While I was doing my PhD I studied whether an identity-based motivation could be important for editor participation and I analyzed content representing the editors' cultural context in 40 Wikipedia language editions. Few months later, I propose creating the '''Wikipedia Cultural Diversity Observatory''' in order to raise awareness on Wikipedia’s current state of cultural diversity, providing datasets, visualizations and statistics, and pointing out solutions to improve intercultural coverage. I am presenting this project to a grant and I expect that the site becomes a useful tool to help communities create more multicultural encyclopaedias and bridge the content culture gap that exists across language editions (one particular type of systemic bias). For instance, this would help spreading cultural content local to नेपाली Wikipedia into the rest of Wikipedia language editions, and viceversa, make नेपाली Wikipedia much more multicultural. Here is the link of the project proposal: https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Wikipedia_Cultural_Diversity_Observatory_(WCDO) I am searching for a volunteer in each language community: I still need one for the नेपाली Wikipedia. If you feel like it, you can contact me at: marcmiquel *at* gmail.com I need a contact in your every community who can (1) check the quality of the cultural context article list I generate to be imported-exported to other language editions, (2) test the interface/data visualizations in their language, and (3) communicate the existance of the tool/site when ready to the language community and especially to those editors involved in projects which could use it or be aligned with it. Communicating it might not be a lot of work, but it will surely have a greater impact if done in native language! :). '''If you like the project, I'd ask you to endorse it in the page I provided.''' In any case, I will appreciate any feedback, comments,... Thanks in advance for your time! Best regards, --[[User:Marcmiquel|Marcmiquel]] ([[User talk:Marcmiquel|कुरा गर्ने]]) ०८:१७, १० अक्टोबर २०१७ (युटिसी(UTC)) Universitat Pompeu Fabra, Barcelona ::{{Re|Marcmiquel}}, Glad to be part of this and i have already endorsed on this page. Please check [[User:Nirjal stha|Nirjal stha]] ([[User talk:Nirjal stha|कुरा गर्ने]]) १४:२६, १९ नोभेम्बर २०१७ (युटिसी(UTC)) {{Discussion top|{{done}}-[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०५:५३, २३ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC))}} == मस्यौदा नामस्थान == नमस्कार, आदरणिय {{ping|Biplab Anand|Tulsi Bhagat|Nirjal stha|Nabin K. Sapkota|Krish Dulal|Ram Prasad Joshee|Ramesh S.Bohara}} ज्युहरू, कृपया, यो '''<nowiki> {{ns:118|मस्यौदा}} र {{ns:119|मस्यौदा वार्ता}}</nowiki>''' [[वि:नामस्थान|नामस्थान]] नेपाली विकिपिडियामा पनि बनाइएमा कसो होला? । यो बनाउनका लागि सबै प्रबन्धकहरू तथा प्रशासक ज्यूहरू समक्ष अनुरोध गर्दछु । धन्यवाद ! ===प्रस्तवाक सदस्य=== [[User:Pitambar Bhattarai|Pitambar Bhattarai]] ([[User talk:Pitambar Bhattarai|कुरा गर्ने]]) ०५:४१, ४ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) ===समर्थन=== * नेपाली विकिपिडियामा उपरोक्त नामपदको आवश्यकता भएको हुँदा मेरो {{समर्थन}} छ ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०४:४६, ५ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) ===टिप्पणी=== : नमस्ते {{Ping|Pitambar Bhattarai}} ज्यू, सर्वप्रथम प्रस्तावको लागि धन्यवाद तर याद राख्नुहोस् समुदायमा छलफलको निष्कर्ष नआउञ्जेल फ्याब्रिकेटरमा टिकट नकाट्नुहोला । तपाईले प्रस्ताव गर्नुभएको नामपदको आवश्यकता यस विकिपिडियामा कतिको छ र यसको प्रयोग कति सम्म हुनेछ त्यसको बारेमा तपाईको प्रस्तावमा प्रस्ट पार्न आवश्यक देखिन्छ । फ्याबमा टिकट काटेपछि टास्कको एसाइनी (बिना पूर्व वार्ता) आफैले नियुक्त नगर्न समेत आग्रह गर्दछु । --[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०६:०५, ४ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) :: धन्यवाद {{Ping|Biplab Anand}} ज्यू, फ्याबमा भएको गल्तिको लागि कृपया माफ गर्नुहोला । यस नामपदको आवश्यकता हालको लागि त खासै देखिएको छैन तर भविष्यमा अति आवश्यक हुनेहुँदा प्रस्ताव गरेको हुँ । - [[User:Pitambar Bhattarai|Pitambar Bhattarai]] ([[User talk:Pitambar Bhattarai|कुरा गर्ने]]) ०८:३०, ४ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) :::{{Ping|Pitambar Bhattarai}} ज्यू, धन्यवाद ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०४:४६, ५ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) ; फ्याब टास्कको लागि प्याच अपलोड गरिएको छ । केही दिनमै नेपाली विकिपिडियामा माथि उल्लेखित नामपदहरू जोडिनेछ ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०६:२१, १३ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) :: बिप्लब आनन्द ज्यू, तपाईँको सहयोगको लागि धन्यवाद! - [[User:Pitambar Bhattarai|Pitambar Bhattarai]] ([[User talk:Pitambar Bhattarai|कुरा गर्ने]]) ०७:४९, १३ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) ===बग टास्क=== * [https://phabricator.wikimedia.org/T184157 बग] {{Discussion bottom}} ==हिन्दी दिवस लेख प्रतियोगिता== नमस्ते सर्वेभ्यः<br> १४ सितंबर को हिन्दी दिवस है और इसे भारत समेत कई देशों में मनाया जाता है। हिन्दी भारत की आधिकारिक राजभाषा भी है। साथ ही पाकिस्तान, बांग्लादेश, नेपाल आदि एशियाई देश एवं मोरिसश जैसे अफ्रीकी देशों में भी हिन्दी बोली जाती है। हिन्दी भाषा को बढ़ावा मिले और हिन्दी भाषा के एकमेव ऑनलाइन ज्ञानकोष विकिपिडिया के लेखों में गुणवत्ता युक्त लेखों की वृद्धि हो इस हेतु से हिन्दी विकिपिडिया १४ सितंबर से एक माह तक लेख प्रतियोगिता का आयोजन कर रहा है। हिन्दी की अन्य भगिनी भाषाएँ जैसे बंगाली, गुजराती, मराठी, पंजाबी, मैथिली, भोजपुरी आदि भाषाओं को जानने वाले सदस्य हिन्दी जानते हैं। उर्दू भी हिन्दी की भगिनी भाषा है और उर्दूभाषी सदस्य भी हिन्दी का अच्छा ज्ञान रखते हैं। देखा गया है कि अन्यभाषी सदस्य हिन्दी से अधिक अंग्रेजी विकि में योगदान देते हैं अथवा हिन्दी के दूसरे प्रकल्पों में अधिक सक्रिय हैं। हमारा प्रयास है कि हिन्दी दिवस के इस अवसर पर हम हिन्दी जानने वालें सदस्यों को हिन्दी विकिपिडिया के साथ जुड़ने का अवसर प्रदान करें। इस प्रतियोगिता का आरंभ १४ सितंबर से होगा और १ महीने तक लेख बनाये जाएंगे। आप किसी भी विषय पर लेख बना सकते हैं। प्रतियोगिता पूर्ण होने के बाद परिणाम घोषित होगा और विजेताओं को पुरस्कृत किया जाएगा। ;अधिक जानकारी हेतु [[:w:hi:विकिपिडिया:हिन्दी दिवस|हिन्दी दिवस लेख प्रतियोगिता]] पृष्ठ ;प्रतिभागी बनने के लिए आज ही अपना [[:w:hi:विकिपिडिया:हिन्दी दिवस/प्रतिभागी|नामांकन करें]]। आपके समुदाय से उचित सहयोग की अपेक्षा के साथ।--[[User:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[User talk:आर्यावर्त|कुरा गर्ने]]) ०५:१२, ८ सेप्टेम्बर २०१८ (युटिसी(UTC)) ==नयाँ आगमन सम्पादक सुविधाहरू== {{atopg | status = | result = {{ठिक}}--[[प्रयोगकर्ता:बडा काजी|<span style="color:#008080">'''बडा काजी'''</span>]] ^{([[प्रयोगकर्ता वार्ता:बडा काजी|'''कुरा गर्नुहोस्''']])} १६:५५, २ अक्टोबर २०२२ (नेपाली समय) }} [[File:Suggested edits module.webm|thumb|नयाँ आगमन सम्पादक सुविधाहरू देखाउँदै भिडियो]] विकिमिडिया फाउन्डेसनले "[[mw:Growth/Feature summary|'''नयाँ आगमन सम्पादक सुविधाहरू''']]" नामको नयाँ सुविधा सिर्जना गरेको छ। यो सुविधा केही [[mw:Growth#Deployment table|अन्य विकिहरूमा पनि जारी गरिएको छ]]। तपाईंले [[विशेष:Preferences#mw-prefsection-personal-homepage|यो सुविधा यहाँ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ]]। हामीले नेपाली विकिपिडियामा यो सुविधा सक्रिय गर्ने कि नगर्ने? मलाई लाग्छ कि यो एक उत्कृष्ट सुविधा हो जसले नयाँ प्रयोगकर्ताहरूलाई मद्दत गर्नेछ। मैले [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-growthexperiments&language=ne&filter=%21translated&action=translate translatewiki.netमा] यस परियोजनालाई ८८% अनुवाद गरेको छु यदि तपाईंसँग खाली समय छ भने, तपाईंहरूले यो परियोजना अनुवाद गरेर मद्दत गर्न सक्नुहुन्छ। प्रयोगकर्ताहरूलाई सूचित गर्दै: {{u|Biplab Anand}}, {{u|Saroj Uprety}}, {{u|पर्वत सुबेदी}}, {{u|Tulsi}}, {{u|Nirjal stha}}, {{u|BRPever}}, {{u|सरोज कुमार ढकाल}}, {{u|Pitambar Bhattarai}}, {{u|हिमाल सुबेदी}}, {{u|Wallflowernepal}}, {{u|Tulsi}}, {{u|Bishaldev100}}, {{u|Janak Bhatta}}, {{u|Nirmal Dulal}} --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्ने]]) २१:२७, १३ सेप्टेम्बर २०२२ (नेपाली समय) *[[प्रयोगकर्ता:बडा काजी|बडा काजी]] ज्यु, जानकारीको लागि धन्यवाद। [[प्रयोगकर्ता:पर्वत सुबेदी|'''<font color="#FF7F00"><b>पर्वत सुबेदी</b></font>''']] [[प्रयोगकर्ता वार्ता:पर्वत सुबेदी|(<small>'''कुरा गर्ने'''</small>)]] २२:००, १३ सेप्टेम्बर २०२२ (नेपाली समय) ===समर्थकहरू=== ''यदि तपाईंले नेपाली विकिपिडियामा यो सुविधा सक्षम गर्न चाहनुहुन्छ भने कृपया तल लेख्नुहोस्।'' * {{समर्थन}} --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्ने]]) २३:२५, १३ सेप्टेम्बर २०२२ (नेपाली समय) * {{समर्थन}}--[[User:Saroj Uprety|Saroj Uprety]] ([[User talk:Saroj Uprety|कुरा गर्ने]]) १४:५१, १४ सेप्टेम्बर २०२२ (नेपाली समय) * {{समर्थन}}--[[User:Biplab Anand|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:Biplab Anand|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०७:२२, २७ सेप्टेम्बर २०२२ (नेपाली समय) {{abot}} ==५०,००० लेख प्रतिस्पर्धा== {{tracked|T347814}} नेपाली विकिपिडिया अर्को वर्ष २२ पुग्नेछ । ५०,००० लेखहरू पुग्न विकिको लागि यो ठूलो उपहार हुनेछ। नेपाली विकि हालसालै त्यति सक्रिय भएको छैन यसले नयाँ प्रयोगकर्ताहरूलाई पनि परियोजनामा योगदान गर्न प्रोत्साहित गर्नेछ। यदि तपाईं इच्छुक हुनुहुन्छ भने कृपया मलाई थाहा दिनुहोला। धन्यवाद --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:५६, २१ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) : सूचित गर्दै: {{U|Learnerktm}}, {{u|Saroj}}, {{u|हिमाल सुबेदी}}, {{u|पर्वत सुबेदी}}, {{u|Biplab Anand}}, {{u|Nirmal Dulal}}, {{u|Tulsi}}, {{u|NeelAbodh}}, {{u|Bishaldev100}}, {{u|Janak Bhatta}}, {{u|BRPever}}, {{u|Bhupendra Shrestha}}, {{u|IamTrendsetter}}, {{u|Krish Dulal}}, {{u|Pitambar Bhattarai}} --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:०४, २१ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) :: हाल ३२,१२० लेखहरू छन्। जसको अर्थ हामीले लगभग १७,८८० लेखहरू सिर्जना गर्नुपर्नेछ। --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) ००:१२, २२ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) :::: इच्छुक। <span style="color:green;">^:)</span>'''[[user:Learnerktm|लर्नर]]'''<span style="color:red;">^ktm</span> ००:४४, २२ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) * हाम्रो नेपाली विकिपिडिया २१ वर्ष पुगेको छ तर यसमा सुरुवाती अवस्थामा सृजना भएका अधिकांश लेखहरू धेरै नाजुक अवस्था छन्। त्यसलाई पनि बढाउँदै/सुधार गर्दै जानु पर्छ र नयाँ पृष्ठहरू पनि लेखिनु पर्छ। यसमा मैले सकेको सहयोग गर्नेछु। [[प्रयोगकर्ता:पर्वत सुबेदी|'''<font color="#FF7F00"><b>पर्वत सुबेदी</b></font>''']] [[प्रयोगकर्ता वार्ता:पर्वत सुबेदी|(<small>'''कुरा गर्ने'''</small>)]] २१:०८, २५ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) * म इच्छुक छु र आवश्यकता पूरा गर्न सक्दो प्रयास गर्नेछु।--[[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:२३, २६ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) * इच्छुक [[प्रयोगकर्ता:bishaldev100|बिशाल श्रेष्ठ]] ^{([[प्रयोगकर्ता वार्ता:bishaldev100|'''कुरा गर्नुहोस्''']])} Bishaldev २२:३०, २६ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) ===सूचना / ब्यानर=== मोबाइलमा ब्यानरहरू देखाउन मैले [https://phabricator.wikimedia.org/T347814 फ्याब्रिकेटरमा अनुरोध] भरेको छु। यसका लागि मोबाइल फोनहरूमा ब्यानरहरू देखाउन समुदायबाट समर्थन चाहिन्छ। यदि तपाइँ मोबाइल फोनमा ब्यानरहरू देखाउन समर्थन गर्नुहुन्छ भने कृपया आफ्नो मतहरू थप्नुहोस्। --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १८:००, ५ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) :{{u|Learnerktm}}, {{u|पर्वत सुबेदी}}, {{u|Saroj}}, र {{u|bishaldev100}} --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १८:००, ५ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) * {{समर्थन}} --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १८:००, ५ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) * {{समर्थन}} --[[User:Bishaldev100|Bishal shrestha]] ([[User talk:Bishaldev100|कुरा गर्नुहोस्]]) Bishaldev १८:०३, ५ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) * {{समर्थन}} --[[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) १९:४२, ५ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) ===विकिपिडियामा रहेका प्रमुख सामग्रीहरूको व्यवस्थापन सम्बन्धमा=== नेपाली विकिपिडियाको मुख्य पृष्ठमा रहेका प्रमुख खण्डहरूको व्यवस्थापन तर्फ हालमा कुनै कार्य भएको नदेखिएकोले यसको व्यवस्थापनको लागि सम्पूर्ण प्रयोगकर्ताहरूलाई पहुँच प्रदान गर्न वा सम्बन्धित अधिकार भएका प्रयोगकर्ताहरूले यस तर्फ ध्यान दिन ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु।nShrestha १०:०३, १२ मार्च २०२५ (नेपाली समय) ::सुधारको लागि ढाँचा सम्पादक अधिकारको निवेदन पेश गरेको छु।nShrestha ११:१५, २४ मार्च २०२५ (नेपाली समय) == जर्मन वा जर्मनेली == नेपाली शब्दकोष अनुसार "जर्मनेली" भन्ने शब्द छैन। नेपाली विकीपिडियामा जर्मनेली शब्दको ठाउँमा जर्मन शब्द प्रयोग गर्न प्रस्ताव गर्दछु। Bishaldev ११:४९, ५ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) @[[प्रयोगकर्ता:Saroj|Saroj]],@[[प्रयोगकर्ता:बडा काजी|बडा काजी]],@[[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]],@[[प्रयोगकर्ता:Saroj Dhakal|Saroj Dhakal]],@[[प्रयोगकर्ता:Nirmal Dulal|Nirmal Dulal]],@[[प्रयोगकर्ता:Learnerktm|Learnerktm]],@[[प्रयोगकर्ता:पर्वत सुवेदी|पर्वत सुवेदी]], @[[प्रयोगकर्ता:हिमाल सुवेदी|हिमाल सुवेदी]],Bishaldev ११:४९, ५ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) ===छलफल=== । Bishaldev ११:४९, ५ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) aep8doxxytannd693u5lmd5zu9ou1mf 1364803 1364802 2026-07-05T06:07:33Z Bishaldev100 28807 /* जर्मन वा जर्मनेली */ 1364803 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{चौतारी शिर्षक}}</noinclude> == सुनौला १००० दिन == विकिपिडिया मा 'सुनौला १०००दिन'नामक पृष्ठ रचना गर्नुपर्ने टड्कारो आवश्यकता मैले महसुस गरेको छु । कृपय यसबारेमा बढी जानकारी हुनेले सुरु गर्नुहुन निमन्त्रणा गर्दछु । [[User:Omnathpokh1|Omnathpokh1]] ([[User talk:Omnathpokh1|कुरा गर्ने]]) १६:५१, २ अगस्त २०१५ (युटिसी(UTC)) {{Discussion top}} :: {{done}}- फ्याब्रिकेटरमा == Portal == Hello साथीहरू, Nepali Wikipedia मा Portals बनाउनको लागि हामिले [phabricator.wikimedia.org] मा Portal Namespace को लागि Request गर्नुपर्छ, जुन मैले गरी सकेको छु तर उनीहरू द्वारा Portal लाई नेपालीमा के नाम दिने भनेर सोधिन्छ जुन मलाई थाहा छैन। तपाईँहरूको विचारमा के नाम हुनुपर्छ। कृपया सुझाव दिनुहोला। धन्यवाद Portal: (english meaning) A doorway, entrance, or gate, especially one that is large and imposing. An entrance or a means of entrance: the local library, a portal of knowledge. English = Portal<br/> नेपाली = ?<br/> English = Portal talk<br/> नेपाली = ? वार्तालाप<br/> [[User:Nepaboy|Nepaboy]] ([[User talk:Nepaboy|कुरा गर्ने]]) १३:१८, १६ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) *:{{Ping|Nepaboy}} मेरो विचारमा '''Portal = पोर्टल''' र '''Portal talk = पोर्टल वार्ता''' सही हो । '''धन्यवाद !''' --[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">'''तुल्सी भगत'''</font></font>]] <small>([[User_talk:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">वार्तालाप</font></font>]])</small> १३:३०, १६ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * पोर्टल र पोर्टल वार्ता नै ठीक होला ।[[User:Devraj poudel|Devraj poudel]] ([[User talk:Devraj poudel|कुरा गर्ने]]) ००:५६, १७ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * मेरो विचारमा Portalको अर्थ द्वार वा ढोका लाग्छ --[[User:BRPever|<font color="#FF00FF">B</font><font color="#FF7E00">R</font><font color="#00A300">P</font>]]'''^{<small>[[User talk:BRPever|<font color="#66FF00">'' ever''</font>]]</small>}''' ०४:४३, १७ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * [https://phabricator.wikimedia.org/T130108 bug] {{Discussion bottom}} ==मुख्य पृष्ठमा के तपाईंलाई थाहा छ? ढाँचा सम्बन्धमा== '''नमस्ते सम्पूर्ण सम्पादनकर्ताहरू,'''<br/> [[मुख्य पृष्ठ]]मा रहेको ''के तपाईंलाई थाहा छ?'' ढाँचामा [[Module:Random]]ले गर्दा केही समस्याहरू देखापरेकोले र त्यो ढाँचा कहिले पनि अपडेट नभएकोले केही [[ढाँचा:प्रमुख समाचार]] जस्तै गरौ भने कसो हुन् थियो । सबै जना अ-आफ्ना विचार र मत राखनुहोस् । '''धन्यवाद !''' --[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">'''तुल्सी भगत'''</font></font>]] <small>([[User_talk:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">वार्तालाप</font></font>]])</small> ०८:१६, १८ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * सही कुरा हो म सहमत छु [[User:Devraj poudel|Devraj poudel]] ([[User talk:Devraj poudel|कुरा गर्ने]]) १०:३९, १८ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * [[Module:Random]]लाई अद्यावधिक गर्नु आवश्यक छ । नेपाली विकिपिडियामा रहेको मुख्य पृष्ठलाई यसले असर गर्ने भएकोले मुख्य पृष्ठमा रहेको ''के तपाईंलाई थाहा छ?'' लाई परिवर्तन गर्नु बेस हुन्छ ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ११:४३, १८ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) * म [[User:बिप्लब आनन्द|बिप्लब आनन्द ज्यूको]] कुरामा सहमत छु।[[User:Nepaboy|Nepaboy]] ([[User talk:Nepaboy|कुरा गर्ने]]) २०:१४, १८ मार्च २०१६ (युटिसी(UTC)) :{{ping|Tulsi Bhagat}}: यो कार्यलाई सम्पन्न गर्नुहोस् ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०२:५०, २० मे २०१६ (युटिसी(UTC)) ::{{Ping|बिप्लब आनन्द}} [[Image:Pictogram voting wait.svg|17px]] गर्दै छु । --[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">'''तुल्सी भगत'''</font></font>]] <small>([[User_talk:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">वार्तालाप</font></font>]])</small> ०७:४०, २० मे २०१६ (युटिसी(UTC)) :{{Done}} --[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">'''तुल्सी भगत'''</font></font>]] <small>([[User_talk:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">वार्तालाप</font></font>]])</small> ०९:०७, २० मे २०१६ (युटिसी(UTC)) :{{Ping|Nirjal stha}}: माथि भएको छलफल हेर्न आग्रह ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०२:४५, १२ जुलाई २०१६ (युटिसी(UTC)) ::{{Ping|बिप्लब आनन्द}}: समन्वयको लागी विपल्व जी लाई धन्यवाद, समुदायको निर्णयमा मेरो पूर्ण सहमति छ । तर तयार भएको पृष्ठ मेटाउनु भन्दा पनि सुधार गर्नु राम्रो हुने हुँदा module:random बाट आएको समस्या तथा सो को सुधारको लागी [[Module talk:Random]] मा छलफलको लागी सबैजनालाई अनुरोध गर्दछु । [[File:Nirjal sign.png|100px| link= user:Nirjal stha]] [[user talk:Nirjal stha|<small>कुरा गर्ने</small>]] ०३:५४, १२ जुलाई २०१६ (युटिसी(UTC)) == प्रमुख लेख == आदरणिय {{ping|Biplab Anand|Tulsi Bhagat|Nirjal stha|Nabin K. Sapkota|Krish Dulal|Ram Prasad Joshee|Ramesh S.Bohara}} ज्यु,<br> नेपाली विकिपिडियाको [[मुख्य पृष्ठ]]मा भएको प्रमुख लेखलाई मासिक रुपमा समसामयिक स्तरिय लेखहरू परिवर्तन हुने गरि व्यवस्था गरिएको छ । त्यसै अनुसार सम्पादक साथीहरूले कुनै एक उत्कृष्ट लेखलाई आवेदन गर्नुहुन्छ । हालै नेपाली विकिपिडियामा एक भन्दा धेरै [[विकिपिडिया:प्रमुख लेख/आवेदनहरू|आवेदनहरू]] आउन थालेको छ, र एउटा लेखलाई मात्र प्रमुख लेख मात्र छनौट गरिने व्यवस्था गरिएको छ । मेरो विचारमा हामिले पनि अङ्ग्रेजी विकिपिडियाको जस्तै प्रमुख लेखको लागि केहि महिना अघिदेखि नै आवेदन गर्नुपर्छ । यदि हामिले यस्तो गर्यौ भने सबै आवेनहरूलाई प्रमुख लेखको लागि छनौट गर्न सकिनेछ । —[[User:JuniorX2|<font color=green face=Neuropol>JuniorX2</font>]] ^{[[User talk:JuniorX2|<font color=red face=arnprior>Chat</font>]]}<sub style="margin-left:-3.7ex"><font color=red face=arnprior>Hello!</font></sub> ०३:०२, ३० अक्टोबर २०१६ (युटिसी(UTC)) ::No need of such works here in Nepali wikipedia because of small community. Please concentrate in creating articles and helping wikipedia instead of asking for such new rules and projects.[[Image:Rubik's cube.svg|25px|link=]][[User:I am wikipedian|'''<span style="color:green;">I am <span style="color:blue;">wikipedian</span></span>''']] ^{[[User talk:I am wikipedian|<span style="color:red;">'''Talk'''</span>]]} १३:०१, ३ नोभेम्बर २०१६ (युटिसी(UTC)) ==एक जानकारी== नमस्कार! नेपाली विकिपिडीयामा हाल निकै उत्कृष्ट र सक्रिय सम्पादकहरूको संख्या दिन प्रतिदिन बर्दै छ।भने त्यस्ता सम्पादकहरूको सहयोगले नेपाली विकिको स्तर पनि सकारात्मक तर्फ लम्कि रहेको छ।त्यसैले नेपाली विकिमा त्यस्ता सम्पादकहरूलाई थप सम्पादन कार्यमा जोस,जागर तथा थप उर्जा थप्नका निम्ति उत्कृष्ट सम्पादकहरू छानि सम्पादकहरूको हौसला अभिवृद्धि गराउन आवश्यक छ।मेरो मतलब प्रत्येक वर्ष विभिन्न विधाहरूमा उत्कृष्ट सम्पादकहरू छान्न सकिन्छ । ;जस्तै *उत्कृष्ट वर्ष सम्पादक *उत्कृष्ट वर्ष प्रबन्धक *उत्कृष्ट नयाँ सम्पादक *समय सापेक्ष सम्पादक *आदि। जसले गर्दा सम्पादकहरू विच प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा सम्पादन कार्यमा जोस बढ्ने र नेपाली विकिले नयाँ स्थान प्राप्त गर्ने छ भन्ने मेरो धारणा छ।यसलाई परिक्षणका निम्ति २०७३ सालमा प्रयोग गर्न सक्द छौ।माथि उल्लेखित शिर्षकका निम्ति मुख्य प्रबन्धकहरू बिच आपसी समझदारीमा उत्कृष्ट घोषणा गरे हुन्छ ,नत्र उत्कृष्ट ५ वा ३ सम्पादकको नाम छानि सक्रिय सदस्यहरू मार्फत भोट गराई जसको धेरै भोट छ उसैलाई धोषणा गरे हुन्छ।जसका निम्ति वर्षभरिको योगदान पनि नाम सँगै उल्लेख गराउन सकिन्छ । ;हेक्कारहोस्कि यो हामीले २०७४ सालमा परिक्षण गर्न सक्द छौ। जसका निम्ति चैत १ गते नाम छनोट गरि नयाँ वर्ष तथा २०७४ वैशाख १ घोषणा गर्न सक्द छौ। धन्यवाद ! [[श्रेणी:विकिपिडिया चौतारी]] == [[m:Requests for comment/Global centralnotice for the blockade of the Turkish government]] == Hi, you are invited to participate in the discussion on the proposal to make a banner through [[m: centralnotice]] to inform more people around the world about what the Turkish government has done about Wikipedia, ie all the language versions of Wikipedia are You are obscured, so in Turkey it is impossible to view the * .wikipedia.org site. To hope that the Turkish government will remove the block, it is necessary to raise awareness of this fact around the world because it is important to succeed in this mission because Wikipedia can not be seen in Turkey. With this message also for those interested, I invite him to sign the [[m:Response to 2017 ban in Turkey|Wikimedian appeal]]. If you have any questions or questions do not hesitate to contact me. Thanks best regards. --[[User:Samuele2002|<span style="color:#0080C0;">'''Samuele'''2002</span>]] <small>[[User Talk:Samuele2002|'''<font face="Cursive"><font color="#F50">(Talk!)</font></font>''']]</small> २२:२०, ७ जुन २०१७ (युटिसी(UTC)) ==Citation Hunt अनुवादित भयो== प्रिय विकिपिडियन मित्रहरू, हामीलाई थाह छ साइटेसन (सन्दर्भ) विकिपिडियाको गुणस्तरीयताको लागि अतिआवश्यक बस्तु हो। यसको बढावाको लागि मैले आज [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=citationhunt&language=ne&filter=&action=translate साइटेसन हन्ट] एक्सटेन्सन अनुवाद गरेर सकाएको छु। यस खुसीको खबर यहाँहरू समक्ष राख्न पाउँदा उत्साहित पनि छु। -[[User:सरोज कुमार ढकाल|सरोज(Saroj)]] ([[User talk:सरोज कुमार ढकाल|कुरा गर्ने]]) ०६:१४, २४ अगस्त २०१७ (युटिसी(UTC)) == presenting the project Wikipedia Cultural Diversity Observatory and asking for a vounteer in नेपाली Wikipedia == Hello everyone, My name is Marc Miquel and I am a researcher from Barcelona (Universitat Pompeu Fabra). While I was doing my PhD I studied whether an identity-based motivation could be important for editor participation and I analyzed content representing the editors' cultural context in 40 Wikipedia language editions. Few months later, I propose creating the '''Wikipedia Cultural Diversity Observatory''' in order to raise awareness on Wikipedia’s current state of cultural diversity, providing datasets, visualizations and statistics, and pointing out solutions to improve intercultural coverage. I am presenting this project to a grant and I expect that the site becomes a useful tool to help communities create more multicultural encyclopaedias and bridge the content culture gap that exists across language editions (one particular type of systemic bias). For instance, this would help spreading cultural content local to नेपाली Wikipedia into the rest of Wikipedia language editions, and viceversa, make नेपाली Wikipedia much more multicultural. Here is the link of the project proposal: https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Wikipedia_Cultural_Diversity_Observatory_(WCDO) I am searching for a volunteer in each language community: I still need one for the नेपाली Wikipedia. If you feel like it, you can contact me at: marcmiquel *at* gmail.com I need a contact in your every community who can (1) check the quality of the cultural context article list I generate to be imported-exported to other language editions, (2) test the interface/data visualizations in their language, and (3) communicate the existance of the tool/site when ready to the language community and especially to those editors involved in projects which could use it or be aligned with it. Communicating it might not be a lot of work, but it will surely have a greater impact if done in native language! :). '''If you like the project, I'd ask you to endorse it in the page I provided.''' In any case, I will appreciate any feedback, comments,... Thanks in advance for your time! Best regards, --[[User:Marcmiquel|Marcmiquel]] ([[User talk:Marcmiquel|कुरा गर्ने]]) ०८:१७, १० अक्टोबर २०१७ (युटिसी(UTC)) Universitat Pompeu Fabra, Barcelona ::{{Re|Marcmiquel}}, Glad to be part of this and i have already endorsed on this page. Please check [[User:Nirjal stha|Nirjal stha]] ([[User talk:Nirjal stha|कुरा गर्ने]]) १४:२६, १९ नोभेम्बर २०१७ (युटिसी(UTC)) {{Discussion top|{{done}}-[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०५:५३, २३ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC))}} == मस्यौदा नामस्थान == नमस्कार, आदरणिय {{ping|Biplab Anand|Tulsi Bhagat|Nirjal stha|Nabin K. Sapkota|Krish Dulal|Ram Prasad Joshee|Ramesh S.Bohara}} ज्युहरू, कृपया, यो '''<nowiki> {{ns:118|मस्यौदा}} र {{ns:119|मस्यौदा वार्ता}}</nowiki>''' [[वि:नामस्थान|नामस्थान]] नेपाली विकिपिडियामा पनि बनाइएमा कसो होला? । यो बनाउनका लागि सबै प्रबन्धकहरू तथा प्रशासक ज्यूहरू समक्ष अनुरोध गर्दछु । धन्यवाद ! ===प्रस्तवाक सदस्य=== [[User:Pitambar Bhattarai|Pitambar Bhattarai]] ([[User talk:Pitambar Bhattarai|कुरा गर्ने]]) ०५:४१, ४ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) ===समर्थन=== * नेपाली विकिपिडियामा उपरोक्त नामपदको आवश्यकता भएको हुँदा मेरो {{समर्थन}} छ ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०४:४६, ५ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) ===टिप्पणी=== : नमस्ते {{Ping|Pitambar Bhattarai}} ज्यू, सर्वप्रथम प्रस्तावको लागि धन्यवाद तर याद राख्नुहोस् समुदायमा छलफलको निष्कर्ष नआउञ्जेल फ्याब्रिकेटरमा टिकट नकाट्नुहोला । तपाईले प्रस्ताव गर्नुभएको नामपदको आवश्यकता यस विकिपिडियामा कतिको छ र यसको प्रयोग कति सम्म हुनेछ त्यसको बारेमा तपाईको प्रस्तावमा प्रस्ट पार्न आवश्यक देखिन्छ । फ्याबमा टिकट काटेपछि टास्कको एसाइनी (बिना पूर्व वार्ता) आफैले नियुक्त नगर्न समेत आग्रह गर्दछु । --[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०६:०५, ४ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) :: धन्यवाद {{Ping|Biplab Anand}} ज्यू, फ्याबमा भएको गल्तिको लागि कृपया माफ गर्नुहोला । यस नामपदको आवश्यकता हालको लागि त खासै देखिएको छैन तर भविष्यमा अति आवश्यक हुनेहुँदा प्रस्ताव गरेको हुँ । - [[User:Pitambar Bhattarai|Pitambar Bhattarai]] ([[User talk:Pitambar Bhattarai|कुरा गर्ने]]) ०८:३०, ४ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) :::{{Ping|Pitambar Bhattarai}} ज्यू, धन्यवाद ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०४:४६, ५ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) ; फ्याब टास्कको लागि प्याच अपलोड गरिएको छ । केही दिनमै नेपाली विकिपिडियामा माथि उल्लेखित नामपदहरू जोडिनेछ ।--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०६:२१, १३ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) :: बिप्लब आनन्द ज्यू, तपाईँको सहयोगको लागि धन्यवाद! - [[User:Pitambar Bhattarai|Pitambar Bhattarai]] ([[User talk:Pitambar Bhattarai|कुरा गर्ने]]) ०७:४९, १३ जनवरी २०१८ (युटिसी(UTC)) ===बग टास्क=== * [https://phabricator.wikimedia.org/T184157 बग] {{Discussion bottom}} ==हिन्दी दिवस लेख प्रतियोगिता== नमस्ते सर्वेभ्यः<br> १४ सितंबर को हिन्दी दिवस है और इसे भारत समेत कई देशों में मनाया जाता है। हिन्दी भारत की आधिकारिक राजभाषा भी है। साथ ही पाकिस्तान, बांग्लादेश, नेपाल आदि एशियाई देश एवं मोरिसश जैसे अफ्रीकी देशों में भी हिन्दी बोली जाती है। हिन्दी भाषा को बढ़ावा मिले और हिन्दी भाषा के एकमेव ऑनलाइन ज्ञानकोष विकिपिडिया के लेखों में गुणवत्ता युक्त लेखों की वृद्धि हो इस हेतु से हिन्दी विकिपिडिया १४ सितंबर से एक माह तक लेख प्रतियोगिता का आयोजन कर रहा है। हिन्दी की अन्य भगिनी भाषाएँ जैसे बंगाली, गुजराती, मराठी, पंजाबी, मैथिली, भोजपुरी आदि भाषाओं को जानने वाले सदस्य हिन्दी जानते हैं। उर्दू भी हिन्दी की भगिनी भाषा है और उर्दूभाषी सदस्य भी हिन्दी का अच्छा ज्ञान रखते हैं। देखा गया है कि अन्यभाषी सदस्य हिन्दी से अधिक अंग्रेजी विकि में योगदान देते हैं अथवा हिन्दी के दूसरे प्रकल्पों में अधिक सक्रिय हैं। हमारा प्रयास है कि हिन्दी दिवस के इस अवसर पर हम हिन्दी जानने वालें सदस्यों को हिन्दी विकिपिडिया के साथ जुड़ने का अवसर प्रदान करें। इस प्रतियोगिता का आरंभ १४ सितंबर से होगा और १ महीने तक लेख बनाये जाएंगे। आप किसी भी विषय पर लेख बना सकते हैं। प्रतियोगिता पूर्ण होने के बाद परिणाम घोषित होगा और विजेताओं को पुरस्कृत किया जाएगा। ;अधिक जानकारी हेतु [[:w:hi:विकिपिडिया:हिन्दी दिवस|हिन्दी दिवस लेख प्रतियोगिता]] पृष्ठ ;प्रतिभागी बनने के लिए आज ही अपना [[:w:hi:विकिपिडिया:हिन्दी दिवस/प्रतिभागी|नामांकन करें]]। आपके समुदाय से उचित सहयोग की अपेक्षा के साथ।--[[User:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[User talk:आर्यावर्त|कुरा गर्ने]]) ०५:१२, ८ सेप्टेम्बर २०१८ (युटिसी(UTC)) ==नयाँ आगमन सम्पादक सुविधाहरू== {{atopg | status = | result = {{ठिक}}--[[प्रयोगकर्ता:बडा काजी|<span style="color:#008080">'''बडा काजी'''</span>]] ^{([[प्रयोगकर्ता वार्ता:बडा काजी|'''कुरा गर्नुहोस्''']])} १६:५५, २ अक्टोबर २०२२ (नेपाली समय) }} [[File:Suggested edits module.webm|thumb|नयाँ आगमन सम्पादक सुविधाहरू देखाउँदै भिडियो]] विकिमिडिया फाउन्डेसनले "[[mw:Growth/Feature summary|'''नयाँ आगमन सम्पादक सुविधाहरू''']]" नामको नयाँ सुविधा सिर्जना गरेको छ। यो सुविधा केही [[mw:Growth#Deployment table|अन्य विकिहरूमा पनि जारी गरिएको छ]]। तपाईंले [[विशेष:Preferences#mw-prefsection-personal-homepage|यो सुविधा यहाँ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ]]। हामीले नेपाली विकिपिडियामा यो सुविधा सक्रिय गर्ने कि नगर्ने? मलाई लाग्छ कि यो एक उत्कृष्ट सुविधा हो जसले नयाँ प्रयोगकर्ताहरूलाई मद्दत गर्नेछ। मैले [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-growthexperiments&language=ne&filter=%21translated&action=translate translatewiki.netमा] यस परियोजनालाई ८८% अनुवाद गरेको छु यदि तपाईंसँग खाली समय छ भने, तपाईंहरूले यो परियोजना अनुवाद गरेर मद्दत गर्न सक्नुहुन्छ। प्रयोगकर्ताहरूलाई सूचित गर्दै: {{u|Biplab Anand}}, {{u|Saroj Uprety}}, {{u|पर्वत सुबेदी}}, {{u|Tulsi}}, {{u|Nirjal stha}}, {{u|BRPever}}, {{u|सरोज कुमार ढकाल}}, {{u|Pitambar Bhattarai}}, {{u|हिमाल सुबेदी}}, {{u|Wallflowernepal}}, {{u|Tulsi}}, {{u|Bishaldev100}}, {{u|Janak Bhatta}}, {{u|Nirmal Dulal}} --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्ने]]) २१:२७, १३ सेप्टेम्बर २०२२ (नेपाली समय) *[[प्रयोगकर्ता:बडा काजी|बडा काजी]] ज्यु, जानकारीको लागि धन्यवाद। [[प्रयोगकर्ता:पर्वत सुबेदी|'''<font color="#FF7F00"><b>पर्वत सुबेदी</b></font>''']] [[प्रयोगकर्ता वार्ता:पर्वत सुबेदी|(<small>'''कुरा गर्ने'''</small>)]] २२:००, १३ सेप्टेम्बर २०२२ (नेपाली समय) ===समर्थकहरू=== ''यदि तपाईंले नेपाली विकिपिडियामा यो सुविधा सक्षम गर्न चाहनुहुन्छ भने कृपया तल लेख्नुहोस्।'' * {{समर्थन}} --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्ने]]) २३:२५, १३ सेप्टेम्बर २०२२ (नेपाली समय) * {{समर्थन}}--[[User:Saroj Uprety|Saroj Uprety]] ([[User talk:Saroj Uprety|कुरा गर्ने]]) १४:५१, १४ सेप्टेम्बर २०२२ (नेपाली समय) * {{समर्थन}}--[[User:Biplab Anand|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:Biplab Anand|(<small>'''म सँग कुरा गर्नुहोस'''</small>)]] ०७:२२, २७ सेप्टेम्बर २०२२ (नेपाली समय) {{abot}} ==५०,००० लेख प्रतिस्पर्धा== {{tracked|T347814}} नेपाली विकिपिडिया अर्को वर्ष २२ पुग्नेछ । ५०,००० लेखहरू पुग्न विकिको लागि यो ठूलो उपहार हुनेछ। नेपाली विकि हालसालै त्यति सक्रिय भएको छैन यसले नयाँ प्रयोगकर्ताहरूलाई पनि परियोजनामा योगदान गर्न प्रोत्साहित गर्नेछ। यदि तपाईं इच्छुक हुनुहुन्छ भने कृपया मलाई थाहा दिनुहोला। धन्यवाद --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:५६, २१ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) : सूचित गर्दै: {{U|Learnerktm}}, {{u|Saroj}}, {{u|हिमाल सुबेदी}}, {{u|पर्वत सुबेदी}}, {{u|Biplab Anand}}, {{u|Nirmal Dulal}}, {{u|Tulsi}}, {{u|NeelAbodh}}, {{u|Bishaldev100}}, {{u|Janak Bhatta}}, {{u|BRPever}}, {{u|Bhupendra Shrestha}}, {{u|IamTrendsetter}}, {{u|Krish Dulal}}, {{u|Pitambar Bhattarai}} --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:०४, २१ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) :: हाल ३२,१२० लेखहरू छन्। जसको अर्थ हामीले लगभग १७,८८० लेखहरू सिर्जना गर्नुपर्नेछ। --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) ००:१२, २२ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) :::: इच्छुक। <span style="color:green;">^:)</span>'''[[user:Learnerktm|लर्नर]]'''<span style="color:red;">^ktm</span> ००:४४, २२ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) * हाम्रो नेपाली विकिपिडिया २१ वर्ष पुगेको छ तर यसमा सुरुवाती अवस्थामा सृजना भएका अधिकांश लेखहरू धेरै नाजुक अवस्था छन्। त्यसलाई पनि बढाउँदै/सुधार गर्दै जानु पर्छ र नयाँ पृष्ठहरू पनि लेखिनु पर्छ। यसमा मैले सकेको सहयोग गर्नेछु। [[प्रयोगकर्ता:पर्वत सुबेदी|'''<font color="#FF7F00"><b>पर्वत सुबेदी</b></font>''']] [[प्रयोगकर्ता वार्ता:पर्वत सुबेदी|(<small>'''कुरा गर्ने'''</small>)]] २१:०८, २५ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) * म इच्छुक छु र आवश्यकता पूरा गर्न सक्दो प्रयास गर्नेछु।--[[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:२३, २६ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) * इच्छुक [[प्रयोगकर्ता:bishaldev100|बिशाल श्रेष्ठ]] ^{([[प्रयोगकर्ता वार्ता:bishaldev100|'''कुरा गर्नुहोस्''']])} Bishaldev २२:३०, २६ सेप्टेम्बर २०२३ (नेपाली समय) ===सूचना / ब्यानर=== मोबाइलमा ब्यानरहरू देखाउन मैले [https://phabricator.wikimedia.org/T347814 फ्याब्रिकेटरमा अनुरोध] भरेको छु। यसका लागि मोबाइल फोनहरूमा ब्यानरहरू देखाउन समुदायबाट समर्थन चाहिन्छ। यदि तपाइँ मोबाइल फोनमा ब्यानरहरू देखाउन समर्थन गर्नुहुन्छ भने कृपया आफ्नो मतहरू थप्नुहोस्। --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १८:००, ५ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) :{{u|Learnerktm}}, {{u|पर्वत सुबेदी}}, {{u|Saroj}}, र {{u|bishaldev100}} --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १८:००, ५ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) * {{समर्थन}} --[[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १८:००, ५ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) * {{समर्थन}} --[[User:Bishaldev100|Bishal shrestha]] ([[User talk:Bishaldev100|कुरा गर्नुहोस्]]) Bishaldev १८:०३, ५ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) * {{समर्थन}} --[[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) १९:४२, ५ अक्टोबर २०२३ (नेपाली समय) ===विकिपिडियामा रहेका प्रमुख सामग्रीहरूको व्यवस्थापन सम्बन्धमा=== नेपाली विकिपिडियाको मुख्य पृष्ठमा रहेका प्रमुख खण्डहरूको व्यवस्थापन तर्फ हालमा कुनै कार्य भएको नदेखिएकोले यसको व्यवस्थापनको लागि सम्पूर्ण प्रयोगकर्ताहरूलाई पहुँच प्रदान गर्न वा सम्बन्धित अधिकार भएका प्रयोगकर्ताहरूले यस तर्फ ध्यान दिन ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु।nShrestha १०:०३, १२ मार्च २०२५ (नेपाली समय) ::सुधारको लागि ढाँचा सम्पादक अधिकारको निवेदन पेश गरेको छु।nShrestha ११:१५, २४ मार्च २०२५ (नेपाली समय) == जर्मन वा जर्मनेली == नेपाली शब्दकोष अनुसार "जर्मनेली" भन्ने शब्द छैन। नेपाली विकीपिडियामा जर्मनेली शब्दको ठाउँमा जर्मन शब्द प्रयोग गर्न प्रस्ताव गर्दछु। Bishaldev ११:४९, ५ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) @[[प्रयोगकर्ता:Saroj|Saroj]],@[[प्रयोगकर्ता:बडा काजी|बडा काजी]],@[[प्रयोगकर्ता:Biplab Anand|Biplab Anand]],@[[प्रयोगकर्ता:Saroj Dhakal|Saroj Dhakal]],@[[प्रयोगकर्ता:Nirjal stha|Nirjal stha]],@[[प्रयोगकर्ता:Nirmal Dulal|Nirmal Dulal]],@[[प्रयोगकर्ता:Learnerktm|Learnerktm]],@[[प्रयोगकर्ता:पर्वत सुवेदी|पर्वत सुवेदी]], @[[प्रयोगकर्ता:हिमाल सुवेदी|हिमाल सुवेदी]],Bishaldev ११:४९, ५ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) ===छलफल=== । Bishaldev ११:४९, ५ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) 35a08xkfh7vscfwn2upjo0oy6h45cu0 0 75296 1364723 487124 2026-07-04T16:49:54Z Bishaldev100 28807 /* */ 1364723 wikitext text/x-wiki [[फुटबल खेल|फुटबल]]मा <nowiki>'''प्लेमेकर'''</nowiki> भन्नाले त्यस्तो [[फुटबल खेलाडी|खेलाडी]] भन्ने बुझिन्छ, जसले आफ्नो टोली को आक्रामक खेल नियन्त्रण गर्ने हेक्का राख्दछ, टोलीका हरेक खेलाडीलाई विशेष तरिकाले पास उपलब्ध गराउने र [[स्ट्राइकर]]लाई सुन्दर गोल गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ । [[प्लेमेकर]]मा धैर्यता, खेल पढ्ने क्षमता, बल नियन्त्रण, गोल गर्ने मौका सिर्जना गर्ने र बल वितरण जस्ता सिपहरू हुन्छन् । इङ्गलिस फुटबलमा प्लेमेकर शब्दले आक्रामक मिडफिल्डर भन्ने सङ्केत गर्दछ तर यी दुइ के मानेमा फरक छन् भने प्लेमेकरलाई सँधै एउटै स्थानबाट खेलिरहनु पर्ने दबाब हुँदैन । कैयौँ प्लेमेकरहरूमा विङ्ग पनि चिरफार गर्ने क्षमता हुन्छ भने कति समर्थनात्मक स्ट्राइकरको भूमिकामा रहन रूचाउँछन् । अधिकतर प्लेमेकरहरूलाई उनीहरूको रक्षात्मक क्षमताका कारण चिनिँदैन जसकारण उनीहरूलाई खेलमा रक्षात्मक मध्यपङ्क्तिबाट विशेष सहयोग मिल्दछ । समग्रमा भन्दा प्लेमेकर टोलीको जीतको सुत्रधार हो । ==एडभान्स्ड प्लेमेकर== पुर्ण र बहुप्रतिभावान प्लेमेकरलाई एडभान्स्ड प्लेमेकर वा स्वतन्त्र भूमिकाका प्लेमेकर भनिन्छ किनभने तिनिहरूले केन्द्रिय मध्यपङ्क्ति, आक्रामक मध्यपङ्क्ति र विङ्गबाट पनि खेल पस्कन सक्छन् । आक्रामक प्लेमेकरहरूलाई कहिलेकाहीँ "नम्बर १०" भनिन्छ किनभने प्राय उनीहरूले [[नम्बर १० जर्सी]] भिर्ने गर्दछन् । ==डीप-लाईङ प्लेमेकर== डीप-लाईङ प्लेमेकर, धेरैजसो जर्सी नम्बर ५, ६ वा ८ (दक्षिण अमेरिकी फुटबलमा), भित्री वा गहिराईबाट खेल्ने प्लेमेकर हुन् । यी प्लेमेकर आफ्नो तिक्ष्ण प्राविधिक खेल र पास क्षमताका कारण चिनिन्छन् । {{Commonscat|Playmaker}} [[श्रेणी:खेलकुद]] 16701zspmiras4kpkjjd1tid2pbnphu 1364724 1364723 2026-07-04T16:50:20Z Bishaldev100 28807 /* */ 1364724 wikitext text/x-wiki [[फुटबल खेल|फुटबल]]मा '''प्लेमेकर''' भन्नाले त्यस्तो [[फुटबल खेलाडी|खेलाडी]] भन्ने बुझिन्छ, जसले आफ्नो टोली को आक्रामक खेल नियन्त्रण गर्ने हेक्का राख्दछ, टोलीका हरेक खेलाडीलाई विशेष तरिकाले पास उपलब्ध गराउने र [[स्ट्राइकर]]लाई सुन्दर गोल गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ । [[प्लेमेकर]]मा धैर्यता, खेल पढ्ने क्षमता, बल नियन्त्रण, गोल गर्ने मौका सिर्जना गर्ने र बल वितरण जस्ता सिपहरू हुन्छन् । इङ्गलिस फुटबलमा प्लेमेकर शब्दले आक्रामक मिडफिल्डर भन्ने सङ्केत गर्दछ तर यी दुइ के मानेमा फरक छन् भने प्लेमेकरलाई सँधै एउटै स्थानबाट खेलिरहनु पर्ने दबाब हुँदैन । कैयौँ प्लेमेकरहरूमा विङ्ग पनि चिरफार गर्ने क्षमता हुन्छ भने कति समर्थनात्मक स्ट्राइकरको भूमिकामा रहन रूचाउँछन् । अधिकतर प्लेमेकरहरूलाई उनीहरूको रक्षात्मक क्षमताका कारण चिनिँदैन जसकारण उनीहरूलाई खेलमा रक्षात्मक मध्यपङ्क्तिबाट विशेष सहयोग मिल्दछ । समग्रमा भन्दा प्लेमेकर टोलीको जीतको सुत्रधार हो । ==एडभान्स्ड प्लेमेकर== पुर्ण र बहुप्रतिभावान प्लेमेकरलाई एडभान्स्ड प्लेमेकर वा स्वतन्त्र भूमिकाका प्लेमेकर भनिन्छ किनभने तिनिहरूले केन्द्रिय मध्यपङ्क्ति, आक्रामक मध्यपङ्क्ति र विङ्गबाट पनि खेल पस्कन सक्छन् । आक्रामक प्लेमेकरहरूलाई कहिलेकाहीँ "नम्बर १०" भनिन्छ किनभने प्राय उनीहरूले [[नम्बर १० जर्सी]] भिर्ने गर्दछन् । ==डीप-लाईङ प्लेमेकर== डीप-लाईङ प्लेमेकर, धेरैजसो जर्सी नम्बर ५, ६ वा ८ (दक्षिण अमेरिकी फुटबलमा), भित्री वा गहिराईबाट खेल्ने प्लेमेकर हुन् । यी प्लेमेकर आफ्नो तिक्ष्ण प्राविधिक खेल र पास क्षमताका कारण चिनिन्छन् । {{Commonscat|Playmaker}} [[श्रेणी:खेलकुद]] 9say5arsxqavhvlzlyl80zx9senmpy8 1364725 1364724 2026-07-04T16:52:22Z Bishaldev100 28807 /* एडभान्स्ड प्लेमेकर */ 1364725 wikitext text/x-wiki [[फुटबल खेल|फुटबल]]मा '''प्लेमेकर''' भन्नाले त्यस्तो [[फुटबल खेलाडी|खेलाडी]] भन्ने बुझिन्छ, जसले आफ्नो टोली को आक्रामक खेल नियन्त्रण गर्ने हेक्का राख्दछ, टोलीका हरेक खेलाडीलाई विशेष तरिकाले पास उपलब्ध गराउने र [[स्ट्राइकर]]लाई सुन्दर गोल गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ । [[प्लेमेकर]]मा धैर्यता, खेल पढ्ने क्षमता, बल नियन्त्रण, गोल गर्ने मौका सिर्जना गर्ने र बल वितरण जस्ता सिपहरू हुन्छन् । इङ्गलिस फुटबलमा प्लेमेकर शब्दले आक्रामक मिडफिल्डर भन्ने सङ्केत गर्दछ तर यी दुइ के मानेमा फरक छन् भने प्लेमेकरलाई सँधै एउटै स्थानबाट खेलिरहनु पर्ने दबाब हुँदैन । कैयौँ प्लेमेकरहरूमा विङ्ग पनि चिरफार गर्ने क्षमता हुन्छ भने कति समर्थनात्मक स्ट्राइकरको भूमिकामा रहन रूचाउँछन् । अधिकतर प्लेमेकरहरूलाई उनीहरूको रक्षात्मक क्षमताका कारण चिनिँदैन जसकारण उनीहरूलाई खेलमा रक्षात्मक मध्यपङ्क्तिबाट विशेष सहयोग मिल्दछ । समग्रमा भन्दा प्लेमेकर टोलीको जीतको सुत्रधार हो। प्लेमेकरहरूलाई कहिलेकाहीँ "नम्बर १०" भनिन्छ किनभने प्राय उनीहरूले [[नम्बर १० जर्सी]] लगाउने गर्दछन् । ==एडभान्स्ड प्लेमेकर== पुर्ण र बहुप्रतिभावान प्लेमेकरलाई एडभान्स्ड प्लेमेकर वा स्वतन्त्र भूमिकाका प्लेमेकर भनिन्छ किनभने तिनिहरूले केन्द्रिय मध्यपङ्क्ति, आक्रामक मध्यपङ्क्ति र विङ्गबाट पनि खेल पस्कन सक्छन् । आक्रामक प्लेमेकरहरूलाई कहिलेकाहीँ "नम्बर १०" भनिन्छ किनभने प्राय उनीहरूले [[नम्बर १० जर्सी]] लगाउने गर्दछन् । ==डीप-लाईङ प्लेमेकर== डीप-लाईङ प्लेमेकर, धेरैजसो जर्सी नम्बर ५, ६ वा ८ (दक्षिण अमेरिकी फुटबलमा), भित्री वा गहिराईबाट खेल्ने प्लेमेकर हुन् । यी प्लेमेकर आफ्नो तिक्ष्ण प्राविधिक खेल र पास क्षमताका कारण चिनिन्छन् । {{Commonscat|Playmaker}} [[श्रेणी:खेलकुद]] jhgmtgg6qqdfljh3g7cbmterdgq1if8 0 80857 1364748 1333766 2026-07-05T01:53:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364748 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = हर्सल गिब्स | image = Herschelle Gibbs.jpg | country = दक्षिण अफ्रिका | fullname = हर्सल हर्मन गिब्स | nickname = स्कुटर | birth_date = {{Birth date and age|१९७४|०२|२३|df=yes}} | birth_place = ग्रिन पोइन्ट, [[केप टाउन]], [[दक्षिण अफ्रिका]] | heightft = ५ | heightinch = ९ | batting = दायाँ हाते | bowling = दायाँ हाते [[तेज बलिङ|मध्यम]] | role = [[ब्याटिङ (क्रिकेट)|ब्याट्सम्यान]] | international = true | testdebutdate = २७ नोवेम्बर | testdebutyear = १९९६ | testdebutagainst = भारत | testcap = २६४ | lasttestdate = १० जनवरी | lasttestyear = २००८ | lasttestagainst = वेस्ट इन्डिज | odidebutdate = ३ अक्टोबर | odidebutyear = १९९६ | odidebutagainst = केन्या | odicap = ४२ | lastodidate = २७ फेब्रुअरी | lastodiyear = २०१० | lastodiagainst = भारत | odishirt = ०९ (changed annually by Gibbs) | club1 = वेस्टर्न प्रोभिन्सक्रिकेट टोली (साउथ अफ्रिका) | year1 = १९९०/९१–२००३/०४ | clubnumber1 = | club2 = केप टाउन | year2 = २००४/०५–२००५/०६ | clubnumber2 = | club3 = डेक्कन चाजर्स | year3 = २००८–१० | clubnumber3 = | club4 = मुम्बई इन्डियन्स | year4 = २०१२ | club5 = ग्लामोर्गन कन्ट्रि क्रिकेट क्लब | year5 = २००५ | clubnumber5 = | club6 = योर्कशिरे कन्टरी क्रिकेट क्लब | year6 = २०१० | club7 = नर्थन ड्रिस्ट्रिक | year7 = २०१० | club8 = पर्थ स्कोरर्स | year8 = २०११–१२ | club9 = डुर्हाम डाइनामोस | year9 = २०१२ | columns = ४ | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | matches1 = ९० | runs1 = ६,१६७ | bat avg1 = ४१.९५ | 100s/50s1 = १४/२६ | top score1 = २२८ | deliveries1 = ६ | wickets1 = ० | bowl avg1 = – | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = ०/४ | catches/stumpings1 = ९४/– | column2 = [[एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय|ओडिआइ]] | matches2 = २४८ | runs2 = ८,०९४ | bat avg2 = ३६.१३ | 100s/50s2 = २१/३७ | top score2 = १७५ | deliveries2 = – | wickets2 = – | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = १०८/– | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches3 = १९३ | runs3 = १३,४२५ | bat avg3 = ४२.२१ | 100s/50s3 = ३१/६० | top score3 = २२८ | deliveries3 = १३८ | wickets3 = ३ | bowl avg3 = २६.०० | fivefor3 = ० | tenfor3 = ० | best bowling3 = २/१४ | catches/stumpings3 = १७६/– | column4 = [[लिस्ट ए क्रिकेट|एलए]] | matches4 = ३८८ | runs4 = ११,९७६ | bat avg4 = ३५.४२ | 100s/50s4 = २७/६२ | top score4 = १७५ | deliveries4 = ६६ | wickets4 = २ | bowl avg4 = २८.५० | fivefor4 = ० | tenfor4 = ० | best bowling4 = १/१६ | catches/stumpings4 = १७०/– | date = १९ अक्टोबर | year = २०१५ | source = http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/2/2345/2345.html क्रिकेट आर्काइभ }} '''हर्सल हर्मन गिब्स''' (जन्म २३ फेब्रुअरी १९७४) एक पूर्व [[दक्षिण अफ्रिका|दक्षिण अफ्रीकी]] [[क्रिकेट]] खेलाडी हुन्। गिब्स आफ्नो आक्रामक ब्याटिङको लागि लोकप्रिय थिए। गिब्सको वाल्यकालदेखि नै खेलप्रति रूचि थियो। वहाँ विद्यालयमा अध्ययन गर्दा क्रिकेट, फुटबल र रग्बी खेल खेल्ने गर्थे। गिब्स जति आक्रामक ब्याटिङ गर्थे त्यस्तै चुस्त क्षेत्ररक्षक पनि थिए। दक्षिण अफ्रिकाकै [[जोन्टी रोड्स]]पछि सबैभन्दा उत्कृष्ट प्रदर्शन गिब्सकै नाममा रहेको छ। गिब्सले सबैभन्दा बढी सफलताका साथ रन आउट गराउने क्षेत्ररक्षकहरू मध्ये ९ओँ स्थानमा छन्।<ref>{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/224487.html| title=Statistics – Run outs in ODIs| date=8 November 2005 | publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> गिब्स [[एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय]] क्रिकेमा [[नेदरल्यान्ड राष्ट्रिय क्रिकेट टोली|नेदरल्यान्ड]] विरुद्ध [[२००७ क्रिकेट विश्वकप]]मा एक ओभरको ६ बलमा ६ छक्का प्रहार गर्ने पहिलो खेलाडी बनेका थिए। गिब्सले सन् २००८ मा विवाह गरेका थिए।<ref>{{cite web| url=http://www.caribbeannetnews.com/news-2021--8-8--.html| title=Herschell Gibbs ties the knot in St Kitts-Nevis| date=13 June 2007| publisher=caribbeannetnews}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071122032822/http://www.caribbeannetnews.com/news-2021--8-8--.html |date=22 November 2007 }}</ref> ==प्रारम्भिक जीवनी== {{ठुटो}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://cricketarchive.com/Archive/Players/2/2345/2345.html Herschelle Gibbs] at CricketArchive * [http://www.cricinfo.com/ci/content/player/45224.html Herschelle Gibbs] at Cricinfo <!-- Metadata: see [[विकिपिडिया:Persondata]] --> [[श्रेणी:दक्षिण अफ्रिकी क्रिकेट खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७४ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] mfnsqt37yikeynlzo2bortl0j34pv5s 0 90847 1364710 1364706 2026-07-04T13:44:28Z पर्वत सुवेदी 31224 पर्वत सुवेदी ले [[बिशाल श्रेष्ठ]] मा पुनर्निर्देश नछोडि त्यसलाई [[विशाल श्रेष्ठ]] मा सारेको हो: शीर्षक सुधार 1364706 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = विशाल श्रेष्ठ | image = | caption = | fullname = विशाल श्रेष्ठ | birth_date = १२ सेप्टेम्बर १९१२<ref name="profile">{{cite web|title=Bishal Shrestha - Player Profile - Football |url=https://www.transfermarkt.co.uk/bishal-shrestha/profil/spieler/191033 |work=[[transfermarkt.com]] |accessdate=31 August 2015}}</ref> | birth_place = तौथली, नेपाल | height = १.७५ मीटर | position = गोलरक्षक | currentclub = मनाङ-मर्स्याङ्दि क्लब | clubnumber = २० | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = | clubs1 = | caps1 = | goals1 = | years2 = | clubs2 = | caps2 = | goals2 = | years3 = | clubs3 = [[मनाङ मर्स्याङ्दि क्लब]] | caps3 = ० | goals3 = ० | nationalyears1 = २०१९- | nationalteam1 = {{fb|NEP}} | nationalcaps1 = ० | nationalgoal1 = ० | pcupdate = | ntupdate = }} '''बिशाल श्रेष्ठ''' नेपाली राष्टिय फुटबल टिमका गोककिपर हुन। == खेलाडी जीवन == === क्लब जीवन === === अन्तर्राष्ट्रिय जीवन === श्रेष्ठले सेप्टेम्बर ५, २०२१ मा भारत विरुद्ध राष्ट्रिय टोलीको लागि डेब्यू गरेका थिए। उनले ८६ औं मिनेटमा [[किरण चेम्जोङ]]को स्थानमा राष्ट्रिय टोलीको लागि लामो समयदेखि प्रतिक्षा गरिएको डेब्यू गरे। २०२३-डिसेम्बर-२२ मा गोलकिपर विशाल श्रेष्ठले अन्तर्राष्ट्रिय करियरबाट सन्यासको घोषणा गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=ANFA {{!}} Goalkeeper Bishal Shrestha calls time on international career |url=https://www.the-anfa.com/news-detail/2008 |access-date=2026-07-04 |website=www.the-anfa.com |language=en}}</ref> == राष्ट्रिय खेलकुद परिषद == २०८३ जेठ २ मा विशाल श्रेष्ठ [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल|राष्ट्रिय खेलकुद परिषद]]को उपाध्यक्ष नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=गोलकिपर विशाल राखेप उपाध्यक्ष नियुक्त |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1951226/goalkeeper-vishal-appointed-as-nsc-vice-president |access-date=2026-07-04 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=संवाददाता |first=शिलापत्र |title=पूर्व राष्ट्रिय गोलकिपर विशाल श्रेष्ठ राखेपको उपाध्यक्ष नियुक्त, शक्ति गाैचन बने बोर्ड सदस्य |url=https://shilapatra.com/detail/187951/ |access-date=2026-07-04 |website=पूर्व राष्ट्रिय गोलकिपर विशाल श्रेष्ठ राखेपको उपाध्यक्ष नियुक्त, शक्ति गाैचन बने बोर्ड सदस्य |language=ne}}</ref> पदबहाली गरेपछि आयोजित कार्यक्रममा श्रेष्ठले खेल मैदानबाट खेल प्रशासन र नीतिगत तहमा काम गर्ने अवसर पाएकोमा खुसी व्यक्त गरे। उनले यस नयाँ भूमिकाले आफूमा खेल र खेलाडी प्रतिको जिम्मेवारी अझ बढाएको महसुस गराएको बताए।<ref>{{Cite web |title=खेल मैदानबाट खेल प्रशासनमा पूर्व खेलाडी : उपाध्यक्ष विशाल श्रेष्ठसहित ५ जनाले सम्हाले जिम्मेवारी |url=https://www.ratopati.com/story/569412/former-players-from-the-field-to-sports-administration-5-people-including-vice-president-bishal-shrestha-take-on-the-responsibility |access-date=2026-07-04 |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}</ref> == उपाधिहरू == * [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग २०७५]] ** विजेता:[[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग २०७५|२०७५]]<ref>{{cite web |date=28 December 2018 |title=‘A’ Division League: MMC secure record eighth title |url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-12-28/mmc-secure-record-eighth-title.html |accessdate=10 January 2019 |publisher=The Kathmandu Post}}</ref> == पुरस्कारहरू == * [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग २०७५]] उत्कृष्ट गोलरक्षक<ref>{{Cite web |title=Bharat Khawas Adjudged The Best Forward; Suman Shrestha Receives Award Of Best Coach |url=https://goalnepal.com/news/detail/4523 |access-date=2019-01-08 |website=GoalNepal}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपाली फुटबल टिम/२०१६ सोलिडरिटि कप}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:पुरुष फुटबल गोलरक्षकहरू]] f1r7koahby5opsxek8jzjq009trhq61 1364716 1364710 2026-07-04T14:43:05Z Bishaldev100 28807 /* */ 1364716 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = विशाल श्रेष्ठ | image = | caption = | fullname = विशाल श्रेष्ठ | birth_date = १२ सेप्टेम्बर १९१२<ref name="profile">{{cite web|title=Bishal Shrestha - Player Profile - Football |url=https://www.transfermarkt.co.uk/bishal-shrestha/profil/spieler/191033 |work=[[transfermarkt.com]] |accessdate=31 August 2015}}</ref> | birth_place = तौथली, नेपाल | height = १.७५ मीटर | position = गोलरक्षक | currentclub = मनाङ-मर्स्याङ्दि क्लब | clubnumber = २० | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = | clubs1 = | caps1 = | goals1 = | years2 = | clubs2 = | caps2 = | goals2 = | years3 = | clubs3 = [[मनाङ मर्स्याङ्दि क्लब]] | caps3 = ० | goals3 = ० | nationalyears1 = २०१९- | nationalteam1 = {{fb|NEP}} | nationalcaps1 = ० | nationalgoal1 = ० | pcupdate = | ntupdate = }} '''बिशाल श्रेष्ठ''' (जन्म:१२ सेप्टेम्बर १९१२) नेपाली पूर्व व्यवसायिक फुटबल खेलाडी हुन्, गोककिपरका रुपमा खेल्ने गर्थे। उनले नेपालको घरेलु फुटबलमा मनाङ मर्स्याङ्दी क्लबबाट खेलेका थिए। खेल जीवन पछि हाल उनी राष्ट्रिय खेलकुद परिषदको उपाध्यक्ष छन्। == खेलाडी जीवन == === क्लब जीवन === === अन्तर्राष्ट्रिय जीवन === श्रेष्ठले सेप्टेम्बर ५, २०२१ मा भारत विरुद्ध राष्ट्रिय टोलीको लागि डेब्यू गरेका थिए। उनले ८६ औं मिनेटमा [[किरण चेम्जोङ]]को स्थानमा राष्ट्रिय टोलीको लागि लामो समयदेखि प्रतिक्षा गरिएको डेब्यू गरे। २०२३-डिसेम्बर-२२ मा गोलकिपर विशाल श्रेष्ठले अन्तर्राष्ट्रिय करियरबाट सन्यासको घोषणा गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=ANFA {{!}} Goalkeeper Bishal Shrestha calls time on international career |url=https://www.the-anfa.com/news-detail/2008 |access-date=2026-07-04 |website=www.the-anfa.com |language=en}}</ref> == राष्ट्रिय खेलकुद परिषद == २०८३ जेठ २ मा विशाल श्रेष्ठ [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल|राष्ट्रिय खेलकुद परिषद]]को उपाध्यक्ष नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=गोलकिपर विशाल राखेप उपाध्यक्ष नियुक्त |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1951226/goalkeeper-vishal-appointed-as-nsc-vice-president |access-date=2026-07-04 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=संवाददाता |first=शिलापत्र |title=पूर्व राष्ट्रिय गोलकिपर विशाल श्रेष्ठ राखेपको उपाध्यक्ष नियुक्त, शक्ति गाैचन बने बोर्ड सदस्य |url=https://shilapatra.com/detail/187951/ |access-date=2026-07-04 |website=पूर्व राष्ट्रिय गोलकिपर विशाल श्रेष्ठ राखेपको उपाध्यक्ष नियुक्त, शक्ति गाैचन बने बोर्ड सदस्य |language=ne}}</ref> पदबहाली गरेपछि आयोजित कार्यक्रममा श्रेष्ठले खेल मैदानबाट खेल प्रशासन र नीतिगत तहमा काम गर्ने अवसर पाएकोमा खुसी व्यक्त गरे। उनले यस नयाँ भूमिकाले आफूमा खेल र खेलाडी प्रतिको जिम्मेवारी अझ बढाएको महसुस गराएको बताए।<ref>{{Cite web |title=खेल मैदानबाट खेल प्रशासनमा पूर्व खेलाडी : उपाध्यक्ष विशाल श्रेष्ठसहित ५ जनाले सम्हाले जिम्मेवारी |url=https://www.ratopati.com/story/569412/former-players-from-the-field-to-sports-administration-5-people-including-vice-president-bishal-shrestha-take-on-the-responsibility |access-date=2026-07-04 |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}</ref> == उपाधिहरू == * [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग २०७५]] ** विजेता:[[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग २०७५|२०७५]]<ref>{{cite web |date=28 December 2018 |title=‘A’ Division League: MMC secure record eighth title |url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-12-28/mmc-secure-record-eighth-title.html |accessdate=10 January 2019 |publisher=The Kathmandu Post}}</ref> == पुरस्कारहरू == * [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग २०७५]] उत्कृष्ट गोलरक्षक<ref>{{Cite web |title=Bharat Khawas Adjudged The Best Forward; Suman Shrestha Receives Award Of Best Coach |url=https://goalnepal.com/news/detail/4523 |access-date=2019-01-08 |website=GoalNepal}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपाली फुटबल टिम/२०१६ सोलिडरिटि कप}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:पुरुष फुटबल गोलरक्षकहरू]] 7050vglli2pbzlwilcsdgc4oqe2mq2e 1364717 1364716 2026-07-04T14:44:09Z Bishaldev100 28807 /* */ 1364717 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = विशाल श्रेष्ठ | image = | caption = | fullname = विशाल श्रेष्ठ | birth_date = १२ सेप्टेम्बर १९१२<ref name="profile">{{cite web|title=Bishal Shrestha - Player Profile - Football |url=https://www.transfermarkt.co.uk/bishal-shrestha/profil/spieler/191033 |work=[[transfermarkt.com]] |accessdate=31 August 2015}}</ref> | birth_place = तौथली, नेपाल | height = १.७५ मीटर | position = गोलरक्षक | currentclub = मनाङ-मर्स्याङ्दि क्लब | clubnumber = २० | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = | clubs1 = | caps1 = | goals1 = | years2 = | clubs2 = | caps2 = | goals2 = | years3 = | clubs3 = [[मनाङ मर्स्याङ्दि क्लब]] | caps3 = ० | goals3 = ० | nationalyears1 = २०१९- | nationalteam1 = {{fb|NEP}} | nationalcaps1 = ० | nationalgoal1 = ० | pcupdate = | ntupdate = }} '''बिशाल श्रेष्ठ''' (जन्म:१२ सेप्टेम्बर १९१२) नेपाली पूर्व व्यवसायिक फुटबल खेलाडी हुन्, गोककिपरका रुपमा खेल्ने गर्थे। उनले नेपालको घरेलु फुटबलमा [[मनाङ- मर्स्याङ्दी क्लब|मनाङ मर्स्याङ्दी क्लब]]बाट खेलेका थिए। खेल जीवन पछि हाल उनी राष्ट्रिय खेलकुद परिषदको उपाध्यक्ष छन्। == खेलाडी जीवन == === क्लब जीवन === === अन्तर्राष्ट्रिय जीवन === श्रेष्ठले सेप्टेम्बर ५, २०२१ मा भारत विरुद्ध राष्ट्रिय टोलीको लागि डेब्यू गरेका थिए। उनले ८६ औं मिनेटमा [[किरण चेम्जोङ]]को स्थानमा राष्ट्रिय टोलीको लागि लामो समयदेखि प्रतिक्षा गरिएको डेब्यू गरे। २०२३-डिसेम्बर-२२ मा गोलकिपर विशाल श्रेष्ठले अन्तर्राष्ट्रिय करियरबाट सन्यासको घोषणा गरेका थिए।<ref>{{Cite web |title=ANFA {{!}} Goalkeeper Bishal Shrestha calls time on international career |url=https://www.the-anfa.com/news-detail/2008 |access-date=2026-07-04 |website=www.the-anfa.com |language=en}}</ref> == राष्ट्रिय खेलकुद परिषद == २०८३ जेठ २ मा विशाल श्रेष्ठ [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल|राष्ट्रिय खेलकुद परिषद]]को उपाध्यक्ष नियुक्त भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=गोलकिपर विशाल राखेप उपाध्यक्ष नियुक्त |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/06/1951226/goalkeeper-vishal-appointed-as-nsc-vice-president |access-date=2026-07-04 |website=Online Khabar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=संवाददाता |first=शिलापत्र |title=पूर्व राष्ट्रिय गोलकिपर विशाल श्रेष्ठ राखेपको उपाध्यक्ष नियुक्त, शक्ति गाैचन बने बोर्ड सदस्य |url=https://shilapatra.com/detail/187951/ |access-date=2026-07-04 |website=पूर्व राष्ट्रिय गोलकिपर विशाल श्रेष्ठ राखेपको उपाध्यक्ष नियुक्त, शक्ति गाैचन बने बोर्ड सदस्य |language=ne}}</ref> पदबहाली गरेपछि आयोजित कार्यक्रममा श्रेष्ठले खेल मैदानबाट खेल प्रशासन र नीतिगत तहमा काम गर्ने अवसर पाएकोमा खुसी व्यक्त गरे। उनले यस नयाँ भूमिकाले आफूमा खेल र खेलाडी प्रतिको जिम्मेवारी अझ बढाएको महसुस गराएको बताए।<ref>{{Cite web |title=खेल मैदानबाट खेल प्रशासनमा पूर्व खेलाडी : उपाध्यक्ष विशाल श्रेष्ठसहित ५ जनाले सम्हाले जिम्मेवारी |url=https://www.ratopati.com/story/569412/former-players-from-the-field-to-sports-administration-5-people-including-vice-president-bishal-shrestha-take-on-the-responsibility |access-date=2026-07-04 |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}</ref> == उपाधिहरू == * [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग २०७५]] ** विजेता:[[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग २०७५|२०७५]]<ref>{{cite web |date=28 December 2018 |title=‘A’ Division League: MMC secure record eighth title |url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-12-28/mmc-secure-record-eighth-title.html |accessdate=10 January 2019 |publisher=The Kathmandu Post}}</ref> == पुरस्कारहरू == * [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग २०७५]] उत्कृष्ट गोलरक्षक<ref>{{Cite web |title=Bharat Khawas Adjudged The Best Forward; Suman Shrestha Receives Award Of Best Coach |url=https://goalnepal.com/news/detail/4523 |access-date=2019-01-08 |website=GoalNepal}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपाली फुटबल टिम/२०१६ सोलिडरिटि कप}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:पुरुष फुटबल गोलरक्षकहरू]] kfgr7bc59q8eo2hwysj766rplebt5mg 0 91385 1364745 1354044 2026-07-05T00:40:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364745 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालको प्रदेश}} {{Infobox settlement | native_name = | native_name_lang = ne | settlement_type = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | motto = | etymology = सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र | image_skyline = {{ Photomontage | photo1a = Mt Saipal.png | photo2a = Api Nampa.JPG | photo2b = Ghoda Ghodi Lake.JPG | photo3a = Beautiful lake located at the far-west Nepal.jpg | photo3b = Suklaphanta Wildlife Reserve 1.jpg | photo4a = Badimalika Temple, Bajura, Nepal.jpg | spacing = 1 | position = centre | size = 300 | foot_montage = घडीको दिशामा माथिबाट <br /> [[साइपाल हिमाल]], [[घोडाघोडी ताल]], [[शुक्लाफाँट राष्ट्रिय निकुञ्ज]]मा [[बाह्रसिंगा|बाह्रसिङ्गा]], [[बडिमालिका मन्दिर]], [[खप्तड ताल]], [[अपी हिमाल]] }} | image_seal = Emblem of Sudurpashchim Province.png | seal_size = | imagesize = | image_caption = | image_map = Nepal Sudurpashchim Pradesh.svg | mapsize = 300px | map_caption = नेपालको नक्सामा सुदूरपश्चिम प्रदेशको अवस्थिति (हल्का रातो रङ्गमा दाबी गरिएको [[कालापानी]] क्षेत्र) {{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=yes|frame-width=265|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=6}} | image_map1 = <div class="center">{{Sudurpashchim Province districts labelled map}}</div> | mapsize1 = 300px | map_caption1 = सुदूरपश्चिम जिल्लाका जिल्लाहरू (दार्चुला जिल्लामा [[कालापानी]] क्षेत्र दाबी गरिएको) | subdivision_type = [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|देश]] | subdivision_name = {{झन्डा|नेपाल}} | seat_type = [[राजधानी]] <br/> अस्थायी राजधानी | seat = [[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] <br/> [[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]] | seat1_type = सबैभन्दा ठुलो सहर | seat1 = [[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]] | parts_type = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्लाहरू]] | parts_style = para | p1 = [[#जिल्लाहरू|९]] | governing_body = [[नेपालका प्रादेशिक सरकारहरू|सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकार]] | leader_title = [[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)|प्रदेश प्रमुख]] | leader_name = नजीर मियाँ | leader_title1 = [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] | leader_name1 = [[कमलबहादुर शाह]] <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title2 = उच्च अदालत | leader_name2 = उच्च अदातल दिपायल | leader_title3 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश सभा|प्रदेश सभा]] | leader_name3 = [[एकसदनपद्धति|एकसदन]] (५३ सिट) | leader_title4 = [[नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|निर्वाचन क्षेत्रहरू]] | leader_name4 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] १६ <br> [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] ८ | government_footnotes = | established_title1 = सुदूरपश्चिमको रूपमा नामकरण | established_date1 = १२ असोज २०७५<ref>{{Cite news|url=https://annapurnapost.com/story/109394/#:~:text=%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A4%9F%E0%A4%95%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%A4%20%E0%A4%AD%E0%A4%8F%E0%A4%B0%20%E0%A4%AB%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BF%20%E0%A4%AC%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6,%E0%A4%B0%20%E0%A5%AA%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%20%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%AF%20%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A5%A4|title=प्रदेश नम्बर ७ को नाम ‘सुदूरपश्‍चिम’, राजधानी कैलालीको ‘गोदावरी’ |date=१२ असोज २०७५|work=अन्नपूर्ण पोस्ट|access-date=२६ असोज २०८२|language=नेपाली}}</ref> | named_for = [[सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]] | established_title = स्थापना | established_date = ३ असोज २०७२ | area_footnotes = | area_total_km2 = 19999.28 | area_rank = [[नेपालका प्रदेशहरू|छैटौँ]] | population_as_of = [[राष्ट्रिय जनगणना २०७८|वि.सं २०७८]] | population_footnotes = | population_note = | population_total = 2694783 | population_rank = [[जनसङ्ख्या अनुसार नेपालका प्रदेशहरूको सूची|पाँचौँ]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[जनसङ्ख्या अनुसार नेपालका प्रदेशहरूको सूची|पाँचौँ]] | population_demonym = सुदूरपश्चिमेली | blank_name_sec1 = [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू|आधिकारिक भाषा]] | blank_info_sec1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | blank1_name_sec1 = [[नेपालमा बोलिने भाषाहरू|अन्य आधिकारिक भाषाहरू]] | blank1_info_sec1 = [[थारु भाषा|थारु]]<br /> [[डोटेली भाषा|डोटेली]] | blank_name_sec2 = [[मानव विकास सूचकाङ्क]] (वि.सं २०७९) | blank_info_sec2 = ०.४७८ {{increase}} ({{color|#900|न्युन}}) | blank1_name_sec2 = क्रम | blank1_info_sec2 = सातौँ | blank2_name_sec2 = [[साक्षरता]] | blank2_info_sec2 = {{increase}}७६.२% (वि.सं २०७८) | blank3_name_sec2 = लैङ्गिक अनुपात | blank3_info_sec2 = ८९.५१ [[पुरुष|♂]] /१०० [[महिला|♀]] (वि.सं २०७८) | blank4_name_sec2 = [[कुल ग्राहस्थ उत्पादन]] | blank4_info_sec2 = $२.४६ अर्ब (अमेरिकी डलर) | blank5_name_sec2 = क्रम | blank5_info_sec2 = छैटौँ | demographics2_title4 = | demographics2_info4 = | timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | coordinates = {{coord|28|42|12|N|80|34|01|E|type:adm1st_source:itwiki_region:NP|display=title,inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_max_m = 7,132 | elevation_min_m = 109 | elevation_min_point = | elevation_max_point = [[अपी हिमाल]]<ref>https://sudurpaschim.fncci.org/province-profile.php</ref> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | iso_code = | geocode = | website = [https://sudurpashchim.gov.np/ सुदूरपश्चिम प्रदेश] }} '''सुदूरपश्चिम प्रदेश ''' ३ असोज २०७२ मा अपनाइएको नेपालको [[नेपालको संविधान २०७२|नयाँ संविधान]]द्वारा स्थापित [[नेपालका प्रदेशहरू|सात प्रदेश]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="statoids">{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces|publisher=statoids.com|access-date=21 March 2016}}</ref> यसको सिमाना उत्तरमा [[चीन]]को [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], पूर्वमा [[कर्णाली प्रदेश ]] र [[लुम्बिनी प्रदेश]], र पश्चिम र दक्षिणमा क्रमशः [[भारत]]को [[उत्तराखण्ड]] र [[उत्तर प्रदेश]] राज्यहरूसँग जोडिएको छ। यो प्रदेशले १९,५३९ वर्ग किमी क्षेत्रफल ओगटेको छ, जुन देशको कुल क्षेत्रफलको लगभग १३.२२% हो। सुरुमा प्रदेश नम्बर ७ को रूपमा चिनिने, नवनिर्वाचित प्रदेश सभाले २०७५ असोजमा सुदूरपश्चिम प्रदेशलाई प्रदेशको स्थायी नामको रूपमा अपनाएको थियो। २०७५ असोज १२ को प्रदेश सभा मतदान अनुसार, [[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]]लाई प्रदेशको राजधानी घोषणा गरिएको थियो भने [[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]] हाल अस्थायी राजधानी हो।<ref>{{cite web |title=Prov 7 named Sudurpashchim amid objection from NC, RJP |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/prov-7-named-Sudurpashchim-amid-objection-from-nc-rjp/ |publisher=The Himalayan Times |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018 |archive-date=22 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122134125/https://thehimalayantimes.com/nepal/prov-7-named-Sudurpashchim-amid-objection-from-nc-rjp/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Province 7 named Sudurpashchim, Godawari capital |url=https://kathmandupost.ekantipur.com/news/2018-09-28/province-7-named-sudurpashchim-godawari-capital.html |publisher=The Kathmandu Post |access-date=1 October 2018 |date=28 September 2018}}</ref> प्रदेशका जनसङ्ख्या र अर्थतन्त्रको हिसाबले तीन प्रमुख सहरहरूमा धनगढी, [[भीमदत्त नगरपालिका|महेन्द्रनगर]] र [[टीकापुर नगरपालिका|टीकापुर]] पर्दछन्।<ref>{{cite web|title=Nepal Provinces|url=http://www.statoids.com/unp.html|website=www.statoids.com}}</ref> == इतिहास == {{See also|डोटी राज्य|सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र}} [[चित्र:सुदूरपश्चिम प्रदेश.png|thumb|left|सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरू]] डोटी कुमाउँको सुदूरपश्चिमी क्षेत्रमा अवस्थित एक प्राचीन राज्य थियो जुन १३औँ शताब्दीतिर कुमाउँको [[कत्युरी राज्य]]को विघटन पछि गठन भएको थियो। डोटी आठ फरक राज्यहरू मध्ये एक थियो।<ref>Dr.Y.S Kathoch, A New History of Uttarakhand; On Katyuri Dynasty "Around,13th Century Katyuri Dynasty established in Ranachulihat was broken into many sections" Doti was among them</ref> कत्युरी राज्यलाई आठ राजकुमारहरूको लागि आठ भागमा विभाजन गरिएको थियो र फरक-फरक स्वतन्त्र राज्यहरू बनेका थिए जसमा बैजनाथ-कत्युरी, द्वारहट, डोटी, बारामण्डल, अस्कोट, सिरा, सोरा, सुई (काली कुमाउँ) पर्दछन्। पश्चिममा रामगङ्गा (उत्तराखण्ड) र पूर्वमा कर्णाली (जसले सुदूरपश्चिमी क्षेत्रलाई नेपालका अन्य भागहरूबाट विभाजित गर्दछ) बीचको सम्पूर्ण भूमि डोटीमा कत्युरीहरूको रैकाहरूको उत्पत्ति पछि रैकाहरूको अधीनमा आएको थियो।<ref>Advin T. Atkinson; Gazetteer Hindi Edition (2003); He wrote (Page 274) Whole territory to the east of Ram gang was belongs to Raikas during the late 16th century.</ref> [[कञ्चनपुर जिल्ला]]मा रहेको "ब्रह्मदेव मण्डी" कत्युरी राजा ब्रह्मा देवद्वारा स्थापित गरिएको थियो।<ref>Dr. Madam Chandra Bhatt; A New History of Uttarakhand (2006): " Champawat ke Chand Raja.</ref> === डोटीका रैकाहरू === [[कत्युरी राज्य]]को पतन पछि १३औँ शताब्दीतिर निरञ्जन मल्ल देव डोटी राज्यका संस्थापक थिए। उनी संयुक्त कत्युरी राज्यका अन्तिम कत्युरीका छोरा थिए।<ref>Dr. Y. S. Kathoch; A New History of Uttarakhand (2006)</ref> डोटीका राजाहरूलाई रैका महाराज पनि भनिन्थ्यो।<ref>Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937)</ref> === मुगल आक्रमण === १६औँ शताब्दीमा [[अकबर]]को शासनकालमा, [[मुगल]]हरूले डोटीका रैकाहरूमाथि आक्रमण गरेका थिए। तिनीहरूले रैका राज्यको राजधानी अजयमेरुमाथि आक्रमण गरेका थिए। [[अजयमेरु गाउँपालिका|अजयमेरु]] हाल [[डडेलधुरा जिल्ला]]मा पर्दछ। [[लखनऊ]]मा बस्ने अकबरका सेनापति हुसेन खानले आक्रमणको नेतृत्व गरेका थिए। [[मुगल साम्राज्य]]को समयमा हिन्द फारसी इतिहासकार अब्द अल-कादिर बदायुनी (लगभग सन् १५४० - १६१५) का अनुसार, लखनऊका मुगल सेनापति हुसेन खान, रैका राज्यको धन र खजानाबाट लोभिएका थिए उनी त्यो क्षेत्र लुट्न चाहन्थे। तथापि,उनको आक्रमण असफल भएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |title=Kumaon History |publisher=Thekumaonhills.com |date=29 March 1947 |access-date=4 June 2015 |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219064757/http://thekumaonhills.com/kumaon-history/ |date=19 February 2020 }}</ref> === खैरगढ-सिङ्घाई राज्य === राजा दीप शाहीलाई १७९० ईस्वीमा [[नेपाल]]बाट निष्कासित गरिएको थियो र अवधको तराई (हाल [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]]को [[लखिमपुर खेरी जिल्ला]]) आइपुगेपछि उनले [[बेलायती भारत]] अन्तर्गत खैरीगढमा खैरगढ-सिङ्घाई राज्य स्थापना गरेका थिए।<ref>[http://members.iinet.net.au/~royalty/ips/k/khairigarh]{{dead link|date=December 2019}}</ref> == भूगोल == सुदूरपश्चिम प्रदेशले १९,५३९ वर्ग किलोमिटर अर्थात् देशको कुल क्षेत्रफलको १३.२२% ओगटेको छ। यस प्रदेशको कुल क्षेत्रफलमा हिमाली भूभाग ७,९३२.८३४ वर्ग किलोमिटर (४०.६०%), पहाडी भूभाग ६,७४८.७७०६ वर्ग किलोमिटर (३४.५४%) र तराई क्षेत्र ४,८५७.३९५४ वर्ग किलोमिटर (२४.८६%) पर्दछ। यस प्रदेशमा बढी पहाडी र हिमाली भूभाग छ। यो प्रदेश नेपाल राज्यको सुदूरपश्चिमी भागमा अवस्थित छ। यस प्रदेशका दुई जिल्ला ([[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] र [[कञ्चनपुर जिल्ला|कञ्चनपुर]]) तराई क्षेत्रमा अवस्थित छन्, चार ([[डोटी जिल्ला|डोटी]], [[डडेल्धुरा जिल्ला|डडेल्धुरा]], [[अछाम जिल्ला|अछाम]] र [[बैतडी जिल्ला|बैतडी]]) पहाडी क्षेत्रमा छन् र तीन ([[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]], [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]] र [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]]) हिमाली क्षेत्रमा छन्।<ref name="Sudurpashchim 2022">{{Cite web |title=प्रदेश परिचय {{!}} प्रदेश प्रमुखको कार्यालय |lang=ne |url=http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712000329/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |archive-date=12 July 2022 |website=oph.sudurpashchim.gov.np }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230731065841/http://oph.sudurpashchim.gov.np/index.php/node/170 |date=31 July 2023 }}</ref> यस प्रदेशको पूर्वमा [[कर्णाली नदी]], मध्यमा [[सेती नदी]] र पश्चिममा [[महाकाली नदी]] बग्दछ। सुदूरपश्चिम प्रदेशमा यसको प्रत्यक्ष प्रशासित क्षेत्रको अतिरिक्त, नेपालले [[कालापानी]] र उत्तरी कुठी उपत्यकाको भारत-प्रशासित क्षेत्रहरू दाबी गर्दछ, जसलाई संयुक्त रूपमा "कालापानी-लिम्पियाधुरा क्षेत्र" भनिन्छ। नेपाल सरकारको वेबसाइटहरूले यी क्षेत्रहरू सहित प्रदेशको क्षेत्रफल १९,९९९.२८ वर्ग किमी रहेको जनाएको छ।<ref name="invest.sudurpashchim">{{Cite web |title=About Sudurpashchim Province |url=https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |publisher=invest.sudurpashchim.gov.np |access-date=24 August 2025 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250827233811/https://invest.sudurpashchim.gov.np/pages/about-sudurpashchim |date=27 August 2025 }}</ref> === हिमालहरू === यस प्रदेशका प्रमुख हिमालहरू अपी (७१३२ मिटर), साइपाल (७०२५ मिटर), बोबये चुली (६,८०८ मिटर), नाम्पा (६७५५ मिटर), ओम पर्वत (५५९० मिटर) र जेठी बहुरानी (६८५० मिटर) हुन्। {| class="wikitable" |+सुदूरपश्चिम प्रदेशका उग्ला हिमालहरू !हिमालहरू !उचाइ (मिटर) !जिल्ला !हिमशृङ्खला !अतिरिक्त जानकारी |- |[[अपी हिमाल|अपी]] |७,१३२ |[[दार्चुला जिल्ला]] |योका पहाड [[गुराँस हिमाल]] |सन् १९६० मा प्रथम आरोहण |- |[[साइपाल हिमाल|साइपाल]] |७,०३१ |[[बझाङ जिल्ला]] |पश्चिम नेपाल हिमालय |सन् १९६० मा प्रथम आरोहण |- |[[जेठी बहुरानी]] |६,८५० |[[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]]/[[बझाङ जिल्ला|बझाङ]] |[[हिमालय]] |सन् १९७८ मा प्रथम आरोहण<ref name=":1">{{Cite web |last=Annapurna |first=Kris |date=2022-02-25 |title=Gurans Himal: Stories From the Far Western Himalaya » Explorersweb |url=https://explorersweb.com/gurans-himal-stories-from-the-far-western-himalaya/ |access-date=2023-08-04 |website=Explorersweb}}</ref> |- |[[बोबये चुली]] |६,८०८ |[[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]]/[[बझाङ जिल्ला|बझाङ]] |व्यासऋृषि हिमाल |सन् १९९६ मा प्रथम आरोहण |- |[[नाम्पा हिमाल|नाम्पा]] |६,७५५ |[[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]] |[[गुराँस हिमाल|गुराँस]] |सन् १९७२ मा प्रथम आरोहण<ref name=":1" /> |- |[[ओम पर्वत]] ||५,५९० |[[दार्चुला जिल्ला|दार्चुला]] |[[हिमालय]] |सन् २००४ मा प्रथम आरोहण |} == सरकार र प्रशासन == {{मुख्य|नेपालका प्रादेशिक सरकारहरू|सुदूरपश्चिम प्रदेश सभा}} राज्यपालले [[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)|प्रदेश प्रमुख]]को रूपमा काम गर्छन् भने [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]] प्रदेश सरकारको प्रमुख हुन्छन्।<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2016-09-19/high-courts-get-their-chief-judges.html|title=High Courts get their chief judges|access-date=27 April 2018|language=en}}</ref> दिपायल उच्च अदालतका मुख्य न्यायाधीश न्यायपालिकाको प्रमुख हुन्।<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/trilochan-bhatta-becomes-province-7-chief-minister/|title=Trilochan Bhatta becomes Province 7 chief minister|date=16 February 2018|work=The Himalayan Times|access-date=28 April 2018|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |title=President of Nepal administers oath to Chiefs of seven provinces {{!}} DD News |url=http://ddnews.gov.in/international/president-nepal-administers-oath-chiefs-seven-provinces |access-date=27 April 2018 |website=ddnews.gov.in |language=en}}</ref> वर्तमान प्रदेश प्रमुख, मुख्यमन्त्री र मुख्य न्यायाधीश क्रमश: गङ्गाप्रसाद यादव, [[कमलबहादुर शाह]] र नजिर मियाँ हुन्। यस प्रदेशमा ५३ वटा प्रदेश सभा निर्वाचन क्षेत्र र १६ वटा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र रहेका छन्।<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/constituency-delimitation-commission-creates-495-constituencies/|title=CDC creates 495 constituencies|date=31 August 2017|work=The Himalayan Times|access-date=27 April 2018|language=en}}</ref> सुदूरपश्चिम प्रदेशमा नेपालका अन्य सबै प्रदेशहरू जस्तै एक सदनात्मक व्यवस्थापिका छ। [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]]को कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ। सुदूरपश्चिम प्रदेशको प्रदेश सभा अस्थायी रूपमा [[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]] स्थित जिल्ला समन्वय समितिको भवनमा राखिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/preparations-way-provincial-assembly-meeting/|title=Preparations underway for assembly meeting|date=31 January 2018|work=The Himalayan Times|access-date=28 April 2018|language=en}}</ref> == प्रशासनिक विभाजन == यस प्रदेशलाई नौ जिल्लामा विभाजन गरिएको छ, जुन तल सूचीबद्ध छन्। जिल्लालाई [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला समन्वय समिति]]को प्रमुख र जिल्ला प्रशासन अधिकारीद्वारा प्रशासित गरिन्छ। जिल्लाहरूलाई थप नगरपालिका वा गाउँपालिकाहरूमा विभाजन गरिएको छ। प्रदेशको राजधानी [[गोदावरी नगरपालिका, कैलाली|गोदावरी]] हो भने सबैभन्दा ठुलो सहर [[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]] हो।<ref>{{Cite web |title=स्थानिय तह |url=http://103.69.124.141 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831065451/http://103.69.124.141/ |archive-date=2018-08-31 |access-date=2018-04-27 |website=103.69.124.141}}</ref> नगरपालिकाहरूमा एक उप-महानगरपालिका र ३३ नगरपालिकाहरू समावेश छन्। प्रदेशमा ५४ वटा गाउँपालिकाहरू रहेका छन्। {{See also|नेपालका जिल्लाहरू|नेपालका सहरहरूको सूची|नेपालका गाउँपालिकाहरूको सूची}} {| class="wikitable sortable" !क्रम !जिल्लाहरू !सदरमुकाम !जनसङ्ख्या ([[राष्ट्रिय जनगणना २०७८|वि.सं २०७८]])<ref name="cbs">[http://cbs.gov.np/image/data/Population/District%20Level%20Detail%20Report/Volume05Part01.pdf 2011 Census District Level Detail Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902103458/http://cbs.gov.np/image/data/Population/District%20Level%20Detail%20Report/Volume05Part01.pdf|date=2018-09-02}}, Central Bureau of Statistics.</ref> !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनघनत्व !स्थानीय तह सङ्ख्या |- |१ |[[अछाम जिल्ला]] |[[मङ्गलसेन नगरपालिका|मङ्गलसेन]] |२,२८,८५२ |१,६९२ |१४० |१० |- |२ |[[बैतडी जिल्ला]] |[[दशरथचन्द नगरपालिका|दशरथचन्द]] |२,४२,१५७ |१,५१९ |१६० |१० |- |३ |[[बझाङ जिल्ला]] |[[चैनपुर, बझाङ|चैनपुर]] |१,८९,०८५ |३,४२२ |५५ |१२ |- |४ |[[बाजुरा जिल्ला]] |[[मार्तडी]] |१,३८,५२३ |२,१८८ |६३ |९ |- |५ |[[डडेल्धुरा जिल्ला]] |[[अमरगढी नगरपालिका|अमरगढी]] |१,३९,६०२ |१,५३८ |९१ |७ |- |६ |[[दार्चुला जिल्ला]] |[[खलङ्गा, दार्चुला|खलङ्गा]] |१,३३,३१० |२,७८२.२८ |५७ |९ |- |७ |[[डोटी जिल्ला]] |[[दिपायल सिलगढी नगरपालिका|दिपायल सिलगढी]] |२,०४,८३१ |२,०२५ |१०० |९ |- |८ |[[कैलाली जिल्ला]] |[[धनगढी उपमहानगरपालिका|धनगढी]] |९,०४,६६६ |३,२३५ |२८१.७ |१३ |- |९ |[[कञ्चनपुर जिल्ला]] |[[भीमदत्त नगरपालिका|महेन्द्रनगर]] |५,१३,७५७ |१,६१० |२८० |९ |} {{Largest cities | country = सुदूरपश्चिम प्रदेश | stat_ref = केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग[http://cbs.gov.np/image/data/2017/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf] | list_by_pop = | div_name = | div_link =नेपालका जिल्लाहरू{{!}}जिल्ला |city_1 = धनगढी उपमहानगरपालिका{{!}}धनगढी |div_1 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_1 = १,९८,७९२ |img_1 =Behdaba Temple Urmarampur Dhangadi Kailali Nepal Rajesh Dhungana (1).jpg |city_2 = भीमदत्त नगरपालिका{{!}}भीमदत्त |div_2 = कञ्चनपुर जिल्ला{{!}}कञ्चनपुर |pop_2 = १,२२,३२० |img_2 = Dodhara Chadani Bridge, Kanchanpur.jpg |city_3 = गोदावरी नगरपालिका, कैलाली{{!}}गोदावरी |div_3 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_3 = ९८,७४६ |img_3 = Dhangadhi.jpg |city_4 = लम्कीचुहा नगरपालिका{{!}}लम्कीचुहा |div_4 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_4 = ९०,९७१ |img_4 =Tikapur Park.jpg |city_5 = टीकापुर नगरपालिका{{!}}टीकापुर |div_5 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_5 = ८९,८३५ |img_5 =Tikapur Park.jpg |city_6 = घोडाघोडी नगरपालिका{{!}}घोडाघोडी |div_6 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_6 = ८६,०३४ |img_6 = |city_7 = कृष्णपुर नगरपालिका{{!}}कृष्णपुर |div_7 = कञ्चनपुर जिल्ला{{!}}कञ्चनपुर |pop_7 = ७१,५०० |img_7 = |city_8 = गौरीगङ्गा नगरपालिका{{!}}गौरीगङ्गा |div_8 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_8 = ६४,५५८ |img_8 = |city_9 = पुनर्वास नगरपालिका{{!}}पुनर्वास |div_9 = कञ्चनपुर जिल्ला{{!}}कञ्चनपुर |pop_9 = ६१,७४८ |img_9 = |city_10 = वेदकोट नगरपालिका{{!}}वेदकोट |div_10 = कञ्चनपुर जिल्ला{{!}}कञ्चनपुर |pop_10 = ५७,६८० |img_10 = |city_11 = शुक्लाफाँटा नगरपालिका{{!}}शुक्लाफाँटा |div_11 = कञ्चनपुर जिल्ला{{!}}कञ्चनपुर |pop_11 = ५३,९६९ |img_11 = |city_12 = बेलौरी नगरपालिका{{!}}बेलौरी |div_12 = कञ्चनपुर जिल्ला{{!}}कञ्चनपुर |pop_12 = ५३,९१० |img_12 = |city_13 = भजनी नगरपालिका{{!}}भजनी |div_13 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_13 = ५३,४९४ |img_13 = |city_14 = कैलारी गाउँपालिका{{!}}कैलारी |div_14 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_14 = ४९,९१७ |img_14 = |city_15 = जानकी गाउँपालिका, कैलाली{{!}}जानकी |div_15 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_15 = ४९,८६० |img_15 = |city_16 = दोधारा चाँदनी नगरपालिका{{!}}दोधारा चाँदनी |div_16 = कञ्चनपुर जिल्ला{{!}}कञ्चनपुर |pop_16 = ४२,९७४ |img_16 = |city_17 = पुर्चौडी नगरपालिका{{!}}पुर्चौडी |div_17 = बैतडी जिल्ला{{!}}बैतडी |pop_17 = ३८,२८१ |img_17 = |city_18 = बर्दगोरिया गाउँपालिका{{!}}बर्दगोरिया |div_18 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_18 = ३७,६८२ |img_18 = |city_19 = जोशीपुर गाउँपालिका{{!}}जोशीपुर |div_19 = कैलाली जिल्ला{{!}}कैलाली |pop_19 = ३७,१८७ |img_19 = |city_20 = परशुराम नगरपालिका{{!}}परशुराम |div_20 = डडेल्धुरा जिल्ला{{!}}डडेल्धुरा |pop_20 = ३५,५९० |img_20 = }} == जनसाङ्ख्यिकी == [[राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार, सुदूरपश्चिम प्रदेशको जनसङ्ख्या २,६९४,७८३ थियो। जनसङ्ख्याको ८.८७% ५ वर्ष मुनिका छन्। यसको [[साक्षरता दर]] ७६.२३% छ र लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा १११७ महिला छन्।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Sudurpaschim Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Sudurpaschim_Province_census_report.pdf |access-date= |website=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग (नेपाल)|केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग]]}}</ref> === जातीय समूहहरू === {{Pie chart |thumb=left |caption =सुदूरपश्चिम प्रदेशका जातजातिहरू (वि.सं २०७८)<ref name="caste"/> |label1 = [[क्षेत्री]]|value1 = 41.75 |color1 = red |label2 = [[थारु जाति|थारु]] |value2 = 14.76 |color2 = olive |label3 = [[बाहुन|पहाडी बाहुन ]] |value3 = 12.69 |color3 = orange |label4 = [[कामी]] |value4 = 10.81 |color4 = salmon |label5 = [[ठकुरी]] |value5 = 4.87 |color5 = crimson |label6 = [[दमाई]] |value6 = 3.76 |color6 = darksalmon |label7 = [[राना थारू]] |value7 = 3.05 |color7 = olivedrab |label8 = [[सार्की]] |value8 = 2.81 |color8 = lightsalmon |label9 = [[मगर]] |value9 = 1.96 |color9 = darkturquoise |label10 = अन्य पहाडी जाजाति |value10 = 1.05 |color10 = teal |label11 = अन्य |value11 = 2.49 |color11 = grey }} [[क्षेत्री]] सबैभन्दा ठूलो समुदाय हो, र पहाडहरूमा उनीहरूको प्रभुत्व छ। बाहुन, कामी र ठकुरी लगायत अन्य जातिहरूको उपस्थिति पनि उल्लेख्य रहेको छ। समतल क्षेत्रमा, थारु मानिसहरू प्रमुख आदिवासी हुन् यद्यपि आजकल दुई समतल जिल्लाहरूमा पहाडी मानिसहरूको बहुमत छ।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग (नेपाल)|केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग]]}}</ref> === भाषाहरू === {{Pie chart | caption = सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू (वि.सं २०७८)<ref name="mothertongue"/> | label1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] | value1 = 42.44 | color1 = orange | label2 = [[डोटेली भाषा|डोटेली]] | value2 = 18.07 | color2 = sienna | label3 = [[थारु भाषा|थारु]] | value3 = 14.80 | color3 = maroon | label4 = [[बैतडेली भाषा|बैतडेली]] | value4 = 5.62 | color4 = #844c1e | label5 = [[अछामी भाषा|अछामी]] | value5 = 5.14 | color5 = #e8954c | label6 = बझाङ्गी | value6 = 3.69 | color6 = #cc996e | label7 = [[थारु भाषा|राना थारु]] | value7 = 2.88 | color7 = firebrick | label8 = बाजुरेली | value8 = 2.09 | color8 = #c68043 | label9 = दार्चुलेली | value9 = 1.69 | color9 = #9e673d | label10 = अन्य | value10 = 3.58 | color10 = grey }} पारस्परिक रूपमा बुझ्न नसकिने भए पनि जनसङ्ख्याको विशाल बहुमतले [[नेपाली भाषा]]सँग नजिकबाट सम्बन्धित भाषाका प्रकारहरू बोल्छन्। बाजुरेली र अछामी जस्ता पूर्वी भाषिकाहरू [[कर्णाली प्रदेश]]मा बोलिने खस भाषासँग नजिक छन्। प्रदेशको मुख्य भाषिका [[डोटेली भाषा|डोटेली]] हो, जुन प्रदेशको मध्य भागमा बोलिन्छ, जुन बिस्तारै सीमाको भारतीय भागमा बोलिने कुमाउँनीसँग नजिक हुँदै जान्छ। सन् १९५० को दशकसम्म लगभग सम्पूर्ण तराई जनसङ्ख्याले थारू बोल्दथे, जब पहाडका धेरै डोटेली र नेपाली भाषीहरू तराईमा बसाइँ सरेका थिए। स्थानीय थारू भाषाहरू नेपाली र सीमापार दक्षिणको मैदानमा बोलिने हिन्दी भाषा (मुख्यतया खादी बोली र अवधी)बाट प्रभावित छ। सबैभन्दा ठुलो चीन-तिब्बती भाषा [[मगर भाषा|मगर]] हो, यद्यपि तिब्बत नजिकैको उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा अझै पनि व्याँसीका केही वक्ताहरू छन्।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=राष्ट्रिय जनगणना २०७८ |publisher=[[केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग (नेपाल)|केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग]]}}</ref> नेपालको भाषा आयोगले डोट्याली र थारूलाई प्रदेशमा आधिकारिक भाषाको रूपमा सिफारिस गरेको थियो। आयोगले प्रदेशका विशिष्ट क्षेत्र र उद्देश्यका लागि बैताडेली, अछामी र बझाङ्गीलाई थप आधिकारिक भाषाको रूपमा सिफारिस गरेको थियो।<ref name="langcomreport">{{cite web |title=सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८ |url=https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |access-date=28 October 2021 |website=नेपाल भाषा आयोग |publisher=भाषा आयोग |language=ne |archive-date=6 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210906171816/https://languagecommission.gov.np/files/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE.pdf |date=6 September 2021 }}</ref> === धर्म === {{Pie chart | thumb = right | caption = सुदूरपश्चिम प्रदेशको धर्मगत तथ्याङ्क (वि.सं २०७८)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=राष्ट्रिय जनगणना २०७८ |publisher=[[केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग (नेपाल)|केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग]]}}</ref> | label1 = [[नेपालमा हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | color1 = darkorange | value1 = 97.42 | label2 = [[नेपालमा इसाई धर्म|इसाई]] | color2 = yellow | value2 = 1.39 | label3 = [[नेपालमा बुद्ध धर्म|बुद्ध]] | color3 = dodgerblue | value3 = 0.84 | label4 = अन्य वा उल्लेख नभएका | color4 = black | value4 = 0.34 }} [[हिन्दु धर्म]] मान्नेहरूको जनसङ्ख्या ९७.४३ प्रतिशत रहेको छ। == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[नेपालका प्रदेशहरू]] * [[नेपालका जिल्लाहरू]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{Geographic Location | Centre = सुदूरपश्चिम प्रदेश | North = [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], {{झन्डा|चीन}} | Northeast = | East = [[कर्णाली प्रदेश]] | Southeast = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | South = [[उत्तर प्रदेश]], {{झन्डा|भारत}} | Southwest = | West = [[उत्तराखण्ड]], {{झन्डा|भारत}} | Northwest = }} {{नेपालका प्रदेशहरू}} {{नेपालका जिल्लाहरू}} [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम प्रदेश]] [[श्रेणी:नेपालका प्रदेशहरू]] dpgspxsgfkv8vat9ddssvpapsdach71 0 97648 1364826 1335401 2026-07-05T06:59:50Z ~2026-38184-13 79655 1364826 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = एमानुएल माक्रोँ | honorific_suffix = | image = Emmanuel Macron (cropped).jpg | caption = सन् २०१९ मा, माक्रोँ | office = [[फ्रान्सको राष्ट्रपति|फ्रान्सका राष्ट्रपति]] | term_start = १४ मे २०१७ | term_end = | predecessor = [[फ्रँस्वा ओलँद]] | primeminister = {{ubl|[[एदवार फिलिप]]|[[जँ कास्तेक्स]]}} | office1 = [[अर्थव्यवस्था र वित्त मन्त्रालय (फ्रान्स)]] | term_start1 = २६ अगस्त २०१४ | term_end1 = ३० अगस्त २०१६ | president1 = | primeminister1 = [[मानुएल भाल्स]] | predecessor1 = [[आर्नो मोँत्बुर]] | successor1 = [[मिसेल सापेँ]] | office2 = [[#बाह्य कडीहरू|अन्य...]] | birth_name = एमानुएल जँ-मिसेल फ्रेदेरिक माक्रोँ | birth_date = {{birth date and age|1977|12|21|df=yes}} | birth_place = [[आम्येँ]], [[फ्रान्स]] | party = [[ला रेपुब्लिक एन मार्च]] (सन् २०१६–हाल) | otherparty = {{plainlist| * [[समाजवादी दल (फ्रान्स)|समाजवादी दल]] (सन् २००६–२००९) * [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] (सन् २००९–२०१६) }} | spouse = {{marriage|[[ब्रिजिट माक्रोँ]]|20 October 2007}} | parents = {{ubl|[[जँ-मिसेल माक्रोँ]]|फ्रँस्वा नोगेस}} | residence = [[एलिजे दरबार]] | alma_mater = {{plainlist| * [[पेरिस नँतेर विश्वविद्यालय]] (स्नातकोत्तर) * [[पेरिस राजनीतिक अध्ययन संस्थान]] (स्नातकोत्तर) * [[एकोल नास्योनाल ददमिनिस्त्रास्योँ]]] }} | awards = | signature = Signature de Emmanuel MACRON.svg | website = {{URL|https://www.elysee.fr|Elysee website}} }} '''एमानुएल माक्रोँ''' ({{IPA-fr|emanɥɛl ʒɑ̃ miʃɛl fʁedeʁik makʁɔ̃|lang}}; (उच्चारण:'''एमानुएल जँ मिसेल माक्रोँ''') जन्म सन् १९७७ डिसेम्बर २१) फ्रान्सका राजनीतिज्ञ र राष्ट्रपति हुन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=फ्रान्सको राष्ट्रपतिमा एमानुएल माक्रों विजयी|युआरएल=https://radiokantipur.com/international/2017/05/08/20170508093159|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=रेडियो कान्तिपुर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० डिसेम्बर २०२०}}</ref> सन् २०१७ मा ३९ वर्षको उमेरमा [[फ्रान्स]]को राष्ट्रपति पदमा निर्वाचित भएर उनी सबैभन्दा कम उमेरमा राष्ट्रपति बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=फ्रान्समा सबैभन्दा कम उमेरका राष्ट्रपति उम्मेदवार जितको दिशातिर|युआरएल=https://pahilopost.com/content/-31254.html|कार्य=|प्रकाशक=पहिलो पोस्ट|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० डिसेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९५८ मा फ्रान्समा गणतन्त्र स्थापना भएपछि त्यहाँका दुई प्रमुख परम्परागत राजनीतिक दलबाट राष्ट्रपति चयन हुँदै आएकोमा उनी अर्कै राजनीतिक दलको नेतृत्व गरेर निर्वाचित हुने पहिलो राजनीतिज्ञ हुन्। माक्रोँ युरोप समर्थक मध्यमार्गी नेता मानिन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=माक्रोँ: ट्रम्प फौज फिर्ता नगर्न सहमत|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news-43779330.amp|कार्य=|प्रकाशक=बीबीसी नेपाली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=१० डिसेम्बर २०२०}}</ref> म्याक्रोन [[सन् २०२२ फ्रान्सेली राष्ट्रपतिय निर्वाचन]]मा [[मरिन ले पेन]]लाई नै पराजित गर्दै दोस्रो कार्यकालको लागि निर्वाचित भएका थिए। सन् २००२ पछि दोस्रो कार्यकालको लागि पुनः निर्वाचित हुने हुने पहिलो राष्ट्रपति हुन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/macron-or-le-pen-france-faces-stark-choice-president-2022-04-24/|title=France's Macron beats Le Pen to win second term|last=Spencer|first=Mimosa|date=2022-04-24|work=Reuters|access-date=2022-04-24|last2=Jabkhiro|first2=Juliette|language=en|last3=Foroudi|first3=Layli}}</ref> ==२०१७ राष्ट्रपति निर्वाचन == माक्रोँले राष्ट्रपति निर्वचनमा कुल मतको ६५ प्रतिशत मत प्राप्त गरेका थिए। उनी पेशाले एक व्यापारी र [[युरोपेली सङ्घ]]का समर्थक हुन्। माक्रोँसँग पराजित भएकी राष्ट्रपति उम्मेदवारकी प्रत्यासी [[मरिन ले पेन]]ले राष्ट्रवादी नारा 'फ्रान्स पहिले' भन्दै आप्रवासीहरूको विरोध गरेकी थिइन्। ==राजनैतिक जीवन== [[चित्र:United_States_and_Eurozone_leaders_at_G20_meeting.jpg|thumb|सन् २०१२ मा [[जी-ट्वान्टी|जी-२०]] बैठकमा]] माक्रोँलाई धेरैले [[मध्यमार्गी]] नेताको रूपमा चिन्ने गर्छन्।<ref name="centrist1">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37994372|title=France's Macron Joins Presidential Race to 'Unblock France'|date=16 November 2016|publisher=BBC, UK|accessdate=26 April 2017}}</ref><ref name="centrist2">{{cite news|url=https://www.standard.co.uk/news/world/french-election-marine-le-pen-and-emmanuel-macron-through-to-second-round-a3521676.html|title=French election: Far right Marine Le Pen and centrist Emmanuel Macron through to final round|date=24 April 2017|work=London Evening Standard|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name="centrist3">{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/uk-france-election-poll-idUKKBN1601ZG?il=0|title=France's Fillon overtakes centrist Macron in election ratings – poll|date=21 February 2017|accessdate=25 April 2017|agency=Reuters}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426150725/http://uk.reuters.com/article/uk-france-election-poll-idUKKBN1601ZG?il=0 |date=26 April 2017 }}</ref><ref name="centrist4">{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/politics/centrist-macron-and-far-right-le-pen-in-french-presidency-fight-1-4427486|title=Centrist Macron and far-right Le Pen in French presidency fight|date=24 April 2017|work=The Scotsman|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name="centrist5">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38871095|title=France election: Centrist rising star Macron urges unity|date=4 February 2017|work=BBC News|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name="centrist6">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/french-citizens-vote-in-an-uncertain-race-that-could-determine-europes-future/2017/04/23/fd3759ce-1fa4-11e7-bb59-a74ccaf1d02f_story.html|title=Right-wing Le Pen claims victory alongside centrist Macron for French presidential runoff, with E.U. future at stake|date=23 April 2017|work=The Washington Post|accessdate=25 April 2017}}</ref> केही अवलोकनकर्ताहरूले उनलाई [[सामाजिक उदारवादी]]को रूपमा व्याख्या गर्ने गरेका छन्<ref>{{cite web|url=http://www.slate.fr/story/118839/macron-revolution-passive|title=Macron ou la "révolution passive" des élites françaises|date=29 May 2016|work=Slate|language=fr|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.liberation.fr/france/2014/08/27/valls-ii-social-democrate-ou-social-liberal_1088314|title=Valls II: social-démocrate ou social-libéral ?|date=27 August 2014|work=Libération|accessdate=1 February 2017|language=fr}}</ref><ref name="unBanquier" /><ref>{{cite web|url=http://www.estrepublicain.fr/actualite/2014/08/28/la-ligne-social-liberale-passe-par-macron|title=La ligne social libérale passe par Macron|last=Jalabert|first=Pascal|work=Est Républicain|language=fr|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lejdd.fr/Politique/Remaniement-Emmanuel-Macron-nouveau-ministre-de-l-Economie-est-l-anti-Montebourg-682762|title=Macron, l'anti-Montebourg|publisher=leJDD.fr|language=fr|accessdate=1 February 2017}}</ref> र अन्यले उनलाई [[सामाजवादी प्रजातन्त्रवादी]] नेताको रूपमा हेर्छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.lepoint.fr/societe/nomme-a-bercy-l-ancien-banquier-emmanuel-macron-fait-consensus-27-08-2014-1857029_23.php|title=Nommé à Bercy, l'ancien banquier Emmanuel Macron fait consensus|date=27 August 2014|work=Le Point|accessdate=1 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623005221/http://www.lepoint.fr/societe/nomme-a-bercy-l-ancien-banquier-emmanuel-macron-fait-consensus-27-08-2014-1857029_23.php |date=23 June 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.liberation.fr/france/2014/08/26/valls-et-les-jeunes-loups-hollandais_1087636|title=Valls et les jeunes loups hollandais|last1=Biseau|first1=Grégoire|last2=Allemagna|first2=Lilian|date=26 August 2014|work=Libération|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/culture/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html|title=Ils ont marqué 2012 : Emmanuel Macron, l'enfant prodige de l'Elysée|date=28 December 2012|publisher=Tempsreel.nouvelobs.com|accessdate=1 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803053153/http://tempsreel.nouvelobs.com/culture/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html |date=3 August 2017 }}</ref> उनी फ्रान्सको समाजवादी दलमा रहँदा उनले पार्टीको मध्यमार्गी नीतिलाई समर्थन गर्ने गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.bfmtv.com/politique/gauche-droite-centre-qui-peut-s-allier-a-macron-1031761.html|title=Gauche, droite, centre... qui peut s'allier à Macron?|publisher=Bfmtv.com|accessdate=1 February 2017}}</ref> उनको राजनैतिक झुकाव [[बिल क्लिन्टन]], [[टोनी ब्लेयर]] र [[गेर्हार्ड श्रोडर|गेहार्ड स्क्रोडर]]को 'तेश्रो मार्ग' तर्फ थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.slate.fr/story/92247/valls-confiance-entreprises|title=C'est la confiance des entreprises que Manuel Valls doit vraiment obtenir|date=17 September 2014|work=Slate|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/rue89/rue89-politique/20140829.RUE5481/manuel-valls-c-est-le-blairisme-mais-plus-a-droite-encore.html|title=Manuel Valls, c'est le blairisme, mais plus à droite encore|date=29 August 2014|publisher=Tempsreel.nouvelobs.com|accessdate=1 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803050318/http://tempsreel.nouvelobs.com/rue89/rue89-politique/20140829.RUE5481/manuel-valls-c-est-le-blairisme-mais-plus-a-droite-encore.html |date=3 August 2017 }}</ref><ref>{{cite journal|title=Les droites en France à l'horizon de 2017|first=Pascal|last=Perrineau|year=2016|issue=4/191|pages=113–20|journal=Le Débat|volume=191|doi=10.3917/deba.191.0113}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.ft.com/brusselsblog/2017/01/12/valls-and-macron-have-much-in-common-apart-from-their-poll-ratings/|title=Valls and Macron have much in common...apart from their poll ratings|date=12 January 2016|work=Financial Times|accessdate=8 February 2017}}</ref> === अर्थतन्त्र === माक्रोँले [[खुला बजार]] अर्थतन्त्रको पक्षमा मत राख्छन् र सार्वजनिक वित्तीय घाटा कम गर्न विश्वास गर्छन्।<ref>{{cite news|url=http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010|title=Avec Macron, l'Elysée décroche le poupon|date=17 September 2012|work=Libération|accessdate=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007000949/http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010|archive-date=7 October 2015|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007000949/http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010 |date=7 October 2015 }}</ref> उनले सन् २०१५ को एक अन्तर्वार्तामा पहिलो पटक आफैँले आफुलाई 'उदारवादी' भनि भनेका थिए। उनले आफुलाई सामूहिक एकताको पक्षधर भएको र [[दक्षिणपन्थी राजनीति|दक्षिणपन्थी]] र [[वामपन्थी राजनीति|बामपन्थी]] नभएको भनेका थिए।<ref name="lemonde1">{{cite web|url=http://www.lemonde.fr/festival/article/2015/09/27/emmanuel-macron-le-liberalisme-est-une-valeur-de-la-gauche_4774133_4415198.html|title=Emmanuel Macron: "Le libéralisme est une valeur de la gauche"|accessdate=1 February 2017|newspaper=Le Monde}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.marianna.net/emmanuel-macron-homme-qui-excelle-ne-pas-repondre-aux-questions-100245550.html|title=Emmanuel Macron, l'homme qui excelle pour ne pas répondre aux questions|date=4 September 2016|publisher=Marianne.net|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115223505/http://www.marianna.net/emmanuel-macron-homme-qui-excelle-ne-pas-repondre-aux-questions-100245550.html|archive-date=15 November 2018|accessdate=1 February 2017|url-status=dead}}</ref> माक्रोँ कर कटौतीका पक्षधर समेत हुन्। उनले सन् २०१७ को राष्ट्रपतिय निर्वाचनमा करको दर ३३.३% बाट २५% मा झार्ने प्रस्ताव गरेका थिए। माक्रोँ लगानी आयको कर पनि हटाउन चाहन्छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.tax-news.com/news/Macron_Sets_Out_Tax_Policies_For_France____73567.html|title=Macron Sets Out Tax Policies For France|website=tax-news.com|language=EN|access-date=22 July 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805055230/https://www.tax-news.com/news/Macron_Sets_Out_Tax_Policies_For_France____73567.html |date=5 August 2020 }}</ref> माक्रोँले फ्रान्सको १ करोड ८० लाख घरलाई पनि स्थानीय आवासीय करबाट मुक्त गर्न चाहन्थे र आफ्नो २०१७ राष्ट्रपतिय निर्वाचनमा यसलाई 'अनुचित'को रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.connexionfrance.com/Practical/Money/Macron-s-planned-tax-reforms-and-you|title=Macron's planned tax reforms and you|last=France|first=Connexion|website=connexionfrance.com|language=en|access-date=22 July 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803050655/https://www.connexionfrance.com/Practical/Money/Macron-s-planned-tax-reforms-and-you |date=3 August 2017 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.fr/2017/07/07/taxe-dhabitation-macron-avait-bien-promis-son-exoneration-en_a_23021019/|title=Taxe d'habitation: Macron avait bien promis son exonération "en début de quinquennat"|website=Le Huffington Post|access-date=22 July 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.europe1.fr/politique/comment-macron-compte-supprimer-la-taxe-dhabitation-pour-80-des-francais-3324476|title=Comment Macron compte supprimer la taxe d'habitation pour 80% des Français|access-date=22 July 2017|language=fr-FR}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803085540/http://www.europe1.fr/politique/comment-macron-compte-supprimer-la-taxe-dhabitation-pour-80-des-francais-3324476 |date=3 August 2017 }}</ref> === विदेश नीति === [[चित्र:G7_Taormina_family_photo_2017-05-26.jpg|thumb|[[जि-सेभेन|जी-सेभेन]] नेताहरू]] [[चित्र:Trump_and_Macron_III_July_2017_(cropped).jpg|thumb|बेस्टाइल दिवस, जुलाई २०१७ को पूर्व सन्ध्यामा माक्रोँ र अमेरिकी राष्ट्रपति [[डोनाल्ड ट्रम्प]]]] ====अफ्रिका==== माक्रोँले [[अल्जेरिया]]माथि फ्रान्सको उपनिवेशकरणलाई 'मानवता विरुद्धको अपराध' भनी व्याख्या गरेका थिए।<ref name="loseslead">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/18/macron-loses-lead-remarks-colonial-algeria-gay-marriage-spark/|title=Emmanuel Macron loses lead in French election polls after remarks on colonial Algeria and gay marriage spark outrage|date=18 February 2017|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=25 April 2017}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://calrev.org/2019/04/30/french-soft-power-resetting-african-relations/|title=FRANCE RESETS AFRICAN RELATIONS: A POTENTIAL LESSON FOR PRESIDENT TRUMP|last=Genin|first=Aaron|date=2019-04-30|website=The California Review|language=en-US|access-date=2019-05-01}}</ref> माक्रोनले २०११ मा लिबियामा भएको हस्तक्षेपलाई "ऐतिहासिक भुल" भएको बताएका थिए।<ref name="veconomist" >{{cite news|author=Sophie Pedder|author-link=Sophie Pedder|title=President Macron wants France to play a bigger part in Europe|url=https://www.economist.com/news/special-report/21729613-crucial-franco-german-axis-will-matter-even-more-president-macron-wants-france|work=[[द इकोनोमिस्ट]]|date=30 September 2017}}</ref> ====मध्य पूर्व==== सन् २०१७ जनवरीमा, उनले फ्रान्सलाई [[बसर अल असद]]सँग वार्ता गर्नुपर्ने सहितको अझ बढी सन्तुलित नीतिको आवश्यकता रहेको बताएका थिए।<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2017/01/24/france-presidential-hopeful-macron-pushes-for-syria-talks.html|title=France's presidential hopeful Macron pushes for Syria talks|date=24 January 2017|publisher=Fox News Channel}}</ref> सन् २०१७ अप्रिलमा, रासायनिक हमाला भएपछि माक्रोँले असद सरकारविरुद्ध [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्र]]को मातहतमा रहेर सैन्य हस्तक्षेप गर्ने प्रस्ताव गरेका थिए।<ref>{{cite news|url=https://www.theissue.com/politics/le-pen-shocked-by-trumps-decision-to-hit-syria-macron-urges-military-intervention|title=Le Pen 'Shocked' By Trump's Decision to Hit Syria, Macron Urges Military Intervention|last=Valens|first=Marco|date=7 April 2017|accessdate=25 April 2017|publisher=The Issue}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419195043/https://www.theissue.com/politics/le-pen-shocked-by-trumps-decision-to-hit-syria-macron-urges-military-intervention |date=19 April 2017 }}</ref> उनले यदि सिरियाली सत्ताले रासायनिक हतियारको प्रयोग गरेमा उनले सजाय दिने चेतावनी पनि दिएका थिए।<ref name="veconomist"/> उनले राष्ट्रपति फ्राँस्वा होलान्दको [[इजरायल]] नीतिलाई निरन्तरता दिए र [[प्यालेस्टाइन राज्य|प्यालेस्टाइन]]लाई मान्यता दिन अस्वीकार गरेका थिए।<ref>{{cite news|url=http://www.lemonde.fr/election-presidentielle-2017/article/2017/01/24/emmanuel-macron-faire-de-la-destitution-d-assad-un-prealable-a-tout-a-ete-une-erreur_5067903_4854003.html|title=Emmanuel Macron: "Faire de la destitution d'Assad un préalable à tout a été une erreur"|date=24 January 2017|work=Le Monde|accessdate=1 February 2017|language=fr}}</ref> सन् २०१८ मे महिनामा, माक्रोँले [[गाजा पट्टी|गाजा]] सिमा क्षेत्रमा विरोध प्रदर्शनको क्रममा प्यालेस्टाइनी विरुद्ध इजरायली सशस्त्र बलले गरेको हिंसाको निन्दा गरेका थिए।<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-israel-france-gaza/frances-macron-condemns-gaza-violence-to-call-israeli-pm-tuesday-idUSKCN1IF2J8 France's Macron condemns Gaza violence, to call Israeli PM Tuesday]". Reuters. 14 May 2018.</ref>यद्यपि, अक्टोबर २०२३ मा, उनले "द्वन्द्व बढ्नबाट रोक्न, बन्धकहरूलाई मुक्त गर्न, इजरायलको सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्न र दुई-राज्य समाधानतर्फ काम गर्न" प्रस्तावहरू घोषणा गरे।<ref>{{Cite news |last=Rose |first=Michel |date=23 October 2023 |title=Macron flies to Israel to push for humanitarian truce, proposals |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/macron-flies-israel-push-humanitarian-truce-proposals-2023-10-23/ |access-date=14 September 2025}}</ref> जुलाई २०२५ मा उनले सेप्टेम्बर २०२५ सम्ममा उनले प्यालेस्टिनी राज्यलाई मान्यता दिने देशहरूमा फ्रान्सलाई पनि समावेश गर्ने घोषणा गरे।<ref>{{cite news |first=Jaroslav |last=Lukiv| date=25 July 2025 |title=France will recognise Palestinian state, Macron says |work=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/ckg5g4p3245o |access-date=14 September 2025}}</ref> मारोनले यमनी विद्रोही बिरुद्ध साउदी अरब नेतृत्वको सैन्य अभियानलाई समर्थन गरे।<ref name="yemen">{{cite news |title=France's Macron defends Saudi arms sales, to hold Yemen conference |url=https://www.reuters.com/article/us-france-saudi-yemen/frances-macron-defends-saudi-arms-sales-to-hold-yemen-conference-idUSKBN1HH30P |work=Reuters |date=10 April 2018}}</ref> उनले साउदी नेतृत्वको गठबन्धनलाई हतियार बेच्ने फ्रान्सको कदमको पनि बचाउ गरे।<ref>{{cite news |title=French government faces legal pressure over arms sales to Saudi, UAE |url=https://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-france/french-government-faces-legal-pressure-over-arms-sales-to-saudi-uae-idUKKBN1I70LM |work=Reuters |date=6 May 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029091553/https://uk.reuters.com/article/uk-yemen-security-france/french-government-faces-legal-pressure-over-arms-sales-to-saudi-uae-idUKKBN1I70LM |date=29 October 2020 }}</ref> केही दक्षिणपन्थी समूहहरूले फ्रान्सले यमनमा साउदी नेतृत्वको गठबन्धनको सदस्यलाई हतियार बेचेर राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लंघन गरेको तर्क गरे।<ref>{{cite news |title=Will Macron Have Courage to End Arms Sales to Saudis? |url=https://www.hrw.org/news/2017/09/14/will-macron-have-courage-end-arms-sales-saudis |newspaper=Le Monde|date=14 September 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Pressure mounts on Macron over arms sales to Saudi Arabia, UAE |url=https://www.reuters.com/article/us-yemen-security-france/pressure-mounts-on-macron-over-arms-sales-to-saudi-arabia-uae-idUSKBN1GY24I |work=Reuters |date=22 March 2018}}</ref> ====म्यानमार==== माक्रोनले २०१६ मा म्यानमारमा भएको रोहिङ्ग्य मुस्लिम विरुको उत्पीडनको निन्दा गरेका थिए। उनले त्यस अवस्थालाई "जनसंहार" र "जातीय सफाया" भनी व्याख्या गरेका थिए, र संयुक्त राष्ट्र नेतृत्वमा हस्तक्षेप गरिनुपर्ने सङ्केत गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.sbs.com.au/news/article/2017/09/21/french-president-labels-attacks-rohingya-minority-genocide|title=French President labels attacks on Rohingya minority as 'genocide'|website=sbs.com.au|access-date=5 October 2017}}</ref> === आप्रवासन === माक्रोँले जर्मनीमा [[एन्जेला मर्केल]] जस्तै मध्य पूर्व र [[अफ्रिका]]का आप्रवासीको लागि खुला ढोका नीतिको समर्थन गर्छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.leparisien.fr/elections/presidentielle/candidats-et-programmes/accueil-des-refugies-un-devoir-pour-macron-10-01-2017-6550497.php|title=Accueil des réfugiés : "Un devoir" pour Macron|work=Le Parisien|language=French|accessdate=1 February 2017}}</ref> उनले फ्रान्समा आप्रवासी र [[मुसलमान]]प्रति सहिष्णुताको प्रवर्द्धन गर्छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.leparisien.fr/elections/presidentielle/candidats-et-programmes/accueil-des-refugies-un-devoir-pour-macron-10-01-2017-6550497.php|title=Accueil des réfugiés : "Un devoir" pour Macron|work=Le Parisien|language=French|accessdate=1 February 2017}}</ref><ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/04/19/world/europe/france-election-emmanuel-macron.html|title=Macron Wants to Change France. But Will Voters Elect an Unknown?|last=Rubin|first=Alissa J.|date=19 April 2017|work=The New York Times|access-date=24 April 2017|issn=0362-4331}}</ref> माक्रोँले आप्रवासीहरूलाई स्थापित गर्न सक्ने र [[युरोप]]मा उनीहरूलाई स्वागत गर्न सक्ने फ्रान्सको क्षमताप्रति विश्वास गरेका छन्। उनीहरूको आगमनले सकारात्मक आर्थिक प्रभाव पर्ने उनको विश्वास छ।<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/09/07/25002-20150907ARTFIG00063-macron-l-arrivee-de-refugies-est-une-opportunite-economique.php|title=Macron : "L'arrivée de réfugiés est une opportunité économique"|work=Le Figaro|accessdate=1 February 2017}}</ref> === धर्म निरपेक्षता === माक्रोँ [[धर्म निरपेक्षता]]को सिद्धान्तका पक्षधर हुन्। उनले सबैलाई सम्मानपूर्वक आफ्नो धर्म मान्न दिनु हाम्रो दायित्व रहेको बताएका छन्।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-france-election-macron-idUSKCN12I2N1|title=Macron outlines vision of French Islam, drops more ambition hints|last=Rose|first=Michel|date=18 October 2016|accessdate=25 April 2017|agency=Reuters}}</ref> सन् २०१६ जुलाईको एक बैठकमा माक्रोंले विश्वविद्यालयमा मुस्लिम हिजाबमा प्रतिबन्ध गर्ने बारे उनले व्यक्तिगत रुपमा, नयाँ पाठ्यपुस्तक, नयाँ कानून, नयाँ मापदण्ड बनाउन पर्छ भन्नेमा विश्वास नगर्ने गरेको मत राखेका थिए।"<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2016/07/12/97001-20160712FILWWW00348-voile-a-l-universite-macron-prend-le-contre-pied-de-valls.php|title=Voile à l'université: Macron prend le contre-pied de Valls|date=12 July 2016|work=Le Figaro|language=fr|accessdate=1 February 2017}}</ref> २ अक्टोबर २०२० मा, उनले फ्रान्सको सहिष्णु मान्यता को बचाऊमा, जसको विरुद्ध उनले "इस्लामिक रुढीवाद" शब्दको प्रयोग गरे, एक योजना सार्वजनिक गरे। उनले कट्टर मुस्लिम अभियानकर्मीको कारणले इस्लाम सङ्कटमा रहेको कुरा बताए। उनले १९०५ को कानुन, जसले आधिकारिक रुपमा चर्च र राज्यलाई छुट्ट्याएको थियो, सुदृढ गर्न सरकारले डिसेम्बरमा एक बिधेयक प्रस्तुत गर्ने बताए।<ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/10/2/macron-announces-new-plan-to-regulate-islam-in-france</ref> उनले [[चार्ली हेब्डो]]ले प्रकाशित गरेको [[मोहम्मद]]को व्यंग्यात्मक कार्टुन को बचाऊ गरेका थिए, त्यसपछि उनले मुस्लिम समुदाय तथा राष्ट्रबाट बहिस्कार हुनु परेको थियो।। धेरै मुस्लिमले फ्रान्सेली उत्पादन बहिष्कार गर्न प्रदर्शन गरे, भने युरोपेली नेताहरूले उनको बक्तव्यलाई समर्थन गरे।<ref>https://www.cnn.com/2020/10/26/europe/france-boycott-muslim-countries-macron-intl/index.html</ref> === शिक्षा === माक्रों विद्यालय तथा विश्वविद्यालयलाई अझ बढी स्वायत्तता कुरालाई समर्थन गरेका छन्।<ref name=":3">{{Cite news|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/politique/election-presidentielle-2017/20161116.OBS1304/emmanuel-macron-sur-l-education-un-air-de-deja-vu.html|title=Emmanuel Macron sur l'éducation : un air de déjà-vu|work=L'Obs|access-date=22 July 2017|language=fr-FR}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/campus/article/2016/09/01/emmanuel-macron-prone-plus-de-liberte-pour-l-universite_4991234_4401467.html|title=Emmanuel Macron prône plus de liberté pour l'université|last=Stromboni|first=Camille|date=1 September 2016|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2017|language=fr|issn=1950-6244}}</ref> माक्रों स्कुलले अनुभवी शिक्षकलाई बढी तलब दिनु पर्ने र उनीहरूलाई अझै बढी शैक्षिक स्वतन्त्रता दिनुपर्ने बाध्यात्मक कार्यक्रम सिर्जना गरेका छन्।<ref name=":3" /> === राष्ट्रवाद === २०१८ नोबेम्बरमा , उनले [[राष्ट्रवाद|राष्ट्रबाद]] र [[देशभक्ति]] बिल्कुल बिपरित रहेको बताएका थिए <ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2018/11/11/politics/donald-trump-armistice-day-paris/index.html|title=Emmanuel Macron rebukes nationalism as Trump observes Armistice Day|last=Liptak|first=Kevin|date=12 November 2018|access-date=4 December 2018|publisher=CNN}}</ref> उनको परिभाषा गलत थियो भनेर उनले आलोचना पनि सामना गर्नु पर्यो।<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/the-french-president-and-the-alt-right-both-get-nationalism-wrong/2018/11/13/fb8ab9c8-e76b-11e8-a939-9469f1166f9d_story.html|title=The French president and the alt-right both get nationalism wrong|work=The Washington Post|access-date=4 December 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/opinion/steve-hilton-trump-is-right-french-president-macron-completely-wrong-about-nationalism|title=Steve Hilton: Trump is right, French President Macron completely wrong about nationalism|date=11 November 2018|access-date=4 December 2018|publisher=Fox News Channel}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{Presidents of France}} [[श्रेणी:फ्रान्सका राष्ट्रपतिहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७७ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] s1z9lvpqar0dhigqvlpuckd5pcvk5kw 0 98069 1364746 1354373 2026-07-05T01:01:36Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364746 wikitext text/x-wiki {{Infobox professional wrestler |name=कोल्बी डेनियल लोपेज |image=Seth Rollins2 in September 2016.jpg |caption=मे २०१६ मा रोलिन्स |names=जिक्स<ref name=OWOW/><br>'''सेथ रोलिन्स'''<br>तेज द डिस्ट्रोयर<ref name=OWOW/><br>टाइलर ब्याक<ref name=OWOW/> |height={{height|ft=6|in=1}}<ref name=WWEprofile>{{cite web|title=सेथ रोलिन्स|url=http://www.wwe.com/superstars/seth-rollins|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई]]|accessdate=April 12, 2018}}</ref> |weight={{convert|217|lb|kg|abbr=on}}<ref name=WWEprofile/> |birth_name=कोल्बी डेनियल लोपेज |birth_date={{birth date and age|1986|5|28}} |birth_place=बफ्यालो, आयोवा, अमेरिका |resides=डेभेनपोर्ट, आयोवा, अमेरिका |billed=डेभेनपोर्ट, आयोवा<ref name=WWEprofile/> |trainer=डेनी डेनीयल्स<ref name=OWOW/> |debut=२००५<ref name="ROHroster">{{cite web|url=http://www.rohwrestling.com/tylerblack.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509020631/http://www.rohwrestling.com/tylerblack.php|title=टाइलर ब्ल्याकको प्रफाइल|archivedate=May 9, 2010|accessdate=April 5, 2010|publisher=रिङ अफ अनर}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509020631/http://www.rohwrestling.com/tylerblack.php |date=May 9, 2010 }}</ref> }} '''कोल्बी डेनियल लोपेज'''<ref name=OWOW>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/bios/s/seth-rollins/|title=सेथ रोलिन्स|accessdate=August 9, 2010|publisher=अनलाइन वर्ल्ड अफ रेस्लिङ}}</ref> (जन्म मे २८, १९८६) एक [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] व्यावसायिक [[कुस्ती]] खेलाडी र [[अभिनेता]] हुन्। उनी हाल डब्ल्युडब्ल्युईको [[डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन|स्म्याकडाउन]]मा कार्यरत छन् जहाँ उनी '''सेथ रोलिन्स''' नामले कुस्ती खेल्ने गर्छन्। उनले [[जोन मोक्सली|डिन एम्ब्रोज]] र [[रोमन रेन्ज]]सँगै द सिल्डको रूपमा [[डब्ल्युडब्ल्युई]]मा पर्दापण गरेका थिए। उनी डिन एम्ब्रोज (२), रोमन रेन्ज (१) र जेसन जोडनको (१) र ब्रन स्ट्रोम्यानसँग (१) ५ पटक ट्याग टिम विजेता पनि भएका छन्। लोपेजले डब्ल्युडब्ल्युईमा आउनुभन्दा अगाडि टाइलर ब्ल्याक नामले कुस्ती खेल्ने गरेका थिए। उनले रिङ अफ अनरमा आफ्नो व्यावसायिक कुस्ती खेलजीवन आधिकारिक रूपमा सुरु गरेका थिए जहाँ उनी एक पटक आरओएच विश्व विजेता र जिमी ज्याकब्ससँग दुई पटक आरओएच विश्व ट्याग टिम विजेता बनेका थिए। त्यसै गरी उनी सन् २००९ सरभाइबल अफ द फिटेस्टको पनि विजेता बनेका थिए। उनले आरओएच रेस्लिङ लगायत फुल इम्प्याक्ट प्रोमा पनि कुस्ती खेलेका छन् जहाँ उनी एक पटक एफआइपी विश्व ह्याभिवेट विजेता बनेका थिए। लोपेजले प्रो रेस्लिङ गोरिल्लामा पनि कुस्ती खेलेका थिए जहाँ उनी एक पटक जिम्मी ज्याकफसँग पिडब्ल्युजी विश्व ट्याग टिम विजेता बनेका थिए। सन् २०१० मा डब्ल्युडब्ल्युईमा हस्ताक्षर गरेपछि लोपेज सुरुवाती चरणमा डब्ल्युडब्ल्युईको विकासशील क्षेत्र फ्लोरिडा च्याम्पियनसिप रेस्लिङमा कुस्ती खेलेका थिए जहाँ उनले आफ्नो नाम सेथ रोलिन्स परिवर्तन गरेका थिए र त्यसपछि रोलिन्स पहिलो पटक आयोजना गरिएको एफसीडब्ल्यु ग्रान्ड स्ल्याम विजेता बन्न सफल भएका थिए। सन् २०११ मा एफसिडब्ल्यु एनएक्सटीमा परिवर्तन भएपछि रोलिन्सले प्रतियोगिताको अन्तिम खेलमा जिन्दर महललाई हराउँदै एनएक्सटीकै सबैभन्दा पहिलो विजेता बन्न सफल भएका थिए। रोलिन्सले सन् २०१२ मा द सिल्डको रूपमा डब्ल्युडब्ल्युईको मुख्य कार्यक्षेत्रमा [[जोन मोक्सली|डिन एम्ब्रोज]] र रोमन रेन्जसँग पदार्पण गरेका थिए। एम्ब्रोजले डब्ल्युडब्ल्युईको प्रमुख कार्यक्षेत्रमा समूहमै हुँदा [[रोमन रेन्ज]]सँगै डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ट्याग टिम विजेता बनेका थिए। सन् २०१४ मा द सिल्डको विघटन भएपछि रोलिन्सले दुई पटक डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता, दुई पटक अन्तरमहादेशीय विजेता, एक पटक संयुक्त राज्य विजेता, चार पटक ट्याग टिम विजेता (रोमन रेन्ज, डिन एम्ब्रोज र जेसन जोर्डन), एक पटक युनिभर्सल विजेता, २०१४ मनी इन द ब्याङ्क, २०१५ का उत्कृष्ट खेलाडी, २९औं ट्रिपल क्राउन विजेता र १८ औँ ग्र्यान्ड स्ल्याम विजेता बन्न सफल भएका थिए। रोलिन्स डब्ल्युडब्ल्युईको विभिन्न वार्षिक कार्यक्रम र आवरण पृष्ठमा देखा परेका छन् जसमा [[रेसलमेनिया]] ३१ पनि समावेश छ। डब्ल्युडब्ल्युई र अन्य विभिन्न कुस्ती क्षेत्रका खेलाडी स्टिङले रोलिन्ससँग आफ्नो कार्यकालको अन्तिम खेल खेलेका थिए र उनले रोलिन्सलाई डब्ल्युडब्ल्युईकै सबैभन्दा उत्कृष्ट खेलाडीको रूपमा हेरेका छन्।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/sting-interviewed-about-night-of-champions-injuries-27958909|title=स्टिङको डब्ल्युडब्ल्युईमा अन्तिम खेल|last=एड्किन्स|first=जर्ज|date=September 23, 2015|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=September 25, 2015|deadurl=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925134424/http://www.wwe.com/inside/sting-interviewed-about-night-of-champions-injuries-27958909|archivedate=September 25, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925134424/http://www.wwe.com/inside/sting-interviewed-about-night-of-champions-injuries-27958909 |date=September 25, 2015 }}</ref> ==बाल्यकाल== कोल्बि डेनियल्स लोपेज सन् १९८६ मे २८ मा बफ्यालो, [[आयोवा]]मा जन्मिएका थिए। उनको पुर्खाहरू [[आर्मेनिया|अर्मेनिया]], [[जर्मनी]] र [[गणतन्त्र आयरल्यान्ड|आयरल्यान्ड]]का थिए।<ref name="chicago">{{cite web|url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/celebrity/ct-seth-rollins-wwe-jon-stewart-20151012-column.html|title=अन्तरबार्ता: डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता सेथ रोलिन्स|publisher=द सिकागो ट्रबुन|author=गोमेज, लुइस|date=2015-10-12|accessdate=2015-10-12}}</ref><ref name="Asbarez">{{cite web|url=http://asbarez.com/133945/armenian-wrestler-named-as-new-wwe-champion/|title=अर्मेनियाका रेस्लिङ डब्ल्युडब्ल्युई विजेता|date=April 10, 2015|publisher=अरबार्ज|accessdate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928051621/http://asbarez.com/133945/armenian-wrestler-named-as-new-wwe-champion/ |date=September 28, 2016 }}</ref><ref name="AOW">{{cite web |url=http://www.digitalcolt.com/node/9 |title=द आर्ट अफ रेस्लिङ: ८ शृङ्खला – सेथ रोलिन्स |date=September 23, 2011 |publisher=कोल्ट कोबाना |accessdate=November 9, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141110072403/http://www.digitalcolt.com/node/9 |archivedate=November 10, 2014 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110072403/http://www.digitalcolt.com/node/9 |date=November 10, 2014 }}</ref> उनको थर लोपेज मेक्सिको-अमेरिकी बुवाबाट आएको हो। लोपेज आफ्नो किशोर अवस्थामा रक सङ्गीतको ठूलो समर्थक थिए।<ref name="tattoo">{{cite web|accessdate=May 16, 2017|url=http://www.wwe.com/videos/seth-rollins-tells-the-stories-behind-his-tattoos-superstar-ink|format=भिडियो|time=|publicationdate=August 29, 2015|website=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|first=कोरी|last=ग्रेभ्स|authorlink=|title=सेथ रोलिन्सले आफ्नो ज्यानको ट्याट्युको बारेमा बताएका छन्}}</ref> उनको अहिलेको कुस्ती खेलको नाम ब्ल्याक फ्ल्यागका साङ्गितिक समूहका पुर्व सदस्य ह्यारी रोलिन्सबाट आएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.fayobserver.com/living/wwe-smackdown-comes-to-the-crown-coliseum-july/article_a3e759a9-2809-5cae-8df6-b6d6d6600531.html|website=द भिल अवजर्भर|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन|publicationdate=July 11, 2014|first=सारा|last=क्याम्बेल|accessdate=June 8, 2016|deadurl=no|archivedate=May 16, 2017|archiveurl=https://archive.is/20170516041136/http://www.fayobserver.com/a3e759a9-2809-5cae-8df6-b6d6d6600531.html|df=}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20170516041136/http://www.fayobserver.com/a3e759a9-2809-5cae-8df6-b6d6d6600531.html |date=May 16, 2017 }}</ref> ==कुस्ती कार्यकाल== === स्वतन्त्र सर्किट (सन् २००५–२००९) === लोपेजले सन् २००५ मा स्कट कन्ट्री रेस्लिङमा पर्दापण गरेका थिए साथै उनले आयान रोटेन्सको इन्डिपेन्डेन्ट सर्किटमा सङ्घ मध्य-दक्षिणमा पनि आफ्नो कार्यकाल सुरु गरेका थिए। २३ सेप्टेम्बर २००५ महमुद, इन्डियानामा आयोजना गरिएको टेड पेटी प्रतिस्पर्धामा रोलिन्सले साल थोमस्लीलाई हराउँदै प्रतिस्पर्धामा सेमिफाइनलमा प्रवेश गरेका थिए, तर उनी म्याट साइडेलसँग हार खाँदै प्रतिस्पर्धाबाट बाहिरिएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://thecubsfan.com/guest/jgagne/20050923iwams.htm|title=आइडब्ल्युए नतिजा ०९/२३/०५|last=गेग्न|first=जो|date=September 23, 2005|publisher=कब्स फ्यान डटकम}}</ref> लोपेज पछि एससिडब्ल्यु ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप जित्न सफल भए र त्यस उपाधिलाई उनले रङ्ग छरेर कालो बनाउँदै एससिडब्ल्युमा अब कालो युग छाउनेछ भन्दै सबैलाई जानकारी गराएका थिए। लोपेजले त्यसपछि एनडब्ल्युए मध्यपश्चिम रेस्लिङमा आफूलाई आवद्ध गराए र त्यहाँ उनले मेर्क ब्रेभसँग साझेदारी गर्दै एक टोली गठन गरे। लोपेज र ब्रेभको जोडि गठन भएको केही दिनपछि नै उनीहरूले एनडब्ल्युए ट्याग टिम च्याम्पियनसिप जित्न सफल भए।<ref>{{cite web|url=http://nwa-wildside.com/news/viewnews.cgi?category=all&id=1139923318|title=एनडब्ल्युए रेस्लिङ नतिजा: २००६|last=बेहरिन्स|first=बिल|date=February 14, 2006|publisher=एनडब्ल्युए वाइल्डसाइड|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071212145726/http://nwa-wildside.com/news/viewnews.cgi?category=all&id=1139923318|archivedate=December 12, 2007|df=mdy-all}}</ref> उक्त टोलीले आफ्नो उपाधि सफलतापुर्ण रायन बोज र ड्यानी ड्यानीएल्स, ब्रेट वेन र हाइप गोटी, जेसन रेन्ज र मार्को कोर्डाभा लगायत अन्य थुप्रै टोलीसँग उपाधिको लागि सामना गर्दै उनीहरूले उक्त उपाधि बचाउन सफल भएका थिए। त्यसपछि ब्ल्याकले एरिक प्रिस्ट र एजे स्टाएल्ससँग एकल कुस्ती खेल्नु परेको थियो। [[File:TylerBlack.jpg|thumb|upright|२००८ डिसेम्बरमा ब्ल्याक]] उनी टोटल नन स्टप एक्सन रेस्लिङमा (टिएनए) पनि कुस्ती खेलेका थिए जहाँ उनको जेफ लक्सन साथी थिए। उनीहरूको जोडि ल्याटिन अमेरिका एक्सचेन्ज (होमीसाएड र हर्नान्डेज) सँग २००६ अक्टोबरमा हारेको थियोे।<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2006/10/06/1963914.html|title=डम्प्याक्ट|last=सोकोल|first=क्रिस|date=October 6, 2006|work=स्ल्याम! स्पोर्ट्स|publisher=क्यानेडिएन अनलाइन एक्सप्लोवर}}</ref> २५ मे २००७ मा ब्ल्याक र उनका साथी मेर्क ब्रेभको खेल फुल इम्प्याक प्रो रेस्लिङका ट्याग टिम विजेता द ब्रिस्को ब्रदरस्सँग भएको थियो भने उक्त खेलमा ब्ल्याकका साथी ब्रेभको खेलको बीचमै खुट्टामा चोट लागेपछि उनीलाई त्यहाँबाट अस्पताल पुर्‍याइएको थियो र उनले कुस्ती खेलबाटै अवकास लिनु परेको थियो (ब्रेभ सन् २०१२ मा पुन खेलमा पर्किएका थिए)।<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2006/10/06/1963914.html|title=इम्प्याक्टमा एरिक|last=सकोल|first=क्रिस|date=October 6, 2006|work=स्ल्याम! स्पोर्ट्स|publisher=क्यानेडिएन अनलाइन एक्सप्लोवर}}</ref> उक्त घटना पछि ब्ल्याकले आफ्नो एकल कुस्ती जीवन सुरु गरेका थिए र उनी एफआइपी रेस्लिङ छाड्दै प्रो रेस्लिङ गोरिल्लामा आवद्ध भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.insidepulse.com/articles/69532/2007/08/09/fip-headlines.html|title=एफआइपी नतिजा: द ब्रिसकोफ विरुद्ध ब्ल्याक र ब्रेभ|author=एरन|date=August 9, 2007|publisher=इनसाइड पल्स|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071212141408/http://www.insidepulse.com/articles/69532/2007/08/09/fip-headlines.html|archivedate=December 12, 2007|df=mdy-all}}</ref> जुन १० मा भएको खेलमा उनले जोय रायनलाई हराएका थिए र जुन १६ मा भएको खेलमा उनले ड्यानी डेनिएल्सलाई हराउन सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.prowrestlingguerrilla.com/results/2007/show0072.html|title=रोगर डर्न नाइट|date=June 10, 2007|accessdate=August 9, 2010|publisher=प्रो रेस्लिङ गोरिल्ला}}</ref> पिडब्ल्युजीमा छँदा उनी जिम्मी ज्याकफसँग साझेदारी गर्दै एक टोली गठन गरेका थिए र ६ जुन २००८ मा उक्त जोडिले पुडब्ल्युजी ट्याग टिम च्याम्पियनसिप जित्न सफल भएका थिए जहाँ उनीहरूले रोड्रिक स्ट्रङ र एल जेनेरिकोको जोडिलाई हराएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.lordsofpain.net/news/2007/articles/1182008359.php|title=शटर्डे इन्डि रेस्लिङ नतिजा|last=फेरेल|first=इरोल लेगी|date=June 16, 2007|publisher=लड्स अफ पेन|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071108213703/http://www.lordsofpain.net/news/2007/articles/1182008359.php|archivedate=November 8, 2007|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071108213703/http://www.lordsofpain.net/news/2007/articles/1182008359.php |date=November 8, 2007 }}</ref> २० डिसेम्बर मा आयोजना भएको एफआइपीको एक कार्यक्रममा ब्ल्याकले गो सोभोकिलाई हराउँदै एफआइपी विश्व ह्याभवेट च्याम्पियनसिप जितेका थिए।<ref name="PWGtag">{{cite web|url=http://www.prowrestlingguerrilla.com/results/world_tag_team_champion/index.html|title=प्रो रेस्लिङ गोरिल्ला विश्व ट्याग टिम च्याम्पियनसिप|accessdate=August 9, 2010|publisher=प्रो रेस्लिङ गोरिल्ला}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.prowrestlingguerrilla.com/results/world_tag_team_champion/champion021.html|title=एज अफ द फल (टाइलर ब्ल्याक र जिम्मी ज्याकफ)|date=July 6, 2008|accessdate=August 9, 2010|publisher=प्रो रेस्लिङ गोरिल्ला}}</ref> ब्ल्याक खेल खेल्न नसकेपछि २ मे २००९ मा डेभी रिचर्डलाई एफआइपी विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप हस्तान्तरण गरएको थियो।<ref name="FIPworld">{{cite web |url=http://www.fullimpactpro.com/history/heavyweighthistory.htm |title=उपाधि इतिहास: एफआइपी विश्व विजेता |accessdate=August 9, 2010 |publisher=फुल इम्प्याक्ट प्रो |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006160130/http://fullimpactpro.com/history/heavyweighthistory.htm |archivedate=October 6, 2010 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006160130/http://fullimpactpro.com/history/heavyweighthistory.htm |date=October 6, 2010 }}</ref> === रिङ अफ अनर === ==== द एज अफ द फल (सन् २००७–२००९) ==== [[File:Jimmy Jacobs and Tyler Black.jpg|thumb|left|upright|ब्ल्याक बाँया ज्याफ दाँया]] ब्ल्याकले सन् २००७ रिङ अफ अनरमा जिम्मी ज्याकफ र निक्रो बुचरसँग मिल्दै पर्दापण गरेका थिए जहाँ उनीहरूले ब्रिस्को ब्रदरस्लाई आक्रमण गरेका थिए र जे ब्रिस्कोलाई जोरिले झुन्डाइदिएका थिए। उक्त आक्रमण पछि त्यस टोलीले आफ्नो समूहको नाम ''द एज अफ द फल'' राखेका थिए। त्यस घटना विवादास्पक भएका कारणले आरओएचले उक्त घटनाको भिडियो मेटाउने निर्णय गरेको थियो तर आरओएचका समर्थकले त्यस भिडियोलाई पर्ण सार्वजनिक गर्न सुझाव दिएका थिए। त्यस खेलमा खिचिएको भिडियो दर्शकहरूको मागका कारण १५ सेप्टेम्बरमा आरओएचले पुन प्रसारण गरेको थियो। त्यसपछिको ओर्को हप्ताको कार्यक्रममा ब्ल्याकको सामना ज्याक इभान्ससँग एक डार्क म्याचमा भएको थियो भने ब्ल्याकका साथी ज्याकफ र बुचरको अवरोधका कारण इभान्सका साथिहरू आइसिर एयरबर्न पनि आएका थियो र उक्त खेलमा कोहिपनि विजेता बनेनन्।<ref>{{cite web|url=http://www.thedailysuplex.com/index.html?nid=709|title=आरओएच नतिजा|last=थोपस|first=ब्रायन|date=September 17, 2004|publisher=द डेली सुप्लोक्स|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215044731/http://www.thedailysuplex.com/index.html?nid=709|archivedate=December 15, 2007|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215044731/http://www.thedailysuplex.com/index.html?nid=709 |date=December 15, 2007 }}</ref> उक्त खेलको एक हप्ता पछि ६-पुरुष ट्याग टिम खेलमा द एज अफ द फलको सामना द आइरिस एयरबर्नसँग भएको थियो तर खेलमा सबैले एक अर्कालाई आक्रमण गरेपछि त्यस खेल त्यतिबेलै सकिएको थियो जसका कारण नेक्रो बुचरले खेलका रेफ्रिलाई आक्रमण गरेका थियो। जिम्मी ज्याकफ र नेक्रो बुचरसँगै साझेदारी गर्दै ब्ल्याकले अक्टोबरको सुरुवाती दिनमा द भल्चर स्क्वाड (ज्याक इभान्स र रकुस) सँग ह्याडिकेफ म्याच खेलेका थिए। ब्ल्याकले १ नोभेम्बरका दिन द एज अफ द फलसँग मिल्दै ज्याक इभान्स, जिक्श र रुकससँग ६-पुरुष ट्याग टिम म्याच खेलेका थिए। त्यसै रातमा ब्ल्याकले एलेक्स पेनलाई हराएका थिए तर खेलको समाप्ति पछि उनलाई द ब्रिस्को ब्रदरस्ले पछाडिबाट आक्रमण गरेका थिए जसका कारण द एज अफ द फलको खेल द ब्रिस्को ब्रदरस्सँग हुने निर्णय भएको थियो। २००७ फाइनल ब्याटल कार्यक्रममा ब्ल्याक र जिम्मी ज्याकफले द ब्रिस्को ब्रदरस्लाई हराउँदै आरओएच विश्व ट्याग टिम च्याम्पियनसिप जित्न सफल भएका थिए। ब्ल्याक र ज्याकफ ट्याग टिम विजेता बनेको एक महिना पछि उनीहरूले आफ्नो पद २६ जनवरीका दिन नो रोमेर्स क्रोपस् (डेभि रिचर्ड र रकि रोमेरो) सँग गुमाउनु परेको थियो जुन खेलमा म्यान्गमेन ३ (ब्रेन्ट अल्ब्राइट र बिजे विटमर) र अस्टिन एरिज र ब्रायन डेनिएलसनको जोडि सामेली थिए। आरओएचको वार्सिक कार्यक्रम ''टेक नो प्रिजनर्स''मा ब्ल्याकले ट्याग टिम उपाधी हारेका कारण नाइजेल मेकगिनिजसँग आरओएच विश्व च्याम्पियनसिपको लागि चुनौती दिएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.angrymarks.com/news/View.php?ArticleID=2049|title=०९/२२/०७: केथ प्रतिवेदन|author=लिपिन्स्कि केथ|date=September 22, 2007|publisher=एङ्ग्रि मार्कस् डटकम|date=July 2013}}</ref> एट उप फर ग्र्याब कार्यक्रममा ब्ल्याक र ज्याकफको जोडिले ८ वटा टोलीलाई हराउँदै दोस्रो पटक आरओएच विश्व ट्याग टिम च्याम्पियनसिप जित्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/news2006/1194205692.shtml|title=आरओएच ग्रोलि बाइ अनरस् नतिजा|author=सिलिकानो, माइक|date=November 4, 2007|publisher=रेसलभ्यु}}</ref> उक्त जोडिले उनीहरूको उपाधी ''ड्रिभन'' कार्यक्रममा केभिन स्टिन र एल जेनेरिकोको जोडिसँग हार खाँदै पद गुमाएका थिए। ब्ल्याकले आरओएच विश्व च्याम्पियनसिपको लागि दोस्रो मौका पाएका थिए जुन खेल न्युयोर्कमा भएको थियो। उक्त खेलमा ब्ल्याक, डेनिएलसन, क्यास्टोग्लोनी र मेनगिनिज सामेल थिए तर मेकथिनिजले सबै प्रतिस्पर्धालाई हराउँदै आरओएच विश्व च्याम्पियनसिप आफूसँगै कायम राख्न सफल भएका थिए। सन् २००८ को ''फाइनल ब्याटल'' कार्यक्रममा ब्ल्याकले आरओएच च्याम्पियनसिपको लागि पहिलो दावेदार खेलमा अस्टिन एरिजसँग हारे पछि ज्याकफले आफ्नै साथी ब्ल्याकलाई आक्रमण गरेका थिए र त्यसैमा एरिजले पछि ज्याकफको साथ दिएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.411mania.com/wrestling/columns/62641/411-ROH-Roundtable-Preview:-Philadelphia-&-New-York---Glory-By-Honor-VI---11-2-&-11-3.htm|title=४११ आरओएच राउन्ड टेबल प्रतिवेदन: फिलाडेल्फिडा र न्युयोर्क – ग्रोरि बाइ अनरस् – ११/२ र ११/३|author=बेरमेन, सामुएल|date=November 2, 2007|publisher=४११ मेनिया}}</ref> १६ जनवरी ''फुल सर्कल'' पे-पर-भ्यु कार्यक्रममा ब्ल्याक र नाइजेल मेकगिनिज बीचको खेल निर्धारित गरिएको थियो तर उक्त खेल च्याम्पियनसिपको लागि थिएन। उक्त खेलमा ब्ल्याकले मेकगिनिजलाई हरायन सफल भएका थिए। त्यस खेलको अर्को रात विश्व विजेताको लागि पहिलो दावेदार एरिजले मेकगिनिजसँग खृल रद्द गरेपछि मेकगिनिजको साना ब्ल्याकसँग भएको थियो तर उक्त खेलमा मेकगिनिजले ब्ल्याकलाई हराउँदै उपाधि कायम राखेका थिए। २६ जुनका दिन ब्ल्याकले ज्याकफलाई स्टिल केज म्याचमा हराउँदै उनीहरूको दुश्मनी अन्त्य गरेका थिए। ==== आरओएच विश्व विजेता (सन् २००९–२०१०) ==== २००९ सेप्टेम्बरमा ब्ल्याकको घाँटीमा सल्यक्रिया गरिएको थियो जसका कारण उनले  महिनाको लागि अवकाश लिनु परेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/wrestling/2623994/Wrestling-News-and-Gossip-from-The-Sun-Mike-Aldrens-WGN-Wrestling-Globe-Newsletter.html|title=दैनिक रेस्लिङ समाचार |date=September 5, 2009|last=एल्ड्रिन|first=माइक|accessdate=July 25, 2010|work=द सन  }}</ref> १० अक्टोबरका दिन ब्ल्याकले केनि किङ्गलाई पहिलो चरणमा हराए र दोस्रो चरणमा क्लाडिडो क्यास्टोगलोगीलाई हराए त्यस पछि क्रिस हिरो र प्रतिस्पर्धाको अन्तिममा रोड्रिक स्ट्रङलाई हराउँदै आरओएच विश्व च्याम्पियनसिपका लागि पहिलो दावेदार बन्न सफल भएका थिए।<ref name=SotF2009>{{cite web|url=http://www.cagematch.de/?id=26&nr=1481|title=२००९ सरभाइबल अफ द फिटेस्ट|accessdate=February 14, 2010|publisher=केज म्याच}}</ref> १९ डिसेम्बरका दिन आरओएचको पहिलो पे-पर-भ्युमा ब्ल्याकले आरओएच विश्व बिजेचा अस्टिन एरिजसँग उपाधिका लागि खेल खेल्न पाएका थिए तर उक्त खेल बीचमै स्थगित भएको थियो। त्यस खेल बीचमै स्थगित भएका कारणले तात्कालिक आरओएचका प्रमुख आयुक्त जिम कर्नेटले उनीहरूको खेल पुन एक पटक हुने निर्णय गरेका थिए।<ref name=FB2009>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/PPV_Reports_5/article_37521.shtml|title=रिङ अफ अनर नतिजा :अस्टिन विरुद्ध ब्ल्याक|date=December 19, 2009|first=जेम्स|last=काल्डवेल|accessdate=December 20, 2009|publisher=प्रो रेस्लिङ टच}}</ref> जिम कर्नेटले आफैँ खेलको लागि निर्णयक बन्ने घोषण गरेका थिए र यदि अझै पनि खेलका कोहि पनि विजेता बनोस भन्नको कारणले कर्नेटले उनीहरूलाई एक एक वटा प्रतियोगी छनोट गर्न लगाएका थिए जसका कारण ब्ल्याकले रोड्रिक स्ट्रङ्गलाई चयन गरे भने एरिजले केनि किङ्गलाई चयन गरे।<ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=रिङ अफ अनर विश्व विजेताको जानकारी |url=http://pwtorch.com/artman2/publish/ROH_News_29/article_38026.shtml|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=August 11, 2010|date=January 9, 2010}}</ref> उक्त खेलको अन्तिममा एरिजले ब्ल्यालाई हराउँदै पहिलो पटक आरओएच विश्व विजेता बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/ROH_News_29/article_39019.shtml|title=आरओएच सकाचार |date=February 13, 2010|last=काल्डवेल|first=जेम्स|accessdate=February 14, 2010|publisher=प्रो रेस्लिङ टच}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/PPV_Reports_5/article_40401.shtml|title=ब्ल्याक विरुद्ध एरिज विरुद्ध स्ट्रङ्ग|date=April 3, 2010|last=रेडिकान|first=सिन|accessdate=May 9, 2010|publisher=प्रो रेस्लिङ टच}}</ref> ३ अप्रिलका दिन ब्ल्याकको आफ्नो उपाधी अस्टिन एरिज र रोड्रिक स्ट्रिङका विरुद्धमा इलिमिनेसन म्याचमा सामना गर्नु परेको थियो जसमा बल्याक विजेता बन्दै च्याम्पियनसिप आफूसँगै कायम राख्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/otherppvs/article_42063.shtml|title=काल्डवेल:रिङ अफ अनर|first=जेम्स|last=काल्डवेल|accessdate=August 8, 2010|publisher=प्रो रेस्लिङ टच}}</ref> जुन १९ का दिन उनले च्याम्पियनसिपको लागि पुन खेल भएको थियो जहाँ उनका प्रतिस्पर्धा डेभि रिचर्ड थिए। ब्ल्याकले रिचर्डलाई हराउँदै आफ्नो उपाधीको रक्षा गर्न सफल भएको थिए।<ref name="heelturn">{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1282411665|title=रिङ अफ अनर|date=August 21, 2010|first=एडम|last=मार्टिन|accessdate=August 26, 2010|publisher=रेसलभ्यु}}</ref> ब्ल्याक विश्व विजेता भएपछि उनले आफ्नो उपाधी थुप्रै कुस्ती खेलाडीबाट बचाएका थिए भने उनी आरओएच पछि डब्ल्युडब्ल्युईको विकासशील क्षेत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए र त्यहिँबाट आफ्नो कुस्ती यात्रालाई कासम राख्ने सोचेका थिए।<ref name="sunint">{{cite web|url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/wrestling/3133781/ROH-champ-Tyler-Black-says-WWE-move-was-a-no-brainer.html|title=ब्ल्याक डब्ल्युडब्ल्युईमा|date=September 11, 2010|last=केकनिकोलास|first=रब|accessdate=September 11, 2010|work=द सन  }}</ref> उनले आरओएच विश्व च्याम्पियनसिपलाई उनीसँग डब्ल्युडब्ल्युईमा लाने धम्की दिएका थिए र त्यसको फल स्वरुप उनी डेभि रिचर्डसँग हार्न पुगेका थिए तर उक्त खेल च्याम्पियनसिपका लागि थिएन।<ref>{{cite web|url=http://www.rohwrestling.com/news/results-from-richmond-charlotte/|title=आरओएच रेस्लिङ नतिजा|accessdate=September 11, 2010|publisher=रिङ अफ अनर}}</ref> ११ सेप्टेम्बरका दिन ब्ल्यकको आरओएचमा अन्तिम उपस्थित भएको थिए भने उनको खेल रोड्रक स्ट्रङ्गसँग च्याम्पियनसिप लागि खेल खेल्न लगाइयो र उक्त खेलमा स्ट्रङ्गको जितसँगै उनी आरओएच विश्व विजेता उपाधी विजेता बनेको २१० दिनमा गुमाएका थिए जसका कारण उनी डब्ल्युडब्ल्युईमा सरुवा भए।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/otherppvs/article_43710.shtml|title=आरओएच पे-पर-भ्यु नतिजा|first=जेम्स|last=काल्डवेल|author2=रेडिकान, सिन |date=September 11, 2010|accessdate=September 11, 2010|work=प्रो रेस्लिङ टच}}</ref> === [[डब्ल्युडब्ल्युई.|वर्ल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट]] === ==== विकासशील क्षेत्र (सन् २०१०–२०१२) ==== ८ अगस्टमा लोपेजले डब्ल्युडब्ल्युईको विकासशील क्षेत्र फ्लोरिडा च्याम्पियनसिप रेस्लिङको सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://wrestleview.com/viewnews.php?id=1281292192|title=रिङ अफ अनरका विजेताले डब्ल्युडब्ल्युईमा हस्ताक्षर गरेका छन्|last=मार्टिन|first=एडम|date=August 8, 2010|accessdate=August 8, 2010|publisher=रेसलभ्यु|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504205844/http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1281292192|archivedate=May 4, 2012|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wrestleview.com/viewnews.php?id=1281302410|title=टाइलर ब्ल्याक डब्ल्युडब्ल्युईमा|last=मार्टिन|first=एडम|date=August 8, 2010|accessdate=August 8, 2010|publisher=रेसलभ्यू|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504205849/http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1281302410|archivedate=May 4, 2012|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/ROH_News_29/article_42976.shtml|title=आरओएच विश्व विजेता|last=काल्डबेल|first=जेम्स|date=August 8, 2010|accessdate=August 8, 2010|publisher=प्रो रेस्लिङ टच}}</ref> उनलाई टिएनए र आरओएचबाट विभिन्न प्रस्ताव आएता पनि उनी इभन बोर्नका कारण उनी डब्ल्युडब्ल्युईमै आवद्ध भएका थिए। १४ सेप्टेम्बरका दिन लोपेजले (टाइलर ब्ल्याकको रूपमा) पहिलो खेल खेलेका थिए।<ref name="SD9-14-10">{{cite web|url=http://www.profightdb.com/cards/wwe/smackdown-taping-9845.html|title=स्म्याकडाउन लाइभ नतिजा १४ सेप्टेम्बर २०१०|accessdate=July 16, 2012}}</ref> उनले आफ्नो नाम टाइलर ब्ल्याकबाट सेथ रोलिन्स राखेका थिए र ३० सेप्टेम्बरमा उनले एफसीडब्ल्युमा माइकल म्याकगिलक्युटि विरुद्ध खेल खेलेका थिए भने त्यस खेलमा भने त्यस खेलमा उनको हार भएको थियो।<ref name=SethRollins>{{cite web|url=http://www.f4wonline.com/content/view/17767/|title=आरओएच विश्व विजेता|first=ब्रायन|last=आरभर्ज|authorlink=ब्रायन|date=२ अक्टोबर २०१०|work=रेस्लिङ अवजर्भर न्युजलेटर|quote=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1286400482|title=टाइलर ब्ल्याक अब डब्ल्युडब्ल्युईमा|date=६ अक्टोबर २०१०|last=मार्टिन|first=एडम|accessdate=८ अक्टोबर २०१०|publisher=रेसरभ्यु}}</ref> रोलिन्सले पछि हुनिकोसँग पहिलो पटक एफसीडब्ल्यु १५ -मिनेट आइरन म्यान म्याच खेलेका थिए भने उक्त खेल १ को विरुद्ध १ मा समाप्त भएको थियो।<ref>{{cite web|last=ट्रिनिफो|first=रिचार्ड|title=एफसीडब्ल्यु टेलिभिजन प्रतिवेदन:टाइलर ब्ल्याक|url=http://pwinsider.com/article/53097/fcw-television-report-seth-rollins-and-hunico-in-the-fcw-15-challenge-peter-orlov-makes-his-debut-saxton-and-washington-continue-their-feud.html?p=1|publisher=पिडब्ल्यु इनसाइडर|accessdate=January 26, 2012}}</ref> उक्त खेलको केही दिन पश्च्यात रेलिन्स लगायत रिकि स्टिमबोट र जिन्डर महलले एफसीडब्ल्यु १५ ज्याक ब्रिस्को क्लासिकमा सहभागीता जनाएका थिए। १३ जनवरी २०११ मा रेलिन्सले प्रतिस्पर्धाको अन्तिम खेलमा हुनिकोलाई हराउँदै एफसीडब्ल्युको पहिलो एफसीडब्ल्यु १५ विजेता बन्न सफल भएका थिए।<ref name=FCW15JB>{{cite web|title=हप्ताको उत्कृष्ट खेलाडी:सेथ रोलिन्स|url=http://www.fcwwrestling.info/superstarmonth.html|publisher=एफसीडब्ल्यु रेस्लिङ |accessdate=April 23, 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5wIVOfgkR?url=http://www.fcwwrestling.info/superstarmonth.html|archivedate=February 6, 2011|deadurl=yes|df=}}</ref><ref>{{cite web|last=ट्रिनिफो|first=रिचार्ड|title=एफसीडब्ल्यु टेलिभिजन प्रतिवेदन|url=http://www.pwinsider.com/article/55114/fcw-television-report-jack-brisco-classic-finals-go-into-overtime.html?p=1|publisher=पिडब्ल्यु इनसाइडर|accessdate=January 26, 2012}}</ref> १५ मार्च २०११ को एफसीडब्ल्युको एक प्रत्यक्ष खेलमा रोलिन्स र रिकी स्टिमबोटको जोडिले डेमिएन स्यान्डो र टाइटस ओ निललाई हराउँदै पहिलो पटक एफसीडब्ल्यु विश्व ट्याग टिम च्याम्पियनसिप जित्न सफल भएका थिए तर उनीहरू विजेता बनेकै केही दिन पछि उनीहरूको जोडि बिग इ ल्याङस्टन र केभिन रिन्ससँग हार खाँदै उपाधी गुमाउन पुगेका थिए।<ref name="FCW Tag">{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1301110538|title=नयाँ एफसीडब्ल्यु ट्याग टिम च्याम्पियनसिप|last=ग्रिकविक|first=स्टिभ|date=March 25, 2011|accessdate=March 26, 2011|publisher=रेसलभ्यु|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930070603/http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1301110538|archivedate=September 30, 2012|df=}}</ref><ref name="FCWchampions">{{cite web|url=http://www.fcwwrestling.info/champions.html|title=च्याम्पियसिप|accessdate=May 17, 2011|publisher=फ्लोरिडा च्याम्पियनसिप रेस्लिङ|deadurl=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ha6Tf5j?url=http://www.fcwwrestling.info/champions.html|archivedate=February 7, 2012|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120805081431/http://www.fcwwrestling.info/champions.html |date=August 5, 2012 }}</ref> एम्ब्रोज र रोलिन्सको पहिलो कुस्ती खेल अगस्ट १४ का दिन एफसीडब्ल्यु १५ च्याम्पियनसिपका लागि १५-मिनेट आइरन म्याने म्याचमा भएको थियो जुन खेल बराबरीमा समाप्त भएको थियो त्यस कारण रोलिन्सले आफ्नो च्याम्पियनसिप आफूसँगै कायम राखेका थिए। त्यस बराबरी खेलको दुई हप्तापछि उनीहरू बीच पुन खेल भयो तर खेल पहिलाको जस्तै बराबरीमा समाप्त भएको थियो।<ref>{{cite web|title=फ्लोरिडा च्याम्पियनसिप रेस्लिङ|url=http://www.pwinsider.com/article/59601/florida-championship-wrestling-television-report-fcw-heavyweight-title-match-fcw-divas-title-match-dean-ambrose-makes-his-debut-with-a-promo-a-rotundo-family-reunion.html?p=1|publisher=पिडब्ल्यु इनसाइडर|accessdate=November 15, 2011}}</ref> १८ सेप्टेम्बर एफसीडब्ल्युको एक शृङ्खलामा उनीहरूको बीच ३०-मिनेट आइरन म्यान म्याच भयो जुन खेलमा दुवैले २-२ को अङ्क बाँड्दै खेललाई बराबरी टुङ्गाएका थिए र रेफ्रिले थपेको अतिरिक्त समयमा रोलिन्सले एक अङ्क ल्याउन सफल भए र खेल ३-२ मा समाप्त भयो जसमा रोलिन्स विजेता घोषित भए।<ref name=BlackMoxley>{{cite web|title=फ्लोरिडा च्याम्पियनसिप रेस्लिङ टेलिभिजन प्रतिवेदन|url=http://www.pwinsider.com/article/61759/florida-championship-wrestling-television-report-how-do-you-top-the-first-two-rollinsambrose-matches-devote-the-entire-show-to-the-third-match-and-let-them-wrestle-for-35-minutes.html?p=|publisher=पिडब्ल्यु इनसाइडर|accessdate=November 15, 2011}}</ref> २२ सेप्टेम्बरका दिन एम्ब्रोजले डेमिएन स्यान्डो र सेथ रोलिन्सको बीचामा भएको च्याम्पियनसिप खेलमा अवरोध पुराउँदै स्यान्डोलाई आक्रमण गरेका थिए जसका कारण खेलका विजेता स्यान्डो भए र रोलिन्सले आफ्नो पद गुमाउनु परेको थियो। २३ फेब्रुअरीका दिन रोलिन्सले लियो क्रुगरलाई हराउँदै पहिलो पटक नयाँ एफसीडब्ल्यु विश्व विजेता बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/viewnews.php?id=1320086876|title=एफसीडब्ल्यु नतिजा – १०/३१/२०११|date=October 31, 2011|last=|first=जेसन|accessdate=December 26, 2011|publisher=रेसलभ्यु}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.f4wonline.com/more/more-top-stories/3-news/22292-fri-update-wwe-survey-on-moving-mania-to-wwe-network-another-wacky-wwe-show-jones-vs-rampage-odds-win-a-call-from-jay-briscoe-new-tna-girl-identified-roh-affiliate-list-for-this-weekends-tv-full-weekend-schedule-tons-more|title=एफसीडब्ल्यु टेलिभिजन प्रतिवेदन|last=आल्भरेज|first=ब्रायन|authorlink=|date=September 23, 2011|accessdate=September 23, 2011|work=रेस्लिङ अवजर्भर न्युजलेटर]}}</ref> एफसीडब्ल्युको नाम परिवर्तन गर्दै एनएक्सटीमा सारेपछि २७ जुनका दिन रोलिन्सले जिरोलाई हराएका थिए।<ref>{{cite web|last=काल्डबेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युईमा टाइलर ब्ल्याकको खेलहरूको प्रतिवेदन|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/quicknews/article_58301.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=July 15, 2012}}</ref> रोलिन्स त्यसपछि गोल्ड रस प्रतिस्पर्धामा भाग जनाएका थिए र उनले क्वाटरफाइनलमा ड्रु म्याकिनटाएरलाई र सेमिफाइनलमा म्उाकग्लिक्युटिलाई हराउँदै प्रतिस्पर्धाको अन्तिममा प्रवेस गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.pwinsider.com/article/66123/new-fcw-champions-crowned.html?p=1|accessdate=July 29, 2012|title=नयाँ एफसीडब्ल्यु नतिजा|publisher=पिडब्ल्यु इनसाइडर}}</ref> उक्त खेलका अन्तिम प्रतिस्पर्धाीको रूपमा उनको सामना जिन्डर महलसँग भएको थियो।<ref name="FCWtoNXT">{{cite web|url=http://www.f4wonline.com/more/more-top-stories/118-daily-updates/27030-wwe-news-fcw-name-being-phased-out|title=डब्ल्युडब्ल्युई नतिजा|accessdate=August 14, 2012|publisher=रेस्लिङ अवजर्भर}}</ref><ref name=NXT062712>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_62883.shtml|title=सेथ रोलिन्सको खेल|last=जेम्स|first=जस्टिन|work=प्रो रेस्लिङ टच|date=July 4, 2012|accessdate=July 5, 2012}}</ref><ref>{{cite web|last=|first=जर्ज|title=एनएक्सटी प्रतिवेदन|url=http://www.pwtorch.com/artman2/publish/The_Specialists_34/article_62859.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=January 9, 2013|quote=}}</ref><ref name=NXTChampion>{{cite web|last=जेम्स|first=जस्टिन|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन : पहिलो एनएक्सटी विजेता|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_64831.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=September 8, 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=एनएक्सटीका पहिलो विजेता|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/quicknews/article_63732.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|date=July 26, 2012|accessdate=July 26, 2012}}</ref> १९ अगस्टमा दिन रोलिन्सले महललाई प्रतिस्पर्धाको अन्तिममा हराउँदै एनएक्सटीको पहिलो एनएक्सटी विजेता बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last=जेम्स|first=जस्टिन|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन |url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_64512.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=August 31, 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/WWE_News_3/article_66664.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=December 17, 2012}}</ref> १५ नोभेम्बर एकएक्सटीको एक कार्यक्रममा रोलिन्सको सामना महलसँग भएको थियो तर उक्त खेलमा रोलिन्सले महललाई हराउँदै उपाधी आफूसँग कायम राख्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last=बिसोप|first=म्याट|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन: रोलिन्स विरुद्ध महल|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2012/12/13/20430246.html|work=स्ल्याम रेस्लिङ|accessdate=December 17, 2012}}</ref> २ जनवरी २०१३ एनएक्सटीको एक श्रृङ्खलामा रोलिन्सले कोरी ग्रेभ्सलाई हराएका थिए तर उक्त खेलको अर्को हप्ता उनी बिग इ ल्याङस्टनसँग हार्दै आफ्नो उपाधी गुमाएका थिए।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन|url=http://www.pwinsider.com/article/73841/wwe-nxt-spoilers-from-florida-kevin-nash-the-shield-wade-barrett-and-much-more.html?p=1|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=January 9, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=जेम्स|first=जस्टिन|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन|url=http://www.pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_67768.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=January 12, 2013}}</ref> उपाधी गुमाएपछि रोलिन्सले ग्रेभ्ससँग दुश्मनी राख्न सुरु गरेको थिए र एनएक्सटी विश्व च्याम्पियनसिपको लागि पहिलो देवेदार निर्णय गर्नका लागि कोनोर ओ ब्रायन र कोरी ग्रेभ्सको बीच खेलमा रोलिन्स अवरोध पुर्‍याएका थिए जसका कारण उक्त खेल त्यतिकैमा स्थगित भएको थियो।<ref>{{cite web|last=जेम्स|first=जस्टिन|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी टेलिभिजन प्रतिवेदन |url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_68995.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=August 11, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=जेम्स|first=जस्टिन|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_68995.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=August 11, 2013}}</ref> रोलिन्सले ग्रेभ्सलाई आक्रमण गरेको केही हप्ता पछि ग्रेभ्सले रोलिन्सलाई खेल खेल्नका लागि चुनौती दिएका थिए र उक्त चुनौतीलाई रोलिन्सले स्विकार गरेपछि उनीहरू बीच लम्बरज्याक खेल भएको थियो र त्यस खेलमा रोलिन्सले ग्रेभ्सलाई हराउँदै दुश्मनी अन्त्य गरेका थिए।<ref>{{cite web|last=जेम्स|first=जस्टिन|title=६ पुरुष ट्याग टिम खेल|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_69953.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=August 19, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=जेम्स|first=जस्टिन|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी प्रतिवेदन :डब्ल्युडब्ल्युई क्ल्यास अफ च्याम्पियन|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_70087.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=June 18, 2013}}</ref> ==== द सिल्ड (सन् २०१२–२०१४) ==== [[File:The Shield's fist pose.jpg|thumb|left|सेथ रोलिन्स, रोमन रेन्ज र डिन एम्ब्रोज द सिल्डको रूपमा]] नोभेम्बर २०१२ मा सेथ रोलिन्ले डब्ल्युडब्ल्युईमा रोमन रेन्ज र डिन एम्ब्रोज द सिल्डको <ref>{{cite web |url=http://www.wwe.com/superstars/dean-ambrose |title=डिन एम्ब्रोज |publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई.]]|date= July 29, 2016|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wwe.com/superstars/roman-reigns |title=रोमन रेन्जको जानकारी |publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई.]]|date=July 29, 2016 |accessdate=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wwe.com/superstars/seth-rollins |title=सेथ रोलिन्सको जानकारी |publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई.]]|date=July 29, 2016|accessdate=}}</ref><ref>{{cite web|last1=प्रिट|first1=विल|title=डब्ल्युडब्ल्युई र - द सिल्डको जानकारी|url=http://prowrestling.net/article.php?37585|website=प्रो रेस्लिङ डटनेट|accessdate=28 July 2015}}</ref> रूपमा देखा पर्दै सिएम पङ्क, जोन सिना र राइब्याकको बीचमा डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिपको लागि खेल चलिरहेको अवस्थामा द सिल्डले अवरोध पुर्‍याउँदै राइब्यकलाई उध्घोषकको टेबलमा ट्रिपल पावरबमा हानेका थिए जसका कारण राइब्याक घायल भएका थिए।<ref name="The Shield">{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/the-shields-10-best-six-man-tag-team-matches|title=द सिल्डको १० उत्कृष्ट ट्याग टिम खेल|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई.]]|accessdate=July 29, 2016}}</ref><ref name=HortonWho>{{cite web|title=डिन एम्ब्रोज, सेथ रोलिन्स र रोमन रेन्ज को थिए र उनीहरू किन सिएप पङ्कको सहायता गरे?|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/2012/dean-ambrose-seth-rollins-and-roman-reigns-who-are-they-and-why-did-they-help-punk|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=December 2, 2014}}</ref> त्यसैको मौका पार्दै सिएम पङ्कले जोनी सिनालाई पछाडिबाट आक्रमण गर्दै खेल जित्न सफल हुँदै डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता पद आफूसँगै कायम राख्न सफल भएका थिए।<ref name="Ambrose">{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/dean-ambrose|title=डिन एम्ब्रोजको प्रोफाइल|publisher= डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 29, 2016}}</ref> <br><ref name="Rollins">{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/seth-rollins|title=सेथ र‍ोलिन्सको जानकारी|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 29, 2016}}</ref> <ref name="Reigns">{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/roman-reigns|title=रोमन रेन्जको विवरण|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 29, 2016}}</ref><ref name="Raw1126">{{cite web|title=काल्डवेल जेम्सले तयार पारेको डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' को नतिजा र खेलाडीहरूको विवरण|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_66855.shtml|accessdate=December 5, 2012|work=पिडब्ल्यु टच|last=काल्डवेल|first=जेम्स}}</ref> उनीहरूले घटनाको त्यसको अर्को हप्ता द सिल्डले ट्याग टिम विजेता [[डेनियल ब्रायन]] र केनलाई पनि नेपथ्यमा आक्रमण गरेका थिए जसका कारण पुरै डब्ल्युडब्ल्युईमा त्रास फैलिएको थियो।<ref>{{cite web|last=कल्डवेल|first=जेम्स|title=सरभाइभर सिरिजको समाचार: द सिल्ड डब्ल्युडब्ल्युईमा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/WWE_News_3/article_66716.shtml|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=१९ नोभेम्बर २०१२}}</ref><ref>{{cite web|last=पार्कस्|first=जर्ज|title=स्मयाकडाउनलाईभ नतिजा-डेल रियो विरुद्ध सेमस|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwesmackdownreport/article_76855.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 26, 2014}}</ref> रेन्डि ओर्टन र ब्राड म्याडक्सको खेलमा ओर्टन विजेता बनेका थिए र त्यस खेल सकिने बित्तिकै द सिल्डले रोन्डि ओर्टनलाई तीन तिरबाट घेर्दै उनलाई आक्रमण गर्दै उनलाई उद्धोसकको टेबुलमा पछारेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/29/randy-orton-sheamus-big-show-vs-the-shield|title=द सिल्डले रेन्डि ओर्टन, सेमस र बिग शोलाई हराउन सफल भए|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 29, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2013/extreme-rules-2013-results|title=२०१३ एक्सट्रिम रुल नतिजा|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 29, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/dean-ambrose-longest-reigning-united-states-champions|title=डिन एम्ब्रोज सबै लामो समय सम्म डब्ल्युडब्ल्युई संयुक्त राज्य विजेताको सुचिमा कति अौँ स्थानमा पर्छन|publisher=वर्ल्ड रेस्लिङ इन्टरटेन्मेन्ट|accessdate=July 29, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/unitedstates|title=डब्ल्युडब्ल्युई संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिप|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=October 22, 2016}}</ref> जसका कारण द सिल्डले डब्ल्युडब्ल्युईमा पहिलो पटक खेले खेल्नु परेको थियो। उक्त घटना पछि कार्यक्रममा प्रबन्धकले उनीहरूको खेल टिएलसीमा हुने घोषण गरेका थिए।<ref>{{cite web|last=केलर|first=वेड|title=द सिल्ड र ब्रे वायटको दुश्मनी|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/kellerstake/article_77088.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 26, 2014}}</ref><ref name="काल्डवेल">{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_77077.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last=काल्डवेल|first=जेम्स|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 26, 2014}}</ref> डिसेम्बर १६ का दिन टिएलसी पे-पर-भ्युमा द सिल्डको सामना टिम हेल ने र राईब्याकसँग भयो र टोलीको डब्ल्युडब्ल्युईको पहिलो खेलमा द शिल्ले जित्न सफल भएको थियो।<ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=जोन सिना विरुद्ध ब्रे वायट- डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' |url=http://pwtorch.com/artman2/publish/PPV_Reports_5/article_77520.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=April 8, 2014}}</ref> द सिल्डले त्यसपछि पनि सिएम पङ्कको लागि काम गरे र रोयल रम्बल २०१३ पछिको रातमा कैद गरिएको भिडियोमा पङ्क र उनका प्रबन्धक पल हेमेनले द सिल्ड र ब्राड म्याडोक्सलाई खरिद गरेर पङ्कको अङ्ग रक्षक बनाएको खुलाएका थिए र त्यसपछि द सिल्डले पङ्कसँग बिस्तारै काम गर्न छाडे र सिना,पङ्क र राइब्यकको विरुद्धमा द सिल्ड उत्रिए र उक्त खेल १७ फेब्रुअरी इलिमिनेसन चेम्बरमा भयो भने उक्त खेलमा पनि द सिल्डनै विजेता बन्न सफल भएका थिए।<ref name="pwtorch.com">{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_77571.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last=काल्डवेल|first=जेम्स|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=April 8, 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=एसर|first=म्याथ्युज|title=डेनिसल ब्रायनको एस मुभ्मेन्ट|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/MatMatters/2014/05/21/21687231.html|work=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=May 23, 2014}}</ref> द सिल्डको डब्ल्युडब्ल्युई रमा पहिलो खेल क्रिस जेरिको, सेमस र राइब्यकको विरुद्धमा भएको थियो भने उक्त खेलमा पनि सिल्डलेनै जितेका थिए। द सिल्डले त्यस खेलपछि सेमससँग दुश्मनी राखेता पनि सेमसले रेन्डि ओर्टन र बिग शोसँग साझेदारी गरेर एक टिम गठन गरेका कारण उनीहरूको बीच रेसलमेनिया २९ अप्रिल ७ मा दिन खेल भएको थियो तर द सिल्डको पहिलो रेसलमेनिया खेलका पनि द सिल्डले ओर्टन,शो र सेमसलाई हराउँदै बिजय प्राप्त गरेका थिए र उक्त खेल पश्चात् बिग शोले सेमस र ओर्टनलाई आक्रमण गर्दै उनीहरू बीचको सम्बन्ध तोडेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/PPV_Reports_5/article_78185.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई एक्स्ट्रिम रुल नतिजा|last=काल्डवेल|first=जेम्स|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=May 6, 2014}}</ref> डब्ल्युडब्ल्युई ''र''को अर्को रात पछि द सिल्डले अंडरटेकरलाई आक्रमण गर्ने कोषिस गरेको थिए तर अंडरटेकरको रक्षाका लागि टिम हेल नो आएपछि उनीहरू पछाडि सरेका थिए। त्यसकारण अप्रिल २२ का दिन द सिल्डको सामना अंडरटेकर र टिम हेल नोसँग भएको थियो जहाँ द सिल्डले उनीहरूलाई झुक्याएर खेल आफ्नो हातमा पर्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last1=एसर|first1=म्याथ्युज|title=डब्ल्युडब्ल्युईको नतिजा|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2014/06/01/21709566.html|website=स्ल्यम क्यानोई|publisher=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=June 2, 2014}}</ref> त्यस खेलको ४ दिन पछि एम्ब्रोजले उनको पहिलो खेल स्म्याकडाउनमा अंडरटेकरको विरुद्धमा खेलेका थिए तर उक्त खेल एम्ब्रोजले आत्मसमर्पण गरेका कारण अंडरटेकरले जितेका थिए, खेल समाप्त पछि द सिल्डका अन्य सदस्यले अंडरटेकरलाई आक्रमण गर्दै उनलाई उध्घोषकको टेबलमा ट्रिपल पावरबमा हानेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_67322.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last=काल्डवेल|first=जेम्स|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=December 26, 2012}}</ref> अप्रिल २९ मा श्रृङ्खलामा द सिल्डको सामना टिम हेल नो र डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता जोन सिनासँग भएको थियो भने उक्त खेलमा पनि द सिल्डले खेल जित्न सफल भएको थियो। [[File:The Shield as face 2014.jpg|thumb|300px|द सिल्ड सन् २०१४ अप्रिलमा]] २ जनवरी २०१३ एनएक्सटिको एक शृङ्खलामा द सिल्ड पहिलो पटक एनएक्स्टीमा देखा परेका भने रेन्ज र रोलिन्स भने उक्त कार्यक्रममा पहिले देखिनै खेल्दै आएका थिए जहाँ रोलिन्सले प्रतिस्पर्धाको फाइनल खेलमा जिन्डर महललाई हराउँदै कार्यक्रमकै पहिलो एनएक्सटी विजेता बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी|url=http://www.pwinsider.com/article/73841/wwe-nxt-spoilers-from-florida-kevin-nash-the-shield-wade-barrett-and-much-more.html?p=1|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=January 9, 2013}}</ref> रोलिन्सले आफ्नो पद कोरी ग्रेभ्सको विरुद्धमा खेलेको बेला खेलको बीचमा एम्ब्रोजले ग्रेभ्सलाई आक्रमण गर्दै खेललाई स्थगित बनाएका थिए भने रोलिन्सले आफ्नो पद गुमाउनु परेको थिएन।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_64831.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी नतिजा|last=जेम्स|first=जस्टिन|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=September 8, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/quicknews/article_63732.shtml|title=पपहिलो एनएक्सटी च्याम्पियन|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=July 26, 2012}}</ref><ref>{{cite web|last=ट्रिरेनफो|first=रिचार्ड|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटीको प्रतिवेदन|url=http://www.pwinsider.com/article/73053/wwe-nxt-report-cesarokidd-for-the-us-title-fatal-four-way-next-week-to-determine-1-contender-big-e-langston-talks-roman-reigns-debuts-on-nxt.html?p=1|accessdate=November 4, 2012|publisher=पिडब्ल्यु इनसाइडर}}</ref> उक्त खेलको केही छिन पछि द सिल्डले एनएक्सटीको भित्री कक्षमा तहल्का मच्चाएका थिए तर उनीहरू बीग इको सामुन्ने भने जान सकेका थिएनन्।<ref name="जेम्स">{{cite web|last=जेम्स|first=जस्टिन|title=डडब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी च्याम्पियनसिप|url=http://www.pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_67681.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=January 9, 2013}}</ref> ९ जनवरी एनएक्सटी कार्यक्रमको एक शृङ्खलामा रोलिन्सले बीग इसँग हार खाँदै उपाधी गुमाएका थिए जब अन्य कुस्ती खेलाडीले सिल्डका अन्य सदस्यलाई रिङमा प्रवेश गर्न दिएका थिएनन्।<ref name="जेम्स"/><ref>{{cite web|last=जेम्स|first=जस्टिन|title=एनएक्सटी उपाधी|url=http://www.pwtorch.com/artman2/publish/wwenxtreport/article_67768.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=January 12, 2013}}</ref> द सिल्डले त्यसपछि पनि टिम हेल नोसँग चुनौती दिन थाले तर एम्ब्रोजले भने संयुक्त राज्य विजेता कोफि किङ्स्टनलाई जित्दै संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिपको लागि पहिलो दावेदार बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|title= डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउनको प्रतिवेदन ५/२४: अन्तरमहादेशीय च्याम्पियनसिपको लागि खेल हुने|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwesmackdownreport/article_70839.shtml}}</ref><ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई र नतिजा ५/२७ प्रतक्ष प्रसारण – सिना डब्ल्युडब्ल्युईमा फर्किए, |url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_70879.shtml}}</ref> ''र'' को एक शृङ्खला मे १३ मा द सिल्डको सामना सिना, ब्रायन र केनसँग भयो र उक्त खेलमा रेन्ज र रोलिन्सले कुस्तीको नियम तोड्दै सिनालाई आक्रकण गरेका कारण द सिल्डको अपराजय यात्रा समाप्त भएको थियो। १४ जुन, स्म्याकडाउनको एक शृङ्खलामा द सिल्डको सामना टिम हेल नो र रेन्डि ओर्टनसँग भयो र ब्रायनले रोलिन्सलाई आत्मसमर्पण गराउँदै सिल्डको अहिलेसम्म आत्मसमर्पण नगरेको यात्रा तोडेका थिए।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई पेब्याकको नतिजा ६/१६ : एक्सल अन्तर महादेशीय विजेता बनेका छन्|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_71316.shtml}}</ref><ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई र को नतिजा ६/७ – ओर्टन विरुद्ध ब्रायन, एजे र स्टेफ्नी मिकमेन कुस्ती खेल|url=http://www.pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_71352.shtml|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=२० जुन २०१३}}</ref> उक्त खेलको केहि महिना पछि रोमन रेन्ज र सेथ रोलिन्स टिम हेल नोलाई हराउँदै पहिलो पटक डब्ल्युडब्ल्युई ट्याग टिम विजेता बन्न सफल भएका थिए। उनीहरू ट्याग टिम विजेता बनेपछि उनीहरूको सामना द उस्सोसँग जुलाई १४ मनी इन द ब्याङ्क पे-पर-भ्युमा भएको थियो तर त्यस खेलमा रोलिन्स र रेन्जको जितसँगै उनीहरूले उपाधी बचाउन सफल भएका थिए।<ref name="MITBwin">{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/moneyinthebank/2013/world-heavyweight-championship-contract-money-in-the-bank-ladder-match-26127316|title=डेमियन स्यान्डोले पहिलो पटक मनी इन द ब्याङ्क जित्दै डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता बन्ने मौका पाएका छन्}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205054/http://www.wwe.com/shows/moneyinthebank/2013/world-heavyweight-championship-contract-money-in-the-bank-ladder-match-26127316/ |date=2016-03-04 }}</ref><ref>{{cite web|title=मनी इन द ब्याङ्क पे-प,-भ्युको नतिजा |url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_71942.shtml}}</ref> १५ सेप्टेम्बरका दिन रोलिन्स र रेन्जले नाइट अफ च्याम्पियन पे-पर-भ्युमा द प्राइम टाइम प्लेयर्सलाई (डेरिन योङ्ग र टाइटस ओ-नील) हराउन सफल भएका थिए। [[File:Seth Rollins November 2013.jpg|thumb|upright|नोभेम्बर २०१३ मा सेथ रोलिन्स]] अगस्ट २०१३ देखि द सिल्डले डब्ल्युडब्ल्युईका प्रमुख आयुक्त र कार्यक्रम सञ्चालक [[ट्रिपल एच]] र द अथोरिटीको लागि काम गर्न थालेका थिए।<ref>{{cite web|last=टेलवाक|first=निक|title=र: डेनियल ब्रायनको सामना अजै धेरै चुनौतीसँग हुनेछ|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2013/08/20/21059971.html|work=स्याम! स्पोर्ट्स|accessdate=३१ अगस्ट २०१३}}</ref> ६ अक्टोबरमा कोडि रोड्स र गोलडस्टले द सिल्डलाई हराएपछि उनीहरूले द सिल्डको उपाधिका लागि पहिलो देवेदार बनेका थिए जसका१४ अक्टोबरका दिन रोलिन्स र रेन्जको सामना कोडि रोड्स र गोलडस्टको विरुद्धमा भएको थियो।<ref>{{cite web|last=टेलवाक|first=निक|title=र: द सिल्डको जानकारी|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2013/08/20/21059971.html|work=स्ल्याम! स्पोर्ट्स|accessdate=३१ अगस्ट २०१३}}</ref><ref>{{cite web|last=मार्टिन|first=एडम|title=डब्ल्युडब्ल्युई नाइट अफ च्याम्पियन – ९/१५/२०१३ |url=http://www.wrestleview.com/wwe-news/43820-wwe-night-of-champions-ppv-results-9-15-13-orton-vs-bryan|accessdate=१८ सेप्टेम्बर २०१३|publisher=रेसलभ्यु}}</ref> उक्त खेल प्रवन्धकको भनेको अनुसार नो डिस्क्वालिफिकेसन खेल बनाइएको थियो र खेलको बीचमा बिग शोले द सिल्डलाई आक्रमण गरेपछि उनीहरू आफ्नो पद हार्न पुगेका थिए।<ref>{{cite web|last=हावेल|first=नोलान|title=टिएलसी: रोन्डि ओर्टन नयाँ डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता बनेका छन्|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2013/12/15/21339031.html|work=स्ल्याम! स्पोर्ट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर|accessdate=१८ डिसेम्बर २०१३}}</ref> २७ अक्टोबरमा आयोजना गरिएको हेल इन द सेल कार्यक्रममा द सिल्डले आफ्नो च्याम्पियनसिप पुन हात पार्न द उस्सो, कोडि रोड्स र गोलडस्टको सामना गर्नु परेको थियो तर उक्त खेलमा उनीहरू विजेता बन्न सकेनन् जसकारण उनीहरू उपाधि हाँसिल गर्न असफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई रोयल रम्बल नतिजा १/२६ |url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_75919.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=२८ जनवरी २०१४}}</ref><ref>{{cite web|title=रोयल ,म्बलका खेलाडि र तथ्याङ्क|url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/2014/royal-rumble-match-26171285/page-4|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई.]]|accessdate=१२ फेब्रुअरी २०१४}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819154558/http://www.wwe.com/shows/royalrumble/2014/royal-rumble-match-26171285/page-4 |date=2017-08-19 }}</ref> एम्ब्रोज मात्र समूहमा विजेता रहेका कारण अक्टोबर २०१३ द सिल्डको आपसी मामलाका कारण तीन जना बीच तनाब बढ्दै गयो भने विषेश गरी एम्ब्रोज र रेन्जको बीच तनाब झन उच्च भएको थियो। २४ नोभेम्बर २०१३ को परम्परागत सरभाइबर सिरिजमा द सिल्डले भाग जनाएका थिए भने उक्त खेलमा एम्ब्रोज पहिला सुरुमै बाहिरीन पुगेका थिए भने रेन्ज अन्तिम समय सम्म पनि खेलमा रहिरहेर खेललाई जिताएका थिए।<ref>{{cite web|last=टायलवाक|first=निक|title=र: सिना र ओर्टन आमने सामने हुने|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2014/02/11/21461421.html|work=स्ल्याम! स्पोर्ट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोव,|accessdate=२५ फेब्रुअरी २०१४}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20140301132251/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2014/02/11/21461421.html |date=2014-03-01 }}</ref> टिएलसी पे-पर-भ्युमा भएको ३ को विरुद्ध १ खेलमा रेन्जले दुरघटनापुर्वक एम्ब्रोजलाई स्पिएर हानेका कारण द सिल्ड सिएम पङ्कसँग हार्न पुगेका थिए। २६ जनवरी २०१४ को ३० पुरुष रोयल रम्बलमा द सिल्डका तीन सदस्यलेनै भाग लिएका थिए भने उक्त खेलमा एम्ब्रोजले ३ रेस्लरलाई बाहिराउन सफल भए र रेन्जलाई पनि बाहिराउन कोशिश गरेका थिए तर रेन्जले दुवै एम्ब्रोज र रोलिन्सलाई खेलबाट बाहिराइ दिएका थिए। रोयल रम्बलको अर्को रात वायट फोमेलिले खेलमा अवरोध गरेका कारण द सिल्डले ब्रायन, सिना र सेमससँग हार्नु परेको थियो र इलिमिनेसन चेम्बरको लागि छनोट हुन असफल भएका थिए। ''र''को एक श्रृङ्खलामा एम्ब्रोजले खेलको नियम तोडेका कारण हारेता पनि पद भने गुमाएका थिएनन् तर त्यस खेलको केही दिन पछिको खेलमा एम्ब्रोजले मार्क हेन्रीलाई सफलतापुर्ण हराएका थिए। फेब्रुअरी २३ भएको द सिल्ड र वायट फेमिली बीचको खेलमा एम्ब्रोज बीचबाटै हराए पछि सिल्डले खेल हारेको थियो। [[File:The Shield 2014.jpg|thumb|द सिल्ड २०१४ मा]] द सिल्डको बीच स्थिति तनाब ग्रस्त भएता पनि सिल्डको दुश्मन केनसँग भयो र रेसलमेनिया ३० मा द सिल्डले केन र द न्यु एज आउटललाई हराएका थिए।<ref>{{cite web|last=पार्क|first=गोज|title=सेमस, डेल रियो र द सिल्ड|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwesmackdownreport/article_76855.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=२६ मार्च २०१४}}</ref> रेसलमेनियाको अर्को दिन द सिल्डले ट्रिपल एचलाई आक्रमण गरेका थिए जसका कारण ट्रिपल एचले इभोलुसनलाई पुन गठन गरेका थिए जसमा बाटिस्टा, रेन्डि ओर्टन र ट्रिपल एच रहेका छन्।<ref>{{cite web|last=|first=|authorlink=वेड केलर|title=केलर सिक्स प्याक : डब्ल्युडब्ल्युई र|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/kellerstake/article_77088.shtml|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=२६ मार्च २०१४}}</ref><ref>{{cite web|last=पार्कस्|first=ग्रोज|title=स्म्याकडाउनको नतिजा- सिना भर्सेज हार्पर |url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwesmackdownreport/article_77164.shtml|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=२२ मार्च २१४}}</ref> मे २ मा स्म्याकडाउनको एक श्रृङ्खलामा एम्ब्रोजले फेटल फोर वे म्याचमा कर्टेक्स एक्सल, अलवर्टो डेल रियो र राइब्याकलाई हराउँदै संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिप आफूसँगै कायम राख्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last=मेकक्यारोन|first=रब|title=डब्ल्युडब्ल्युए र टिभी प्रतिवेदन – १४ अप्रिल २०१४|url=http://www.f4wonline.com/component/content/article/36482|accessdate=२३ मे २०१४}}</ref> द सिल्डको दुश्मनी पुन इभोलुसनसँग भयो र उनीहरूको सामना एक्स्ट्रिम रुलमा इभोलुसनको विरुद्धमा भयो जसको खेल स्वरुप द सिल्ड विजेता बने।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2014-06-02|website=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=June 3, 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र''|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2014-06-09|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=17 May 2016|quote=}}</ref> त्यस खेलको अर्को दिन ट्रिपल एचलाई आक्रमण गरेको बापत एचले एम्ब्रोजलाई बलपूर्वक<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2014/06/03/21714336.html|title=र: द सिल्डको बिघटन|date=३ जुन २०१४|last=वाल्डमेन|first=जोन|accessdate=२३ जुन २०१४|work=स्ल्याम! स्पोर्ट्स|publisher=क्यानडियन अनलाइन}}</ref><ref>{{cite web|last1=|first1=जेन|title=6/20 डब्ल्युडब्ल्यई स्म्याकडाउन|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/hitsandmisses/article_79197.shtml|website=पिडब्ल्यु टच|accessdate=July 5, 2014|quote=}}</ref><ref>{{cite web|last1=पार्कस्|first1=जर्ज|title=डब्लयूडब्ल्युई स्म्याकडाउन लाइभको प्रतिवेदन|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwesmackdownreport/article_79145.shtml|website=पिडब्ल्यु टच|accessdate=June 21, 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=प्लमर|first1=डेल|title=डब्ल्युडब्ल्युई मनी इन द ब्याङ्क|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2014/06/20/21756216.html|website=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 6, 2014|quote=}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20140623170552/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2014/06/20/21756216.html |date=June 23, 2014 }}</ref> उनको च्याम्पियनसिप २०-पुरुष ब्यटल रोयलमा प्रतिशपर्धा गर्न लगाए जसको फल स्वरूप एम्ब्रोजले उनको च्याम्पियनसिप गुमाउनु परेको थियो जसमा सेमस नयाँ संयुक्त राज्य विजेता बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/WWE_News_3/article_78901.shtml|website=पिडब्ल्यु टच|accessdate=June 12, 2014}}</ref><ref name="June92014">{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_78923.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|website=पिडब्लयूई टच|accessdate=June 12, 2014}}</ref> द सिल्डले जुन १ मा भएको पेब्याक कार्यक्रममा द सिल्डले इभोलुसनलाई हराउँदै विजेता बन्न सफल भएका थिए जसमा द सिल्डको कोहिपनी सदस्य बाहिरिएका थिएनन्।<ref>{{cite web|last=प्ल्मर|first=डेल|title=स्म्याकडाउन!: एक्ट्रिम रुलमा एम्ब्रोजले युएस पदका लागि खेल्ने भएका छन् |url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2014/05/02/21645786.html|work=स्ल्याम! स्पोर्ट्स|accessdate=२३ मे २०१४}}</ref> त्यस खेलको केही महिना पछि द सिल्डको आपसि मामलाका कारण उनीहरूको जोडि राम्रोसँग जम्न सकेको थिएन।<ref>{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-smackdown-results/48998-wwe-smackdown-results-6-13-14-wyatt-vs-ambrose/|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन नतिजा – ६/१३/२०१४ (वायट विरुद्ध एम्ब्रोज)|last1=निमर|first1=पल|website=रेसलभ्यु|accessdate=16 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=फिर्ग्युसन|first1=डिरेक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=https://www.independent.co.uk/sport/general/wwe-mma-wrestling/wwe-raw-results-roman-reigns-or-dean-ambrose-which-shield-member-qualifies-for-the-money-in-the-bank-9542639.html|work=द इन्डिपेन्डेन्ट|date=June 17, 2015|accessdate=August 24, 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई मेन इभेन्ट नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwsuperstarsreport/article_79225.shtml|website=पिडब्लयू टच|accessdate=July 6, 2014|quote=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2014/06/01/21710506.html|title=डब्ल्युडब्ल्युई पेब्याक|date=१ जुन २०१४|last=एसर|first=म्याथ्युज|accessdate=८ जन २०१४ |work=स्ल्याम! स्पोर्ट्स|publisher=क्यानडियन अनलाइन एक्सप्लोवर}}</ref> ==== द सिल्डको विक्षेदन ==== द सिल्डका सबै सदस्य डब्ल्युडब्ल्युई विजेता बनेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/hitsandmisses/article_74269.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=November 27, 2013}}</ref> रेन्ज र रोलिन्स ट्याम टिम विजेता थिऐ भने एम्ब्रोज संयुक्त राज्य विजेता थिए तर रोलिन्स र रेन्ज टिम हेन्नो (डेनिएल ब्रायन र केन) सँग हार्दै ट्याग टिम च्याम्पियनसिप गुमाएका थिए तर एम्ब्रोज भने त्यतिबेला पनि संयुक्त राज्य विजेतानै रहेका थिए जसका कारण सब्याङ्को नजर एम्ब्रोजको च्याम्पियनसिपमा परेको थियो जसमा रोलिन्स र रेन्ज पनि थिए।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwesmackdownreport/article_74308.shtml|accessdate=November 27, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=प्लमर|first=डेल|title=द वायट फेमेली र द सिल्ड|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2013/11/22/21288706.html|work=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=November 27, 2013}}</ref> द सिल्डको कुनै अरु प्रतिस्पर्धासँग खेल भयो भने एम्ब्रोजको कारणले सिल्डले खेल धेरै चोटि गुमाएका जसकारण एम्ब्रोज सब्याङ्को आँखी बनेका थिए र उनीहरूको जोडि पनि फितलो बन्दै गएको थियो। २४ नोभेम्बर २०१३ मा भएको सरभाइभर सिरिजमा द सिल्ड रियल अमेरिकन (एन्टोनीयो सिजारो र ज्याक स्वागर) सँग जोड बन्दै रे मेस्टेरियो, द रोड्स ब्रदरस् र द उस्सोसँग उनीहरूको सामना भएको थियो जसमा एम्ब्रोज सबैभन्दा सुरुमै खेलबाट बाहिरिएका थिए तर त्यसको बाबजुद पनि द सिल्ड र रियल अमेरिकनले खेल जित्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई सरभाइभर सिरिज नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_74736.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=November 25, 2013}}</ref> नोभेम्बर महिनाको अन्तिम साता तिर सिएम पङ्कले ट्रिपल एचले द सिल्डलाई आफूमाथी आक्रमण गर्न लगाएको भन्दै आलोचना गरिरहेका थिए जसका कारण द सिल्डका सबै सदस्य र पङ्क एक्लै १५ डिसेम्बरका दिन टिएलसीमा खेल्नु पर्नो घोषण गरिएको थियोे।<ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_74769.shtml|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=December 18, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=हावेल|first=नोलेम|title=रेन्डि ओर्टन नयाँ डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता बनेका छन्|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/PPVReports/2013/12/15/21339031.html|work=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=December 18, 2013}}</ref> उक्त खेलमा रेन्जले दुरघटनापुर्वक एम्ब्रोजलाई स्पिएर हाने पछि त्यहि मौकाको फाइदा उठाँउदै पङ्कले खेल जित्न सफल भएका थिए जसका कारण पङ्कले द सिल्डलाई हराउँदै पहिलो एकल व्यक्ति बनेका थिए।<ref>{{cite web|title=सिएम पङ्कको हालको जानकारी|url=http://www.pwtorch.com/artman2/publish/WWE_News_3/article_82106.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=December 5, 2014}}</ref> सन् २०१४ को सुरुवाती दिनमा पङ्कका कारणले द सिल्ड बीच तनाव उत्पन्न भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_75386.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last=काल्डवेल|first=जेम्स|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=January 10, 2014}}</ref> ६ जनवरीमा पङ्क र रेन्ज बीच राखीएको कुस्ती खेलमा एम्ब्रोजले खेलको बीचमा पङ्कलाई अवरोध पुर्‍याउँदै खेल रेन्जले जित्न सफल भएका थिए जसका कारण रेन्ज द सिल्डमा पङ्कलाई पहिलो पटक हराउने सदस्य बनेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_75506.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last=काल्डवेल|first=जेम्स|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=January 10, 2014}}</ref> सन् २०१४ को रोयल रम्बलमा द सिल्डका सबै सदस्य भाग जनाएका थिए भने उक्त खेलमा एम्ब्रोजले रेन्जलाई बाहिराउन कोसिस गरेका थिए तर त्यसको फल स्वरूप रेन्जले दुवै रोलिन्स र एम्ब्रोजलाई खेलबाट बाहिराइ दिएका थिए।<ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई रोयल रम्बल नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_75919.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=January 28, 2014}}</ref> त्यस खेलमा रेन्ज उप विजेता बनेका थिए तर रेन्जले डब्ल्युडब्ल्युईको रोयल रम्बलको इतिहासमा सबैभन्दा धेरै १२ खेलाडीलाई बाहिराउँदै कृतिमान बनाएका थियो भने उक्त कृतिमान हालसम्म पनि कसैले तोडेको छैन। त्यस खेलमा रेलिन्स र एम्ब्रोजले समान तीन तीन खेलाडीलाई निस्कासन गरेका थिए भने रोलिन्सले उक्त खेलमा सिएम पङ्क पछि सबैभन्दा लामो समयसम्म खेलमा रहन सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई रोयल रम्बलका सबै खेलाडीहरूको विवरण|url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/2014/royal-rumble-match-26171285/page-4|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=February 12, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819154558/http://www.wwe.com/shows/royalrumble/2014/royal-rumble-match-26171285/page-4 |date=August 19, 2017 }}</ref> २७ जनवरी २०१४ का दिन ''र''को एक शृङ्खलामा द सिल्डको सामना जोन सिना, डेनिएल ब्रायन र सेमससँग भएको थियो भने उक्त खेल यलिमिनेसन चेम्बरमा डब्ल्युडब्ल्युई विश्व च्याम्पियनसिपको छनोटका लागि थियो र त्यस खेलको सुरुवाती चरणमै द वायट फेमोलीले उनीहरूलाई आक्रमण गरे पछि खेल सुरुहुने बित्तिकै समाप्त भएको थियो जसका कारण सिना, ब्रायन र सेमसको जोडिले खेल जितेका थिए।<ref>{{cite web|last=टायलवाक|first=निक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2014/01/28/21429231.html|work=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=February 25, 2014}}</ref> द वायट फेमेली र द सिल्डको खेल पछि निर्धारित गरिएता पनि उक्त वायट फेमेली पछि सरेका कारण खेल सुरु हुन सकेको थिएन।<ref>{{cite web|last=पल्मर|first=डेल|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडनउन|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2014/01/31/21439376.html|work=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=February 25, 2014}}</ref> १० फेब्रुअरी ''र''को एक शृङ्खलामा एम्ब्रोजले आफ्नो डब्ल्युडब्ल्युई संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिपको लागि सबै कुस्ती खेलाडीहरूलाई खुला चुनौती दिएका थिए जसको फल स्वरूप उक्त चुनौतीलाई स्विकार गर्दै मार्क हेनरी कुस्ती खेल्न आएका थिए तर सिल्डका अन्य सदस्यले खेलमा अवरो पुर्‍याएपछि विजेता मार्क हेनरी बनेका थिए तर संयुक्त राज्य उपाधी भने एम्ब्रोजसँगै कायमै रहेको थियो।<ref>{{cite web|title=सेमस र क्सचियन विरुद्ध द रियल अमेरिकन|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/hitsandmisses/article_76308.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 26, 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=टुर्कर|first=बेन्जामिन|title=डब्ल्युडब्ल्युई रेसलमेनिया|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/The_Specialists_34/article_76278.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 26, 2014}}</ref> त्यस खेलको केही हप्ता पछि रेन्जले द सिल्डको कुनै पनि साथीको सहयोग बिनानै मार्क हेनरी माथि बिजय प्राप्त गरेका थिए जसका कारण रेन्स र एम्ब्रोज बीच तनाव उच्च भएको थियो।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा र विवरण|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/hitsandmisses/article_76308.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 26, 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=टुर्कर|first=बेन्जिमिन|title=डब्ल्युडब्ल्युई|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/The_Specialists_34/article_76278.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 26, 2014}}</ref> २३ फेब्रुअरीमा सम्पन्न भएको इलिमिनेसन चेम्बरमा द सिल्ड वायट फेमोलीको कुस्ती खेल भएको थियो तर खेलको केही समय पछि एम्ब्रोज खेल खेल्न छाड्दै त्यहाँबाट हिँडेका थिए जसका कारण वायट फेमेलीले उक्त खेल सहजै आफ्नो हातमा पार्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last=टायलवाक|first=निक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2014/02/11/21461421.html|work=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=February 25, 2014}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20140301132251/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2014/02/11/21461421.html |date=March 1, 2014 }}</ref><ref>{{cite web|last=टायलवाक|first=निक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र''नतिजा|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2014/02/18/21477556.html|work=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=February 25, 2014}}</ref> ३ मार्चमा भएको वायट फेमेली र द सिल्डको पुनर खेलमा रोलिन्स एम्ब्रोजले जस्तै गरी खेलको बीचबाट हिडेका थिए र पछि रोलिन्सको एक अन्तरबार्तामा मैले टोलीलाई अब धेरै समयसम्म जोडि राख्न सक्दिन भनेर बताएका थिए।<ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई इलिमिनेसन चेम्बर|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_76567.shtml|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=February 25, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_76765.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा - ब्रायन विरुद्ध बाटिस्टा|last=काल्डवेल|first=जेम्स|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 6, 2014}}</ref> ७ मार्च २०१४ स्म्याकडाउनको एक शृङ्खलामा द सिल्डका सबै सदस्यहरू कुस्ती खेल्ने रङ्ग आए र उनीहरू बीचको समस्या र तनावलाई अन्त्य गर्ने भन्दै रोलिन्सले आफ्नो कुरा बताय तर उक्त भेटमा पनि उनहरू बीच सम्बाद हुन सकेन र त्यस समस्यको कुनै पनि हल निस्कीन सकेको थिएन।<ref>{{cite web|last=पार्कस्|first=जर्ज|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwesmackdownreport/article_76855.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 26, 2014}}</ref> उक्त भेट पश्चात् द सिल्डको दुश्मनी केन र द अथोरीटिसँग बसेको थियो भने उता द अथोरिटिका सदस्यहरू बाटिस्टा, रोन्डि ओर्टन र ट्रिपल एचको एक मजबुत जोडि बनेको थियो जसका कारण उनीहरूको खेल एक्ट्रिम रुलमा निर्धारीत गरिएको थियो।<ref name="काल्डवेल"/><ref name="pwtorch.com"/><ref>{{cite web|last=केलर|first=वेड|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/kellerstake/article_77088.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 26, 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=एसर|first=म्याथ्युज|title=डब्ल्युडब्ल्युई|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/MatMatters/2014/05/21/21687231.html|work=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=May 23, 2014}}</ref> उक्त खेलमा द सिल्डले अथोरिटीलाई हराउन सफल भएका थिए तर उक्त खेलको एक  दिन पछिको रातमा ट्रिपल एचले एम्ब्रोजको संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिप २० जना अन्य पुरुषसँग रक्षा गर्नु पर्ने खेलको ढाँचा तयार पारेका थिए भने त्यस खेलमा एम्ब्रोजले आफ्नो पद हार्नु परेको थियो जसको फल स्वरुप सेमस विजेता बन्दै संयुक्त राज्य विजेता बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=रेसलमेनिया ३० को नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/PPV_Reports_5/article_77520.shtml|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=April 8, 2014}}</ref> उक्त खेल पछि द सिल्डको सामना इभोलुसनसँग (ट्रिपल एच, बाटिस्टा र रोन्डि ओर्टन) पेब्याकमा खेल भएको थयो जसमा द सिल्ड विजेता बनेका थिए।<ref name="pwtorch.com"/><ref>{{cite web|last=एसर|first=म्याथ्युज|title=द सिल्ड र इभोलुसन|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/MatMatters/2014/05/21/21687231.html|work=स्ल्याम! रेस्लिङ|accessdate=May 23, 2014}}</ref> उक्त खेलको ओर्को रात ट्रिपल एचले द सिल्डसँगको दुश्मनी अजै कायम छ भन्ने धारण व्यक्त गरेका थिए तर बाटिस्टाले डब्ल्युडब्ल्युईबाट अवकाश लिएपछि उनहरूको दुश्मनी त्यही दिनबाट अन्त्य भएको थियो।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2014-06-02|website=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|accessdate=June 3, 2014}}</ref> तर उक्त भनाइ ट्रिपल एचले द सिल्डलाई झुक्याउन बनाएको योजना थियो।<ref>{{cite web|title=''र'': ९ जुन २०१४|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2014-06-09|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=17 May 2016|quote=}}</ref> त्यस पछिको अर्को रात ''र''को एक शृङ्खलामा द सिल्ड र ट्रिपल एक रिङ बाहिर रहेका बेला रोलिन्सले एम्ब्रोज र रेन्जलाई पछाडिबाट स्टिलको कुर्सीले आक्रकण गर्दै द सिल्डलाई तोड्दै द अथुरीटिको एक हिस्सा बनेका थिए जसका कारण पुरै सञ्चार माध्य र सामाजिक सञ्जालमा रोलिन्सको आलोचना गरिएको थियो।<ref>{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्यु इ द सिल्ड|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/WWE_News_3/article_78901.shtml|website=पिडब्ल्यु टच|accessdate=June 12, 2014}}</ref> ९ जुन २०१४ ''र''को एक शृङ्खलामा रोलिन्सले किन द सिल्ड छोडेको स्पस्ट पारेका थिए भने उता रेन्ज र एम्ब्रोज अझैपछि द सिल्डकै रूपमा रहेका थिए। रेन्ज र एम्ब्रोजको एक अन्तरबार्ताका एम्ब्रोजले रोलिन्सलाई द सिल्डको लागि क्यान्सरको रूपमा रहेको भने रेन्जले रोलिन्सले अहिले सम्मकै सबैभन्दा ठूलो भुल र पाप जसलाई माफ गर्न नसकीने भन्दै सञ्चार माध्यमलाई बताएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_78923.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|website=पिडब्ल्यु टच|accessdate=June 12, 2014}}</ref> उक्त अन्तरबार्ताको अर्को रात एम्ब्रोज र रोलिन्सले द सिल्डको रूपमा अन्तिम खेल खेलेका थिए जहाँ उनको साथी जोन सिना थिए भने उनीहरूको विरुद्धमा वायट फेमेली उत्रिएका थिए। त्यस अन्तिम खेल पछि पनि एम्ब्रोज र रेन्ज छुट्टिएका थिएनन् तर उनीहरूले आ-आफ्नो बाटो लागेका थिए जसमा एम्ब्रोजले रोलिन्ससँग बदला लिनेमा तल्लिन थिए भने उता रेन्ज डब्ल्युडब्ल्युई विश्व च्याम्पियनसिपको पछाडि लागि परेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-smackdown-results/48998-wwe-smackdown-results-6-13-14-wyatt-vs-ambrose/|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन नतिजा – ६/१३/१०१४ (वायट विरुद्ध एम्ब्रोज)|last1=न्युमर|first1=पल|website=रेसलभ्यु|accessdate=16 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=फेर्गुसन|first1=डेरेक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा> द सिल्डका कुन सदस्यले मनी इन द ब्याङ्क खल्न पाउने छन?|url=https://www.independent.co.uk/sport/general/wwe-mma-wrestling/wwe-raw-results-roman-reigns-or-dean-ambrose-which-shield-member-qualifies-for-the-money-in-the-bank-9542639.html|work=द इन्डिपेन्डेन्ट|date=June 17, 2015|accessdate=August 24, 2016}}</ref> उक्त घटना पछि पनि अन्य व्यक्ति र सञ्चार माध्यमा रेन्ज र एम्ब्रोज अझैपनि द सिल्डनै रहेका थिए तर १३ जुन सम्याकडाउनको एक शृङ्खलामा एम्ब्रोजले द सिल्डको पोसाक त्यागदै परम्परागत पोशाकमा नयाँ  प्रवेश सङ्गितको रूपमा देखा परेका थिए भने उता रेन्ज भने द सिल्डकै पोशाक र द सिल्डकै प्रवेश सङ्गितमा खेल हेर्न आउने दर्शको माझबाट पहिलाकै जसरीनै रिङमा आउने गर्थे जसका कारण अब सबै मानिसलाई द सिल्ड पुणतया विभाजन भएको हो भन्ने सङ्केत मिलेको थियो।<ref>{{cite web|last1=मेजरा|first1=जेन|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन लाइभ नतिजा र प्रतिवेदन|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/hitsandmisses/article_79197.shtml|website=पिडब्ल्यु टच|accessdate=July 5, 2014|quote=}}</ref><ref>{{cite web|last1=पार्कस्|first1=जर्ज|title=डब्ल्युडब्ल्युई सम्याकडाउन लाइभ नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwesmackdownreport/article_79145.shtml|website=पिडब्ल्यु टच|accessdate=June 21, 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=प्लमर|first1=डेल|title=स्म्याकडाउन :मनी इन द ब्याङ्क|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2014/06/20/21756216.html|website=केनोइ|accessdate=July 6, 2014|quote=}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20140623170552/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2014/06/20/21756216.html |date=June 23, 2014 }}</ref> २४ जुन मेन इभेन्ट कार्यक्रममा रेन्जले आफू अब द सिल्डको साथ नरहेको भन्दै सबै दर्शक माझ भनेका जसका कारण द सिल्ड पुणतया विघटन भएको थियो।<ref>{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई मेन इभेन्ट नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwsuperstarsreport/article_79225.shtml|website=पिडब्ल्यु टच डटकम|accessdate=July 6, 2014|quote=}}</ref> ==== डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट विजेता (सन् २०१४–२०१५) ==== [[File:Rollins, McMahon, HHH NoC14.jpg|thumb|left|upright|सेथ रोलिन्स मनी इन द ब्याङ्क समाउँदै]] २ जुन २०१४ मा बाटिस्टाले डब्ल्युडब्ल्युईबाट अवकाश लिएपछि द सिल्ड र अथोरिटीको दुश्मनी त्यही दिनबाट अन्त्य भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2014/06/03/21714336.html|title=''र'': द सिल्ड परिवर्तन|date=June 3, 2014|last=वाल्डमेन|first=जन|accessdate=June 23, 2014|work=स्ल्याम! स्पोर्ट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर}}</ref> तर उक्त भनाइ ट्रिपल एचले द सिल्डलाई झुक्याउन बनाएको योजना थियो। त्यस पछिको अर्को रात रको एक श्रृङ्खलामा द सिल्ड र ट्रिपल एक रिङ बाहिर रहेका बेला रोलिन्सले एम्ब्रोज र रेन्जलाई पछाडिबाट स्टिलको कुर्सीले आक्रकण गर्दै द सिल्डलाई तोड्दै द अथुरीटिको एक हिस्सा बनेका थिए। ९ जुन २०१४ रको एक श्रृङ्खलामा रोलिन्सले किन द सिल्ड छोडेको स्पस्ट पारेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H_UJm6CeXGk|title=सेथ रोलिन्सले किन द सिल्ड छाडेको बन्ने खुलाएका छन्|website=युट्युब|date=June 6, 2015|accessdate=June 6, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CpiB5UaNEyk|title=सेथ रोलिन्स|website=युट्युव|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=June 9, 2015|accessdate=June 9, 2015}}</ref> उनले भनेका छन," मेरो बिना द सिल्डले किहि पनि गर्न सक्दैन र एम्ब्रोज र रेन्ज मेरा साथिहरू हैनन तिनहरू त केवल डब्ल्युडब्ल्युईमा मेरा साथ दिन आएका हुन् जसले मलाई यहाँ सम्म ल्याएको छ "। १९ जुन २०१४ मा रोलिन्स मनी इन द ब्याङ्कमा हुने डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिपको छनोट खेल खेलि रहेका अवस्थामा एम्ब्रोजले खेलको बीचमा अवरोध पुर्‍याउँदै रोलिन्सलाई पहिलो चरणबाटै बाहिराएका थिए।<ref>{{cite web|last=बुर्डिक|first=माइकल|title=सेथ रोलिन्स|url=http://www.wwe.com/shows/wwemainevent/2014-06-17/results-26403151|accessdate=June 17, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140622014004/http://www.wwe.com/shows/wwemainevent/2014-06-17/results-26403151 |date=2014-06-22 }}</ref> त्यसपछि दुवैले लगातार एक-अर्कालाई आक्रमण गर्दै र एक-अर्काको खेलमा हस्तक्षेप गर्न थाले। रोलिन्सको अनुरोधमा एम्ब्रोज २०१४ मनी इन द ब्याङ्कमा छनोट भएका थिए तर खेलको बीचमा केनले अवरोध पुर्‍याएपछि एम्ब्रोजलाई कुट्न थाले जसका कारण एम्ब्रोजले खेल जित्न असफल रहे जसका फल स्वरूप रोलिन्सले खेल जित्दै २०१४ को मिस्टर मनी इन द ब्याङ्क बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last=क्लेप|first=जोन|url=http://www.wwe.com/shows/moneyinthebank/2014/money-in-the-bank-contract-ladder-match-26381682|title=सेथ रोलिन्स २०१४ को मनी इन द ब्याङ्क विजेता|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 20, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726075410/http://www.wwe.com/shows/moneyinthebank/2014/money-in-the-bank-contract-ladder-match-26381682 |date=July 26, 2014 }}</ref> एम्ब्रोज २० जुलाई २०१४ ब्याटलग्राउन्डमा रोलिन्स को सामना गर्न को लागि निर्धारित गरिएको थियो तर ट्रिपल एचका अनुसार एम्ब्रोजले रोलिन्सलाई आक्रमण गरेको खुलाए पछि उनीहरूको खेल स्थगित गरिएको थियो जसका कारण एम्ब्रोजले पुन रोलिन्सलाई नेपथ्यमा आक्रमण गरेका थिए।<ref>{{cite web|last=वार्ट्समेन|first=जेम्स|url=http://www.wwe.com/shows/wwebattleground/2014/dean-ambrose-seth-rollins-26462754|title=सेथ रोलिन्सले डिन एम्ब्रोजलाई हराए|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=June 29, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531095947/https://www.wwe.com/shows/wwebattleground/2014/dean-ambrose-seth-rollins-26462754 |date=May 31, 2019 }}</ref> उक्त घटना पछि उनीहरूको खेल अगस्ट १७ का दिन समरस्ल्याम २०१४ मा एक लम्बरज्याक खेल भएको थियो तर उक्त खेलमा पनि केनको हस्तक्षेप पछि रोलिन्सले आफ्नो मनी इन द ब्याङ्क बाकसले एम्ब्रोजलाई आक्रमण गरेका थिए जसको फल स्वरूप खेलमा रोलिन्सको जित भएको थियो।<ref>{{cite web|last=|first=मिट्च|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/2014/dean-ambrose-seth-rollins-26543956|title=सेथ रोलिन्सले डिन एम्ब्रोज माथि बिजय प्राप्त गरे (लम्बरज्याक म्याच)|publisher=डब्ल्युडब्ल्यु|accessdate=August 17, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303210139/http://www.wwe.com/shows/summerslam/2014/dean-ambrose-seth-rollins-26543956 |date=March 3, 2016 }}</ref> उक्त खेलको भएको केही समय पछि एम्ब्रोजले रोलिन्लाई पुन आक्रमण गरेका थिए जसका कारण उनीहरूको बीच फल्स काउन्ट एनिह्वेर खेल त्यहि दिनमा भएको थियो तर केनले खेलमा अवरोध पुर्‍याएपछि रोलिन्सले एम्ब्रोजलाई कंक्रिटको एक ब्लकमा टाउको ठोक्काइ दिएका थिए जसको कारण एम्ब्रोजको टाउकोमा चोट लागेको थियो।<ref>{{cite web|last=|first=एन्थोनी|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2014-08-18/wwe-raw-results-26579583/page-10|title=सेथ रोलिन्स र डिन एम्ब्रोजको खेल|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=August 18, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531095946/https://www.wwe.com/shows/raw/2014-08-18/wwe-raw-results-26579583/page-10 |date=2019-05-31 }}</ref> एम्ब्रोज उक्त घटना पछि नाइट अफ च्याम्पियन २०१४ मा रिङमा फर्केए र त्यसपछि उनले रोलिन्सलाई आक्रमण गरेका थिए। त्यसपछि उनीह‌रूले लगातार एक-अर्कालाई आक्रमण गर्दै र एक-अर्काको खेलमा हस्तक्षेप गर्न थाले।<ref name="Sky">{{cite web|url=http://www1.skysports.com/other-sports/news/13043/9538767/wwe-hell-in-a-cell-2014-results-bray-wyatt-attacks-dean-ambrose-in-main-event|title=डब्ल्युडब्ल्युई हेल इन अ सेल नतिजा|publisher=|work=स्काइ स्पोटर्स|date=October 28, 2014|accessdate=November 21, 2014}}</ref> उनीहरूको कुस्ती खेल अक्टोबर २८ का दिन हेल इन अ सेल मा भएको थियो जसमा ब्रे वायटको अवरोधका कारण डिन एम्ब्रोजले खेल हार्नु परेको थियो। हेल इन अ सेलको रात पछि रोलिन्सले अथुरिटीमा जाने वित्तिकै सबै खेलमा जे र जे अङ्गरक्षक र केनको सहायताले कुनै खेल पनि हार्नु परेको थिएन जसका कारण द अथुरिटीका रोलिन्स र ओर्टनको बीच तनाव उत्पन्न भएको थियो। रोलिन्सको एक खेलमा ओर्टनले अवरोध पुर्‍याउँदा जे र जे अङ्गरक्षक र केनले उनलाई कुटेका थिए र त्यसैमा रोलिन्सले पनि ओर्टनको टाउको स्टिलको डन्डिमा ठोक्काए दिएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/2014/10/26/22031761.html|title=जोन सिना र सेथ रोलिन्सको खेल|date=October 26, 2014|last=एसर|first=म्याथ्युज|accessdate=October 28, 2014|work=स्ल्याम! स्पोर्ट्स|publisher=क्यानेडियन अनलाइन एक्सप्लोवर}}</ref> २३ नोभेम्बरमा आयोजना गरिएको सरभाइभर सिरिजमा रोलिन्सले द अथुरिटीको तर्फबाट कप्तान हुने मौका पाएका थिए भने उनको विप्क्षि टोली तिर टिम सिना रहेको थियो।<ref>{{cite web|last1=मर्फी|first1=रायन|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/2014/team-cena-team-authority-traditional-survivor-series-elimination-match-26758255|title=टिम सिनाले टिम अथुरिटीलाई हरायो|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=November 23, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815173646/http://www.wwe.com/shows/survivorseries/2014/team-cena-team-authority-traditional-survivor-series-elimination-match-26758255/ |date=August 15, 2016 }}</ref> उक्त खेलमा रोलिन्स अथुरिटीका पर्फबाट अन्तिममा थिए भने उता टिम सिनामा डल्फ जिग्लर रहेका थिए। त्यस खेलको अन्तिम क्षणमा स्टिङ आईपुगे र ट्रिपल एचलाई र रोलिन्सलाई आक्रमण गरे पछि खेल टिम सिनाले जितेको थियो। उक्त खेल पछि रोलिन्सले सिनासँग दुश्मनी कायम गरेका थिए र उनीहरूको खेल टिएलसीमा भएको थियो जसमा सिनाको जित भएको थियो।<ref>{{cite web|last1=मर्फी|first1=रायन|url=http://www.wwe.com/shows/wwetlc/2014/john-cena-seth-rollins-tables-match-26847148|title=जोन सिनाले सेथ रोलिन्सलाई हराए|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=December 14, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213094838/http://www.wwe.com/shows/wwetlc/2014/john-cena-seth-rollins-tables-match-26847148 |date=December 13, 2014 }}</ref><ref>{{cite web|last1=केलर|first1=वेड|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_82500.shtml|website=पिडब्ल्यु टच डटकम|accessdate=December 31, 2014}}</ref> जोनी सिनाको घाँटीमा चोट लागेका कारण उनले केही हप्ता आराम गरेका थिए जसका कारण द अथुरिटीले रोयल रम्बलमा हुन लागेको डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप खेलका सिना र ब्रक लेज्नरको साथमा रोलिन्सलाई पनि सामेल गरेको थियो तर त्यस खेलमा लेज्नरले रोलिन्स र सिनालाई जित्दै विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप आफूसँगै कायम राख्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_82945.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई रोयल रम्बल नतिजा|date=January 25, 2015|accessdate=January 25, 2015|website=प्रो रेस्लिङ टच|author=काल्डवेल, जेम्स}}</ref> त्यस खेलको एक हप्ता पछि रेन्डि ओर्टन डब्ल्युडब्ल्युईमा फर्किँदै रोलिन्सलाई आक्रमण गरेका थिए जसका कारण उनीहरू बीच रेसलमेनिया ३१ मा खेल हुने निस्चित भएको थियो।<ref>{{cite web|last1=मिलोक|first1=बबी|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/31/randy-orton-seth-rollins-27188629|title=रेन्डि ओर्टनले सेथ रोलिन्सलाई हराए|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=March 31, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129235310/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/31/randy-orton-seth-rollins-27188629 |date=January 29, 2016 }}</ref> २९ मार्च २०१५ मा आयोजना गरिएको रेसलमेनिया ३१ मा रोलिन्सको सामना ओर्टनसँग भएको थियो तर उक्त खेलमा ओर्टनले रोलिन्सलाई हराउन सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई पिपिभी नतिजाहरू|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_84175.shtml#.VRiyVfmsXbM|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 30, 2015}}</ref> ओर्टन र रोलिन्सको उक्त खेलको केही घण्टा पछि रोलिन्सले डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिपको लागि रेसलमेनियाको अन्तिम खेल ब्रक लेज्नर र रोमन रेन्जको खेलको बीचमा आफ्नो मनी इन द ब्याङ्क क्यास इन गर्दै उक्त खेललाई ट्रिपल थ्रेट खेल बनाएका थिए र रोलिन्सले आफ्नो कार्यकालमा पहिलो पटक डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता बन्न सफल भएका थिए जसका कारण रोलिन्स डब्ल्युडब्ल्युईको इतिहासमै पहिलो खेलाडी बनेका थिए जसले रेसलमेनियामा मनी इन द ब्याङ्क क्यास इन गर्दै उपाधि हात पारेका थिए।<ref>{{cite web|last1=|first1=एन्थोनी|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/31/brock-lesnar-roman-reigns-27042102|title=सेथ रोलिन्स मनी इन द ब्याङ्क क्यास इन गर्दै विश्व विजेता बनेका छन्|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=March 31, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200419/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/31/brock-lesnar-roman-reigns-27042102 |date=March 3, 2016 }}</ref> रोलिन्सले रेसलमेनिया ३१ पछि पनि ओर्टनसँग दुश्मनी राहि रहेका थिए जसका कारण उनीहरूको खेल स्टिल केज भित्र हुने निर्णय भएको थियो जसमा केन ढोकामा बस्ने रेफ्रि बन्ने भनिएको थियो भने ओर्टनले आफ्नो अन्तिम चाल ''आरकेओ''को प्रयोग गर्न नपाउने नियम बनाइएको थियो।<ref>{{cite web|last1=|first1=एन्थोनी|date=April 13, 2015|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2015-04-13/wwe-raw-results-27297712/page-6|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|publisher=डब्ल्युडब्ल्यु|accessdate=September 20, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150917002508/http://www.wwe.com/shows/raw/2015-04-13/wwe-raw-results-27297712/page-6 |date=September 17, 2015 }}</ref> २६ अप्रिलमा उनीहरू बीच खेल स्टिल केजमा राखियो तर खेलमा केनले हस्तक्षेप गरेपछि रोलिन्सले खेल आफ्नो हातमा पर्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last1=|first1=जोन|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता सेथ रोलिन्स|url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2015/seth-rollins-randy-orton-27258762|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 26, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129225350/http://www.wwe.com/shows/extremerules/2015/seth-rollins-randy-orton-27258762 |date=January 29, 2016 }}</ref> २०१४ मेमा रोलिन्स र केनको बीच तनाव उत्पन्न भएको थियो भने उक्त दिनको अर्को हप्ता रेलिन्सले रेन्ज र ओर्टनको विरुद्धमा आफ्नो उपाधी दाउमा राख्दै उनीहरूसँग खेल खेल्ने निर्णय गरिएको थियो तर एम्ब्रोजले रोलिन्सलाई एक खेलमा हराउँदै एम्ब्रोज पनि उक्त खेलमा जोडिने मौका पाएका थिए।<ref name="raw4272015">{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – ४/२७/२०१५ |url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/54206-wwe-raw-results-4-27-15-live-results-from-green-bay|website=रेसलभ्यु|accessdate=April 28, 2015}}</ref> उक्त खेलमा रोलिन्सले ओर्टनलाई पेडिग्री हान्दै आफ्नो पद सफलतापूर्वक आफूसँग कायम राख्न सफल भएका थिए।<ref name="raw5042015">{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=ड्ल्यूडब्ल्यअंई ''र'' नतिजा – ५/४/२०१५ |url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/54301-wwe-raw-results-5-4-15-live-results-from-montreal|website=रेसलभ्यु|accessdate=May 5, 2015}}</ref><ref name="payback2015">{{cite web|last1=मर्फी|first1=रायन|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट विजेता सृथ रोलिन्सको जानकारी|url=http://www.wwe.com/shows/wwepayback/2015/wwe-world-heavyweight-champion-seth-rollins-roman-reigns-randy-orton-dean-ambrose-27335106|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=May 17, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151205173502/http://www.wwe.com/shows/wwepayback/2015/wwe-world-heavyweight-champion-seth-rollins-roman-reigns-randy-orton-dean-ambrose-27335106 |date=December 5, 2015 }}</ref> १४ जुन मनी इन द ब्याङ्क म्याचमा रोलिन्सले पछि आफ्नो पदका लागि एम्ब्रोजसँग खेल खेल्नु परेको थियो भने उक्त खेलमा रोलिन्सले कुस्ती खेलको नियम तोड्दै एम्ब्रोजलाई लगातार आक्रमण गरेपछि एम्ब्रोज विजेता बनेका थिए तर च्याम्पियनसिप भने जित्न सकेनन्।<ref>{{cite web|last1=एन्थोनी|first1=|title=डिन एम्ब्रोजले सेथ रोलिन्सलाई हराए|url=http://www.wwe.com/shows/eliminationchamber/2015/seth-rollins-dean-ambrose-27407200|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=May 31, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627075518/http://www.wwe.com/shows/eliminationchamber/2015/seth-rollins-dean-ambrose-27407200 |date=June 27, 2017 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/moneyinthebank/2015/seth-rollins-dean-ambrose-ladder-match-27453310|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता सेथ रोलिन्स|publisher=डब्ल्युडब्ल्यु|last1=|first1=जोन|accessdate=2 June 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802150337/http://www.wwe.com/shows/moneyinthebank/2015/seth-rollins-dean-ambrose-ladder-match-27453310 |date=2 August 2017 }}</ref> [[File:Seth Rollins WWE World Heavyweight Championship WrestleMania 31 2015.jpg|thumb|upright|रोलिन्स रेसलमेनिया ३१ मा विश्व विजेता बनेको केही छिन पछि]] १९ जुलाई २०१४ को ब्याटलग्राउन्डमा रोलिन्स र लेज्नको बीचमा च्याम्पियनसिप खेल आयोजना गरिएको थियो तर खेलको बीच द अंडरटेकरले अवरोध पुर्‍याउँदै लेज्नरलाई आक्रमण गरेपछि खेल रेफ्रिले स्थगित गर्नु परेको थियो।<ref name="Raw6152015">{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – ६/१५/२०१५|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/54849-wwe-raw-results-6-15-15-live-results-from-cleveland|website=रेसलभ्यु|accessdate=June 15, 2015}}</ref><ref name="MITB">{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_86322.shtml|website=पिडब्ल्यु टच|accessdate=July 19, 2015}}</ref> रोलिन्सले उक्त खेलपछि जोन सिनासँग दुश्मनी राखेका थिए र सिनाको संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिप जित्ने चेतावनी दिएका थिए। अगस्ट २३ मा आयोजना गरिएको समरस्ल्याममा रोलिन्स र सिनाको खेल सिनाको संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिपलाई सुरु गरिएको थियो र खेलको बीचमा जोन स्टुवर्टले सिनालाई स्टिलको कुर्सीले आक्रमण गरेका थिए जसको मौकाको फाइदा उठाँउदै रोलिन्सले संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिप हात पार्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wwerawreport/article_86507.shtml#.VbdzOflVikp|website=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=July 27, 2015}}</ref> त्यसपछि रोलिन्स संयुक्त राज्य विजेता र डब्ल्युडब्ल्युई विश्व बिजेत एकै पटक भएका थिए र उनले डब्ल्युडब्ल्युईको इतिहासमै दुवै च्याम्पियनसिप जित्ने पहिलो खेलाडी बनेका थिए।<ref>{{cite web|last1=आर्टस|first1=म्याथ्युज|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता रोलिन्स विरुद्ध संयुक्त राज्य विजेता जोन सिना|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/2015/seth-rollins-john-cena-27759334|website=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|accessdate=August 23, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053815/http://www.wwe.com/shows/summerslam/2015/seth-rollins-john-cena-27759334 |date=March 4, 2016 }}</ref> २० सेप्टेम्बरमा आयोजना हुने भनिएको नाइट अफ च्याम्पियनमा रोलिन्सले संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिप सिनासँग खेल्नु पर्ने र डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता स्टिङसँग खेल्नु पर्ने भनेर खेलको ढाँचा तयार पारिएको थियो।<ref>{{cite web|last1=मिलोक|first1=बबी|title=जोन सिनाले सेथ रोलिन्सलाई हराए|url=http://www.wwe.com/shows/nightofchampions/2015/seth-rollins-john-cena-united-states-championship-27892611|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=September 20, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109094435/http://www.wwe.com/shows/nightofchampions/2015/seth-rollins-john-cena-united-states-championship-27892611 |date=November 9, 2015 }}</ref> रोलिन्स दुवै च्याम्पियनसिपका विजेता भएपछि रोलिन्सको सामना पुन सिनासँग भएको थियो जसमा सिना विजेता बन्दै फेरि संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिप आफ्नो हात पारेका थिए त्यस खेलको केहि स्टिङ्ग रिङमा आएका थिए र उनीहरूको विश्व विजेताका लागि खेल भएको थियो र उक्त खेलमा रोलिन्सले स्टिङ्ग हराउँदै विश्व विजेता भने कायमै राखेका थिए।<ref>{{cite web|last1=लेबुन|first1=जेल|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता सेथ रोलिन्स विरुद्ध स्टिङ्ग|url=http://www.wwe.com/shows/nightofchampions/2015/seth-rollins-sting-27860041|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=September 20, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119135658/http://www.wwe.com/shows/nightofchampions/2015/seth-rollins-sting-27860041 |date=November 19, 2015 }}</ref> रोलिन्स र स्टिङ्गको खेलमा रोलिन्स विजेता बनेसँग‌ स्टिङ्गको उक्त खेल डब्ल्युडब्ल्युईमा अन्तिम खेल बनेको थियो। २५ अक्टोबर हेल इन अ सेल पे-पर-भ्युमा रोलिन्सको सामना केनसँग भएको थियो भने उक्त खेलमा रोलिन्सले केनलाई हराएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/hellinacell/2015/seth-rollins-kane-28001063|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता सेथ रोलिन्स विरुद्ध केन|author=केभिन|website=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=October 25, 2015|accessdate=June 20, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024070620/http://www.wwe.com/shows/hellinacell/2015/seth-rollins-kane-28001063 |date=October 24, 2015 }}</ref> ४ नोभेम्बरमा डब्लीन आयरल्यान्डमा रोलिन्सको खेल केनसँग आयोजना गरिएको थियो भने उक्त खेलमा केनलाई सनसेट पावरबमाको प्रयास<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/blakeoestriecher/2015/11/07/this-week-in-wwe-biz-seth-rollins-injured-and-stripped-of-title-sting-at-survivor-series-and-more/|title=डब्ल्युडब्ल्युई सेथ रोलिन्स|website=फोर्वस्|author=|accessdate=November 13, 2015}}</ref> गर्दा उनको खुट्टा भाँचिएको थियो र उनलाई तत्काल नजिकको अस्पताल पुर्‍याइएको थियो जसका कारण उनले आफ्नो डब्ल्युडब्ल्युई विश्व च्याम्पियनसिप गुमाउनु परेको थियो जसका कारण उनले ९ महिना सम्म कुस्ती खेलबाट अवकाश लिएका थिए उनी विश्व विजेता बनेको २२१ दिनमा उपाधि गुमाएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/seth-rollins-injury-title-tournament-survivor-series-28164051|title=सेथ रोलिन्स नयाँ डब्ल्युडब्ल्यु विश्व विजेता|website=डब्ल्युडब्ल्युई|date=November 5, 2015|accessdate=November 5, 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151106023300/http://www.wwe.com/inside/seth-rollins-injury-title-tournament-survivor-series-28164051|archivedate=November 6, 2015|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106023300/http://www.wwe.com/inside/seth-rollins-injury-title-tournament-survivor-series-28164051 |date=November 6, 2015 }}</ref> २१ डिसेम्बर २०१५ का दिन रोलिन्सले एक पटक डब्ल्युडब्ल्युई ''र''मा देखा पर्दै २०१५ को उत्कृष्ट खेलाडीको रूपमा स्लामे अवार्ड जित्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/wwe-championship|title=डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप|website=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 14, 2017}}</ref> उनले उक्त कार्यक्रममा आफूलाई पुनःस्थापना र पुनर्निर्माण गर्ने र आफ्नो डब्ल्युडब्ल्युई विश्व च्याम्पियनसिप पुन जित्ने प्रतिबद्ध जायर गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2015-12-21/2015-slammy-award-winners|title=२०१५ स्लामे अवार्ड विजेताहरू|author=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम स्टफ|website=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=December 21, 2015|accessdate=June 20, 2016}}</ref> ==== ट्रिपल एचसँग दुश्मनी (सन् २०१६–२०१७) ==== २२ मे २०१६ को एक्सट्रिम रुल कार्यक्रममा रोमन रेन्जको सामना एजे स्टाएल्ससँग भएको थियो जसले फेटल ४-वे म्याचमा सिजारो, एम्ब्रोर र जेरिकोलाई हराउँदै उपाधिका लागि पहिलो दावेदार बनेका थिए।<ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई एक्सट्रिम रुल|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/05/22/extremerulesliveresults/|date=May 22, 2016|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=May 22, 2016}}</ref> रेन्ज र स्टाएल्सको खेलमा रेन्जले स्टाएल्सलाई हराउँदै डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप आफूसँगै कायम राख्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/05/23/may23rawresultscomplete/|date=May 23, 2016|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=May 23, 2016}}</ref> उक्त खेलमा रेन्जको जितसँगै रोलिन्स त्यही दिन खुट्टाको चोट निको भएर डब्ल्युडब्ल्युईमा फर्किएका थिए र उनले खेल सकिने बित्तिकै रेन्जलाई पछाडिबाट आक्रमण गर्दै उनलाई पेडिग्रि हानेका थिए।<ref>{{cite web|last1=पावेल|first1=जेसन|title=डब्ल्युडब्ल्युई एक्सट्रिम रुल|url=http://prowrestling.net/site/2016/05/23/powells-wwe-extreme-rules-hit-list-seth-rollins-returns-roman-reigns-vs-aj-styles-dean-ambrose-vs-chris-jericho-in-an-asylum-match-the-miz-vs-kevin-owens-vs-sami-zayn-vs-cesaro-in-a-four-wa/|website=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=June 7, 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=ओस्टर|first1=एरन|title=एक्सट्रिम रुल नतिजा|url=http://www.baltimoresun.com/sports/pro-wrestling/ring-posts-blog/bal-seth-rollins-returns-at-extreme-rules-20160523-story.html|publisher=''द सन''|accessdate=June 7, 2016}}</ref> उक्त घटनाको अर्को हप्ताको ''र''को एक श्रृङ्खलामा रोलिन्सले रेन्जसँगको खेल माग गरेका थिए र त्यस खेल डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप लागि हुनुपर्छ भनेका थिए।<ref>{{cite web|last1=हेम्लीन|first1=जेफ|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा: सेथ रोलिन्स|url=http://www.f4wonline.com/wwe-news/wwe-raw-live-results-seth-rollins-returns-extreme-rules-fallout-213296|website=एफफो डटकम|accessdate=June 7, 2016}}</ref><ref>{{cite episode|title=डब्ल्युडब्ल्युई|series=प्रो रेस्लिङ टच|network=ब्लग टक रेडियो|date=October 19, 2016|minutes=23–25 & 28}}</ref> रोलिन्सको उक्त प्रस्ताव स्विकार्दै सेन मिकमेनले रेन्ज र रोलिन्सको खेल डब्ल्युडब्ल्युई मनी इन द ब्याङ्क पे-पर-भ्युमा हुने निस्चत गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/06/19/619-wwe-mitb-ppv-results-caldwells-ongoing-live-report/|title=डब्ल्युडब्ल्युई मनी इन द ब्याङ्क|last=काल्डवेल|first=जेम्स|publisher=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=June 19, 2016}}</ref> १९ जुन २०१६ मा आयोजना गरिएको मनी इन द ब्याङ्कमा रोलिन्सले रेनजलाई हराउँदै उनको कार्यकालमा दोस्रोपटक डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट विजेता बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/wwe-championship|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=29 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629011310/http://www.wwe.com/classics/titlehistory/wwe-championship|archivedate=June 29, 2016 }}</ref> उक्त खेल सकिने बित्तिकै एम्ब्रोज २०१६ मा मनी इन द ब्याङ्क विजेता बनेका थिए जसको कारण एम्ब्रोजले आफ्नो एम्ब्रजले रोलिन्सलाई पछाडिबाट आक्रमण गर्दै मनी इन द ब्याङ्क क्यास इन गरेका थिए र एम्ब्रोज र रोलिन्सको खेल पुन सञ्चालन भएको थियो।<ref>{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/07/18/july18rawresultsfinal/|work=प्रो रेस्लिङ टच|date=July 18, 2016|accessdate=July 20, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई नतिजा|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/07/18/718-raw-update-wwe-title-match-result/|work=प्रो रेस्लिङ टच|date=July 18, 2016|accessdate=July 18, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=डिन एम्ब्रोज विरुद्ध नतिजा|url=http://www.wwe.com/shows/smackdown/2016-07-19/article/ambrose-rollins|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 19, 2016}}</ref> त्यस खेलमा एम्ब्रोजले रोलिन्सलाई हराउँदै उनको डब्ल्युडब्ल्युई कार्यकालमा पहिलो पटक डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट विजेता बन्न सफल भएका थिए। जुलाईको अन्तिम साता भएको रोलिन्स र एम्ब्रोजको पुन खेलमा रोलिन्स विश्व च्याम्पियनसिप जित्न असफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last1=काल्डवेल|first1=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई ब्याटलग्राउन्ड नतिजा|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/07/24/jcbattlegroundppvreport/|work=प्रो रेस्लिङ टच|date=July 24, 2016|accessdate=July 25, 2016}}</ref> २०१६ डब्ल्युडब्ल्युईको स्म्याकडाउन र ''र''को विक्षदनमा रोलिन्स र रेन्ज ''र''मा सरेका थिए भने एम्ब्रोजले डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप सहिता स्म्याकडाउनमा सरेका थिए। २४ जुलाईमा आयोजना गरिएको ब्याटलग्राउनडमा एम्ब्रोजको सामना रेन्ज र रोलिन्ससँग भएको थियो र उक्त खेलमा उपाधि कि ''र'' कि स्म्याकडाउनमा सारिने निर्णय भएको थियो।<ref>{{cite web|last1=मिलोक|first1=बबी|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता सेथ रोलिन्स विरुद्ध रोमन रेन्ज र डिन एम्ब्रोज|url=http://www.wwe.com/shows/wwebattleground/2016/dean-ambrose-seth-rollins-roman-reigns-triple-threat-results|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 24, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/wwe-world-championship|publisher=[[डब्ल्युडब्ल्युई.]]|accessdate=26 July 2016}}</ref> खेलमा एम्ब्रोजले रोलिन्स र रेन्जलाई हराए जसका कारण डब्ल्युडब्ल्युई विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप स्म्याकडाउनमा सारिएको थियो।<ref>{{cite web|last1=टेडेस्को|first1=माइक|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा – ७/२५/२०१६ |url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/64911-wwe-raw-results-72516-live-pittsburgh-fallout-battleground-new-era-raw-begins/|work=रेसलभ्यु|date=July 25, 2016|accessdate=July 25, 2016}}</ref> स्म्याकडाउनमा विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप सारेपछि ''र''ले डब्ल्युडब्ल्युई युनिभर्सल च्याम्पियनसिप निकालेको थियो।<ref>{{cite web|last1=क्ल्याप|first1=जेन|title=सेथ रोलिन्स विरुद्ध फिन ब्यालर |url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/2016/finn-balor-seth-rollins-universal-championship|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 25, 2016}}</ref> युनिभर्सल च्याम्पियनसिपका लागि चरण चरणमा खेल छुट्ट्इएको थियो जसका रोलिन्स र फिन ब्यालर खेलको अन्तिममा पुगेका थिए।<ref>{{cite web|last=काल्डवेल|first=जेम्स|title=डब्ल्युडब्ल्युई स्म्याकडाउन नतिजा|url=http://www.pwtorch.com/site/2016/08/21/summerslam2016resultsfinal/|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=August 21, 2016}}</ref> २१ अगस्टमा आयोजना भएको समरस्ल्याममा पहिलो युनिभर्सल च्याम्पियनसिपका लागि ब्यालर र रोलिन्सको खेल भएको थियो जसका रोलिन्स विजेता बन्न असफल बनेका थिए जसका कारण ब्यालर पहिलो डब्ल्युडब्ल्युई युनिभर्सल विजेता बनेका थिए। फिन ब्यनलरले रोलिन्सलाई समरस्ल्याम हराएपछि उनी डब्ल्युडब्ल्युई युनिभर्सल च्याम्पियनसिप जितेका थिए र त्यस खेलमा ब्यालको पाखुरामाचोट लागेका कारण उनले युनिभर्सल च्याम्पियनसिप विजेता बनेको १ दिनमै उपाधि गुमाउनु परेको थियो।<ref>{{cite web|last=पावेल|first=जेसन|title=डब्ल्युडब्ल्युई एनएक्सटी टेक ओभर|url=http://prowrestling.net/site/2017/01/28/128-powells-nxt-takeover-san-antonio-live-review-shinsuke-nakamura-vs-bobby-roode-nxt-title-diy-vs-authors-pain-nxt-tag-titles-asuka-vs-nikki-cross-vs/|work=प्रो रेस्लिङ डट नेट|accessdate=January 28, 2017}}</ref> ब्यालरले च्याम्पियनसिप छाडेपछि युनिभर्सल च्याम्पियनसिपका लागि रोलिन्स, रेन्ज, केभिन ओवेन्स र बिग क्यास मैदान उत्रिएका थिए जुन खेल फेटल ४-वे इलिमिनेसन म्याच बनाइएको थियो।<ref>{{cite web|last=पावेल|first=जेसन|title=डब्ल्यडब्ल्युई रोयल रम्बल नतिजा|url=http://prowrestling.net/site/2017/01/29/129-powells-wwe-royal-rumble-kickoff-show-coverage-cesaro-sheamus-vs-luke-gallows-karl-anderson-raw-tag-titles-sasha-banks-vs-nia-jax/|work=प्रो रेस्लिङ डट नेट|accessdate=January 29, 2017}}</ref> उक्त खेलको बीच ट्रिपल एचले हस्तक्षेप गर्दै रेन्जलाई पेडिग्रि हानेका थिए जसका कारण रेन्ज खेलबाट बाहिरिएका थिए।<ref>{{cite web|last1=वार्ट्समेन|first1=जेम्स|title=स्टेफ्नि मिकमेन र सेथ रोलिन्स|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2017-01-30/article/seth-rollins-stephanie-mcmahon|website=डब्ल्युडब्ल्युई डट कम|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=January 30, 2017}}</ref> ट्रिपल एचले पुन रोलिन्सलाई आक्रमण गर्दै ओवेन्सलाई युनिभर्सल विजेता बन्न सहयोग गरेका थिए। त्यस खेलपछि रोलिन्सले ओवेन्ससँग दुश्मनी राखे र उनको उपाधीका लागि बराबर चुनौती दिन थाले।<ref>{{cite web|last1=केलर|first1=वेड|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://www.pwtorch.com/site/2017/01/30/kellers-wwe-raw-report-130-ongoing-coverage-royal-rumble-fallout-including-owens-celebration-cut-short-ominous-strowman-news/|website=पिडब्ल्यु टच|accessdate=30 January 2017}}</ref> रोलिन्सको उक्त चुनौती स्विकार्दै ओवन्स र रोलिन्सको खेफरल युनिभर्सल च्याम्पियनसिपका लागि हेल इन अ सेल भित्र क्ल्यास अफ च्याम्पियनस् कार्यक्रममा हुने निर्णय भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/article/seth-rollins-injured-samoa-joe|title=सेथ रोलिन्स डब्ल्युडब्ल्युईको प्रतच्क्ष कार्यक्रममा|last=वार्ट्समेन|first=जेम्स|website=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=February 3, 2017}}</ref> रोलिन्स र ओवेन्सको खेलमा जेरिकोले अवरोध पुर्‍याउँदै हेल इन अ सेलको जाली काट्दै खेल खेलेको ठाउँमा आए र दुवै जनाले रोलिन्सलाई कुट्दै उनलाई हराउन सफल भए।<ref>{{cite web|url=http://www.pwtorch.com/site/2017/02/27/kellers-wwe-raw-report-227-goldberg-speaks-seth-rollins-speaks-jericho-speaks-fastlane-final-hype/|title=केलर पेडले तयार पारेको डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा :|date=February 27, 2017|last=केलर|first=वेड|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=February 28, 2017}}</ref> जेरिकोले ओवेन्स र रोलिन्सको खेलमा अवरोध पुर्‍याएका कारण रोलिन्स र जेरिकोको खेल रोडब्लक पे-पर-भ्युमा आयोजना गरिएको थियो र उक्त खेलमा रोलिन्सले जेरिकोलाई हराएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.pwtorch.com/site/2017/03/13/kellers-wwe-raw-report-313-wrestlemania-33-hype-including-heyman-lesnar-gloating/|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' प्रतिवेदन|last1=केलर|first1=वेड|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web|last1=पावेल|first1=जेसन|title=रेसलमेनिया ३३: अंडरटेकर विरुद्ध रोमन रेन्ज, गोल्डबर्ग विरुद्ध ब्रक लेज्नर, सेथ रोलिन्स विरुद्ध ट्रिपल एच|url=http://prowrestling.net/site/2017/04/02/powells-wrestlemania-33-live-review-undertaker-vs-roman-reigns-goldberg-vs-brock-lesnar-wwe-universal-championship-aj-styles-vs-shane-mcmahon-seth-rollins-vs-triple-h/|work=प्रो रेस्लिङ डट नेट|accessdate=April 2, 2017}}</ref> २०१७ जनवरी देखि रोलिन्सले ट्रिपल एचसँग दुश्मनी राख्न सुरु गरे जसका कारण दुवै बीच स्थिति तनाव ग्रस्त बनेको थियो।<ref>{{cite web|last=पावेल|first=जेसन|title=एनएक्सटी टेक ओभर नतिजा|url=http://prowrestling.net/site/2017/01/28/128-powells-nxt-takeover-san-antonio-live-review-shinsuke-nakamura-vs-bobby-roode-nxt-title-diy-vs-authors-pain-nxt-tag-titles-asuka-vs-nikki-cross-vs/|work=प्रो रेस्लिङ डटनेट|accessdate=January 28, 2017}}</ref> २८ जनवरीका दिन रोलिन्स एनएक्सटी टेक ओभर सान एन्टोनीयो कार्यक्रममा अवरोध पुर्‍याउँदै उक्त कार्यक्रममा सञ्चालक र स्थापक ट्रिपल एचलाई बोलाएकन थिए तर त्यस कार्यक्रममा ट्रिपल एचले एनएक्सटीमा कार्यरत अन्य रेफ्रि र व्यक्तिहरूलाई बोलाई रोलिन्सलाई त्यस ठाउँबाट हटाउन आग्रह गरेका थिए त्यस पछि रोलिन्सलाई सबै जनाले समात्दै उनलाई त्यस ठाउँबाट हटाएका थिए।<ref>{{cite web|last=पावेल|first=जेसन|title=डब्ल्युडब्ल्युई रोयल रम्बल नतिजा |url=http://prowrestling.net/site/2017/01/29/129-powells-wwe-royal-rumble-kickoff-show-coverage-cesaro-sheamus-vs-luke-gallows-karl-anderson-raw-tag-titles-sasha-banks-vs-nia-jax/|work=प्रो रेस्लिङ डटनेट|accessdate=January 29, 2017}}</ref> ३० जनवरीका दिन रोलिन्सको खेल सेमि जेनसँग तय गरिएको थियो र त्यस खेलका विजेताले रोयल रम्बर २०१७ खेल्न पाउने नियम रहेको थियो।<ref>{{cite web|last1=वार्ट्समेन|first1=जेम्स|title=सेथ रोलिन्स र स्टेफ्नी मिकमेन|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2017-01-30/article/seth-rollins-stephanie-mcmahon|website=डब्ल्युडब्ल्युई|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=January 30, 2017}}</ref> त्यस खेलको बीचमा ट्रिपल एचको कुस्ती खेल्न आउने सङ्गीत बजाउँदै रोलिन्सलाई झुक्याइएको थियो जसका कारण खेल जेनले जित्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last1=केलर|first1=वेड|title=केलर वेडले तयार पारेको डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=http://www.pwtorch.com/site/2017/01/30/kellers-wwe-raw-report-130-ongoing-coverage-royal-rumble-fallout-including-owens-celebration-cut-short-ominous-strowman-news/|website=पिडब्ल्यु टच|accessdate=30 January 2017}}</ref> रोलिन्सले त्यस खेलपछिको अर्को हप्ताको ''र''मा ट्रिपल एचलाई डाकेका थिए तर ट्रिपल एच त्यहाँ आएनन्। त्यसको अर्को रात ट्रिपल एचले बिन रोलिन्सलाई आक्रमण गरेको भन्ने कुरा खुलाएका थिए। रोलिन्स रिङमा छँदा र ट्रिपल एच बाहिर हुँदा रोलिन्सलाई पछाडिबाट समोवा जोले आक्रमण गर्दै रोलिन्सलाई बेहोस बनाएका थिए जसका कारण उनको फेरि पहिला भाँचिएको खुट्टामा चोट लागेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/article/seth-rollins-injured-samoa-joe|title=सेथ रोलिन्सलाई समोवा जोले आक्रमण गरे|last=वाड्समेन|first=जेम्स|website=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=February 3, 2017}}</ref> रोलिन्सले फेब्रुअरी २७ मा भएको ''र''को एक शृङ्खलामा उनी रेसलमेनियामा ट्रिपल एचसँग खेल्ने कुरा सार्वजनिक गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.pwtorch.com/site/2017/02/27/kellers-wwe-raw-report-227-goldberg-speaks-seth-rollins-speaks-jericho-speaks-fastlane-final-hype/|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' प्रतिवेदन|date=February 27, 2017|last=केलर|first=वेड|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=February 28, 2017}}</ref> रोलिन्सको खुट्टामा चोट लागेपनि उनी १३ मार्चको ''र''मा मिक फोलीलाई ट्रिपल एचबाट बचाउन आएका थिए तर एचले उनको कम्जोर खुट्टामा आक्रमण गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.pwtorch.com/site/2017/03/13/kellers-wwe-raw-report-313-wrestlemania-33-hype-including-heyman-lesnar-gloating/|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last1=केलर|first1=वेड|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=March 13, 2017}}</ref> रेसलमेनिया ३३ मा रोलिन्स अशक्त हुँदा पनि उनको सामना ट्रिपल एचसँग भएको थियो र उक्त खेलमा रोलिन्सले एचले अन्तिम चालको रूपमा प्रयोग गर्ने पेडिग्रा हान्दै एचलाई हराउन सफल भएका थिए।<ref name="WM33">{{cite web|last1=पावेल|first1=जेसन|title=रेसलमेनिया ३३ जानकारी|url=http://prowrestling.net/site/2017/04/02/powells-wrestlemania-33-live-review-undertaker-vs-roman-reigns-goldberg-vs-brock-lesnar-wwe-universal-championship-aj-styles-vs-shane-mcmahon-seth-rollins-vs-triple-h/|work=प्रो रेस्लिङ डटनेट|accessdate=April 2, 2017}}</ref> रेसलमेनिया ३३ पछि रोलिन्सले समोवा जोसँग दुश्मनी राखेका थिए र जो र रोलिन्सको खेल २०१७ पेब्याक कार्यक्रम आयोजना हुने निस्चत गरिएको थियो। उक्त खेलमा रोलिन्सले समोवा जोलाई हराउन सफल भएका थियो भने समोवा जोको उक्त हार ''र''मा आएपछिको पहिलो हार थियो।<ref>{{cite web|url=http://prowrestling.net/site/2017/04/30/430-powells-wwe-fastlane-live-review-roman-reigns-vs-braun-strowman-kevin-owens-vs-chris-jericho-u-s-championship-samoa-joe-vs-seth-rollins-randy-orton-vs-bray-wyatt/|title=डब्ल्युडब्ल्युई पेब्याक नतिजा|last1=पावेल|first1=जेसन|work=प्रो रेस्लिङ डट नेट|accessdate=April 30, 2017}}</ref> जुन ४ मा एक्स्ट्रिम रुल कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको थियो जसमा रोलिन्सको सामना ब्यालर, रेन्ज, जो र वायटसँग भएको थियो र त्यस खेलका विजेताले डब्ल्युडब्ल्युई युनिभर्सल च्याम्पियनसिपका लागि खेल खेल्न पाउने प्राबधान रहेको थियो तर उक्त खेल समोवा जोले जितेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://prowrestling.net/site/2017/06/04/64-powells-wwe-extreme-rules-live-review-finn-balor-vs-samoa-joe-vs-bray-wyatt-vs-roman-reigns-vs-seth-rollins-five-way-become-no-1-contender-wwe-universal-championshi/|title=डब्ल्युडब्ल्युई एक्सट्रिम रुल नतिजा |last1=पावेल|first1=जेसन|work=प्रो रेस्लिङ डट नेट|accessdate=June 4, 2017}}</ref> ==== द सिल्डको पुनर्मिलन (सन् २०१७–२०१८)==== मिज र एम्ब्रोजको खेलमा द मिजले एम्ब्रोजलाई जित्दै अन्तरमहादेशीय च्याम्पियनसिप हात पारेका थिए र त्यसपछि पनि मिज र एम्ब्रोजको बीच पुन सत्रुता कायमै रहेको थियो जसका कारण उनीहरू बीच अन्तरमाहादेशीय च्याम्पियनसिपका लागि ग्रेट बल अफ फाएर पे-पर-भ्युमा पुन खेल भएको थियो जुन खेलमा मिजका साथी कर्टेकस् एक्सल र बो ड्यालसले खेलमा अवरोध पुर्‍याएपछि एम्ब्रोजले खेल हारेका थिए। उक्त खेलको अर्को रात एम्ब्रोजले मिजलाई नेपथ्यमा आक्रमण गरेका थिए तर मिजका अङ्गरक्षक एक्सल र ड्यालस मिलेर एम्ब्रोजलाई आक्रमण गरेका थिए तर एम्ब्रोजका पुराना साथी सेथ रोल्नसले उनलाई मिज र उनका साथिबाट बचाएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.pwtorch.com/site/2017/07/10/kellers-wwe-raw-report-710-fallout-great-balls-fire-including-strowman-reigns/|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last=केलर|first=वेड|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=July 10, 2017}}</ref> उक्त रातको अर्को हप्ताको ''र''मा रेलिन्सले एम्ब्रोजले पुन साथी बन्न आग्रह गरेका थिए तर एम्ब्रोजले उक्त प्रस्तावलाई अस्विकार गरेका थिए तर अर्को हप्ता फेरि मिजका साथिले रोलिन्सलाई एक्लै पारेर कुटेका बेलामा एम्ब्रोज आएर उनलाई बचाएका थिए जसका कारण उनीहरू फेरि साथी बन्न सफल भएका थिए र उक्त रात ''र''कार्यक्रमका मुख्य प्रबन्ध [[कर्ट एङ्गल]]ले एम्ब्रोज र रेलिन्सको सामना अर्को हप्ताको कार्यक्रममा मिज र उनका दुई जना साथीको विरुद्धमा हुने घोषण गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.pwtorch.com/site/2017/07/17/kellers-wwe-raw-report-717-reigns-vs-joe-earn-universal-title-shot-summerslam-angle-mystery-revealed/|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र''को नतिजा र प्रतिवेदन|last=केलर|first=वेड|date=July 17, 2017|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=July 17, 2017}}</ref> त्यस खेलमा रोलिन्स र एम्ब्रोज विजेता बन्दै द मिजसँगको दुश्मनी त्यहि अन्त्य गरेका थिए। त्यस खेलको अर्को हप्ता एम्ब्रोज र रोलिन्सले डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' ट्याग टिम बेजेता सेमस र सिजारोलाई उनीहरूको पदका लागि चुनौती दिन थाले जसका कारण उनीहरूको खेल आँउदै समरस्ल्याममा हुने घोषण गरिएको थियो।<ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=https://www.cbssports.com/wwe/news/wwe-raw-results-recap-main-event-set-for-summerslam-mini-shield-reunion/|publisher=सीबिएस स्पोटर्स|accessdate=27 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा (रेन्ज विरुद्ध स्ट्रोम्यान विरुद्ध जो)|url=http://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/87587-wwe-raw-results-july-31-2017/|website=रेसलभ्यु|accessdate=8 August 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा र प्रतिवेदन|url=http://www.f4wonline.com/wwe-results/wwe-raw-live-results-summerslam-go-home-show-240941|publisher=''रेस्लिङ अवजर्भर''|accessdate=15 August 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=https://www.wrestleview.com/wwe-wrestling-results/wwe-raw-results/88187-wwe-raw-results-august-7-2017/|website=रेसलभ्यु|accessdate=8 August 2017}}</ref> २० अगस्ट २०१७ मा भएको समरस्ल्याममा एम्ब्रोज र रोलिन्सले सिजारो र सेमसलाई हराउँदै पहिलो पटक ''र'' ट्याग टिम विजेता बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|last1=|first1=एन्थोनी|title=डिन एम्ब्रोज र सेथ रलिन्सले ''र'' ट्याग टिम विजेता सेमस र सिजारोलाई हराए|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/2017/cesaro-sheamus-dean-ambrose-seth-rollins-results|work=डब्ल्युडब्ल्युई|date=August 20, 2017|accessdate=August 21, 2017}}</ref><ref>{{cite web|last=पावेल|first=जेसन|title=समरस्ल्याम २०१७ को नतिजा र खेलाडीहरू|url=http://prowrestling.net/site/2017/08/20/powells-wwe-summerslam-2017-live-review-brock-lesnar-vs-braun-strowman-vs-samoa-joe-vs-roman-reigns-wwe-universal-championship-jinder-mahal-vs-shinsuke-nakamura-wwe-champio/|work=प्रो रेस्लिङटच|accessdate=August 20, 2017}}</ref> उक्त खेलको एक हप्ता पछि ट्याग टिम विजेताको पदमा सेमस, सिजारो र मिजका साथिहरूको नजर गएको थियो जसलाई रोलिन्स र एम्ब्रोजले आफ्नो पदका लागि खेल खेल्दै उनीहरूलाई हराएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/article/new-grand-slam-winners|title=डब्ल्युडब्ल्युई नतिजा|date=August 27, 2017|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=November 9, 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180312034811/http://www.wwe.com/article/new-grand-slam-winners |date=March 12, 2018 }}</ref> एक तिर ४ र अर्का तिर दुई पुरुष भएर एम्ब्रोज र रोलिन्सलाई आक्रमण गरिरहेका बेला उनका पुराना द सिल्डका साथी रोमन रेन्जपनि त्यहाँ सामिल भए र उनीहरूलाई त्यहाँ लखेटेका थिए जसका कारण रोमनले पनि उनीहरूसँग मिल्दै अक्टोबर ९ का दिन आधिकारिक रूपमा द सिल्डको पुनर्मिलन भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nomercy/2017/seth-rollins-dean-ambrose-cesaro-sheamus-results|title=''र'' ट्याग टिम विजेता रोलिन्स र एम्ब्रोजले सेमस र सिजारोलाई हराए|last1=|first1=एन्थोनी|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=September 24, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://prowrestling.net/site/2017/10/16/1016-powells-wwe-raw-live-tv-review-braun-strowman-vs-roman-reigns-cage-match-final-push-wwe-tlc/|title=ब्रन स्ट्रोमन विरुद्ध रोमनरेन्ज|last=पावेल|first=जेसन|date=October 16, 2017|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=October 17, 2017}}</ref> द सिल्डको सामना टिएलसीमा ब्राउन, केन, सेमस, सिजारो र द मिजसँग हुने घोषणापत्रमा हस्ताक्षर भएको थियो तर सोमनलाई सन्चो नभएका कारण उनी खेल खेल्न सकेनन् तर उनको साट्टामा ''र''का प्रबन्धक कर्ट एङ्गलले खेलमा भाग जनाएका थिए र प्रतिस्पर्धी टोलीको आपसी विवादका कारण खेल एम्ब्रोज, रोलिन्स र एङ्गलले जित्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wwetlc/2017/kurt-angle-5-on-3-handicap-tables-ladders-chairs-match|title=कर्ट एङ्गल र ''र'' ट्यग टिम विजेता एम्ब्रोज र रोलिन्सले द मिज, केन, स्ट्रोम्यान, सेमस र सिजारोलाई हराए|last1=बुर्डिक|first1=माइकल|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=October 9, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pwtorch.com/site/2017/10/09/kellers-wwe-raw-report-109-shield-reunion-continues-miz-tv-sheamus-cesaro-tlc-build-continues/|title=द सिल्डको पुनर्मिलन|last=केलर|first=वेड|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=October 9, 2017}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.wwe.com/shows/wwetlc/2017/kurt-angle-dean-ambrose-seth-rollins-braun-strowman-miz-kane-cesaro-sheamush|title=डब्ल्युडब्ल्युई टिएलसी नतिजा|last1=|first1=एन्थोनी|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=October 22, 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108101303/http://www.wwe.com/shows/wwetlc/2017/kurt-angle-dean-ambrose-seth-rollins-braun-strowman-miz-kane-cesaro-sheamush |date=November 8, 2017 }}</ref> एम्ब्रोज र रोलिन्सले आँउदै परम्परागत सरभाइवर सिरिजमा स्म्याकडाउनका ट्याग टिम विजेता द उस्सोको सामना गर्ने थियो तर उक्त खेलको एक हप्ता अघिको ''र''को एक शृङ्खलामा द न्यु डेको खेलमा अवरोधका कारण एम्ब्रोज र रोलिन्सले खेल हार्दै ट्याग टिम उपाधि गुमाएका थिए जसका कारण उनीहरू मात्र ७८ दिन सम्म मात्रै ट्याग टिम विजेता बनेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/2017/dean-ambrose-seth-rollins-vs-the-usos|title=''र'' ट्यग छिम विजेता एम्ब्रोज र रोलिन्स विरुद्ध स्म्याकडाउन लाइभका ट्यग टिम विजेता दउस्सो|last1=टेलर|first1=स्कट|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=October 23, 2017}}</ref> उक्त खेलमा अवरोध पुर्‍याएको भन्दै द सिल्डले द न्यु डेसँग कुस्ती खेल्ने प्रस्ताव राखेका थिए भने उक्त प्रस्ताव ''न्यु डे''ले स्विकार गर्दै उनीहरू बीचको खेल १९ नोभेम्बरका दिन सरभाइवर सिरिजमा हुने सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर भएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://prowrestling.net/site/2017/11/06/116-powells-wwe-raw-live-tv-review-seth-rollins-dean-ambrose-vs-sheamus-cesaro-raw-tag-titles-kurt-angle-miz-tv-elias-vs-jason-jordan-guitar-pole-match/|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last=पावेल|first=जेसन|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=November 6, 2017}}</ref> उक्त खेलको अन्तिममा द सिल्डले कोफी किङ्गस्टनलाई माथिल्लो डोरीबाट ट्रिपल पावरबम हान्दै किङ्गस्टनलाई पछारेका थिए जसका कारण द सिल्डको जित भएको थियो।<ref>{{citeweb|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/raw-tag-team-championships|title=''र'' ट्याग टिम च्याम्पियनसिप}}</ref> ४ डिसेम्बरका दिन रोलिन्स र एम्ब्रोजले उनीहरूले हारेको पदको लागि सेमस र सिजारोसँग पुन खेल खेल्न पाए तर खेलको बीचमा समोवा जोले खेलमा अवरोध पुराएका कारणले उनीहरूले खेल जितेका थिए तर पद भने नित्न सकेनन् र त्यस पछि उक्त खेललाई प्रबन्धक कर्ट एङ्गलले पुन जारी गरेता पनि एम्ब्रोज र रोलिन्सले खेल हारेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/2017/the-shield-the-new-day|title=द सिल्ड र न्यु डे|last1=बुर्डिक|first1=माइकल|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=November 13, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/2017/the-shield-the-new-day-results|title=द सिल्डले न्यु डेलाईहराए|last1=वार्टमेन|first1=जेम्स|work=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=November 19, 2017}}</ref><ref>{{cite web|last=केलर|first=वेड|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र''नतिजा|url=https://www.pwtorch.com/site/2017/12/04/kellers-wwe-raw-report-12-4-reigns-defends-ic-title-mystery-opponents-sasha-vs-paige-cruiserweight-fatal-four-way-bar-vs-shield/|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=December 4, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.solowrestling.com/new/73517-jon-robinson-habla-de-los-planes-originales-para-wrestlemania-34 |title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा |publisher=सोलो रेस्लिङ|date=}}</ref> २५ डिसेम्बरका दिन ''र''को एक श्रृङ्खलामा रोलिन्सलाई ''र''का प्रबन्ध कर्ट एङ्गलले जेसन जोर्डनसँग साथी बनाइ दिएका थिए र उक्त जोडिले १ जनवरी २०१८ का दिन ''र''का ट्याग टिम विजेता सेमस र सिजारोलाई हराउँदै पहिलो पटक ट्याग टिम विजेता बनेका थिए।<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/general/wwe-tv-review-jordan-rollins-claim-tag-gold-as-owens-beats-aj-raw-a8130636.html|title=डब्ल्युडब्ल्युई टेलिभिजन प्रतिवेदन|newspaper=द इन्डिपेन्डेन्ट|accessdate=February 20, 2018}}</ref> ८ जनवरी २०१८ का दिन रोलिन्स र जोर्डनले रोमन रेन्जसँग साझेदारी गर्दै फिन ब्यालर, कार्ल एन्डरसन र लुक ग्यालोजसँग ६-पुरुष ट्याग टिम खेल खेलेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.f4wonline.com/wwe-results/wwe-raw-live-results-first-episode-2018-249031|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|date=January 1, 2018|publisher=|accessdate=February 20, 2018}}</ref> उक्त ''र''को अर्को हप्ता रोलिन्सको सामना फिन ब्याफरसँग भएको थियो र खेलमा जेसन जोर्डनले अवरोध पुर्‍याएपछि रोलिन्सले ब्यालरलाई हराउन सफल भएका थिए।<ref>{{cite web|url=https://prowrestling.net/site/2018/01/08/1-8-powells-wwe-raw-live-tv-review-miz-returns-enzo-amore-vs-cedric-alexander-wwe-cruiserweight-championship-royal-rumble-developments/|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|last=पावेल|first=जेम्स|date=January 8, 2018|work=प्रो रेस्लिङ डट नेट|accessdate=February 20, 2018}}</ref> २८ जनवरीका दिन आयोजना गरिएको वार्सिक रोयल रम्बल कार्यक्रममा रोलिन्स १८ अौँ स्थानमा रिङ प्रवेस गरेका थिए तर उनलाई रोमन रेन्जले खेलबाट बाहिराइ दिएका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.pwtorch.com/site/2018/01/15/kellers-wwe-raw-report-1-15-angle-addresses-strowman-last-weeks-big-angle-lesnar-kane-rumble-hype-jax-vs-asuka/|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' ट्याग टिम च्याम्पियनसिप|last=केलर|first=वेड|date=January 15, 2018|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=February 20, 2018}}</ref> रोयल रम्बलको केही छिन पछि रोलिन्स र जोर्डनको सामना सेमस र सिजारो विरुद्ध भएको थियो र उक्त खेलमा रोलिन्स र जोर्डनले खेल हार्दै ट्याग टिम उपाधि गुमाउनु परेको थियो।<ref>{{cite web|last=|first=एन्थोनी|title=सिनसुके नाकामुराले डब्ल्युडब्ल्युई रोयल रम्बल जिते|url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/2018/30-man-royal-rumble-match-results|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=January 28, 2018}}</ref> रोलिन्स र जोर्डन मात्र ३४ दिनको लागि ट्याग टिम विजेता बनेका थिए।<ref>{{cite web|last=वार्टस्मेन|first=जेम्स|title=सेमस र सिजारोले जेसन जोर्डन र सेथ रोलिन्सलाई हराए |url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/2018/seth-rollins-jason-jordan-sheamus-cesaro-results|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=January 28, 2018}}</ref><ref>{{cite web|last=पावेल|first=जेसन|title=डब्ल्युडब्ल्युई रोयल रम्बल २०१८ नतिजा र खेलको जानकारी|url=https://prowrestling.net/site/2018/01/28/wwe-royal-rumble-2018-live-review-mens-womens-royal-rumble-matches-brock-lesnar-vs-braun-strowman-vs-kane-wwe-universal-championship-aj-styles-vs-kevin-owens-sami-zayn-han/|work=प्रो रेस्लिङ डटनेट|accessdate=January 28, 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/general/wwe-mma-wrestling/wwe-royal-rumble-results-who-eliminated-who-watch-highlights-ronda-rousey-return-rey-mysterio-a8182831.html|title=डब्ल्युडब्ल्युई रोयल रम्बल नतिजा|last=|first=ज्याक|newspaper=द इन्डिपेन्डेन्ट|date=January 29, 2018|accessdate=February 20, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.f4wonline.com/wwe-news/jason-jordan-undergoes-minimally-invasive-neck-surgery-251301|title=जेसन जोर्डनको घाँटीको सल्यक्रिया|last=कुरिएर|first=जोसेफ|work=रेस्लिङ अवजर्भर न्युजलेटर|date=February 6, 2018|accessdate=February 20, 2018}}</ref> ==== अन्तरमहादेशीय विजेता (सन् २०१८-२०१९) ==== [[File:Seth Rollins IC Champ WM34 crop.jpg|right|thumb|रोलिन्स डब्ल्युडब्ल्युई अन्तरमहादेशीय विजेता - २०१८ रेसलमेनिया ३४]] १२ फेब्रुअरीका दिन ''र''को एक श्रृङ्खलामा रोलिन्स लगायत फिन ब्यालर , ब्रे वायट, एपोलो क्रुज र म्याट हार्डिको फेटल ५-वे म्याच भएको थियो भने उक्त खेलको विजेताले इलिमिनेसन च्यामबरमा आफ्नो सहभागिता सुनिस्चित गर्ने मौका पाउने प्राबधान थियो।<ref>{{cite web|last=पावेल|first=जेसन|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=https://prowrestling.net/site/2018/02/12/wwe-raw-live-tv-review-finn-balor-vs-matt-hardy-match}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उक्त खेलमा रोलिन्स र ब्यालरले एकै पटक वायटलाई पिन गरेपछि दुवै जना खेलका विजेता घोषित भएका थिए र इलिमिनेसन च्यामबरमा आफ्नो सहभागीता जनाएका थिए।<ref>{{cite web|last=पावेल|first=जेसन|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' नतिजा|url=https://prowrestling.net/site/2018/02/19/wwe-raw-live-tv-review-braun-strowman-vs-roman-reigns-vs-john-cena-vs-finn-balor-vs-miz-vs-elias-vs-seth-rollins-gauntlet-match-match-sasha-banks-bayley-mickie-james-vs-alexa-b/|work=प्रो रेस्लिङ डटनेट|accessdate=February 19, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/wwe/news/14203/11258639/wwe-raw-seven-man-gauntlet-match-sets-record|title=डब्ल्युडब्ल्युई ''र'' गनलेट म्याच|last=लेक|first=जेफरसन|date=February 20, 2018|publisher=स्काइ स्पोर्ट्स|accessdate=February 20, 2018}}</ref> उक्त इलिमिनेसन च्यामबरका विजेताले भविष्यमा युनिचर्सल च्याम्पियनसिपका लागि खेल खेल्न पाउने नियम राखिएको थियो। १९ फेब्रुअरीमा आयोजना गरिएको ६ पुरुष गनलेट म्याचमा रोलिन्सल लगायत रेन्ज, सिना, ब्यालर, स्ट्रोम्यान, द मिज र अलाएस सामेल थिए। उक्त खेलमा रोलिन्स सबैभन्दा सुरुमा खेल खेल्न आएका थिए भने उनले रेन्ज र सिना माथि बिजय हाँसील गर्न सफल भएका थिए भने उनलाई अलाएसले खेलबाट बाहिराएका थिए।<ref>{{cite web|last=|first=एन्थोनी|title=रोमन रेन्ज इलिमिनेसन चेम्बरका विजेता बने|url=http://www.wwe.com/shows/eliminationchamber/elimination-chamber-2018/mens-elimination-chamber-match-results|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=February 25, 2018}}</ref><ref>{{cite web|last=पावेल|first=जेसन|title=डब्ल्युडब्ल्युई इलिमिनेसन च्यामबर २०१८|url=https://prowrestling.net/site/2018/02/25/wwe-elimination-chamber-2018-live-review-mens-womens-elimination-chamber-matches-ronda-rousey-contract-signing-asuka-vs-nia-jax-matt-hardy-vs-bray-wyatt-sheamus-cesaro-vs-titus-onei/|work=प्रो रेस्लिङ डटनेट|accessdate=February 25, 2018}}</ref> रोलिन्स खेलमा १ घण्टा ५ मिनेट सम्म टिक्दै डब्ल्युडब्ल्युईको इतिहासमै कृतिमान राख्न सफल भएका थिए। इलिमिनेसन च्यामबर २०१८ मा रोलिन्सलाई स्ट्रोम्यानले बाहिराइ दिएका थिए जसका कारण उनले युनिभर्सल च्याम्पियनसिप खेल खेल्नबाट बन्चित भएका थिए।<ref name="Benigno">{{cite web|last=Benigno|first=Anthony|title=सेथ रोलिन्सले फिन ब्यालर र द मिजलाई हराउँदै अन्तरमहादेशीय विजेता बने |url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/wrestlemania-34/the-miz-seth-rollins-finn-balor-results|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 8, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://prowrestling.net/site/2018/04/08/powells-wrestlemania-34-live-review-aj-styles-vs-shinsuke-nakamura-for-the-wwe-championship-brock-lesnar-vs-roman-reigns-for-the-wwe-universal-championship-charlotte-flair-vs-as/|last=पावेल|first=जेसन|title=रेसलमेनिया ३४|accessdate=February 12, 2018}}</ref> रेसलमेनिया ३४ मा रोलिन्सले ब्यालर र द मिजलाई हराउँदै उनको कार्यकालमा पहिलो पटक डब्ल्युडब्ल्युई अन्तरमहादेशीय विजेता बन्न सफल भएका थिए र त्यसपछि उनी २९ अौँ ट्रिपल क्राउन विजेता र १८ अौँ ग्र्यानड स्ल्याम विजेता पनि बनेका थिए।<ref name="GrandSlam">{{cite web|url=http://www.wwe.com/article/randy-orton-new-grand-slam-winners|title=ग्र्यान्ड स्ल्याम विजेता|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=March 12, 2017|accessdate=April 12, 2018}}</ref> ==कुस्ती खेल्ने तरिका== [[File:Seth Rollins Ripcord Knee.webm|thumb|रोलिन्सले किर्बिनलाई ''रिपकर्ड नि'' प्रहार गर्दै]] [[File:Curb.webm|thumb|रोलिन्सले कोर्बिनलाई ''कर्ब स्टम्प'' प्रहार गर्दै]] [[File:Seth Rollins Avada Kedavra.webm|thumb|रोलिन्स र बेरन कोर्बिनको खेलमा आफ्नो खेल्ने तरिका अपनाउँदै]] रोलिन्स एफसीडब्ल्युमा छँदा आफ्नो प्रतिस्पर्धीलाई सुपरकिक हान्दै घुँडा टेक्न बाध्य बनाउँथे र आफ्नो अन्तिम चालको रूपमा ''अभाडा केडाभ्रा'' प्रयोग गर्दै आएका थिए भने रोलिन्सले द अथुरिटीमा<ref>https://prowrestling.net/artman/publish/WWETVreports/article10027123.shtml</ref><ref>https://superluchas.com/despues-copiarle-kenny-omega-seth-rollins-se-molesta-kushida-usa-castigo-suyo/</ref> सम्लग्न भएपछि ट्रिपल एचको पेडिग्रीलाई आफ्नो अन्तिम चाल बनाएका थिए भने हाल रोलिन्सले अन्तिम चालको रूपमा घुँडाले प्रहार गर्ने गर्छन् जसलाई किङ्गस् ल्यान्डिङ पनि भनिन्छ।<ref>https://www.skysports.com/wwe/news/14203/11247219/wwe-analysis-what-now-for-seth-rollins</ref><ref>https://www.cbssports.com/wwe/news/wwe-has-stopped-emphasizing-finishing-maneuvers-and-its-worse-off-for-it/</ref> ==अन्य मिडिया== === चलचित्र === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! शिर्षक ! भूमिका ! कैफियत |- |२०१६ |''सार्कनाडो'' |एस्ट्रोटेक लोपेज |चलचित्र प्रदापण |- |rowspan= "2"|२०१७ |''द जेडसन्स एण्ड डब्ल्युडब्ल्युई |सेथ रोलिन्स |स्वर मात्र |- |''आर्म रेन्पोन्स (२०१७) |ब्रेन्ट | |} === टेलिभिजनमा === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! शिर्षक ! भूमिका ! कैफियत |- |rowspan= "3"|२०१५ |''गुड मर्निङ अमेरिका'' |उनी आफैँ |<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Wg4d-Hcb1uo|title=सेथ रोलिन्स जिएमए}}</ref> |- |''द डेली सो'' |उनी आफैँ |२ शृङ्खला |- |''एक्सट्रिम मेकओभर'' |उनी आफैँ |"पेर्ल्स" (सिजन ५, शृङ्खला ७) |} === वेब सिरिज === {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! कैफियत |- |२०१५ |''स्मोस गेम'' |उनी आफैँ |१ शृङ्खला<ref>{{citation|last=स्मोस गेम|title=डब्ल्युडब्ल्युई बिग ब्यङ्ग ब्याटल|date=March 27, 2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=O3-i55eX1wo|accessdate=October 16, 2016}}</ref> |- |२०१६ |''सुपरस्टार इङ्क'' |उनी आफैँ |१ शृङ्खला |- |२०१५–हाल |''अपअप डाउनडाउन'' |द च्याम्प |निरन्तर उपस्थिति |} === भिडियो गेम === {|class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! शीर्षक !! कैफियत |- |२०१३ || ''डब्ल्युडब्ल्युई २के१४''<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/2k/wwe-2k14/wwe-2k14-full-roster-revealed|title='डब्ल्युडब्ल्युई २के१४ खेल|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}</ref> ||   प्रदापण |- |rowspan=2 | २०१४ || ''डब्ल्युडब्ल्युई २के१५''<ref>{{cite web|url=http://uk.ign.com/wikis/wwe-2k15/Rosters|title= डब्ल्युडब्ल्युई २के१५ साहायता|publisher=आइजिएन}}</ref> || |- | ''डब्ल्युडब्ल्युई सुपरकार्डस्'' || |- |rowspan=2 | २०१५ || ''डब्ल्युडब्ल्युई २के १६''<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/2k/wwe-2k16/wwe-2k16-roster-playable-characters-superstars-divas|title=डब्ल्युडब्ल्युई २के१६ मा कुस्ती खेलाडीहरू|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}</ref> || |- | ''डब्ल्युडब्ल्युई इमोर्टल्स''<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/first-look-wwe-immortals-characters-photos#fid-27237706|title=तस्विर सङ्ग्रह|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}</ref> || |- |२०१६ || ''डब्ल्युडब्ल्युई २के१७''<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/section/wwe-2k17/gallery/wwe-2k17-roster-art-photos|title=डब्ल्युडब्ल्युई २के७ का टोलीहरू|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}</ref> || |- |rowspan=3 | २०१७ || ''डब्ल्युडब्ल्युई: च्याम्पियनस्''<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/gallery/wwe-champions-roster-reveal-photos#fid-40082015|title=डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेताको तस्बिर सङ्ग्रह|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई}}</ref> || |- | ''डब्ल्युडब्ल्युई मेह्याम'' || |- | ''डब्ल्युडब्ल्युई २के१८''<ref>{{cite web|url=http://www.pwtorch.com/site/2017/06/19/kellers-wwe-raw-report-619-reigns-announces-wants-summerslam-hardys-vs-anderson-gallows/|title=डब्ल्युडब्ल्युई २के१९ का खेलाडीहरूको प्रतिवेदन|last1=बेलर|first1=वेड|work=प्रो रेस्लिङ टच|accessdate=June 19, 2017}}</ref> || कभर स्टार |- |२०१८ || ''डब्ल्युडब्ल्युई २के१९''<ref>{{cite web|url=https://wwe.2k.com/roster/wwe-2k19|title=डब्ल्युडब्ल्युई २के१९|website=डब्ल्युडब्ल्युई 2K|accessdate=November 9, 2018}}</ref> || |} ==व्यक्तिगत जीवन== सेथ रोलिन्सको जन्म २८ मे १९८६ मा बफ्यालो आयोवा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]मा भएको थियो। उनी हाल डेभेनपोर्टमा बसोबास गर्छन्। रोलिन्स सेन्ट लुइस कार्डिनल्स र सिकागो बियर्यका ठूलो अनुयायी हुन्।<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/WWERollins/status/820415024279810048|publisher=ट्विटर|accessdate=March 4, 2017|title=तस्विरहरू}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/WWERollins/status/820469040812556288|publisher=ट्विटर|accessdate=March 4, 2017|title=ट्विटरमा सेथ रोलिन्स}}</ref> सन् २०१४ मा लोपेज र उनका पूर्व कुस्ती खेलाडी साथी मेर्क ब्रेभसँग साझेदारी गर्दै उनले द ब्ल्याक एण्ड द ब्रेभ रेस्लिङ एकेडेमीको (एक कुस्ती विद्यालय) इलुनेसमा स्थापना गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/seth-rollins-black-and-brave-interview|title=सेथ रोलिन्सको द ब्ल्याक एण्ड द ब्रेभ एकेडेमी|work=डब्ल्युडब्ल्युई डटकम|author= एन्थोनी|date=July 25, 2014|accessdate=June 6, 2016}}</ref> ९ फेब्रुअरी २०१५ मा रोलिन्सकी प्रेमिका पूर्व एनएक्सटी कुस्ती खेलाडी जारा स्क्रिबर र रोलिन्स नग्न तस्वीर सामाजिक सञ्जाल [[ट्विटर]]बाट सार्वजनिक गरिएको थियो जसलाई डब्ल्युडब्ल्युई डटकमले तुरुन्तै सार्वजनिक गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.tmz.com/2015/08/31/wwe-seth-rollins-girlfriend-nazi-pics-zahra-schreiber/|title=डब्ल्युडब्ल्युई सेथ रोलिन्सकी प्रेमिका|author=छिएमजेड|date=August 31, 2015}}</ref> उक्त तस्विर सार्वजनिक पछि रोलिन्सले सञ्चार माध्यममा माफी मागेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://ca.eonline.com/news/624305/wwe-star-seth-rollins-apologizes-after-angry-fiancee-reportedly-leaks-nude-photos-of-him-and-wwe-diva-zahra-schreiber|publisher=इ! अनलाइन|title=डब्ल्युडब्ल्युई कुस्ती खेलाडी सेथ रोलिन्सको नग्न तस्विर सार्वजनिक|author=ब्रुना|date=February 10, 2015|accessdate=February 11, 2015}}</ref> २५ फेब्रुअरी २०१६ मा रोलिन्स र स्क्रिबरको सम्बन्ध विक्षेदन भएको थियो तर जोडिले विक्षेदनको कारण खुलाएका छैनन्।<ref>{{cite news|url=http://time.com/3704618/wwe-seth-rollins-nude-photos-zahara-schreiber-leighia-schultz/|work=टाइम्स म्यागेजिन|title=सेथ रोलिन्सले आफ्नो नगन तस्बिरका लागि माफ मागेका छन्|author=केभिन|date=February 11, 2015|accessdate=February 11, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/WWERollins/status/565013320806445057|title=ट्विटर मार्फत छेमा याचना|website=ट्विटर डटकम|date=February 9, 2015|accessdate=October 17, 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.tmz.com/2016/02/25/seth-rollins-zahra-schreiber-break-up|title=सेथ रोलिन्स |author=उसर|date=February 25, 2016|accessdate=February 25, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lhrtimes.com/2015/02/14/leighla-schultz-retaliates-posting-private-photos-seth-rollins-zahara-schreiber-237882/|work=द लाहोर टाइम्स|title=सेथ रोलिन्स र जारा|author=जोनाथन|date=February 14, 2015|accessdate=February 16, 2015|quote=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.torontosun.com/2015/02/10/nude-photos-of-wwes-seth-rollins-emerge-on-twitter|work=टोरन्टो सन|title=ट्विटरमा रोलिन्सको नग्न तस्विर सार्वजनिक भएको खबर|date=February 10, 2015|accessdate=February 11, 2015}}</ref> ==उपाधि र उपलब्धि== [[File:Seth Rollins Universal Champion.jpg|thumb|upright|रोलिन्स युनिभर्सल विजेताका रूपमा]] [[File:Seth Rollins April 2015.jpg|thumb|upright|रोलिन्स डब्ल्युडब्ल्युई विजेता]] [[File:Seth Rollins holds Money in the Bank briefcase at a WWE house show in January 2015.jpg|thumb|upright|रोलिन्स सन् २०१४ को मिस्टर मनी इन द ब्याङ्क]] * '''एब्सुलुट इन्टेन्स रेस्लिङ''' ** एआइडब्ल्यु इण्टेन्स च्याम्पियनसिप (१ पटक)<ref name=CageTitles>{{cite web|url=http://www.cagematch.de/?id=2&nr=2250&view=erfolge#erfolge|title=केजम्यच टाइटल}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326235336/http://www.cagematch.de/?id=2&nr=2250&view=erfolge#erfolge |date=2016-03-26 }}</ref> * '''अल अमेरिकन रेस्लिङ''' ** एएडब्ल्यु ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप (२ पटक)<ref name="AAW">{{cite web|url=http://www.aawrestling.com/titlehistory.html|title=उपाधीको इतिहास|accessdate=February 20, 2010|publisher=अल-अमेरिकन रेस्लिङ|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921223710/http://www.aawrestling.com/titlehistory.html|archivedate=September 21, 2010|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921223710/http://www.aawrestling.com/titlehistory.html |date=September 21, 2010 }}</ref> ** एएडब्ल्यु ट्याग टिम च्याम्पियनसिप (२ पटक) – मेर्क ब्रेभ (१) र जिम्मी ज्याकफ (१)<ref name="AAW"/> * '''फ्लोरिडा च्याम्पियनसिप रेस्लिङ''' ** एफसीडब्ल्यु फ्लोरिडा ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप (१ पटक)<ref>{{cite web|url=http://prowrestlingtitles.tripod.com/fcwchampionshipholders/fcwfloridaheavyweightchampionship.html|title=एफसीडब्ल्यु फ्लोरिडा ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप|website=प्रो रेस्लिङ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804222120/http://prowrestlingtitles.tripod.com/fcwchampionshipholders/fcwfloridaheavyweightchampionship.html |date=2017-08-04 }}</ref> ** फ्लोरिडा १५-च्याम्पियनसिप (१ पटक)<ref>{{cite web|url=http://prowrestlingtitles.tripod.com/fcwchampionshipholders/fcwflorida15championship.html|title=फ्लोरिडा १५ च्याम्पियनसिप|website=प्रो रेस्लिङ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804220552/http://prowrestlingtitles.tripod.com/fcwchampionshipholders/fcwflorida15championship.html |date=2017-08-04 }}</ref> ** एफसीडब्ल्यु फ्लोरिडा ट्याग टिम च्याम्पियनसिप (१ पटक) – रिची स्टिमबोट ** ज्याक ब्रिस्को क्लासिक (२०११)<ref name="Jack Brisco Classic">{{cite web|url=http://tylerblack.net/?p=327|title=एफसीडब्ल्यु टेलिभिजन प्रतिवेदन (०२.०६.२०११)|date=February 9, 2011|accessdate=February 14, 2011|work=टाइलर ब्लेक|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831170357/http://tylerblack.net/?p=327|archivedate=August 31, 2011|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029224638/http://tylerblack.net/?p=327 |date=October 29, 2014 }}</ref> ** पहिलो ग्र्यान्ड स्ल्याम विजेता<ref name="FCWprofile">{{cite web|url=http://www.fcwwrestling.info/Roster/Seth-Rollins.html|title=सेथ रोलिन्स – एनएक्सटी प्रोफाइल|publisher=एनएक्सटी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120818003045/http://www.fcwwrestling.info/Roster/Seth-Rollins.html|archivedate=August 18, 2012|accessdate=December 30, 2012}}</ref> * '''फुल इम्प्याक्ट प्रो''' ** एफआइपी विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप (१ पटक) * '''इण्डिपेण्डेण्ट रेस्लिङ सङ्घ मध्य-दक्षिण''' ** आइडब्ल्युए मध्य-दक्षिण ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप (१ पटक) * '''मिस्टर. चेन श प्रोडक्सन रेस्लिङ''' ** एमपीसिडब्ल्यु विश्व ह्याभिवेट च्याम्पियनसिप (१ पटक)<ref>{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/news2009/1242622870.php?style=dark|title=इन्डि न्युज २: मे १८|date=May 18, 2009|last=मार्टिन|first=एडम|accessdate=May 18, 2009|publisher=रेसलभ्यु}}</ref> * '''नेस्नल रेस्लिङ एलिएन्स''' ** एनडब्ल्युए मिडलवेस्ट ट्याग टिम च्याम्पियनसिप (१ पटक) – मेर्क ब्रेभ * '''प्रो रेस्लिङ गोरिल्ला''' ** पिडब्ल्युजी विश्व ट्याग टिम च्याम्पियनसिप (१ पटक) – जिम्मी जेकफसँग * '''''प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेसन''''' ** वर्षको दुश्मनी (२०१४) {{small| [[डिन एम्ब्रोज]] विरुद्ध}}<ref>{{cite journal|year=2015|journal=प्रोरेस्लिङ |volume=36|issue=2|title=पिडब्ल्युआई अवार्ड|pages=22–23}}</ref> ** वर्षको सबैभन्दा घृणित रेस्लर (२०१५)<ref name="pwi-online.com">{{cite web|url=http://www.pwi-online.com/pages/PWIawards.html|title=पिडब्ल्युआई अवार्डस्|accessdate=January 8, 2017|work=प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेसन}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121172943/http://www.pwi-online.com/pages/PWIawards.html |date=January 21, 2016 }}</ref> ** वर्षको उत्कृष्ट ट्याग टिम (२०१३) {{small| [[रोमन रेन्ज]]}}<ref>{{cite journal|year=2014|journal=प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेसन|volume=34|issue=2|title=द पिडब्ल्युआई अवार्डस्|pages=42–43}}</ref> ** उत्कृष्ट खेलाडी (२०१५)<ref>{{cite web|url=http://www.profightdb.com/pwi-500/2015.html|title=प्रो रेस्लिङ इलुस्ट्रेसन|accessdate=October 5, 2015|work=द इनटरनेट चलचित्र डेटाबेस}}</ref> * '''रिङ अफ अनर''' ** आरओएच विश्व च्याम्पियनसिप (१ पटक)<ref name="ROHworld">{{cite web |url=http://www.rohwrestling.com/rohworldtitle.php |title=रिङ अफ अनर उपाधी |accessdate=April 5, 2010 |publisher=रिङ हफ अनर |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412035906/http://www.rohwrestling.com/rohworldtitle.php |archivedate=April 12, 2010 |df= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412035906/http://www.rohwrestling.com/rohworldtitle.php |date=April 12, 2010 }}</ref> ** आरओएच विश्व ट्याग टिम च्याम्पियनसिप (२ पटक) – जिम्मी ज्याकफसँग<ref name="ROHtag">{{cite web|url=http://www.rohwrestling.com/rohworldtagteamtitles.php|title=रिङ अफ अनर ट्याग टिम च्याम्पियनसिप|accessdate=April 5, 2010|publisher=रिङ अफ अनर|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412035856/http://www.rohwrestling.com/rohworldtagteamtitles.php|archivedate=April 12, 2010|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412035856/http://www.rohwrestling.com/rohworldtagteamtitles.php |date=April 12, 2010 }}</ref> ** रिङ अफ अनर विश्व प्रतियोगिता<ref>{{cite web|url=http://www.cagematch.net/?id=26&nr=748|title=आरओएच च्याम्पियनसिप}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307151116/http://www.cagematch.net/?id=26&nr=748 |date=2016-03-07 }}</ref> ** रिङ अफ अनर ट्याग टिम (२००८) – जिम्मी ज्याकफसँग<ref>{{cite web|url=http://www.cagematch.net/?id=5&nr=122&page=5&reign=25|title=आरओएच ट्याग टिम च्याम्पियनसिप|first=फिलिप|last=|website=केजम्याच}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808004854/http://www.cagematch.net/?id=5&nr=122&page=5&reign=25 |date=2016-08-08 }}</ref> ** सरभाइभल अफ फिटेस्ट (२००९) * '''''रेस्लिङ अबजर्भर न्युजलेटर''''' ** वर्षको उत्कृष्ट ट्याग टिम (२०१३) {{small|रोमन रेन्जसँग}}<ref name="WON13">{{cite journal|last=मेल्टजर|first=डेभ|authorlink=|date=January 27, 2014|title=प्रोरेस्लिङ अवजर्भर|journal=रेस्लिङ अबजर्भर|location=क्यामबेल, क्यालिफोर्निया|issn=1083-9593|url=http://www.f4wonline.com/component/content/article/110-wrestling-observer-newsletter/35067-jan-27-2014-wrestling-observer-newsletter-2013-annual-awards-issue-best-in-the-world-in-numerous-categories-plus-all-the-news-in-pro-wrestling-and-mma-over-the-past-week-and-more|pages=1–37}}</ref> * '''[[डब्ल्युडब्ल्युई]]''' ** एनएक्सटी विजेता (१ पटक)<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/nxt-championship|title=एनएक्सटी च्याम्पियनसिप|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=July 29, 2016}}</ref> ** एनएक्सटी गोल्ड रस (२०१२)<ref>{{cite web|url=http://www.sportskeeda.com/wrestling/nxt-result-september-05-2012-gold-rush-final-match-video|title=एनएक्सटी नतिजा: २ सेप्टेम्बर २०१२|date=September 7, 2012|publisher=स्पोर्ट्स किडा}}</ref> ** डब्ल्युडब्ल्युई अन्तरमहादेशीय विजता (२ पटक)<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/intercontinental|title=अन्तरमहादेशीय च्याम्पियनसिप|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 12, 2018}}</ref> ** डब्ल्युडब्ल्युई ट्याग टिम विजेता (४ पटक) – रोमन रेन्ज (१), डिन एम्ब्रोज (२) र जेसन जोर्डन (१)<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/wwetag/05192013-seth-rollins-roman-reigns|title=द सिल्डको पहिलो ट्याग टिम च्याम्पियनसिप|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607164228/http://www.wwe.com/classics/titlehistory/wwetag/05192013-seth-rollins-roman-reigns|archivedate=June 7, 2013|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607164228/http://www.wwe.com/classics/titlehistory/wwetag/05192013-seth-rollins-roman-reigns |date=June 7, 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/raw-tag-team-championships|title=''र'' ट्याग टिम च्याम्पियनसिप|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 12, 2018}}</ref> ** डब्ल्युडब्ल्युई संयुक्त राज्य विजेता (१ पटक)<ref>{{citeweb|url=https://www.sbnation.com/wrestling/2015/8/23/9195305/summerslam-2015-results-john-cena-seth-rollins-jon-stewart-wwe-world-heavyweight-championship|title=समरस्ल्याम २०१५ नतिजा: सेथ रोलिन्स विरुद्ध जोन सिना}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/unitedstates|title=संयुक्त राज्य च्याम्पियनसिप |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 12, 2018}}</ref> ** डब्ल्युडब्ल्युई विश्व विजेता (२ पटक)<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/31/seth-rollins-brock-lesnar-roman-reigns-27042102/page-4|title=सेथ रोलिन्सले मनी इन द ब्याङ्क क्यास इन गर्दै रेसलमेनिया ३१ मा रोमन रेन्ज र ब्रक लेज्नरलाई हराएका छन्|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=March 29, 2015|accessdate=April 12, 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730234230/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/31/seth-rollins-brock-lesnar-roman-reigns-27042102/page-4 |date=July 30, 2017 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/wwe-championship|title=डब्ल्युडब्ल्युई च्याम्पियनसिप|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|accessdate=April 12, 2018}}</ref> ** डब्ल्युडब्ल्युई युनिभर्सल विजेता (१ पटक, हाल] ** मनी इन द ब्याङ्क (२०१४)<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/wweppvs/article_79316.shtml|title=डब्ल्युडब्ल्युई मनी इन द ब्याङ्क नतिजा}}</ref> ** २९ अौँ ट्रिपल क्राउन च्याम्पियन ** १९ अौँ ग्र्यान्ड स्ल्याम च्याम्पिय ** स्लामे अवार्ड (९ पटक)<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/news/whatsaslammy|title=स्लामे अवार्ड के हो? |publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=February 23, 2008|accessdate=April 17, 2016}}</ref> *** एन्टि ग्र्याभिटी मुमेन्ट {{small|२०१४ पेब्याक}}<ref name="2014Slammy">{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2014-12-08/2014-slammy-award-winners|title=२०१४ स्लामे अवार्ड विजेता|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=December 8, 2015|accessdate=April 17, 2016}}</ref> *** ब्रेकआउट स्टार अफ द इयर (२०१३) {{small|द सिल्डसँग}}<ref name="2013Slammy">{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2013-12-09/full-slammy-award-winners-2013-26168790/page-6|title=२०१३ स्लामे अवार्ड विजेता|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=December 8, 2013|accessdate=April 17, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402235156/https://www.wwe.com/shows/raw/2013-12-09/full-slammy-award-winners-2013-26168790/page-6 |date=April 2, 2019 }}</ref> *** वर्षको उत्कृष्ट खेल (२०१४) {{small|टिम सिना विरुद्ध टिम अथोरिटी (२०१४ सरभाइभर सिरिज}}<ref name="2014Slammy"/> *** वर्षको उत्कृष्ट खेलाडी (२०१५)<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/2015-12-21/2015-slammy-award-winners|title=२०१५ स्लामे अवार्ड विजेता|publisher=डब्ल्युडब्ल्युई|date=December 21, 2015|accessdate=April 17, 2016}}</ref> *** वर्षको ह्यासट्याग (१०१३) – #BelieveInTheShield {{small|द सिल्डसँग}}<ref name="2013Slammy"/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|3}} {{Commons category|Seth Rollins|सेथ रोलिन्स}} == बाह्य कडीहरू == * {{facebook|Seth-Rollins-503299309732157}} * {{twitter|wwerollins}} * {{IMDb name|2497048|सेथ रोलिन्स}} [[श्रेणी:अमेरिकी पुरुष व्यावसायिक कुस्ती खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८६ मा जन्म]] arp5x9emgkgrqoqguantqi8f8yeila3 0 99996 1364727 1362379 2026-07-04T17:10:45Z Bishaldev100 28807 /* च */ 1364727 wikitext text/x-wiki [[File:Martijn Bosman.jpg|right|200px|thumb|alt= एउटा खुट्टाले उभिएका एक व्यक्तिको अर्को खुट्टाको घुँडा कम्मरको उचाइसम्म पुगेको छ । फुटबल लगभग उनको घुँडाभन्दा ५० से.मि. जति माथी छ ।]] [[एसोसिएसन फुटबल]] (जसलाइ फुटबल वा सकर मात्र पनि भन्ने गरिन्छ) को लागि सन् १८६३ मा बेलायतमा पहिलो पटक कानुन सङ्ग्रह (Codify) गरिएको थियो । यद्दपी फुटबललाई लात्ती हानेर खेल्न थालिएको धेरै अघिदेखि हो ।<ref name="FAhistory">{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819122546/http://www.thefa.com/TheFA/TheOrganisation/Postings/2004/03/HISTORY_OF_THE_FA.htm |date=2019-08-19 }}. [[The Football Association]]. Archived from [http://www.thefa.com/TheFA/TheOrganisation/Postings/2004/03/HISTORY_OF_THE_FA.htm the original] on 7 April 2005. Retrieved 16 October 2018.</ref> आजसम्म फुटबल सँग सम्बन्धित शब्दावलीको सङ्ख्या हजारौँको तादातमा पुगेका छन् । यस खेलको क्रमविकासलाई समयसँगै टर्मिनोलोजी ( कुनै विषयमा प्रयुक्त शब्दावलीसँग सम्बन्धित)मा आएको परिवर्तनले प्रतिविम्वित गर्छ । जस्तै ; २-३-५ फर्मेसनमा इनसाइड फरवार्डको भुमिका र आक्रामक मिडफिल्डरको भुमिकामा केहि भिन्नता छैन ।<ref>Ponting, Ivan (11 February 2009). [https://www.independent.co.uk/news/obituaries/reg-davies-footballer-who-renounced-singing-for-sport-1606279.html "Reg Davies: Footballer who renounced singing for sport"]. ''The Independent''. Retrieved 16 October 2018.</ref> त्यस्तै , २-३-५ फर्मेसनको सेन्टर हाल्फ लाई ४-१-३-२ को होल्डिङ् मिडफिल्डरसँग तुलना गर्न सकिन्छ ।<ref name="ww">[https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/oct/26/the-question-barcelona-reinventing-w-w "The Question: Are Barcelona reinventing the W-W formation?"]. ''The Guardian''. 26 October 2010. Retrieved 16 October 2018.</ref> कुनै एउटै धारणा (Concept)को लागि दुइभन्दा बढी शब्दहरूको न्वारन भएको छ । यसको एउटा कारण भाषाको उन्नति पनि हो भन्दा अत्युक्ति नहोला । पहिले एसोसिएसन फुटबल भन्ने गरिएता पनि आजकल यसलाई छोट्याएर फुटबल अथवा सकर मात्र भन्ने गरिन्छ ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/02/99/e-cyclopedia/2050053.stm "Soccer: A different ball game"]. [[BBC]]. 18 June 2002. Retrieved 20 May 2011.</ref> अङ्ग्रेजी भाषाका प्रकार अलग भएकाले केही शब्दहरूको उत्पत्तिको श्रेय यिनै भाषालाइ दिन सकिन्छ । यूरोप महाद्विप, जहाँ ब्रिटिस अङ्ग्रेजी भाषाको बोलबाला छ, त्यहाँ कुनै एउटा टिमले खेल अवधिभर एक गोल पनि नखाएमा यो उपलब्धिलाई क्लिन सिट भन्ने गरिन्छ ।<ref name="cleansheet">Smith, Frank (29 November 2010). [http://www.watfordobserver.co.uk/sport/8709121.Clean_sheet_feels_like_a_hat_trick_for_Loach/ "England goalkeeper Scott Loach says Watford's clean sheet at Barnsley feels like a hat-trick"]. ''[[Watford Observer]]''. Retrieved 16 October 2018.</ref> उत्तर अमेरिका र क्यानडा, जहाँ अमेरिकन र क्यानेडियन अङ्ग्रेजीको वर्चश्व छ, त्यहाँ त्यही उपलब्धिलाई सटआउट भन्ने गरिन्छ ।<ref name="shutout">[https://www.usatoday.com/sports/soccer/mls/2009-04-04-sounders-fc-toronto_N.htm MLS' "Sounders stay unbeaten with 2–0 win over Toronto"]. ''[[USA Today]]''. [[Associated Press]]. 4 April 2009. Retrieved 16 October 2018.</ref> कहिलेकाहीँ एउटा व्यक्तिको खेल वा व्यवहारका कारण पनि फुटबलमा शब्दको न्वारन भएको छ । जस्तै सन् १९८६ को विश्वकप क्वार्टरफाइनलमा म्याराडोनाले हातले गरेको गोललाई हेन्ड अफ गड भन्ने गरिन्छ ।<ref>Cassidy, Sarah (23 September 2004). [https://www.independent.co.uk/news/education/education-news/sports-stars-undermine-the-teaching-of-fair-play-547329.html "Sports stars 'undermine the teaching of fair play'"]. ''The Independent''. Retrieved 16 October 2018.</ref> ==शब्द समावेश हुन पुग्नुपर्ने कुरा (Inclusion Criteria)== यो शब्दभण्डार/शब्दसञ्चय/शब्दावली ले फुटबलसँग सम्बन्धित शब्दहरूको सन्दर्भ सामाग्रीको काम गर्छ । यहाँ केही त्यस्ता शब्दहरू र वाक्यांश अपवादको रूपमा रहेका छन् जसले खेलसँग खासै चासो नराख्ने व्यक्तिहरूलाई दोधारमा पार्न सक्छ (जस्तै क्लिन सिट) । साथै एकदमै सरल शब्दहरू (जस्तै : गोल) पनि समावेश गरिएको छ । कुनै पनि खेलाडीको वा टोलीको उपनामसँग सम्बन्ध राख्ने शब्दहरू यहाँ राख्न परहेज गरिएको छ । समावेश नगरिएका अन्य वाक्याशंमा फुटबल टिम, क्लब, क्लबहरूको प्रतिद्वन्द्वी (rivalry) आदि छन् तर एल-क्लासिको र रोय अफ द रोभर्स स्टफ को फुटबलमा आफ्नै अर्थ भएकाले यिनिहरूलाइ समावेश गरिएको छ । ==०–९== [[File:4-3-2-1.png|thumb|200px|alt= ११ खेलाडी देखाइएको एक तस्विर । गोलरक्षक पुछारमा छन् भने अन्य दश खेलाडी त्रिभुजको स्वरूपमा देखिन्छन् : ४ जना रक्षापंक्तिका खेलाडी गोलरक्षकको अगाडि छन् । केन्द्रिय मध्यपंक्तिका ३ खेलाडी रक्षापंक्तिका खेलाडीको पङ्क्ति अगाडि छन् जसलाई अगाडि दुइ आक्रामक मिडफिल्डरले कभर गरेका छन् । अगाडि एक जना स्ट्राइकरले ठाउँ ओगट्दा ४-३-२-१ संरचना बन्न जान्छ जसलाइ क्रिसमस ट्रि फर्मेसन भनिन्छ ।]] *'''[[:en:12th man (football)|१२औँ खेलाडी]]''': यस शब्दका तिन फरक परिभाषा छन् । प्राय: यो शब्द खेलका दौरान टिमको समर्थनमा ठूलो आवाज निकाल्ने फुटबल प्रशंसक(फ्यान) का लागि प्रयोग गरिन्छ ।यसरी कराउँदा वा चिच्याउँदा खेलाडीहरूको मनोबल बढ्ने विश्वास राखिन्छ ।<ref>Barkham, Patrick (2 March 2005). [https://www.theguardian.com/uk/2005/mar/02/football.patrickbarkham "Delia overeggs the half-time crowd, but the Canaries fail to sing"]. ''The Guardian''. Retrieved 17 October 2018.</ref> यदि रेफ्री कुनै टिमलाई जिताउन उक्त टिमकै पक्षका नतिजा दिन्छ भने यहाँ १२औँ खेलाडी भन्दै रेफ्रीलाई अङ्कित गर्ने गरिन्छ । " उनीहरूको टिममा १२ जना खेलाडी थिए" , यस वाक्यमा १२ औँ खेलाडी रेफ्री हो जसले अर्को टिमसँग मिलेमतो गरेको छ । १२ औँ खेलाडी भन्नाले सुरूवाती एघारमा नपरेको तर खेलको अन्तिम केही समय ग्राउण्डमा स्थानापन्न खेलाडीको रूपमा खेल्ने व्यक्ति पनि हो । *'''[[:en:2–3–5|२-३-५]]''': १९ औँ र २०औँ सताब्दीको सुरूवातको सामान्य संरचना (formation) जहाँ दुइ रक्षापंक्ति, तिन मध्यपंक्ति र पाँच अग्रपंक्तिका खेलाडीहरू हुन्छन् । यसलाई ''पिरामिड संरचना" पनि भन्ने गरिन्छ । यही संरचनालाई बदलेर २-३-२-३ संरचना पनि बनाइन्छ जसलाई "द मिटुडु" वा "WW संरचना" भन्ने गरिन्छ जहाँ इनसाइड फरवार्डले डिप पोजिसन लिन्छन् ।<ref name=ww/> * '''[[:en:Three points for a win|३ अङ्क जितको लागि]]''': थ्री पोइन्ट्स फर अ विन अर्थात लिग खेलमा कुनै टिमले खेल जितेमा ३ अङ्क हाँसिल गर्छ । * '''[[:en:Game 39|३९ औँ गेम]]''': "गेम ३९" इङ्लिस प्रिमियर लिगकै खेल हो जुन बेलायत बाहिर एक तटस्थ स्थानमा खेलिने फुटबल खेलको एउटा अतिरिक्त चरण हो । प्रिमियर लिग दोहोरो राउण्ड-रोबिन लिग हो जहाँ प्रत्येक टोलीले १९ वटा घरेलु र १९ अवे (विपक्षीको घरेलु मैदान) गर्दै कुल ३८ खेल खेल्छन् । यसपछी खेलिने चरण नै अन्तर्राष्ट्रिय चरण हो र यो योजना सन् २००८ फेब्रुएरी ७ मा प्रिमियर लिगका २० क्लबहरूसँग बैठक गरी सन् २०१०-११ को सिजनदेखि सुरू गर्ने भनियो तर दुर्भाग्यवस् यो चरण अहिलेसम्मका कुनै लिगमा भएको छैन । *'''[[:en:4–4–2|४-४-२]]''': सामान्य आधुनिक संरचना जहाँ रक्षापंक्ति र मध्यपंक्तिमा ४/४ जना खेलाडी हुन्छन् भने अग्रपंक्तिमा २ खेलाडी हुन्छन् । यही संरचनाका धेरै प्रकार छन् जसमा ४-४-२ डायमण्ड र ४-१-३-२ फर्मेसन पनि पर्दछन् । ४-४-२ संरचनामा चार जना मध्यपंक्तिका खेलाडीलाई हिराको आकारमा मिलाइएको हुन्छ र वाइड मिलफिल्डर हटाइएको हुन्छ । त्यस्तै ४-१-३-२ संरचना (फर्मेसन)मा एक जना मध्यपंक्तिका खेलाडीले रक्षात्मक क्षेत्रमा गएर रक्षापंक्तिको भूमिका पनि निर्वाह गर्ने र अगाडिका तिन मध्यपंक्तिका खेलाडीलाई विपक्षीको गोलपोष्टमा आक्रमण गर्न बल वितरण गर्ने काम गर्छन् ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197518.stm "Formations guide"]. [[BBC Sport]]. Retrieved 17 October 2018.</ref> *'''[[:en:4–5–1|४-५-१]]''': सामान्य आधुनिक संरचना जहाँ चार खेलाडीले रक्षापंक्ति, पाँच खेलाडीले मध्यपंक्ति र एक जनाले अग्रपंक्तिको बागडौर सम्हाल्ने गर्छन् । पार्श्वखेलाडी (विङ्गर) अग्रपंक्तिमा ठेलेर यो संरचनालाई ४-३-३ को स्वरूपमा ढाल्न सकिन्छ । अधिकांश अवस्थामा बल पोजेसन धेरै हुँदा टोलीले ४-३-३ संरचना अवलम्बन गरेको हुन्छ भने बल होल्ड गर्न गाह्रो परेको बेला ४-५-१ संरचना बनाएर खेल्ने गरेको पाइन्छ ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197702.stm "Formations guide: 4-5-1"]. BBC Sport. Retrieved 17 October 2018.</ref> *'''[[चौथो स्थानको ट्रफि|४ औँ स्थानको ट्रफि]]''': इङ्लिस प्रिमियर लिगको एउटा सिजनमा कम्तिमा चौथो भएर यूइएफए च्याम्पियन्स लिगका लागि छनौट हुने उपलब्धिलाई नै चौथो स्थानको ट्रफि (फोर्थ प्लेस ट्रफि) भनिन्छ । यस शब्दका पिता आर्सनल फुटबल क्लबका प्रशिक्षक आर्सेन वेङ्गर हुन्, जसले भनेका थिए "मेरा लागि, पाँच उपाधि (ट्रफि) हरू छन्, पहिलो प्रिमियर लिग जित्नु... तेस्रो च्याम्पियन्स लिगका लागि छनौट हुनु," *'''५०-५०''': एउटा चुनौती जहाँ दुवै खेलाडीले बललाई आफ्नो नियन्त्रणमा पार्ने सम्भाव्यता बराबर हुन्छ । *'''६+५ नियम''': सिक्स प्लस फाइभ रूल फिफाले सन् २००८ मा अनुमोदन गरेको प्रस्ताव हो जसलाई "बोस्मेन रूलिङ" को प्रभावलाई निस्तेज पार्न डिजाइन गरिएको हो । बोस्मेन रूलिङ्ले युरोपियन क्लबमा विदेशी खेलाडीको संख्या जति पुर्याउन पनि पाइने बनाएको थियो तर सिक्स प्लस फाइभ रूलले गर्दा एउटा क्लबमा कम्तिमा ६ जना खेलाडी जुन देशको क्लब हो त्यही देशको राष्ट्रिय टोलीका खेलाडी हुनु पर्ने नियम बनायो ।<ref name="6plus5fifa">[https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/bodies/congress/news/newsid=783657/index.html "FIFA Congress supports objectives of 6+5"]. FIFA. 30 May 2008. Retrieved 17 October 2018.</ref> युरोपियन पार्लियामेन्टले यो नियमलाइ युरोपियन युनियन भित्र कार्यान्वयन हुन दिएन ।<ref>Ennis, Darren (8 May 2008) [https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/blow-for-blatter-as-eu-rejects-65-plan-to-limit-foreign-players-824091.html "Blow for Blatter as EU rejects '6+5' plan to limit foreign players"] London: ''The Independent''. Retrieved 17 October 2018.</ref> ==अ== * '''एकेडेमी (Academy)''': केही व्यवसायिक फुटबल क्लबहरूले युवाहरूको फुटबल खेल शैली विकास गर्न प्रयोग गर्ने नमुना स्कुल । यहाँ युवा खेलाडीहरूसँग करार गरेर उच्च स्तरिय फुटबल खेल खेल्न तालिम दिइन्छ ताकी केही व्यवसायिक फुटबलरका रूपमा स्थापित हुन सकुन् ।<ref>Fletcher, Paul (9 December 2010). [http://www.bbc.co.uk/blogs/paulfletcher/2010/12/watford_offer_a_glimpse_of_the.html "Watford break the mould in youth development"]. BBC Sport. Retrieved 18 October 2018.</ref> *अवे (Away): विपक्षीको घरेलु मैदान *अवे गोल नियम (Away goals rule): कुनै दुइ टिमको घरेलु र बाह्य खेलको कुल गोल बराबर भए कुन टोलीले जित्यो भनेर निर्क्यौल गर्न बनाइएको नियम । उदाहरणका लागि टिम-क र टिम-ख दुवैको ३/३ गोल भयो । पहिलो खेल टिम-क को मैदानमा हुँदा टिम-क ले २-२ को बराबरी खेल्यो अनि दोस्रो खेल टिम-ख को मैदानमा हुँदा दुवैले १-१ को बराबरी खेले भने टिम-ख ले जितेको मानिन्छ किनकी उसले टिम-क को मैदानमा २ गोल हाल्न सफल भयो । तर टिम-क ले टिम-ख को मैदानमा गएर १ गोल मात्र हाल्न सक्यो । *[[अन्डरडग]] (Underdog) : त्यो टिम जसले खास खेल वा प्रतियोगिता जित्छ भनेर आशा गरिँदैन । *अन्डर द कस (Under the cosh) : *अल्ट्राज (Ultras): युरोपमन पाइने बहुसंख्यक फुटबल प्रशंसक जो आफ्नो टोलीको अन्धभक्त अथवा कट्टर समर्थक हुन्छन् । *अपसेट (Upset) : अन्डरडगले ठूलो टोलीलाई पराजित गरेको खेल *'''अरिना फुटबल (Arena football)''': * '''अगेन्स्ट द रन अफ प्ले (Against the run of play)''': यो एउटा वाक्यांश हो जसले गरिएको गोल, टिमको जित अथवा बराबरीको बारेमा वर्णन गर्छ, हारको बारेमा गर्दैन ।<ref>Mather, Victor (14 October 2011). [http://goal.blogs.nytimes.com/tag/england/ "ENGLAND - Goal Blog"]. ''The New York Times Soccer Blog''. ''The New York Times''. Retrieved 18 October 2018.</ref> ==आ== [[File:Liverpool footballer Steven Gerrard.jpg|thumb|right|180px|alt=स्टेभेन जेरार्ड फुटबल प्रहार गर्न लागेको अवस्थामा । उनले लिभरपुलको जर्सी लगाएका छन् भने पाखुरामा आर्मब्यान्ड पनि छ जहाँ 'C' अक्षर प्रष्ट देखिन्छ जसको अर्थ कप्तान हो ।]] *आर्मब्यान्ड (Armband) : टोलीको कप्तानले पाखुरामा लगाउने गर्छन । कालो आर्मब्यान्ड भने कहिलेकाहीँ सम्पुर्ण खेलाडीले कसैको मृत्यु वा त्यस्तै दुखपुर्ण घटनाको सम्झनार्थ लगाउने गर्छन् ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7999279.stm "Fans remember Hillsborough dead"]. BBC Sport. 15 April 2009. Retrieved 17 October 2018.</ref> * '''आइफ्याब (IFAB)''': अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल सङ्घ समिति हो जसले फुटबलका नियमहरू बनाउँछ ।<ref name=goalline>[http://news.bbc.co.uk/sport1/mobile/football/8553463.stm "Football's lawmakers reject goal-line technology"]. BBC Sport. 6 March 2010. Retrieved 17 October 2018.</ref> ==इ/ई== [[File:ComplexeSoccerHoncoLévis.JPG|right|thumb|alt=|इन डुअर (indoor) फुटबल सुविधा]] * इक्वालाइजर (Equaliser): गोल जसले दुवै टिमलाई बराबरीको स्थितिमा ल्याउँछ । अथवा त्यो गोल जसले गर्दा खेलमा भएको जम्मा गोल संख्या जोर अङ्क (even number) हुन्छ । *'''इनडाइरेक्ट फ्रि-किक''': एक प्रकारको फ्रि-किक जुन अदण्डनिय फाउलको कारणले अथवा प्राविधिक कारणले खेल रोकिँएको परिणामस्वरूप विपक्षी टोलीलाइ दिइन्छ । डाइरेक्ट फ्रि-किक जस्तो यसमा गोललाई सिधै गोलपोष्टमा ताकेर हान्न पाइँदैन । पोष्टमा प्रहार गर्न कम्तिमा एक पटक पास खेल्नुपर्छ ।<ref name=FIFA33>FIFA: Laws of the Game. p.33.</ref> *'''इन डुअर फुटबल (Indoor football)''': *'''[[:en:Indoor soccer|इन डुअर सकर]]''': * '''इन्ज्युरी टाइम (Injury time)''': * '''इनसाइड फरवार्ड (Inside forward)''': २-३-५ संरचनाको फुटबलमा अग्रपंक्तिको खेलाडी । आधुनिक आक्रामक मध्यपंक्तिका खेलाडीले जस्तै इनसाइड फरवार्डले सेन्टर फरवार्डको ठीक पछाडीबाट खेल्छन् ।<ref>Wilson, Jonathan (18 August 2010). [https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/aug/18/what-is-a-playmakers-role-in-modern-game "The Question: What is a playmaker's role in the modern game"]. ''The Guardian''. Retrieved 18 October 2018.</ref> * '''इन्टरसेप्ट (Intercept)''': विपक्षीको खुट्टामा रहेको बललाई खोसेर आफ्नो समकक्षीको खुट्टामा पुर्याउनु<ref>{{cite web|first=Woodfield|last=Jack|url=http://www.skysports.com/football/match_commentary/0,19764,11065_3389960,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110906033952/http://www.skysports.com/football/match_commentary/0,19764,11065_3389960,00.html|archivedate=2011-09-06|title="FT: Man Utd 4 Schalke 1 (Agg: 6-1)"|work=SkySports.com|date=5 May 2011|accessdate=2018-10-18}}</ref> * '''इन्टरनेशनल ब्रेक (International break)''': फिफाले तोकेको समयावधि जतिबेला क्लब स्तरका खेल ठप्प हुन्छन् र खेलाडी हरू अन्तर्राष्ट्रिय खेलका (राष्ट्रका लागि) लागि केन्द्रित हुन्छन् ।<ref>[https://www.fifa.com/mm/document/worldfootball/calendarlive/intl_mc_2008_2014_en_34822.pdf "International match calendar"]. FIFA. 21 January 2008. Retrieved 18 October 2018.</ref> * '''इन्टरनेशनल क्लियरेन्स (International clearance)''': ==उ/ऊ== ==ए== * '''एडेड टाइम (Added time)''': थप गरिएको समय *'''एड्मिनिस्ट्रेसन (Administration)''': वैध प्रक्रिया जहाँ व्यवसायीले ऋणदातालाई ऋण तिर्न नसकेमा अल्पकालिन वैध सुरक्षाको माग गर्छ जुन समयमा उसले कर्जा फिर्ता गर्ने प्रयास गर्छ । एड्मिनिस्ट्रेसनमा जाने क्लबहरूको प्राय अङ्क घट्छ ।<ref>Farquhar, Gordon (20 March 2008). [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/7305998.stm "Football administration"]. BBC Sport. Retrieved 4 October 2011.</ref> * '''एड्भान्टेज (Advantage)''': यो खेलका दौरान रेफ्रीले गर्ने निर्णय हो । यस्तो अवस्थामा कुनै एउटा खेलाडी माथी फाउल भए खेल नरोकि फाउलका कारण फ्रि-किक पाएको पक्षले बललाई अघि बढाउँछ किनकी खेल रोकेर फ्रि-किक हान्दा भन्दा खेल नरोकी बल चलाउँदा टोलीलाई फाइदाजनक हुने देखिन्छ । यसलाई नै रेफ्रीले प्रदान गरेको एड्भान्टेज भनिन्छ ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4188646.stm "Referee's signals: advantage"]. BBC Sport. Retrieved 18 October 2018.</ref> * '''एएफसी (AFC)''': एसियाली फुटबल सङ्घ । यो एसियामा भएका फुटबल संघहरूको काम र गतिविधी नियन्त्रण गर्ने संस्था हो । एएफसीको अर्थ ''एसोसिएसन फुटबल क्लब" पनि हुन्छ । जस्तै : [[Sunderland A.F.C.|सन्डरल्यान्ड एएफसी]].<ref>[http://www.safc.com/the-club/about-us/faqs "SAFC FAQs"]. Sunderland AFC. Retrieved 18 October 2018.</ref> * '''[[एग्रिगेट (Aggregate)]]''' : दुइ टिमबिच भएको दुइ लेग खेलको कुल गोल संख्या । जस्तै : [[झापा-११]] ले डोमलाल रङ्गशालामा [[मनाङ् मर्स्याङ्दी क्लब]]लाई ४-१ ले पराजित गर्यो र मनाङ् मर्स्याङ्दी क्लबले [[दशरथ रङ्गशालामा]] झापा-११ सँग २-२ को बराबरी खेल्यो भने झापा-११ ले गरेको कुल गोल ४+२=६ र मनाङ्ले गरेको कुल गोल १+२=३ हुन्छ । यही ६-३ को स्कोरलाई नै एग्रिगेट भन्ने गरिन्छ ।<ref name=p5051/> *'''एन्टी-फुटबल (Anti-football)''': आफ्नो रक्षापंक्तिमा विश्वास राख्ने र हर समय रक्षात्मक खेल मात्र खेल्ने खेलाडी र टिमलाई लक्षित गरेर भनिने निन्दनिय/अपमानजनक/अवमुल्यन गर्ने शब्द ।<ref>Aitken, Kevin (12 July 2010). [http://www.metro.co.uk/sport/834914-johan-cruyff-saddened-by-hollands-anti-football "Johan Cruyff saddened by Holland's 'anti-football"]. ''[[Metro (British newspaper)|Metro]]''. Retrieved 18 October 2018.</ref> *'''एपर्च्युरा एन्ड क्ल्उसुरा (Apertura and Clausura)''': लेटिन अमेरिकामा खेलिने लिग फुटबल फरम्याट (शैली) जहाँ अगष्ट देखि मे महिनासम्म खेलिने लिग लाइ दुइ भागमा बाँडिन्छ र दुवैको अलग अलग विजेता हुन्छन् । ''एपर्च्युरा (Apertura)'' र ''क्ल्उसुरा (Clausura)'' स्पेनिस शब्द हुन् जसको अर्थ क्रमश: प्रारम्भ र अन्त्य हुन्छ ।<ref>[[Tim Vickery|Vickery, Tim]] (18 May 2009). [https://www.bbc.co.uk/blogs/timvickery/2009/05/how_football_conquered_brazil.html?page=15 "How football conquered Brazil"]. BBC Sport. Retrieved 18 October 2018.</ref> * '''[[एल क्लासिको]]''': दुई चिर प्रतिद्वन्दी स्पेनीस फुटबल क्लब रियल म्याड्रिड र बार्सिलोना बिच हुने जुनसुकै खेललाई पनि एल क्लासिको भनिन्छ । *'''[[एसिस्ट (फुटबल)|एसिस्ट (Assist)]]''': गोल लाग्नु भन्दा अगाडि दिइएको पास<ref>''Chambers sports factfinder.'' Edinburgh: Chambers Harrap Publishers Ltd. 2008. p. 247. {{ISBN|978-0-550-10342-0}}.</ref> *'''एसिस्टेन्ट रेफ्री (Assistant referee)''': रेफ्रीलाई खेल अगाडि बढाउन सहयोगी भूमिका खेल्ने सहायक रेफ्री<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4995710.stm "Know your assistant referee's signals?"]. BBC Sport. Retrieved 18 October 2018.</ref> ==ऐ== ==ओ== * '''ओपन गोल (Open goal)''' : यदि कुनै पनि खेलाडीले गोललाई आफ्नो गोलपोष्टको जाली चुम्नबाट रोक्न सक्दैन भने त्यसलाई ओपन गोल भनिन्छ । वान भर्सेस जिरोको अवस्थामा गरिएको गोल । * '''ओलम्पिक गोल (Olympic goal)''' : कर्नर किकबाट अरू कसैलाई नछोइ सिधै भएको गोल * '''ओएफसी (OFC)''': ओसिनिया फुटबल सङ्घ * '''ओभरहेड किक (Overhead kick)''' : बाइसाइकल किक * '''ओभरल्याप (Overlap)''' : ==औ== ==अं== ==अ:== ==क== * '''क्याफ (CAF)''': अफ्रिकी फुटबल सङ्घ * '''क्याप (Cap)''': फुटबल खेलाडीको राष्ट्रिय टोलीमा उपस्थिति । जस्तै : [[मिरोस्लाभ क्लोज]]ले जर्मनी राष्ट्रिय फुटबल टोलीबाट १३७ क्याप जितेका छन् भन्नुको अर्थ उनले जर्मनी राष्ट्रिय फुटबल टोलीका लागि १३७ खेल खेलेका छन् । * '''क्याप-टाइड (Cap-tied)''' : फुटबलमा प्रयुक्त शब्द जुन निम्न अवस्थामा प्रयोग हुन्छ : जब कुनै खेलाडीले कुनै देशको प्रतिनिधित्व गर्दै राष्ट्रिय टोलीबाट फुटबल खेल्छ जसका कारण ऊ अन्य देशको टोलीबाट खेल्न अयोग्य ठहरिन्छ । * '''क्याप्टेन/कप्तान (Captain)''': कुनै टोलीको नेतृत्व गर्न चुनिएको खेलाडी जसले खेलपुर्व टस गर्ने काममा सहभागिता जनाउँछ । कप्तानलाई स्किपर पनि भन्ने चलन छ । * '''केयरटेकर म्यानेजर (Caretaker manager)''' : स्थायी प्रशिक्षक नचुनेको अवस्थामा प्रशिक्षकका व्यवस्थापकीय अभिभारा पुरा गर्न राखिएको कार्यवाहक प्रशिक्षक । * '''क्याटेनास्सियो (Catenaccio)''' : रक्षापंक्तिमा विशेश जोड दिन अपनाइने खास पद्दती वा कौशल । यस्तो रक्षापंक्तिलाई भेदेर गोल गर्न मुस्किल पर्छ । इटालियन भाषामा क्याटेनास्सियो (catenaccio) को अर्थ ढोकाको आग्लो हुन्छ । * '''कौसन (Caution)''' : चेतावनी । विपक्षीमाथी गलत तरिकाले ट्याकल गरे वा फाउल खेले रेफ्रीले चेतावनी स्वरूप पहेँलो कार्ड देखाउने गर्छन् । ==ख== ==ग== [[File:Footballet - geograph.org.uk - 1024351.jpg|right|thumb|alt=धेरै खेलाडीहरू गोल नजिकै छन् र गोल नजिक पुग्ने प्रयास गर्दैछन् । केही खेलाडीको शरीर पुर्णतया हावामा छ तर आफ्नो शरीर नियन्त्रण गर्न सक्षम अवस्थामा छन् ।]] * '''गेम अफ टु हाभ्स (Game of two halves)''': प्रत्यक्ष व्याख्याता (कमेन्टेटर)ले प्रयोग गर्ने अभिव्यक्ति जब एक टिमले एउटा र अर्कोले खेलको अर्को ४५ मिनेट खेल आफ्नो पकडमा पार्छ ।<ref name=bbcvocab/> *'''[[:en:Game 39|गेम ३९ (Game 39)]]''': प्रिमियर लिगको अतिरिक्त चरण बेलायत बाहिर खेल्न गरिएको प्रस्तावित कार्यक्रम<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7875726.stm "Top-flight 39th-game idea on hold"]. BBC Sport. 6 February 2009. Retrieved 19 October 2018.</ref> * '''गिभ-एन्ड-गो (Give-and-go)''': *'''[[:en:Goal (sport)#Association football|गोल (goal)]]''': फुटबल खेलमा अग्रता लिने वा जित्ने एक मात्र तरिका । गोल हुनका लागि भकुण्डोले क्रसबार, क्रसबारको उँधोपट्टीको रेखा र दुइ गोलपोष्टको बिचको भागलाई पार गर्नुपर्छ ।<ref name="FIFA: Laws of the Game. p. 30"/> * '''गोल एभरेज/गोल औसत (Goal average)''': टोलीको गोल औसत निकाल्दा गरिएको गोल लाई खाएको गोलले भाग गरिन्छ । खेलाडीको गोल औसत निकाल्दा उसले गरेको जम्मा गोललाई जम्मा उपस्थितिले भाग गरिन्छ (गरेको गोल ÷ क्याप)<ref>[https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1430059.html "England's tense title finales"]. FIFA. 6 May 2011. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''[[:en:Goal difference|गोल डिफरेन्स (goal difference)]]''': गरेको गोल र खाएको गोलबिचको अन्तर (गरेको गोल-खाएको गोल=गोल अन्तर)<ref name=bbcvocab/>कुनै क्लबहरूले यदि लिग प्रतियोगितामा बराबर अङ्क ल्याएका छन् भने को माथिल्लो स्थानमा रह्यो र को तल्लो स्थानमा रह्यो भनेर गोल अन्तरलाई आधार बनाइन्छ ।<ref>Fletcher, Paul (20 April 2011). [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/9457016.stm "Chelsea 3&ndash;1 Birmingham"]. BBC Sport. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''गोल हेङ्गर (Goal hanger)''': नेपालीहरूले भन्ने "पोल ढुकुवा" नै गोल हेङ्गर हो । गोल गर्ने मौका खोज्दै खेलको अधिकतम समय विपक्षीको पेनाल्टी क्षेत्रमा समय व्यतित गर्ने स्ट्राइकर ।<ref>{{cite web|url=http://talksport.com/football/classic-transfer-spurs-sign-world-cup-golden-boot-winner-barcelona-150614150723|title=Classic Transfer: Spurs sign World Cup Golden Boot winner from Barcelona|first=Adam|last=Jones|date=14 June 2015|website=talksport.com|accessdate=20 October 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120202/http://talksport.com/football/classic-transfer-spurs-sign-world-cup-golden-boot-winner-barcelona-150614150723 |date=4 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/mar/18/filippo-inzaghi-ac-milan-serie-a|title=Inzaghi finds greatness in greed|first=Rob|last=Bagchi|date=17 March 2009|publisher=|accessdate=20 October 2018|via=The Guardian}}</ref> *'''[[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलकिपर (Goalkeeper)]]''': विपक्षीलाई गोल गर्नबाट रोक्ने अभिभारा पाएको टोलीको मुख्य सदस्य । आफ्नो पेनाल्टी क्षेत्रमा यिनिहरूले हातले भकुण्डो समाउन पाउँछन् ।<ref name=bbcvocab/> अनौपचारिक रूपमा किपर अथवा ''गोली (goalie)'' पनि भन्ने गरिन्छ । * '''गोल किक (Goal kick)''': गोल नगरी आक्रमण गर्ने टोलीको खेलाडीले भकुण्डोलाई गोल लाइन कटायो भने खेल पुन सुचारू गर्न रक्षात्मक टोलीले पेनाल्टी क्षेत्रबाट गर्ने प्रहार ।<ref name=bbcvocab/> * '''गोल लाइन (Goal line)''': कर्नर हान्ने ठाउँदेखि गोलपोष्ट हुँदै अर्को कर्नर हान्ने ठाउँसम्म कोरिएको सिधा रेखा ; कहिलेकाहीँ दुइ गोलपोष्ट अथवा क्रसबारको ठीक उँधोपट्टीको रेखालाई गोल लाइन भनिन्छ ।<ref>FIFA: Laws of the Game. pp. 6&ndash;10.</ref> * '''गोल-लाइन क्लियरेन्स (Goal-line clearance)''': कुनै खेलाडीले गोल लाइनको बलको विपथगमन गराउनु<ref>{{cite web|url=http://www.sportsdefinitions.com/soccer/Goal-line-clearance.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160716174516/http://www.sportsdefinitions.com/soccer/Goal-line-clearance.html|title=What is Goal-line clearance in soccer? Definition and meaning|work=sportsdefinitions.com|archivedate=16 July 2016|accessdate=20 October 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160716174516/http://www.sportsdefinitions.com/soccer/Goal-line-clearance.html |date=16 July 2016 }}</ref> * '''गोल-लाइन टेक्नोलोजी (Goal-line technology)''': एउटा प्रणाली जसबाट भकुण्डोले गोल लाइन पार गरेको छ/छैन भनेर एक सेकेन्ड मै पत्ता लगाइन्छ । *'''गोल पोचर (Goal poacher)''': एक प्रकारको अग्रपंक्तिको खेलाडी वा स्ट्राइकर जसमा जस्तो अवस्थामा पनि गोल गर्ने क्षमता हुन्छ र पेनाल्टी क्षेत्रमा हुने उसको चालका कारण चिनिन्छ ।<ref>Wilson, Jonathan (4 June 2007). [https://www.theguardian.com/football/2007/jun/04/sport.comment "Croatia's big-game poacher strikes again"]. ''The Guardian''. Retrieved 20 October 2018.</ref> * '''गोल माउथ (Goalmouth)''': मैदानको त्यो भाग जुन गोलपोष्टको ठीक अगाडि हुन्छ । विपक्षीले आफ्नो गोल माउथमा बल पुर्याउनु भनेको खतराको घण्टी बज्नु हो ।<ref>[https://www.theguardian.com/football/2009/sep/16/mowbray-celtic-europa-league-officials "Tony Mowbray fears interference of Uefa's extra goalmouth officials"]. ''The Guardian''. 16 September 2009. Retrieved 20 October 2018.</ref> * '''गोल माउथ स्क्र्याम्बल (Goalmouth scramble)''': जब दुवै टोलीका खेलाडी अलि धेरै सङ्ख्यामा गोल माउथमा पुग्छन्, एकदमै छोटो अवधिमा अस्तव्यस्तपुर्ण खेल हुन्छ जहाँ आक्रमण गर्ने टोलीले गोलपोष्टतिर बल प्रहार गर्छ भने रक्षात्मक टोलीले विपक्षीका प्रहारलाई विफल पार्न खोज्छ । एकदमै छोटो अवधिमा त्यहाँ खेलको नतिजा उथलपुथल हुन सक्छ जसलाइ गोल माउथ स्क्र्याम्बल भनिन्छ ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_div_1/1566487.stm "Gillingham 1–2 Coventry"]. BBC Sport. 29 September 2001. Retrieved 20 October 2018.</ref> यसलाई स्क्रिमेज पनि भनिन्छ । ''scrimmage''<ref>Tongue, Steve (19 September 1999). [https://www.independent.co.uk/sport/football-phillips-hattrick-demolishes-derby-1120324.html "Phillips' hat-trick demolishes Derby"]. ''The Independent''. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''गोल अफ द सेन्च्युरी (Goal of the century)''': [[डिएगो म्याराडोना]]ले सन् १९८६ को फिफा विश्वकपको क्वार्टरफाइनलमा इङ्लैण्ड विरूद्ध गरेको दोस्रो गोल ।<ref name="maradona">[https://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=392/index.html "Maradona's brace buries England"]. [[FIFA]]. Retrieved 20 October 2018</ref> * '''गोल पोष्ट (Goalpost)''': मैदानको दुवै क्षेत्रमा गाडिएका ठाडा खम्बाहरू ।<ref>FIFA: Laws of the Game. p. 3.</ref> * '''गोलसाइड (Goalside)''': जब कुनै खेलाडी विपक्षी खेलाडीभन्दा गोल नजिक छ भने त्यसलाई गोलसाइड भनिन्छ । *'''गोल्डेन जेनेरेसन (Golden Generation)''': स्वर्ण पुस्ता । असमान्य प्रतिभाशाली खेलाडीहरूको पुस्ता जसबाट उच्च श्रेणीको सफलताको अपेक्षा गरिएको हुन्छ ।<ref>McNulty, Phil (23 November 2007). [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/7108049.stm "Time up for the 'golden generation'"]. BBC Sport. Retrieved 20 October 2018.</ref> त्यो पुस्ता जसले टोलीको इतिहाँसमै सबभन्दा धेरै सफलता हाँसिल गर्छ । *'''गोल्डेन गोल (Golden goal)''': खेलको विजेता निर्णय गर्ने तरिका जब कुनै दुइ टोली बिचको खेल ९० मिनेटसम्म बराबरीमा टुङ्गिएको हुन्छ । यस प्रणालीमा दुइ टोलीबिच १५/१५ मिनेटको अतिरिक्त खेल खेलाइन्छ र त्यो समयमा जसले पहिले गोल गर्छ, त्यही टिम विजेता बन्छ ।<ref>[https://www.theguardian.com/football/2003/apr/28/newsstory.sport10 "Golden goal rule downgraded to silver"]. ''The Guardian''. 28 April 2003. Retrieved 20 October 2018.</ref> * '''ग्र्यान्ड स्ल्याम (Grand Slam)''': कुनै क्लबले सम्पुर्ण आधिकारिक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताको उपाधि जितेमा त्यो उपलब्धिलाई ग्र्यान्ड स्ल्याम भनिन्छ ।<ref>Perucca, Bruno (16 January 1985) [http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,0999_01_1985_0013_0021_13830122/ Primo attacco al grande slam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627194612/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,0999_01_1985_0013_0021_13830122/ |date=2015-06-27 }} [[La Stampa]], p.20. Retrieved 20 October 2018.</ref> * '''ग्रीन कार्ड (Green card)''': इटालीको सिरि-बि (Serie B) मा रेफ्रीले त्यस्ता खेलाडीलाई अवास्तविक कार्ड प्रदान गर्छन जसको गतिविधिले सकारात्मक व्यवहार दर्शाउँछ ।<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/34162999 Green cards: Italy's Serie B to reward positive player behaviour], BBC Sport, 5 September 2015. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''ग्राउन्डहोपिङ (Groundhopping)''': फुटबल प्रसंसकको धेरै भन्दा धेरै फुटबल रङ्गशाला र मैदान भ्रमण गर्ने सौख ।<ref>[https://www.independent.co.uk/sport/fans-eye-view-no-222--groundhopping-1237748.html "FAN'S EYE VIEW: No 222 Groundhopping"]. ''The Independent''. 6 September 1997. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''[[ग्रुप अफ डेथ|ग्रुप अफ डेथ (Group of death)]]''': ठूलो प्रतियोगिताको कुनै एउटा समूह जसमा अघिल्लो चरणमा प्रवेश पाउने टोलीको कोटा भन्दा धेरै शक्तिशाली टोलीहरू पर्छन् र तिनिहरूबिचको खेल प्राय रोमान्चक हुने अपेक्षा गरिन्छ ।<ref>Staniforth, Mark (4 December 2009). [https://www.independent.co.uk/sport/football/international/brazil-lead-group-of-death-1834506.html "Brazil lead 'group of death'"]. ''The Independent''. Retrieved 20 October 2018.</ref> ==घ== * '''घोष्ट गेम (Ghost game)''': जालसाजीपूर्ण सट्टेबाजी जसको सुरूवात २०१० को सुरूवात तिर भएको हो जहाँ बुकीहरूले त्यस्तो खेलमा सट्टा लगाउँछन् जुन कहिले हुनेवाला छैन ।<ref>Kelso, Paul (19 October 2011) [https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/8835176/Fifa-haunted-by-new-gambling-phenomenon-ghost-games.html Fifa haunted by new gambling phenomenon: 'ghost games'] ''[[The Daily Telegraph]]''. Retrieved October 20, 2018</ref><ref>Forrest, Brett (15 August 2012) [http://espn.go.com/espn/print?id=7927946 All the world is staged], ''[[ESPN The Magazine]]''. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''[[घोष्ट गोल (Ghost goal)]]''': भकुण्डोले क्रसबारको उँधोपट्टीको रेखा पार गर्दा पनि नदिइएको गोल, वा भकुण्डोले उक्त रेखा पार नगरी दिइएको गोल ।<ref>Gilmour, Rod (22 September 2008). [https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/watford/3046314/Watford-v-Reading-The-own-goal-controversy-Football.html "Watford v Reading: The own goal controversy"]. ''The Daily Telegraph''. Retrieved 20 October 2018.</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1296539/FIFA-aim-prevent-Frank-Lampard-ghost-goal-repeat-adding-goalline-officials-Champions-League.html "FIFA aim to prevent Frank Lampard 'ghost goal' repeat by adding goalline officials for Champions League"]. ''Daily Mail''. 21 July 2010. Retrieved 20 October 2018.</ref> ==ङ== ==च== * '''च्यालेन्ज (Challenge)''' : ट्याकल । विपक्षीको खुट्टामा रहेको बल जित्ने तरिका । बल खोस्न खुट्टाको प्रयोग प्राय गरिन्छ । ग्राउण्डमा चिप्लिएर वा भनौँ स्लाइड ट्याकल गरेर पनि विपक्षीको खुट्टाको बललाई खोस्न सकिन्छ ।खतरनाख ट्याकलले गर्दा खेलाडीले पहेँलो वा रातो कार्ड नै पनि खान सक्छ । त्यसैले बल जित्ने काम विपक्षीलाई नछोइ गर्नुपर्छ । * '''च्यानल (Channel)''': रक्षापंक्तिमा चार जना खेलाडी हुँदा फुल ब्याक (fullback) र केन्द्रीय रक्षापंक्तिका खेलाडीको बिचमा रहेको खाली स्थान । * '''[[यूइएफए च्याम्पियन्स लिग|च्याम्पियन्स लिग (Champions League)''': बार्षिक रूपमा प्रत्येक महादेशमा फाल्टा फाल्टै हुने क्लब फुटबल प्रतियोगिता जहाँ त्यही महादेशका राष्ट्रहरूमा हुने माथिल्लो श्रेणीको घरेलु लिगका विजेता, उपविजेता आदि भिड्ने गर्छन् । यो वाक्यांशले एसिया(एएफसी), अफ्रिका (क्याफ), कन्काक्याफ वा ओसिनिया (ओएफसी) मा हुने प्रतियोगितालाई पनि जनाउँछ तर युरोप (युइएफए) को प्रतियोगितालाई नै बढी महत्त्व दिइन्छ । कन्मिबल (CONMEBOL)को च्याम्पियन्स लिगलाई कोपा लिबर्टाडोर्स (Copa Libertadores) भन्ने गरिन्छ । * '''चान्स (Chance)''': मौका । त्यस्तो अवस्था जहाँ आक्रामक खेलाडीले मौका छोपेर गोल गर्ने हिसाबले बल प्रहार गर्छ । * '''चिप (Chip)''' : गोलरक्षकलाई भेदेर गोल गर्ने हिसाबले प्रहार गरिएको अग्लो सट । ==छ== ==ज== * '''जाइन्ट-किलिङ (Giant-killing)''': अत्याधिक प्रयोगले गर्दा मौलिक प्रभाव गुमाएको शब्द अथवा थेगो जुन तल्लो डिभिजनको टोलीले माथिल्लो डिभिजनको टोलीलाई पराजित गर्दा प्रयोग गरिन्छ ।<ref>Smith, Martin (5 January 2008). [https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2288067/FA-Cup-third-round-Top-10-giant-killing-goals.html "FA Cup third-round: Top 10 giant-killing goals"]. ''The Daily Telegraph''. Retrieved 20 October 2018.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/9402205.stm "Man Utd fear Crawley giant-killing in FA Cup"]. BBC Sport. 18 February 2011. Retrieved 20 October 2018.</ref> * '''ज्यु गोल (Jew goal)''' : आक्रमणमा दुइ खेलाडी र बचाउमा एक जना गोलरक्षक मात्र भएको अवस्थामा जब एउटा खेलाडीले अर्कोलाई पास खेल्छ र ओपन गोलको अवसर सिर्जना गर्छ भने यस्तो अवस्थामा भएको गोललाई ज्यु गोल भनिन्छ । यो शब्द यहुदीहरूको आत्मसम्मानमा ठेस पुर्याउने खालको छ । * '''जोर्नीमेन (Journeyman)''' : त्यस्तो खेलाडी जसले आफ्नो खेल जीवन धेरै क्लबहरूबाट खेलेर पुरा गरेको छ । [[एक क्लब खेलाडीहरूको सुची|वान क्लब मेन]] को विपरितार्थी शब्द । * '''जम्पर्स फर गोलपोष्ट्स (Jumpers for goalposts)''' : सडक फुटबलको रूपान्तरित अनौपचारिक नाम जहाँ खेलाडीहरूले कपडा, ढुङगा, इँटा आदि राखेर गोलपोष्टको रूप दिन्छन् । यो शब्द बेलायतमा 'विगतको आनन्दकर समयको कारक तत्व'को वर्णन गर्न प्रयोग हुन्छ । ==झ== ==ञ== ==ट== * '''ट्याकल (Tackle)''': विपक्षीको खुट्टामा रहेको बल जित्ने तरिका । बल खोस्न खुट्टाको प्रयोग प्राय गरिन्छ । ग्राउण्डमा चिप्लिएर वा भनौँ स्लाइड ट्याकल गरेर पनि विपक्षीको खुट्टाको बललाई खोस्न सकिन्छ ।खतरनाख ट्याकलले गर्दा खेलाडीले पहेँलो वा रातो कार्ड नै पनि खान सक्छ । त्यसैले बल जित्ने काम विपक्षीलाई नछोइ गर्नुपर्छ । * '''टेक अ टच (Take a touch)''' : पास खेल्नु वा प्रहार गर्नुपुर्व शरिरको वैध अङ्गले भकुण्डो को चाललाइ नियन्त्रण गर्नु । ==ठ== ==ड== * '''डी (D)''' : अर्ध-वृत्तकार चाप जुन पेनाल्टी क्षेत्रको किनारामा हुन्छ । * '''डेड बल (Dead ball)''' : फ्रि-किक वा त्यस्तै अरू कुनै स्थिर अवस्थाबाट बललाई प्रहार गरी खेल पुन: सुचारू गर्नु । * '''डीप (Deep)''': मध्यपंक्ति र रक्षापंक्तिका खेलाडीको स्थान र स्थिति वर्णन गर्न प्रयोग गरिने शब्द । जब उनीहरू आफ्नो वास‌तविक स्थानभन्दा अलि पछि वा धेरै पछि सरेर खेल्दैछन् भने त्यही अवस्थितिलाई डीप भनिन्छ । * '''डिफेन्डर (Defender)''': रक्षापंक्तिका खेलाडी । फुटबलका चार प्रमुख स्थानबाट खेल्ने खेलाडी मध्ये एक । यिनिहरूलाई गोलरक्षक भन्दा ठीक अगाडि राखिएको हुन्छ । * '''डर्बी (Derby) : दुइ स्थानिय चिर प्रतिद्वन्दी बिच हुने खेल । ==ढ== ==ण== ==त== * '''तार्गेट मेन (Target man)''' : एक प्रकारको स्ट्राइकर जो अग्लो हुन्छ, जसमा हेड गरेर गोल गर्ने क्षमता हुन्छ र हावामा रहेको बललाई सजिलै नियन्त्रण गरेर आफू अनुकुल बनाउन सक्छ । ==थ== * '''थर्ड मेन रनिङ् (Third man running)''' : जब टिमले खेलमा आक्रामक शैली अपनाउँछ, पास खेल्ने र पास लिने दुइ खेलाडी सँगै अर्को तेस्रो खेलाडीले त्यो आक्रमणमा हातेमालो गर्दै पास लिने वैकल्पिक खेलाडीको रूपमा कुद्दै उनीहरू सँगसँगै अगाडि आउँछ । त्यही तेस्रो खेलाडी नै थर्ड मेन हो । ==द== ==ध== ==न== * '''नियर पोष्ट/ब्याक पोष्ट (Near post/Back post)''' : गोल पोष्ट सँग सम्बन्धित गोलरक्षकको स्थान बारे बयान गर्ने अनुमानित वा कल्पित धारणा । जब आक्रमक टोलीको खेलाडीले गोलरक्षक र गोलपोष्टको बिचबाट बल पठाएर गोल गर्छ, त्यतिबेला गोलरक्षक नियर पोष्टमा चुकेको भन्ने गरिन्छ । ==प== * '''प्यानेन्का (Panenka)''' : पेनाल्टी प्रहार गर्नुअघि खेलाडीले गोलरक्षकलाई झुक्याउन देखाउने शारीरिक चाल । ==फ== * '''फल्स नाइन (False nine)''' : अग्रपंक्तिको पनि मध्यभागबाट खेल्ने खेलाडी जो निरन्तर मध्यपंक्ति तिर गएर विपक्षीले गर्ने मार्किङ् लाई छिन्नभिन्न पार्छ । ==ब== <nowiki>*</nowiki> '''ब्याक-पास नियम (Back-pass rule)''' : खेललाई द्रुत गति दिनका लागि सन् १९९२ मा प्रारम्भ गरिएको नियम जसअनुसार आफ्नै टोलीका खेलाडीले जानीजानी गोलरक्षकलाई पास खेलेमा गोलरक्षकले हातले भकुण्डो समाउन पाउँदैनन् । * '''ब्याक हिल (Backheel)''': एउटै टिमका खेलाडीले पास खेल्दा यदि कुनै एउटा खेलाडीले बुटको पछाडीको भागले अर्को खेलाडीतिर बल ठेल्यो भने त्यसैलाई ब्याक हिल भनिन्छ । * '''बल (Ball)''': भकुण्डो । गोलाकार वस्तु जसलाई फुटबलरले खुट्टाले प्रहार गरेर खेल्ने गर्छन् । आधिकारिक फुटबल प्रतियोगितातिर खेलिने बलहरूको आकार, वजन, त्यसमा प्रयोग हुने [[काँचो पदार्थ|कच्चा पदार्थ]] वा सामाग्री स्तरिय हुन्छ । <nowiki>*</nowiki> '''बल ब्वाइ (Ball boy)''': केटा अथवा केटी/बालबालिका जसको काम खेलका दौरान बाहिर गएको बललाई राख्नु र आवश्यक परेको बेला ग्राउन्ड तिर पठाउनु हो । * '''बलोन डी'ओर (Ballon d'Or) : * "'बरास ब्रेभस (Barras bravas)"' : युरोपियन फुटबलमा अल्ट्राज जस्तै लेटिन अमेरिकामा बरास ब्रेभस शब्द संगठानिक प्रशंसक/हुलिगेन समूह लाई बखान्न प्रयोग हुन्छ । * '''बिच फुटबल (Beach football)''' : समुद्री तट वा बालुवामा खेलिने फुटबल । यसलाई बिच सकर अथवा बिसल (beasal) पनि भन्ने गरिन्छ । * '''बिहाइन्ड क्लोज्ड डुअर्स (Behind closed doors)''' : त्यस्तो खेल जहाँ दर्शकहरू अनुपस्थित हुन्छन् । खेलाडीहरूको कमजोर प्रदर्शनका कारण क्लबका समर्थकहरूले उनीहरूमाथी अनुपयुक्त व्यवहार देखाएकाले उनीहरूलाई दण्डस्वरूप खेल हेर्ने अनुमति नदिएको कारणले पनि यस्तो हुन सक्छ । यस्ता खेलहरू कहिलेकाहीँ खेलाडीहरूको मनोबल चाँडो बढाउन पनि खेलाइन्छ । * '''बेन्च (Bench)''': ग्राउण्डको किनारा नजिकैको क्षेत्र जहाँ स्थानापन्न खेलाडी र प्रशिक्षकहरू बस्ने गर्छन् । उक्त क्षेत्रमा पङ्क्ति र लहर मिलाएर सिटहरू राखिएका हुन्छन् । यो क्षेत्रलाई डगआउट (dugout) पनि भन्ने गरिन्छ । * '''बेन्ड (Bend)''' : एक किसिमको कौशल जहाँ खेलाडीले भकुण्डो प्रहार गरेपछी हावामा अलिकति वा पुरै बलको दिशा परिवर्तन हुन्छ । यस्तो प्रहारलाई बनाना किक (Banana kick) पनि भन्ने गरिन्छ ।यसरी बलको दिशा परिवर्तन गर्न सक्ने खेलाडीहरू प्राय फ्रि-किक र कर्नर किक हान्ने गर्छन् । * '''बाइसाइकल किक (Bicycle kick)''': कुनै दिशाबाट आफूतिर आएको बललाई भुइँमा झर्न नदिइ खेलाडीले शरीरलाई हावातिर हुत्याउँछ र एक खुट्टाले टाउको माथीबाट जाने गरी बल प्रहार गर्छ भने त्यो प्रहारलाई बाइसाइकल किक भनिन्छ । यसलाई ओभरहेड किक पनि भन्ने गरिन्छ । * '''बट्लर (Bottler)''': सिजनको सुरूवातमा राम्रो प्रदर्शन गर्ने तर आफ्नै गल्तीका कारण सिजनको अन्त्यतिर आइपुग्दा खेलमा खासै प्रभाव जमाउन नसक्ने खेलाडी । * '''बुकिङ (Booking)''' : खेलको भावना विरूद्ध जाने खेलाडीलाई पहेँलो कार्ड देखाएर चेतावनी दिनु । * '''बुट ब्वाइ (Boot boy)''': युवा खेलाडी । फुटबल ट्रेनिङ्का अलावा बुट ब्वाइले सिनियर खेलाडीको जुत्ता सफा गर्ने अपेक्षा गरिन्छ । * '''बोस्मेन रूलिङ् (Bosman ruling)''' : युरोपियन कोर्ट अफ जस्टिस (युरोपियन न्यायपालिका) ले अघि सारेको नियम जसअनुसार युरोपियन युनियनका सदस्य राष्ट्रबाट पेशेवर फुटबल खेल्ने खेलाडीहरूले तत्कालिन क्लबसँगको आफ्नो करार अवधि सकिएपछी स्वतन्त्र रूपमा अर्को क्लबमा जान पाउँछन् । सन् १९९५ मा यसले युरोपियन युनियनका खेलाडीले त्यहाँभन्दा बाहिरका लिगमा स्थानान्तरण भएर खेल्न नपाउने नियम खारेज गर्यो । * '''बक्स (Box)''': पेनाल्टी क्षेत्र * '''बक्स-टु-बक्स (Box-to-box)''' : त्यस्ता खेलाडीका लागि प्रयोग हुने शब्द जो खेलमा आक्रमक भुमिका र रक्षात्मक भूमिका दुवैमा आफ्नो सत-प्रतिशत दिन्छन् । * ''''ब्रेस (Brace)'''': कुनै खेलाडीले एउटै खेलमा दुइ गोल गरेमा * '''ब्रेक (Break)''': आक्रामक व्युहरचना जहाँ डिफेन्डिङ् टोलीका अधिकांश खेलाडीले बल हात पार्नेबित्तिकै हतार हतार अर्को गोलपोष्टतिर लगेर आक्रमण गर्छन् । * '''बङ्ग (Bung)''' : गोप्य र अनाधिकृत भुक्तानी, जसलाई वित्तिय पारितोषिकको रूपमा खेलाडी ट्रान्सफर गर्न प्रयोग गरिन्छ । * '''बाइलाइन (Byline)''' : गोलपोष्टदेखि कर्नर सम्मको चौडा क्षेत्रको रेखा । यसलाई इन्ड लाइन पनि भनिन्छ । ==भ== * '''भ्यानिसिङ् स्प्रे (Vanishing spray) :''' क्यान भाँडोमा भरेर राखिएको क्षणभरमा विलय हुने स्प्रे । क्यानभित्र ८०% पानी, १७% ब्युटेन ग्यास, वनस्पति तेल सहित २% अन्य पदार्थ र १% त्यस्तो पदार्थ हुन्छ जसले तरलको पृष्ठ तनाव घटाउँछ । अधिक दबाबका कारण तरल बनेको ब्युटेनको मिश्रण क्यानबाट निस्कनेबित्तिकै फैलन्छ र वास्पिकरण हुन्छ अनि फिँजको रूप लिन्छ । तरलको पृष्ठ तनाव घटाउने पदार्थ (surfactant) ले फिँजलाई सन्तुलित पार्छ जसका कारण कोल्लोइड [[:en:Colloids|(Colloid)]] बन्छ । अन्तत : फिँज ध्वस्त हुन्छ र बिलाउँछ भने पानी मैदानमै रहन्छ । भ्यानिसिङ् स्प्रे छर्किएको छोटो समयमा नै विलय हुने एरोसल पेन्ट(aerosol paint) हो जसलाई रेफ्रीले फ्रि-किक हान्ने ठाउँबाट १० गज टाढा छर्किएर एउटा रेखा कोरिदिन्छन् । विपक्षी खेलाडीले फ्रिकिक प्रहार गर्नुअघि त्यो रेखा कट्नुहुन्न । ==म== * '''म्याजिक स्पोन्ज (Magic sponge)''': कपास जस्तो नरम वस्तु जसमा पानी भरिएको हुन्छ जुन घाइते भएका खेलाडीहरूको शरीरमा प्रयोग गरिन्छ जसले खेलाडी बौरिन्छ । ==य== * '''यल्लो कार्ड (Yellow card)''': कुनै पनि खेलाडीले खेलको भावना विपरित व्यवहार देखाएमा (फाउल खेलेमा, गालीगलौज गरेमा, रेफ्री वा अरू कसैलाइ अपशब्द प्रयोग गरेमा, खेल चलिरहेको बेला जानीजानी हातले बल छोएमा आदि) चेतावनी स्वरूप देखाइने पहेँलो रङ्को बाक्लो कागजको आयताकार टुक्रा । कुनै खेलाडीले एकै खेलमा दुइवटा पहेँलो कार्ड पाए उसले मैदान छोडेर बाहिर जानुपर्छ । लगातार दुइ खेलमा एक/एक वटा पहेँलो कार्ड पाए ऊ तेस्रो खेल खेल्न प्रतिबन्धित हुन्छ । रेफ्रीले पहेँलो कार्ड देखाएमा त्यसलाई बुकिङ् पनि भन्ने गरिन्छ । ==र== * '''रबोना (Rabona)''': भकुण्डो प्रहार गर्ने तरिका जहाँ भकुण्डो प्रहार गर्ने खुट्टालाई उभिन मद्दत गर्ने खुट्टामा लपेटिन्छ र भकुण्डो प्रहार गरिन्छ । * '''रोय अफ द रोभर्स स्टफ (Roy of the Rovers stuff) : खेलका दौरान घट्ने घटना, जहाँ कुनै एउटा बलियो टोली विरूद्धको खेल जित्न अर्को टोलीलाई अत्याधिक सङ्घर्ष गर्नुपर्छ । ==ल== [[File:Clemens Schüttengruber, Fußballschiedsrichter (03).jpg|right|thumb|upright|alt=कालो पोशाकमा रहेका व्यक्ति; लाइन्स म्यान, जसले हातमा एउटा झण्डा बोकेका छन् ।]] * '''लस्ट द ड्रेसिङ् रूम (Lost the dressing room)]]''': टोलीका प्रशिक्षकले सोच्नु कि टोलीले आफ्नो नियन्त्रण गुमायो । त्यो अवस्थामा खेलाडीहरू बिच तालमेल मिलिरहेको हुँदैन ।<ref name="dressingroom">[http://www.metro.co.uk/sport/football/818047-top-five-managers-sacked-after-losing-dressing-room "Will Albert Riera cost Benitez his job? Top five managers sacked after losing the dressing room"]. ''Metro''. 18 March 2010. Retrieved 21 October 2018.</ref> ==व== ==श== ==ष== ==स== ==ह== ==क्ष== ==त्र== ==ज्ञ== ==सन्दर्भ सामाग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:फुटबल]] qm96k7n8ifv476fmp122oukwh35xele 1364728 1364727 2026-07-04T17:12:14Z Bishaldev100 28807 /* च */ 1364728 wikitext text/x-wiki [[File:Martijn Bosman.jpg|right|200px|thumb|alt= एउटा खुट्टाले उभिएका एक व्यक्तिको अर्को खुट्टाको घुँडा कम्मरको उचाइसम्म पुगेको छ । फुटबल लगभग उनको घुँडाभन्दा ५० से.मि. जति माथी छ ।]] [[एसोसिएसन फुटबल]] (जसलाइ फुटबल वा सकर मात्र पनि भन्ने गरिन्छ) को लागि सन् १८६३ मा बेलायतमा पहिलो पटक कानुन सङ्ग्रह (Codify) गरिएको थियो । यद्दपी फुटबललाई लात्ती हानेर खेल्न थालिएको धेरै अघिदेखि हो ।<ref name="FAhistory">{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819122546/http://www.thefa.com/TheFA/TheOrganisation/Postings/2004/03/HISTORY_OF_THE_FA.htm |date=2019-08-19 }}. [[The Football Association]]. Archived from [http://www.thefa.com/TheFA/TheOrganisation/Postings/2004/03/HISTORY_OF_THE_FA.htm the original] on 7 April 2005. Retrieved 16 October 2018.</ref> आजसम्म फुटबल सँग सम्बन्धित शब्दावलीको सङ्ख्या हजारौँको तादातमा पुगेका छन् । यस खेलको क्रमविकासलाई समयसँगै टर्मिनोलोजी ( कुनै विषयमा प्रयुक्त शब्दावलीसँग सम्बन्धित)मा आएको परिवर्तनले प्रतिविम्वित गर्छ । जस्तै ; २-३-५ फर्मेसनमा इनसाइड फरवार्डको भुमिका र आक्रामक मिडफिल्डरको भुमिकामा केहि भिन्नता छैन ।<ref>Ponting, Ivan (11 February 2009). [https://www.independent.co.uk/news/obituaries/reg-davies-footballer-who-renounced-singing-for-sport-1606279.html "Reg Davies: Footballer who renounced singing for sport"]. ''The Independent''. Retrieved 16 October 2018.</ref> त्यस्तै , २-३-५ फर्मेसनको सेन्टर हाल्फ लाई ४-१-३-२ को होल्डिङ् मिडफिल्डरसँग तुलना गर्न सकिन्छ ।<ref name="ww">[https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/oct/26/the-question-barcelona-reinventing-w-w "The Question: Are Barcelona reinventing the W-W formation?"]. ''The Guardian''. 26 October 2010. Retrieved 16 October 2018.</ref> कुनै एउटै धारणा (Concept)को लागि दुइभन्दा बढी शब्दहरूको न्वारन भएको छ । यसको एउटा कारण भाषाको उन्नति पनि हो भन्दा अत्युक्ति नहोला । पहिले एसोसिएसन फुटबल भन्ने गरिएता पनि आजकल यसलाई छोट्याएर फुटबल अथवा सकर मात्र भन्ने गरिन्छ ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/02/99/e-cyclopedia/2050053.stm "Soccer: A different ball game"]. [[BBC]]. 18 June 2002. Retrieved 20 May 2011.</ref> अङ्ग्रेजी भाषाका प्रकार अलग भएकाले केही शब्दहरूको उत्पत्तिको श्रेय यिनै भाषालाइ दिन सकिन्छ । यूरोप महाद्विप, जहाँ ब्रिटिस अङ्ग्रेजी भाषाको बोलबाला छ, त्यहाँ कुनै एउटा टिमले खेल अवधिभर एक गोल पनि नखाएमा यो उपलब्धिलाई क्लिन सिट भन्ने गरिन्छ ।<ref name="cleansheet">Smith, Frank (29 November 2010). [http://www.watfordobserver.co.uk/sport/8709121.Clean_sheet_feels_like_a_hat_trick_for_Loach/ "England goalkeeper Scott Loach says Watford's clean sheet at Barnsley feels like a hat-trick"]. ''[[Watford Observer]]''. Retrieved 16 October 2018.</ref> उत्तर अमेरिका र क्यानडा, जहाँ अमेरिकन र क्यानेडियन अङ्ग्रेजीको वर्चश्व छ, त्यहाँ त्यही उपलब्धिलाई सटआउट भन्ने गरिन्छ ।<ref name="shutout">[https://www.usatoday.com/sports/soccer/mls/2009-04-04-sounders-fc-toronto_N.htm MLS' "Sounders stay unbeaten with 2–0 win over Toronto"]. ''[[USA Today]]''. [[Associated Press]]. 4 April 2009. Retrieved 16 October 2018.</ref> कहिलेकाहीँ एउटा व्यक्तिको खेल वा व्यवहारका कारण पनि फुटबलमा शब्दको न्वारन भएको छ । जस्तै सन् १९८६ को विश्वकप क्वार्टरफाइनलमा म्याराडोनाले हातले गरेको गोललाई हेन्ड अफ गड भन्ने गरिन्छ ।<ref>Cassidy, Sarah (23 September 2004). [https://www.independent.co.uk/news/education/education-news/sports-stars-undermine-the-teaching-of-fair-play-547329.html "Sports stars 'undermine the teaching of fair play'"]. ''The Independent''. Retrieved 16 October 2018.</ref> ==शब्द समावेश हुन पुग्नुपर्ने कुरा (Inclusion Criteria)== यो शब्दभण्डार/शब्दसञ्चय/शब्दावली ले फुटबलसँग सम्बन्धित शब्दहरूको सन्दर्भ सामाग्रीको काम गर्छ । यहाँ केही त्यस्ता शब्दहरू र वाक्यांश अपवादको रूपमा रहेका छन् जसले खेलसँग खासै चासो नराख्ने व्यक्तिहरूलाई दोधारमा पार्न सक्छ (जस्तै क्लिन सिट) । साथै एकदमै सरल शब्दहरू (जस्तै : गोल) पनि समावेश गरिएको छ । कुनै पनि खेलाडीको वा टोलीको उपनामसँग सम्बन्ध राख्ने शब्दहरू यहाँ राख्न परहेज गरिएको छ । समावेश नगरिएका अन्य वाक्याशंमा फुटबल टिम, क्लब, क्लबहरूको प्रतिद्वन्द्वी (rivalry) आदि छन् तर एल-क्लासिको र रोय अफ द रोभर्स स्टफ को फुटबलमा आफ्नै अर्थ भएकाले यिनिहरूलाइ समावेश गरिएको छ । ==०–९== [[File:4-3-2-1.png|thumb|200px|alt= ११ खेलाडी देखाइएको एक तस्विर । गोलरक्षक पुछारमा छन् भने अन्य दश खेलाडी त्रिभुजको स्वरूपमा देखिन्छन् : ४ जना रक्षापंक्तिका खेलाडी गोलरक्षकको अगाडि छन् । केन्द्रिय मध्यपंक्तिका ३ खेलाडी रक्षापंक्तिका खेलाडीको पङ्क्ति अगाडि छन् जसलाई अगाडि दुइ आक्रामक मिडफिल्डरले कभर गरेका छन् । अगाडि एक जना स्ट्राइकरले ठाउँ ओगट्दा ४-३-२-१ संरचना बन्न जान्छ जसलाइ क्रिसमस ट्रि फर्मेसन भनिन्छ ।]] *'''[[:en:12th man (football)|१२औँ खेलाडी]]''': यस शब्दका तिन फरक परिभाषा छन् । प्राय: यो शब्द खेलका दौरान टिमको समर्थनमा ठूलो आवाज निकाल्ने फुटबल प्रशंसक(फ्यान) का लागि प्रयोग गरिन्छ ।यसरी कराउँदा वा चिच्याउँदा खेलाडीहरूको मनोबल बढ्ने विश्वास राखिन्छ ।<ref>Barkham, Patrick (2 March 2005). [https://www.theguardian.com/uk/2005/mar/02/football.patrickbarkham "Delia overeggs the half-time crowd, but the Canaries fail to sing"]. ''The Guardian''. Retrieved 17 October 2018.</ref> यदि रेफ्री कुनै टिमलाई जिताउन उक्त टिमकै पक्षका नतिजा दिन्छ भने यहाँ १२औँ खेलाडी भन्दै रेफ्रीलाई अङ्कित गर्ने गरिन्छ । " उनीहरूको टिममा १२ जना खेलाडी थिए" , यस वाक्यमा १२ औँ खेलाडी रेफ्री हो जसले अर्को टिमसँग मिलेमतो गरेको छ । १२ औँ खेलाडी भन्नाले सुरूवाती एघारमा नपरेको तर खेलको अन्तिम केही समय ग्राउण्डमा स्थानापन्न खेलाडीको रूपमा खेल्ने व्यक्ति पनि हो । *'''[[:en:2–3–5|२-३-५]]''': १९ औँ र २०औँ सताब्दीको सुरूवातको सामान्य संरचना (formation) जहाँ दुइ रक्षापंक्ति, तिन मध्यपंक्ति र पाँच अग्रपंक्तिका खेलाडीहरू हुन्छन् । यसलाई ''पिरामिड संरचना" पनि भन्ने गरिन्छ । यही संरचनालाई बदलेर २-३-२-३ संरचना पनि बनाइन्छ जसलाई "द मिटुडु" वा "WW संरचना" भन्ने गरिन्छ जहाँ इनसाइड फरवार्डले डिप पोजिसन लिन्छन् ।<ref name=ww/> * '''[[:en:Three points for a win|३ अङ्क जितको लागि]]''': थ्री पोइन्ट्स फर अ विन अर्थात लिग खेलमा कुनै टिमले खेल जितेमा ३ अङ्क हाँसिल गर्छ । * '''[[:en:Game 39|३९ औँ गेम]]''': "गेम ३९" इङ्लिस प्रिमियर लिगकै खेल हो जुन बेलायत बाहिर एक तटस्थ स्थानमा खेलिने फुटबल खेलको एउटा अतिरिक्त चरण हो । प्रिमियर लिग दोहोरो राउण्ड-रोबिन लिग हो जहाँ प्रत्येक टोलीले १९ वटा घरेलु र १९ अवे (विपक्षीको घरेलु मैदान) गर्दै कुल ३८ खेल खेल्छन् । यसपछी खेलिने चरण नै अन्तर्राष्ट्रिय चरण हो र यो योजना सन् २००८ फेब्रुएरी ७ मा प्रिमियर लिगका २० क्लबहरूसँग बैठक गरी सन् २०१०-११ को सिजनदेखि सुरू गर्ने भनियो तर दुर्भाग्यवस् यो चरण अहिलेसम्मका कुनै लिगमा भएको छैन । *'''[[:en:4–4–2|४-४-२]]''': सामान्य आधुनिक संरचना जहाँ रक्षापंक्ति र मध्यपंक्तिमा ४/४ जना खेलाडी हुन्छन् भने अग्रपंक्तिमा २ खेलाडी हुन्छन् । यही संरचनाका धेरै प्रकार छन् जसमा ४-४-२ डायमण्ड र ४-१-३-२ फर्मेसन पनि पर्दछन् । ४-४-२ संरचनामा चार जना मध्यपंक्तिका खेलाडीलाई हिराको आकारमा मिलाइएको हुन्छ र वाइड मिलफिल्डर हटाइएको हुन्छ । त्यस्तै ४-१-३-२ संरचना (फर्मेसन)मा एक जना मध्यपंक्तिका खेलाडीले रक्षात्मक क्षेत्रमा गएर रक्षापंक्तिको भूमिका पनि निर्वाह गर्ने र अगाडिका तिन मध्यपंक्तिका खेलाडीलाई विपक्षीको गोलपोष्टमा आक्रमण गर्न बल वितरण गर्ने काम गर्छन् ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197518.stm "Formations guide"]. [[BBC Sport]]. Retrieved 17 October 2018.</ref> *'''[[:en:4–5–1|४-५-१]]''': सामान्य आधुनिक संरचना जहाँ चार खेलाडीले रक्षापंक्ति, पाँच खेलाडीले मध्यपंक्ति र एक जनाले अग्रपंक्तिको बागडौर सम्हाल्ने गर्छन् । पार्श्वखेलाडी (विङ्गर) अग्रपंक्तिमा ठेलेर यो संरचनालाई ४-३-३ को स्वरूपमा ढाल्न सकिन्छ । अधिकांश अवस्थामा बल पोजेसन धेरै हुँदा टोलीले ४-३-३ संरचना अवलम्बन गरेको हुन्छ भने बल होल्ड गर्न गाह्रो परेको बेला ४-५-१ संरचना बनाएर खेल्ने गरेको पाइन्छ ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4197702.stm "Formations guide: 4-5-1"]. BBC Sport. Retrieved 17 October 2018.</ref> *'''[[चौथो स्थानको ट्रफि|४ औँ स्थानको ट्रफि]]''': इङ्लिस प्रिमियर लिगको एउटा सिजनमा कम्तिमा चौथो भएर यूइएफए च्याम्पियन्स लिगका लागि छनौट हुने उपलब्धिलाई नै चौथो स्थानको ट्रफि (फोर्थ प्लेस ट्रफि) भनिन्छ । यस शब्दका पिता आर्सनल फुटबल क्लबका प्रशिक्षक आर्सेन वेङ्गर हुन्, जसले भनेका थिए "मेरा लागि, पाँच उपाधि (ट्रफि) हरू छन्, पहिलो प्रिमियर लिग जित्नु... तेस्रो च्याम्पियन्स लिगका लागि छनौट हुनु," *'''५०-५०''': एउटा चुनौती जहाँ दुवै खेलाडीले बललाई आफ्नो नियन्त्रणमा पार्ने सम्भाव्यता बराबर हुन्छ । *'''६+५ नियम''': सिक्स प्लस फाइभ रूल फिफाले सन् २००८ मा अनुमोदन गरेको प्रस्ताव हो जसलाई "बोस्मेन रूलिङ" को प्रभावलाई निस्तेज पार्न डिजाइन गरिएको हो । बोस्मेन रूलिङ्ले युरोपियन क्लबमा विदेशी खेलाडीको संख्या जति पुर्याउन पनि पाइने बनाएको थियो तर सिक्स प्लस फाइभ रूलले गर्दा एउटा क्लबमा कम्तिमा ६ जना खेलाडी जुन देशको क्लब हो त्यही देशको राष्ट्रिय टोलीका खेलाडी हुनु पर्ने नियम बनायो ।<ref name="6plus5fifa">[https://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/bodies/congress/news/newsid=783657/index.html "FIFA Congress supports objectives of 6+5"]. FIFA. 30 May 2008. Retrieved 17 October 2018.</ref> युरोपियन पार्लियामेन्टले यो नियमलाइ युरोपियन युनियन भित्र कार्यान्वयन हुन दिएन ।<ref>Ennis, Darren (8 May 2008) [https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/blow-for-blatter-as-eu-rejects-65-plan-to-limit-foreign-players-824091.html "Blow for Blatter as EU rejects '6+5' plan to limit foreign players"] London: ''The Independent''. Retrieved 17 October 2018.</ref> ==अ== * '''एकेडेमी (Academy)''': केही व्यवसायिक फुटबल क्लबहरूले युवाहरूको फुटबल खेल शैली विकास गर्न प्रयोग गर्ने नमुना स्कुल । यहाँ युवा खेलाडीहरूसँग करार गरेर उच्च स्तरिय फुटबल खेल खेल्न तालिम दिइन्छ ताकी केही व्यवसायिक फुटबलरका रूपमा स्थापित हुन सकुन् ।<ref>Fletcher, Paul (9 December 2010). [http://www.bbc.co.uk/blogs/paulfletcher/2010/12/watford_offer_a_glimpse_of_the.html "Watford break the mould in youth development"]. BBC Sport. Retrieved 18 October 2018.</ref> *अवे (Away): विपक्षीको घरेलु मैदान *अवे गोल नियम (Away goals rule): कुनै दुइ टिमको घरेलु र बाह्य खेलको कुल गोल बराबर भए कुन टोलीले जित्यो भनेर निर्क्यौल गर्न बनाइएको नियम । उदाहरणका लागि टिम-क र टिम-ख दुवैको ३/३ गोल भयो । पहिलो खेल टिम-क को मैदानमा हुँदा टिम-क ले २-२ को बराबरी खेल्यो अनि दोस्रो खेल टिम-ख को मैदानमा हुँदा दुवैले १-१ को बराबरी खेले भने टिम-ख ले जितेको मानिन्छ किनकी उसले टिम-क को मैदानमा २ गोल हाल्न सफल भयो । तर टिम-क ले टिम-ख को मैदानमा गएर १ गोल मात्र हाल्न सक्यो । *[[अन्डरडग]] (Underdog) : त्यो टिम जसले खास खेल वा प्रतियोगिता जित्छ भनेर आशा गरिँदैन । *अन्डर द कस (Under the cosh) : *अल्ट्राज (Ultras): युरोपमन पाइने बहुसंख्यक फुटबल प्रशंसक जो आफ्नो टोलीको अन्धभक्त अथवा कट्टर समर्थक हुन्छन् । *अपसेट (Upset) : अन्डरडगले ठूलो टोलीलाई पराजित गरेको खेल *'''अरिना फुटबल (Arena football)''': * '''अगेन्स्ट द रन अफ प्ले (Against the run of play)''': यो एउटा वाक्यांश हो जसले गरिएको गोल, टिमको जित अथवा बराबरीको बारेमा वर्णन गर्छ, हारको बारेमा गर्दैन ।<ref>Mather, Victor (14 October 2011). [http://goal.blogs.nytimes.com/tag/england/ "ENGLAND - Goal Blog"]. ''The New York Times Soccer Blog''. ''The New York Times''. Retrieved 18 October 2018.</ref> ==आ== [[File:Liverpool footballer Steven Gerrard.jpg|thumb|right|180px|alt=स्टेभेन जेरार्ड फुटबल प्रहार गर्न लागेको अवस्थामा । उनले लिभरपुलको जर्सी लगाएका छन् भने पाखुरामा आर्मब्यान्ड पनि छ जहाँ 'C' अक्षर प्रष्ट देखिन्छ जसको अर्थ कप्तान हो ।]] *आर्मब्यान्ड (Armband) : टोलीको कप्तानले पाखुरामा लगाउने गर्छन । कालो आर्मब्यान्ड भने कहिलेकाहीँ सम्पुर्ण खेलाडीले कसैको मृत्यु वा त्यस्तै दुखपुर्ण घटनाको सम्झनार्थ लगाउने गर्छन् ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7999279.stm "Fans remember Hillsborough dead"]. BBC Sport. 15 April 2009. Retrieved 17 October 2018.</ref> * '''आइफ्याब (IFAB)''': अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल सङ्घ समिति हो जसले फुटबलका नियमहरू बनाउँछ ।<ref name=goalline>[http://news.bbc.co.uk/sport1/mobile/football/8553463.stm "Football's lawmakers reject goal-line technology"]. BBC Sport. 6 March 2010. Retrieved 17 October 2018.</ref> ==इ/ई== [[File:ComplexeSoccerHoncoLévis.JPG|right|thumb|alt=|इन डुअर (indoor) फुटबल सुविधा]] * इक्वालाइजर (Equaliser): गोल जसले दुवै टिमलाई बराबरीको स्थितिमा ल्याउँछ । अथवा त्यो गोल जसले गर्दा खेलमा भएको जम्मा गोल संख्या जोर अङ्क (even number) हुन्छ । *'''इनडाइरेक्ट फ्रि-किक''': एक प्रकारको फ्रि-किक जुन अदण्डनिय फाउलको कारणले अथवा प्राविधिक कारणले खेल रोकिँएको परिणामस्वरूप विपक्षी टोलीलाइ दिइन्छ । डाइरेक्ट फ्रि-किक जस्तो यसमा गोललाई सिधै गोलपोष्टमा ताकेर हान्न पाइँदैन । पोष्टमा प्रहार गर्न कम्तिमा एक पटक पास खेल्नुपर्छ ।<ref name=FIFA33>FIFA: Laws of the Game. p.33.</ref> *'''इन डुअर फुटबल (Indoor football)''': *'''[[:en:Indoor soccer|इन डुअर सकर]]''': * '''इन्ज्युरी टाइम (Injury time)''': * '''इनसाइड फरवार्ड (Inside forward)''': २-३-५ संरचनाको फुटबलमा अग्रपंक्तिको खेलाडी । आधुनिक आक्रामक मध्यपंक्तिका खेलाडीले जस्तै इनसाइड फरवार्डले सेन्टर फरवार्डको ठीक पछाडीबाट खेल्छन् ।<ref>Wilson, Jonathan (18 August 2010). [https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/aug/18/what-is-a-playmakers-role-in-modern-game "The Question: What is a playmaker's role in the modern game"]. ''The Guardian''. Retrieved 18 October 2018.</ref> * '''इन्टरसेप्ट (Intercept)''': विपक्षीको खुट्टामा रहेको बललाई खोसेर आफ्नो समकक्षीको खुट्टामा पुर्याउनु<ref>{{cite web|first=Woodfield|last=Jack|url=http://www.skysports.com/football/match_commentary/0,19764,11065_3389960,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110906033952/http://www.skysports.com/football/match_commentary/0,19764,11065_3389960,00.html|archivedate=2011-09-06|title="FT: Man Utd 4 Schalke 1 (Agg: 6-1)"|work=SkySports.com|date=5 May 2011|accessdate=2018-10-18}}</ref> * '''इन्टरनेशनल ब्रेक (International break)''': फिफाले तोकेको समयावधि जतिबेला क्लब स्तरका खेल ठप्प हुन्छन् र खेलाडी हरू अन्तर्राष्ट्रिय खेलका (राष्ट्रका लागि) लागि केन्द्रित हुन्छन् ।<ref>[https://www.fifa.com/mm/document/worldfootball/calendarlive/intl_mc_2008_2014_en_34822.pdf "International match calendar"]. FIFA. 21 January 2008. Retrieved 18 October 2018.</ref> * '''इन्टरनेशनल क्लियरेन्स (International clearance)''': ==उ/ऊ== ==ए== * '''एडेड टाइम (Added time)''': थप गरिएको समय *'''एड्मिनिस्ट्रेसन (Administration)''': वैध प्रक्रिया जहाँ व्यवसायीले ऋणदातालाई ऋण तिर्न नसकेमा अल्पकालिन वैध सुरक्षाको माग गर्छ जुन समयमा उसले कर्जा फिर्ता गर्ने प्रयास गर्छ । एड्मिनिस्ट्रेसनमा जाने क्लबहरूको प्राय अङ्क घट्छ ।<ref>Farquhar, Gordon (20 March 2008). [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/7305998.stm "Football administration"]. BBC Sport. Retrieved 4 October 2011.</ref> * '''एड्भान्टेज (Advantage)''': यो खेलका दौरान रेफ्रीले गर्ने निर्णय हो । यस्तो अवस्थामा कुनै एउटा खेलाडी माथी फाउल भए खेल नरोकि फाउलका कारण फ्रि-किक पाएको पक्षले बललाई अघि बढाउँछ किनकी खेल रोकेर फ्रि-किक हान्दा भन्दा खेल नरोकी बल चलाउँदा टोलीलाई फाइदाजनक हुने देखिन्छ । यसलाई नै रेफ्रीले प्रदान गरेको एड्भान्टेज भनिन्छ ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4188646.stm "Referee's signals: advantage"]. BBC Sport. Retrieved 18 October 2018.</ref> * '''एएफसी (AFC)''': एसियाली फुटबल सङ्घ । यो एसियामा भएका फुटबल संघहरूको काम र गतिविधी नियन्त्रण गर्ने संस्था हो । एएफसीको अर्थ ''एसोसिएसन फुटबल क्लब" पनि हुन्छ । जस्तै : [[Sunderland A.F.C.|सन्डरल्यान्ड एएफसी]].<ref>[http://www.safc.com/the-club/about-us/faqs "SAFC FAQs"]. Sunderland AFC. Retrieved 18 October 2018.</ref> * '''[[एग्रिगेट (Aggregate)]]''' : दुइ टिमबिच भएको दुइ लेग खेलको कुल गोल संख्या । जस्तै : [[झापा-११]] ले डोमलाल रङ्गशालामा [[मनाङ् मर्स्याङ्दी क्लब]]लाई ४-१ ले पराजित गर्यो र मनाङ् मर्स्याङ्दी क्लबले [[दशरथ रङ्गशालामा]] झापा-११ सँग २-२ को बराबरी खेल्यो भने झापा-११ ले गरेको कुल गोल ४+२=६ र मनाङ्ले गरेको कुल गोल १+२=३ हुन्छ । यही ६-३ को स्कोरलाई नै एग्रिगेट भन्ने गरिन्छ ।<ref name=p5051/> *'''एन्टी-फुटबल (Anti-football)''': आफ्नो रक्षापंक्तिमा विश्वास राख्ने र हर समय रक्षात्मक खेल मात्र खेल्ने खेलाडी र टिमलाई लक्षित गरेर भनिने निन्दनिय/अपमानजनक/अवमुल्यन गर्ने शब्द ।<ref>Aitken, Kevin (12 July 2010). [http://www.metro.co.uk/sport/834914-johan-cruyff-saddened-by-hollands-anti-football "Johan Cruyff saddened by Holland's 'anti-football"]. ''[[Metro (British newspaper)|Metro]]''. Retrieved 18 October 2018.</ref> *'''एपर्च्युरा एन्ड क्ल्उसुरा (Apertura and Clausura)''': लेटिन अमेरिकामा खेलिने लिग फुटबल फरम्याट (शैली) जहाँ अगष्ट देखि मे महिनासम्म खेलिने लिग लाइ दुइ भागमा बाँडिन्छ र दुवैको अलग अलग विजेता हुन्छन् । ''एपर्च्युरा (Apertura)'' र ''क्ल्उसुरा (Clausura)'' स्पेनिस शब्द हुन् जसको अर्थ क्रमश: प्रारम्भ र अन्त्य हुन्छ ।<ref>[[Tim Vickery|Vickery, Tim]] (18 May 2009). [https://www.bbc.co.uk/blogs/timvickery/2009/05/how_football_conquered_brazil.html?page=15 "How football conquered Brazil"]. BBC Sport. Retrieved 18 October 2018.</ref> * '''[[एल क्लासिको]]''': दुई चिर प्रतिद्वन्दी स्पेनीस फुटबल क्लब रियल म्याड्रिड र बार्सिलोना बिच हुने जुनसुकै खेललाई पनि एल क्लासिको भनिन्छ । *'''[[एसिस्ट (फुटबल)|एसिस्ट (Assist)]]''': गोल लाग्नु भन्दा अगाडि दिइएको पास<ref>''Chambers sports factfinder.'' Edinburgh: Chambers Harrap Publishers Ltd. 2008. p. 247. {{ISBN|978-0-550-10342-0}}.</ref> *'''एसिस्टेन्ट रेफ्री (Assistant referee)''': रेफ्रीलाई खेल अगाडि बढाउन सहयोगी भूमिका खेल्ने सहायक रेफ्री<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/rules_and_equipment/4995710.stm "Know your assistant referee's signals?"]. BBC Sport. Retrieved 18 October 2018.</ref> ==ऐ== ==ओ== * '''ओपन गोल (Open goal)''' : यदि कुनै पनि खेलाडीले गोललाई आफ्नो गोलपोष्टको जाली चुम्नबाट रोक्न सक्दैन भने त्यसलाई ओपन गोल भनिन्छ । वान भर्सेस जिरोको अवस्थामा गरिएको गोल । * '''ओलम्पिक गोल (Olympic goal)''' : कर्नर किकबाट अरू कसैलाई नछोइ सिधै भएको गोल * '''ओएफसी (OFC)''': ओसिनिया फुटबल सङ्घ * '''ओभरहेड किक (Overhead kick)''' : बाइसाइकल किक * '''ओभरल्याप (Overlap)''' : ==औ== ==अं== ==अ:== ==क== * '''क्याफ (CAF)''': अफ्रिकी फुटबल सङ्घ * '''क्याप (Cap)''': फुटबल खेलाडीको राष्ट्रिय टोलीमा उपस्थिति । जस्तै : [[मिरोस्लाभ क्लोज]]ले जर्मनी राष्ट्रिय फुटबल टोलीबाट १३७ क्याप जितेका छन् भन्नुको अर्थ उनले जर्मनी राष्ट्रिय फुटबल टोलीका लागि १३७ खेल खेलेका छन् । * '''क्याप-टाइड (Cap-tied)''' : फुटबलमा प्रयुक्त शब्द जुन निम्न अवस्थामा प्रयोग हुन्छ : जब कुनै खेलाडीले कुनै देशको प्रतिनिधित्व गर्दै राष्ट्रिय टोलीबाट फुटबल खेल्छ जसका कारण ऊ अन्य देशको टोलीबाट खेल्न अयोग्य ठहरिन्छ । * '''क्याप्टेन/कप्तान (Captain)''': कुनै टोलीको नेतृत्व गर्न चुनिएको खेलाडी जसले खेलपुर्व टस गर्ने काममा सहभागिता जनाउँछ । कप्तानलाई स्किपर पनि भन्ने चलन छ । * '''केयरटेकर म्यानेजर (Caretaker manager)''' : स्थायी प्रशिक्षक नचुनेको अवस्थामा प्रशिक्षकका व्यवस्थापकीय अभिभारा पुरा गर्न राखिएको कार्यवाहक प्रशिक्षक । * '''क्याटेनास्सियो (Catenaccio)''' : रक्षापंक्तिमा विशेश जोड दिन अपनाइने खास पद्दती वा कौशल । यस्तो रक्षापंक्तिलाई भेदेर गोल गर्न मुस्किल पर्छ । इटालियन भाषामा क्याटेनास्सियो (catenaccio) को अर्थ ढोकाको आग्लो हुन्छ । * '''कौसन (Caution)''' : चेतावनी । विपक्षीमाथी गलत तरिकाले ट्याकल गरे वा फाउल खेले रेफ्रीले चेतावनी स्वरूप पहेँलो कार्ड देखाउने गर्छन् । ==ख== ==ग== [[File:Footballet - geograph.org.uk - 1024351.jpg|right|thumb|alt=धेरै खेलाडीहरू गोल नजिकै छन् र गोल नजिक पुग्ने प्रयास गर्दैछन् । केही खेलाडीको शरीर पुर्णतया हावामा छ तर आफ्नो शरीर नियन्त्रण गर्न सक्षम अवस्थामा छन् ।]] * '''गेम अफ टु हाभ्स (Game of two halves)''': प्रत्यक्ष व्याख्याता (कमेन्टेटर)ले प्रयोग गर्ने अभिव्यक्ति जब एक टिमले एउटा र अर्कोले खेलको अर्को ४५ मिनेट खेल आफ्नो पकडमा पार्छ ।<ref name=bbcvocab/> *'''[[:en:Game 39|गेम ३९ (Game 39)]]''': प्रिमियर लिगको अतिरिक्त चरण बेलायत बाहिर खेल्न गरिएको प्रस्तावित कार्यक्रम<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7875726.stm "Top-flight 39th-game idea on hold"]. BBC Sport. 6 February 2009. Retrieved 19 October 2018.</ref> * '''गिभ-एन्ड-गो (Give-and-go)''': *'''[[:en:Goal (sport)#Association football|गोल (goal)]]''': फुटबल खेलमा अग्रता लिने वा जित्ने एक मात्र तरिका । गोल हुनका लागि भकुण्डोले क्रसबार, क्रसबारको उँधोपट्टीको रेखा र दुइ गोलपोष्टको बिचको भागलाई पार गर्नुपर्छ ।<ref name="FIFA: Laws of the Game. p. 30"/> * '''गोल एभरेज/गोल औसत (Goal average)''': टोलीको गोल औसत निकाल्दा गरिएको गोल लाई खाएको गोलले भाग गरिन्छ । खेलाडीको गोल औसत निकाल्दा उसले गरेको जम्मा गोललाई जम्मा उपस्थितिले भाग गरिन्छ (गरेको गोल ÷ क्याप)<ref>[https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1430059.html "England's tense title finales"]. FIFA. 6 May 2011. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''[[:en:Goal difference|गोल डिफरेन्स (goal difference)]]''': गरेको गोल र खाएको गोलबिचको अन्तर (गरेको गोल-खाएको गोल=गोल अन्तर)<ref name=bbcvocab/>कुनै क्लबहरूले यदि लिग प्रतियोगितामा बराबर अङ्क ल्याएका छन् भने को माथिल्लो स्थानमा रह्यो र को तल्लो स्थानमा रह्यो भनेर गोल अन्तरलाई आधार बनाइन्छ ।<ref>Fletcher, Paul (20 April 2011). [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/9457016.stm "Chelsea 3&ndash;1 Birmingham"]. BBC Sport. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''गोल हेङ्गर (Goal hanger)''': नेपालीहरूले भन्ने "पोल ढुकुवा" नै गोल हेङ्गर हो । गोल गर्ने मौका खोज्दै खेलको अधिकतम समय विपक्षीको पेनाल्टी क्षेत्रमा समय व्यतित गर्ने स्ट्राइकर ।<ref>{{cite web|url=http://talksport.com/football/classic-transfer-spurs-sign-world-cup-golden-boot-winner-barcelona-150614150723|title=Classic Transfer: Spurs sign World Cup Golden Boot winner from Barcelona|first=Adam|last=Jones|date=14 June 2015|website=talksport.com|accessdate=20 October 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120202/http://talksport.com/football/classic-transfer-spurs-sign-world-cup-golden-boot-winner-barcelona-150614150723 |date=4 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/mar/18/filippo-inzaghi-ac-milan-serie-a|title=Inzaghi finds greatness in greed|first=Rob|last=Bagchi|date=17 March 2009|publisher=|accessdate=20 October 2018|via=The Guardian}}</ref> *'''[[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलकिपर (Goalkeeper)]]''': विपक्षीलाई गोल गर्नबाट रोक्ने अभिभारा पाएको टोलीको मुख्य सदस्य । आफ्नो पेनाल्टी क्षेत्रमा यिनिहरूले हातले भकुण्डो समाउन पाउँछन् ।<ref name=bbcvocab/> अनौपचारिक रूपमा किपर अथवा ''गोली (goalie)'' पनि भन्ने गरिन्छ । * '''गोल किक (Goal kick)''': गोल नगरी आक्रमण गर्ने टोलीको खेलाडीले भकुण्डोलाई गोल लाइन कटायो भने खेल पुन सुचारू गर्न रक्षात्मक टोलीले पेनाल्टी क्षेत्रबाट गर्ने प्रहार ।<ref name=bbcvocab/> * '''गोल लाइन (Goal line)''': कर्नर हान्ने ठाउँदेखि गोलपोष्ट हुँदै अर्को कर्नर हान्ने ठाउँसम्म कोरिएको सिधा रेखा ; कहिलेकाहीँ दुइ गोलपोष्ट अथवा क्रसबारको ठीक उँधोपट्टीको रेखालाई गोल लाइन भनिन्छ ।<ref>FIFA: Laws of the Game. pp. 6&ndash;10.</ref> * '''गोल-लाइन क्लियरेन्स (Goal-line clearance)''': कुनै खेलाडीले गोल लाइनको बलको विपथगमन गराउनु<ref>{{cite web|url=http://www.sportsdefinitions.com/soccer/Goal-line-clearance.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160716174516/http://www.sportsdefinitions.com/soccer/Goal-line-clearance.html|title=What is Goal-line clearance in soccer? Definition and meaning|work=sportsdefinitions.com|archivedate=16 July 2016|accessdate=20 October 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160716174516/http://www.sportsdefinitions.com/soccer/Goal-line-clearance.html |date=16 July 2016 }}</ref> * '''गोल-लाइन टेक्नोलोजी (Goal-line technology)''': एउटा प्रणाली जसबाट भकुण्डोले गोल लाइन पार गरेको छ/छैन भनेर एक सेकेन्ड मै पत्ता लगाइन्छ । *'''गोल पोचर (Goal poacher)''': एक प्रकारको अग्रपंक्तिको खेलाडी वा स्ट्राइकर जसमा जस्तो अवस्थामा पनि गोल गर्ने क्षमता हुन्छ र पेनाल्टी क्षेत्रमा हुने उसको चालका कारण चिनिन्छ ।<ref>Wilson, Jonathan (4 June 2007). [https://www.theguardian.com/football/2007/jun/04/sport.comment "Croatia's big-game poacher strikes again"]. ''The Guardian''. Retrieved 20 October 2018.</ref> * '''गोल माउथ (Goalmouth)''': मैदानको त्यो भाग जुन गोलपोष्टको ठीक अगाडि हुन्छ । विपक्षीले आफ्नो गोल माउथमा बल पुर्याउनु भनेको खतराको घण्टी बज्नु हो ।<ref>[https://www.theguardian.com/football/2009/sep/16/mowbray-celtic-europa-league-officials "Tony Mowbray fears interference of Uefa's extra goalmouth officials"]. ''The Guardian''. 16 September 2009. Retrieved 20 October 2018.</ref> * '''गोल माउथ स्क्र्याम्बल (Goalmouth scramble)''': जब दुवै टोलीका खेलाडी अलि धेरै सङ्ख्यामा गोल माउथमा पुग्छन्, एकदमै छोटो अवधिमा अस्तव्यस्तपुर्ण खेल हुन्छ जहाँ आक्रमण गर्ने टोलीले गोलपोष्टतिर बल प्रहार गर्छ भने रक्षात्मक टोलीले विपक्षीका प्रहारलाई विफल पार्न खोज्छ । एकदमै छोटो अवधिमा त्यहाँ खेलको नतिजा उथलपुथल हुन सक्छ जसलाइ गोल माउथ स्क्र्याम्बल भनिन्छ ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_div_1/1566487.stm "Gillingham 1–2 Coventry"]. BBC Sport. 29 September 2001. Retrieved 20 October 2018.</ref> यसलाई स्क्रिमेज पनि भनिन्छ । ''scrimmage''<ref>Tongue, Steve (19 September 1999). [https://www.independent.co.uk/sport/football-phillips-hattrick-demolishes-derby-1120324.html "Phillips' hat-trick demolishes Derby"]. ''The Independent''. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''गोल अफ द सेन्च्युरी (Goal of the century)''': [[डिएगो म्याराडोना]]ले सन् [[१९८६ फिफा विश्वकप|१९८६ को फिफा विश्वकप]]को क्वार्टरफाइनलमा इङ्लैण्ड विरूद्ध गरेको दोस्रो गोल ।<ref name="maradona">[https://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=392/index.html "Maradona's brace buries England"]. [[FIFA]]. Retrieved 20 October 2018</ref> * '''गोल पोष्ट (Goalpost)''': मैदानको दुवै क्षेत्रमा गाडिएका ठाडा खम्बाहरू ।<ref>FIFA: Laws of the Game. p. 3.</ref> * '''गोलसाइड (Goalside)''': जब कुनै खेलाडी विपक्षी खेलाडीभन्दा गोल नजिक छ भने त्यसलाई गोलसाइड भनिन्छ । *'''गोल्डेन जेनेरेसन (Golden Generation)''': स्वर्ण पुस्ता । असमान्य प्रतिभाशाली खेलाडीहरूको पुस्ता जसबाट उच्च श्रेणीको सफलताको अपेक्षा गरिएको हुन्छ ।<ref>McNulty, Phil (23 November 2007). [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/7108049.stm "Time up for the 'golden generation'"]. BBC Sport. Retrieved 20 October 2018.</ref> त्यो पुस्ता जसले टोलीको इतिहाँसमै सबभन्दा धेरै सफलता हाँसिल गर्छ । *'''गोल्डेन गोल (Golden goal)''': खेलको विजेता निर्णय गर्ने तरिका जब कुनै दुइ टोली बिचको खेल ९० मिनेटसम्म बराबरीमा टुङ्गिएको हुन्छ । यस प्रणालीमा दुइ टोलीबिच १५/१५ मिनेटको अतिरिक्त खेल खेलाइन्छ र त्यो समयमा जसले पहिले गोल गर्छ, त्यही टिम विजेता बन्छ ।<ref>[https://www.theguardian.com/football/2003/apr/28/newsstory.sport10 "Golden goal rule downgraded to silver"]. ''The Guardian''. 28 April 2003. Retrieved 20 October 2018.</ref> * '''ग्र्यान्ड स्ल्याम (Grand Slam)''': कुनै क्लबले सम्पुर्ण आधिकारिक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताको उपाधि जितेमा त्यो उपलब्धिलाई ग्र्यान्ड स्ल्याम भनिन्छ ।<ref>Perucca, Bruno (16 January 1985) [http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,0999_01_1985_0013_0021_13830122/ Primo attacco al grande slam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627194612/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,20/articleid,0999_01_1985_0013_0021_13830122/ |date=2015-06-27 }} [[La Stampa]], p.20. Retrieved 20 October 2018.</ref> * '''ग्रीन कार्ड (Green card)''': इटालीको सिरि-बि (Serie B) मा रेफ्रीले त्यस्ता खेलाडीलाई अवास्तविक कार्ड प्रदान गर्छन जसको गतिविधिले सकारात्मक व्यवहार दर्शाउँछ ।<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/34162999 Green cards: Italy's Serie B to reward positive player behaviour], BBC Sport, 5 September 2015. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''ग्राउन्डहोपिङ (Groundhopping)''': फुटबल प्रसंसकको धेरै भन्दा धेरै फुटबल रङ्गशाला र मैदान भ्रमण गर्ने सौख ।<ref>[https://www.independent.co.uk/sport/fans-eye-view-no-222--groundhopping-1237748.html "FAN'S EYE VIEW: No 222 Groundhopping"]. ''The Independent''. 6 September 1997. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''[[ग्रुप अफ डेथ|ग्रुप अफ डेथ (Group of death)]]''': ठूलो प्रतियोगिताको कुनै एउटा समूह जसमा अघिल्लो चरणमा प्रवेश पाउने टोलीको कोटा भन्दा धेरै शक्तिशाली टोलीहरू पर्छन् र तिनिहरूबिचको खेल प्राय रोमान्चक हुने अपेक्षा गरिन्छ ।<ref>Staniforth, Mark (4 December 2009). [https://www.independent.co.uk/sport/football/international/brazil-lead-group-of-death-1834506.html "Brazil lead 'group of death'"]. ''The Independent''. Retrieved 20 October 2018.</ref> ==घ== * '''घोष्ट गेम (Ghost game)''': जालसाजीपूर्ण सट्टेबाजी जसको सुरूवात २०१० को सुरूवात तिर भएको हो जहाँ बुकीहरूले त्यस्तो खेलमा सट्टा लगाउँछन् जुन कहिले हुनेवाला छैन ।<ref>Kelso, Paul (19 October 2011) [https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/8835176/Fifa-haunted-by-new-gambling-phenomenon-ghost-games.html Fifa haunted by new gambling phenomenon: 'ghost games'] ''[[The Daily Telegraph]]''. Retrieved October 20, 2018</ref><ref>Forrest, Brett (15 August 2012) [http://espn.go.com/espn/print?id=7927946 All the world is staged], ''[[ESPN The Magazine]]''. Retrieved 20 October 2018.</ref> *'''[[घोष्ट गोल (Ghost goal)]]''': भकुण्डोले क्रसबारको उँधोपट्टीको रेखा पार गर्दा पनि नदिइएको गोल, वा भकुण्डोले उक्त रेखा पार नगरी दिइएको गोल ।<ref>Gilmour, Rod (22 September 2008). [https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/watford/3046314/Watford-v-Reading-The-own-goal-controversy-Football.html "Watford v Reading: The own goal controversy"]. ''The Daily Telegraph''. Retrieved 20 October 2018.</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1296539/FIFA-aim-prevent-Frank-Lampard-ghost-goal-repeat-adding-goalline-officials-Champions-League.html "FIFA aim to prevent Frank Lampard 'ghost goal' repeat by adding goalline officials for Champions League"]. ''Daily Mail''. 21 July 2010. Retrieved 20 October 2018.</ref> ==ङ== ==च== * '''च्यालेन्ज (Challenge)''' : ट्याकल । विपक्षीको खुट्टामा रहेको बल जित्ने तरिका । बल खोस्न खुट्टाको प्रयोग प्राय गरिन्छ । ग्राउण्डमा चिप्लिएर वा भनौँ स्लाइड ट्याकल गरेर पनि विपक्षीको खुट्टाको बललाई खोस्न सकिन्छ ।खतरनाख ट्याकलले गर्दा खेलाडीले पहेँलो वा रातो कार्ड नै पनि खान सक्छ । त्यसैले बल जित्ने काम विपक्षीलाई नछोइ गर्नुपर्छ । * '''च्यानल (Channel)''': रक्षापंक्तिमा चार जना खेलाडी हुँदा फुल ब्याक (fullback) र केन्द्रीय रक्षापंक्तिका खेलाडीको बिचमा रहेको खाली स्थान । * '''[[यूइएफए च्याम्पियन्स लिग|च्याम्पियन्स लिग (Champions League)''': बार्षिक रूपमा प्रत्येक महादेशमा फाल्टा फाल्टै हुने क्लब फुटबल प्रतियोगिता जहाँ त्यही महादेशका राष्ट्रहरूमा हुने माथिल्लो श्रेणीको घरेलु लिगका विजेता, उपविजेता आदि भिड्ने गर्छन् । यो वाक्यांशले एसिया(एएफसी), अफ्रिका (क्याफ), कन्काक्याफ वा ओसिनिया (ओएफसी) मा हुने प्रतियोगितालाई पनि जनाउँछ तर युरोप (युइएफए) को प्रतियोगितालाई नै बढी महत्त्व दिइन्छ । कन्मिबल (CONMEBOL)को च्याम्पियन्स लिगलाई कोपा लिबर्टाडोर्स (Copa Libertadores) भन्ने गरिन्छ । * '''चान्स (Chance)''': मौका । त्यस्तो अवस्था जहाँ आक्रामक खेलाडीले मौका छोपेर गोल गर्ने हिसाबले बल प्रहार गर्छ । * '''चिप (Chip)''' : गोलरक्षकलाई भेदेर गोल गर्ने हिसाबले प्रहार गरिएको अग्लो सट । ==छ== ==ज== * '''जाइन्ट-किलिङ (Giant-killing)''': अत्याधिक प्रयोगले गर्दा मौलिक प्रभाव गुमाएको शब्द अथवा थेगो जुन तल्लो डिभिजनको टोलीले माथिल्लो डिभिजनको टोलीलाई पराजित गर्दा प्रयोग गरिन्छ ।<ref>Smith, Martin (5 January 2008). [https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2288067/FA-Cup-third-round-Top-10-giant-killing-goals.html "FA Cup third-round: Top 10 giant-killing goals"]. ''The Daily Telegraph''. Retrieved 20 October 2018.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/9402205.stm "Man Utd fear Crawley giant-killing in FA Cup"]. BBC Sport. 18 February 2011. Retrieved 20 October 2018.</ref> * '''ज्यु गोल (Jew goal)''' : आक्रमणमा दुइ खेलाडी र बचाउमा एक जना गोलरक्षक मात्र भएको अवस्थामा जब एउटा खेलाडीले अर्कोलाई पास खेल्छ र ओपन गोलको अवसर सिर्जना गर्छ भने यस्तो अवस्थामा भएको गोललाई ज्यु गोल भनिन्छ । यो शब्द यहुदीहरूको आत्मसम्मानमा ठेस पुर्याउने खालको छ । * '''जोर्नीमेन (Journeyman)''' : त्यस्तो खेलाडी जसले आफ्नो खेल जीवन धेरै क्लबहरूबाट खेलेर पुरा गरेको छ । [[एक क्लब खेलाडीहरूको सुची|वान क्लब मेन]] को विपरितार्थी शब्द । * '''जम्पर्स फर गोलपोष्ट्स (Jumpers for goalposts)''' : सडक फुटबलको रूपान्तरित अनौपचारिक नाम जहाँ खेलाडीहरूले कपडा, ढुङगा, इँटा आदि राखेर गोलपोष्टको रूप दिन्छन् । यो शब्द बेलायतमा 'विगतको आनन्दकर समयको कारक तत्व'को वर्णन गर्न प्रयोग हुन्छ । ==झ== ==ञ== ==ट== * '''ट्याकल (Tackle)''': विपक्षीको खुट्टामा रहेको बल जित्ने तरिका । बल खोस्न खुट्टाको प्रयोग प्राय गरिन्छ । ग्राउण्डमा चिप्लिएर वा भनौँ स्लाइड ट्याकल गरेर पनि विपक्षीको खुट्टाको बललाई खोस्न सकिन्छ ।खतरनाख ट्याकलले गर्दा खेलाडीले पहेँलो वा रातो कार्ड नै पनि खान सक्छ । त्यसैले बल जित्ने काम विपक्षीलाई नछोइ गर्नुपर्छ । * '''टेक अ टच (Take a touch)''' : पास खेल्नु वा प्रहार गर्नुपुर्व शरिरको वैध अङ्गले भकुण्डो को चाललाइ नियन्त्रण गर्नु । ==ठ== ==ड== * '''डी (D)''' : अर्ध-वृत्तकार चाप जुन पेनाल्टी क्षेत्रको किनारामा हुन्छ । * '''डेड बल (Dead ball)''' : फ्रि-किक वा त्यस्तै अरू कुनै स्थिर अवस्थाबाट बललाई प्रहार गरी खेल पुन: सुचारू गर्नु । * '''डीप (Deep)''': मध्यपंक्ति र रक्षापंक्तिका खेलाडीको स्थान र स्थिति वर्णन गर्न प्रयोग गरिने शब्द । जब उनीहरू आफ्नो वास‌तविक स्थानभन्दा अलि पछि वा धेरै पछि सरेर खेल्दैछन् भने त्यही अवस्थितिलाई डीप भनिन्छ । * '''डिफेन्डर (Defender)''': रक्षापंक्तिका खेलाडी । फुटबलका चार प्रमुख स्थानबाट खेल्ने खेलाडी मध्ये एक । यिनिहरूलाई गोलरक्षक भन्दा ठीक अगाडि राखिएको हुन्छ । * '''डर्बी (Derby) : दुइ स्थानिय चिर प्रतिद्वन्दी बिच हुने खेल । ==ढ== ==ण== ==त== * '''तार्गेट मेन (Target man)''' : एक प्रकारको स्ट्राइकर जो अग्लो हुन्छ, जसमा हेड गरेर गोल गर्ने क्षमता हुन्छ र हावामा रहेको बललाई सजिलै नियन्त्रण गरेर आफू अनुकुल बनाउन सक्छ । ==थ== * '''थर्ड मेन रनिङ् (Third man running)''' : जब टिमले खेलमा आक्रामक शैली अपनाउँछ, पास खेल्ने र पास लिने दुइ खेलाडी सँगै अर्को तेस्रो खेलाडीले त्यो आक्रमणमा हातेमालो गर्दै पास लिने वैकल्पिक खेलाडीको रूपमा कुद्दै उनीहरू सँगसँगै अगाडि आउँछ । त्यही तेस्रो खेलाडी नै थर्ड मेन हो । ==द== ==ध== ==न== * '''नियर पोष्ट/ब्याक पोष्ट (Near post/Back post)''' : गोल पोष्ट सँग सम्बन्धित गोलरक्षकको स्थान बारे बयान गर्ने अनुमानित वा कल्पित धारणा । जब आक्रमक टोलीको खेलाडीले गोलरक्षक र गोलपोष्टको बिचबाट बल पठाएर गोल गर्छ, त्यतिबेला गोलरक्षक नियर पोष्टमा चुकेको भन्ने गरिन्छ । ==प== * '''प्यानेन्का (Panenka)''' : पेनाल्टी प्रहार गर्नुअघि खेलाडीले गोलरक्षकलाई झुक्याउन देखाउने शारीरिक चाल । ==फ== * '''फल्स नाइन (False nine)''' : अग्रपंक्तिको पनि मध्यभागबाट खेल्ने खेलाडी जो निरन्तर मध्यपंक्ति तिर गएर विपक्षीले गर्ने मार्किङ् लाई छिन्नभिन्न पार्छ । ==ब== <nowiki>*</nowiki> '''ब्याक-पास नियम (Back-pass rule)''' : खेललाई द्रुत गति दिनका लागि सन् १९९२ मा प्रारम्भ गरिएको नियम जसअनुसार आफ्नै टोलीका खेलाडीले जानीजानी गोलरक्षकलाई पास खेलेमा गोलरक्षकले हातले भकुण्डो समाउन पाउँदैनन् । * '''ब्याक हिल (Backheel)''': एउटै टिमका खेलाडीले पास खेल्दा यदि कुनै एउटा खेलाडीले बुटको पछाडीको भागले अर्को खेलाडीतिर बल ठेल्यो भने त्यसैलाई ब्याक हिल भनिन्छ । * '''बल (Ball)''': भकुण्डो । गोलाकार वस्तु जसलाई फुटबलरले खुट्टाले प्रहार गरेर खेल्ने गर्छन् । आधिकारिक फुटबल प्रतियोगितातिर खेलिने बलहरूको आकार, वजन, त्यसमा प्रयोग हुने [[काँचो पदार्थ|कच्चा पदार्थ]] वा सामाग्री स्तरिय हुन्छ । <nowiki>*</nowiki> '''बल ब्वाइ (Ball boy)''': केटा अथवा केटी/बालबालिका जसको काम खेलका दौरान बाहिर गएको बललाई राख्नु र आवश्यक परेको बेला ग्राउन्ड तिर पठाउनु हो । * '''बलोन डी'ओर (Ballon d'Or) : * "'बरास ब्रेभस (Barras bravas)"' : युरोपियन फुटबलमा अल्ट्राज जस्तै लेटिन अमेरिकामा बरास ब्रेभस शब्द संगठानिक प्रशंसक/हुलिगेन समूह लाई बखान्न प्रयोग हुन्छ । * '''बिच फुटबल (Beach football)''' : समुद्री तट वा बालुवामा खेलिने फुटबल । यसलाई बिच सकर अथवा बिसल (beasal) पनि भन्ने गरिन्छ । * '''बिहाइन्ड क्लोज्ड डुअर्स (Behind closed doors)''' : त्यस्तो खेल जहाँ दर्शकहरू अनुपस्थित हुन्छन् । खेलाडीहरूको कमजोर प्रदर्शनका कारण क्लबका समर्थकहरूले उनीहरूमाथी अनुपयुक्त व्यवहार देखाएकाले उनीहरूलाई दण्डस्वरूप खेल हेर्ने अनुमति नदिएको कारणले पनि यस्तो हुन सक्छ । यस्ता खेलहरू कहिलेकाहीँ खेलाडीहरूको मनोबल चाँडो बढाउन पनि खेलाइन्छ । * '''बेन्च (Bench)''': ग्राउण्डको किनारा नजिकैको क्षेत्र जहाँ स्थानापन्न खेलाडी र प्रशिक्षकहरू बस्ने गर्छन् । उक्त क्षेत्रमा पङ्क्ति र लहर मिलाएर सिटहरू राखिएका हुन्छन् । यो क्षेत्रलाई डगआउट (dugout) पनि भन्ने गरिन्छ । * '''बेन्ड (Bend)''' : एक किसिमको कौशल जहाँ खेलाडीले भकुण्डो प्रहार गरेपछी हावामा अलिकति वा पुरै बलको दिशा परिवर्तन हुन्छ । यस्तो प्रहारलाई बनाना किक (Banana kick) पनि भन्ने गरिन्छ ।यसरी बलको दिशा परिवर्तन गर्न सक्ने खेलाडीहरू प्राय फ्रि-किक र कर्नर किक हान्ने गर्छन् । * '''बाइसाइकल किक (Bicycle kick)''': कुनै दिशाबाट आफूतिर आएको बललाई भुइँमा झर्न नदिइ खेलाडीले शरीरलाई हावातिर हुत्याउँछ र एक खुट्टाले टाउको माथीबाट जाने गरी बल प्रहार गर्छ भने त्यो प्रहारलाई बाइसाइकल किक भनिन्छ । यसलाई ओभरहेड किक पनि भन्ने गरिन्छ । * '''बट्लर (Bottler)''': सिजनको सुरूवातमा राम्रो प्रदर्शन गर्ने तर आफ्नै गल्तीका कारण सिजनको अन्त्यतिर आइपुग्दा खेलमा खासै प्रभाव जमाउन नसक्ने खेलाडी । * '''बुकिङ (Booking)''' : खेलको भावना विरूद्ध जाने खेलाडीलाई पहेँलो कार्ड देखाएर चेतावनी दिनु । * '''बुट ब्वाइ (Boot boy)''': युवा खेलाडी । फुटबल ट्रेनिङ्का अलावा बुट ब्वाइले सिनियर खेलाडीको जुत्ता सफा गर्ने अपेक्षा गरिन्छ । * '''बोस्मेन रूलिङ् (Bosman ruling)''' : युरोपियन कोर्ट अफ जस्टिस (युरोपियन न्यायपालिका) ले अघि सारेको नियम जसअनुसार युरोपियन युनियनका सदस्य राष्ट्रबाट पेशेवर फुटबल खेल्ने खेलाडीहरूले तत्कालिन क्लबसँगको आफ्नो करार अवधि सकिएपछी स्वतन्त्र रूपमा अर्को क्लबमा जान पाउँछन् । सन् १९९५ मा यसले युरोपियन युनियनका खेलाडीले त्यहाँभन्दा बाहिरका लिगमा स्थानान्तरण भएर खेल्न नपाउने नियम खारेज गर्यो । * '''बक्स (Box)''': पेनाल्टी क्षेत्र * '''बक्स-टु-बक्स (Box-to-box)''' : त्यस्ता खेलाडीका लागि प्रयोग हुने शब्द जो खेलमा आक्रमक भुमिका र रक्षात्मक भूमिका दुवैमा आफ्नो सत-प्रतिशत दिन्छन् । * ''''ब्रेस (Brace)'''': कुनै खेलाडीले एउटै खेलमा दुइ गोल गरेमा * '''ब्रेक (Break)''': आक्रामक व्युहरचना जहाँ डिफेन्डिङ् टोलीका अधिकांश खेलाडीले बल हात पार्नेबित्तिकै हतार हतार अर्को गोलपोष्टतिर लगेर आक्रमण गर्छन् । * '''बङ्ग (Bung)''' : गोप्य र अनाधिकृत भुक्तानी, जसलाई वित्तिय पारितोषिकको रूपमा खेलाडी ट्रान्सफर गर्न प्रयोग गरिन्छ । * '''बाइलाइन (Byline)''' : गोलपोष्टदेखि कर्नर सम्मको चौडा क्षेत्रको रेखा । यसलाई इन्ड लाइन पनि भनिन्छ । ==भ== * '''भ्यानिसिङ् स्प्रे (Vanishing spray) :''' क्यान भाँडोमा भरेर राखिएको क्षणभरमा विलय हुने स्प्रे । क्यानभित्र ८०% पानी, १७% ब्युटेन ग्यास, वनस्पति तेल सहित २% अन्य पदार्थ र १% त्यस्तो पदार्थ हुन्छ जसले तरलको पृष्ठ तनाव घटाउँछ । अधिक दबाबका कारण तरल बनेको ब्युटेनको मिश्रण क्यानबाट निस्कनेबित्तिकै फैलन्छ र वास्पिकरण हुन्छ अनि फिँजको रूप लिन्छ । तरलको पृष्ठ तनाव घटाउने पदार्थ (surfactant) ले फिँजलाई सन्तुलित पार्छ जसका कारण कोल्लोइड [[:en:Colloids|(Colloid)]] बन्छ । अन्तत : फिँज ध्वस्त हुन्छ र बिलाउँछ भने पानी मैदानमै रहन्छ । भ्यानिसिङ् स्प्रे छर्किएको छोटो समयमा नै विलय हुने एरोसल पेन्ट(aerosol paint) हो जसलाई रेफ्रीले फ्रि-किक हान्ने ठाउँबाट १० गज टाढा छर्किएर एउटा रेखा कोरिदिन्छन् । विपक्षी खेलाडीले फ्रिकिक प्रहार गर्नुअघि त्यो रेखा कट्नुहुन्न । ==म== * '''म्याजिक स्पोन्ज (Magic sponge)''': कपास जस्तो नरम वस्तु जसमा पानी भरिएको हुन्छ जुन घाइते भएका खेलाडीहरूको शरीरमा प्रयोग गरिन्छ जसले खेलाडी बौरिन्छ । ==य== * '''यल्लो कार्ड (Yellow card)''': कुनै पनि खेलाडीले खेलको भावना विपरित व्यवहार देखाएमा (फाउल खेलेमा, गालीगलौज गरेमा, रेफ्री वा अरू कसैलाइ अपशब्द प्रयोग गरेमा, खेल चलिरहेको बेला जानीजानी हातले बल छोएमा आदि) चेतावनी स्वरूप देखाइने पहेँलो रङ्को बाक्लो कागजको आयताकार टुक्रा । कुनै खेलाडीले एकै खेलमा दुइवटा पहेँलो कार्ड पाए उसले मैदान छोडेर बाहिर जानुपर्छ । लगातार दुइ खेलमा एक/एक वटा पहेँलो कार्ड पाए ऊ तेस्रो खेल खेल्न प्रतिबन्धित हुन्छ । रेफ्रीले पहेँलो कार्ड देखाएमा त्यसलाई बुकिङ् पनि भन्ने गरिन्छ । ==र== * '''रबोना (Rabona)''': भकुण्डो प्रहार गर्ने तरिका जहाँ भकुण्डो प्रहार गर्ने खुट्टालाई उभिन मद्दत गर्ने खुट्टामा लपेटिन्छ र भकुण्डो प्रहार गरिन्छ । * '''रोय अफ द रोभर्स स्टफ (Roy of the Rovers stuff) : खेलका दौरान घट्ने घटना, जहाँ कुनै एउटा बलियो टोली विरूद्धको खेल जित्न अर्को टोलीलाई अत्याधिक सङ्घर्ष गर्नुपर्छ । ==ल== [[File:Clemens Schüttengruber, Fußballschiedsrichter (03).jpg|right|thumb|upright|alt=कालो पोशाकमा रहेका व्यक्ति; लाइन्स म्यान, जसले हातमा एउटा झण्डा बोकेका छन् ।]] * '''लस्ट द ड्रेसिङ् रूम (Lost the dressing room)]]''': टोलीका प्रशिक्षकले सोच्नु कि टोलीले आफ्नो नियन्त्रण गुमायो । त्यो अवस्थामा खेलाडीहरू बिच तालमेल मिलिरहेको हुँदैन ।<ref name="dressingroom">[http://www.metro.co.uk/sport/football/818047-top-five-managers-sacked-after-losing-dressing-room "Will Albert Riera cost Benitez his job? Top five managers sacked after losing the dressing room"]. ''Metro''. 18 March 2010. Retrieved 21 October 2018.</ref> ==व== ==श== ==ष== ==स== ==ह== ==क्ष== ==त्र== ==ज्ञ== ==सन्दर्भ सामाग्री== {{reflist}} [[श्रेणी:फुटबल]] 1lzl1wl0upnscyno1iqpw7f9gu9urcz 0 100538 1364757 1364491 2026-07-05T02:28:38Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364757 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match | title = २००२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग | image = | image_size = 200 | caption = Match programme cover | event = [[२००१–०२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग]] | team1 = [[बायर ०४ लिभरकुसेन]] | team1association = {{flagicon|GER|size=30px}} | team1score = १ | team2 = [[रियल म्याड्रिड]] | team2association = {{flagicon|ESP|size=30px}} | team2score = २ | date = १५ मे २००२ | stadium = हाम्प्डेन पार्क | city = ग्लाज्गो<ref name="hampdenpark">{{cite news |first=सिन |last=स्मिथ|title=ग्लास्गो |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/champions_league/1984838.stm |work=बिबिसी स्पोर्ट्स |publisher=बिबिसी |date=13 May 2002 |accessdate=31 December 2010 }}</ref> | man_of_the_match1a = [[जिनेदीन जिदेन]] (रियल म्याड्रिड)<ref name="attendance"/> | referee = युर्स मियर ([[स्विट्जरल्यान्ड]])<ref name="ursmeier">{{cite journal |first=म्याथ्युज |last=लिन्ड्से |title=Meier the man for job |journal=इभिनिङ टाइम्स |date=13 May 2002 |volume= |issue= |pages=52 |publisher=ProQuest Archiver |url=https://pqasb.pqarchiver.com/smgpubs/access/119493609.html?dids=119493609:119493609&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=May+13,+2002&author=Matthew;+Lindsay&pub=Evening+Times&desc=Meier+the+man+for+job&pqatl=google |accessdate=31 December 2010 }}{{subscription required}}</ref> | attendance = ५०,४९९<ref name="attendance">{{cite book |year=2017 |chapter=2. Finals |chapter-url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/EuroExperience/competitions/Publications/02/28/56/89/2285689_DOWNLOAD.pdf |chapter-format=पिडिएफ |title=युइएफए च्याम्पियन्स लिगको तथ्याङ्क |location= नियोन , स्विजरल्यान्ड|publisher=युरोपेली फुटबल महासङ्घ |page=1 |access-date=22 April 2017}}</ref> | weather = हल्का बादल, <br />{{convert|15|°C|°F}}<ref>{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/EGPF/2002/5/15/DailyHistory.html?req_city=NA&req_state=NA&req_statename=NA|title=मैसमको इतिहास|website=www.wunderground.com}}</ref> | previous = [[२००१ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल|२००१]] | next = [[२००३ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल|२००३]] }} '''२००२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग फाइनल''' २००१-२००२ च्याम्पियन्स लिग सिजनको अन्तिम खेल थियो । यो खेला स्विट्जरल्यान्डको ग्लाज्गो सहरमा अवस्थित हम्प्डेन पार्कमा भएको थियो । यो फाइनल खेलमा जर्मनीको बायर ०४ लिभरकुसेन र स्पेनी क्लब रियल म्याड्रिड बिच भएको थियो । यो खेल १५ जुन २००२ मा भएको थियो जसमा रियल म्याड्रिड लिभरकुसेनलाई २ को बिरुद्ध १ गोल अन्तरले हराएको थियो । ==खेलको तथ्याङ्क== {{col-begin}} {{col-3}} {| class="wikitable" style="text-align: center" |+पहिलो हाप<ref name="half time report">{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2001/1025482_hr.pdf |title= पहिलो आधा समयको तथ्याङ्क |website=युइएफए डट कम |publisher=युरोपेली फुटबल महासङ्घ |format=पिडिएफ |date=15 May 2002 |access-date=31 December 2010}}</ref> |-पहिलो !width=100 |तथ्याङ्क !width=70 | बायर लिभरकुसेन !width=70 | रियल म्याड्रिड |- |गरेका गोलहरू || १ || २ |- |जम्मा सट || ५ || ६ |- |लक्षमा लागेको सटहरू || ३ || ३ |- |बलमा नियन्त्रण || ४२% || ५८% |- |कर्नक किक || ३ || १ |- |फल || ८ ||१९ |- |अफसाइड || ३ || २ |- |पहेंलो कार्ड || ० || १ |- |रातो कार्ड || ० || ० |} {{col-3}} {| class="wikitable" style="text-align: center" |+दोश्रो हाप<ref name="full time report">{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2001/1025482_fr.pdf |title=फुट टाइम रिपोर्ट |website=युइएफए डट कम |publisher=युरोपेली फुटबल महासङ्घ |format=पिडिएफ |date=15 May 2002 |access-date=1 September 2010}}</ref> |- दोस्रो हाप !width=100 |तथ्याङ्क !width=70 | बायर लिभरकुसेन !width=70 | रियल म्याड्रिड |- |गरेका गोल || ० || ० |- |जम्मा सट || ८ || ६ |- |लक्षमा लागेका सटहरू || ३ || ४ |- |बलमा नियन्त्रण || ५४% || ४६% |- |कर्नर किक || ३ || ४ |- |फल || ९ || २५ |- |अफसाइड || ० || ० |- |पहेंलो कार्ड || ० || १ |- |रातो कार्ड || ० || ० |} {{col-3}} {| class="wikitable" style="text-align: center" |- |+सबै !width=100 |तथ्याङ्क !width=70 | बायर ०४ लिभरमुसेन !width=70 | रियल म्याड्रिड |- |गरेको गोल ||१ || २ |- |जम्मा सट || १३ || १२ |- |लक्षमा लागेका सटहरू || ६ || ९ |- |Ball possession || ४८% || ५२% |- |कर्नर किक || ६ || ५ |- |फल || १७ || ४४ |- |अफसाइड || ३ || ३ |- |पहेंलो कार्ड || ० || २ |- |रातो कार्ड || ० || ० |} {{col-end}} ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://web.archive.org/web/20020606170756/http://www.uefa.com/competitions/UCL/INDEX.html २००१–०२ युइएफए च्याम्पियन्स लिग ] युइएफएमा [[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:युइएफए च्याम्पियन्स लिगका फाइनलहरू]] sb2l7nu4q8cgat7ihfrwauttqceoif5 0 100539 1364730 1299079 2026-07-04T19:51:50Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364730 wikitext text/x-wiki {{Infobox professional wrestler |name = रेन्डी ओर्टन |image = Randy Orton May 2014.jpg |caption = सन् २०१४ मे मा ओर्टन |birth_name = रेन्डल केथ ओर्टन |names = '''रेन्डी ओर्टन''' |height = {{height|ft=6|in=5}} |weight = {{convert|250|lb|kg|abbr=on}} |birth_date = {{birth date and age|1980|04|01|mf=y}} |birth_place = नक्सभिल, अमेरिका |relatives = बब ओर्टन (बुवा)<br />ब्यारी ओर्टन (काका)<br />बब ओर्टन सर (हजुरबुबा) |resides = सेन्ट चार्लस, अमेरिका |spouse = {{marriage|समन्था स्पिनो<br />|2007|2013|end=divorced}}<br />{{marriage|किम्बर्लि केस्लर<br />|2015}} |children = २ |billed = '''सेन्ट लुइस''' |trainer = बब ओर्टन जुनियर<br/>डेभ फिन्ली<br/>मध्य मिसैरी रेस्लिङ <br />ओहायो भ्याली रेस्लिङ<br/>दक्षिण बोर्डवे एथलेटिक केन्द्र <ref>{{cite web |url = http://www.onlineworldofwrestling.com/bios/r/randy-orton/ |accessdate = July 16, 2008 |title = रेन्डी ओर्टनको बायो |publisher = रेस्लिङ अनलाइन }}</ref> |debut = सन् २००० मार्च १८ |retired = }} '''रेन्डल केथ ओर्टन''' (जन्म: १ अप्रिल १९८०) एक अमेरिकी व्यावसायिक कुस्ती खेलाडी र अभिनेता हुन्। अहिले उनी डब्ल्युडब्ल्युईसँग सम्बन्धित छन् जहाँ उनी '''रेन्डी ओर्टन'''को नामले कुस्ती खेल्नेे गर्दछन्।<ref name="WWEProfile" /> ओर्टनले सन् २००० मा सेन्ट लुइस मिसौरीमा स्थित मिसौरी रेस्लिङ एसोसिएसन नामक एक कुस्ती सङ्घ मार्फत व्यावसायिक कुस्ती कार्यजीवनको सुरुवात गरेका थिए। उनका हजुरबुबा बब ओर्टन, बुबा बब ओर्टन जुनियर र उनको काका बेरी ओर्टन सबै व्यावसायिक कुस्ती खेलाडी थिए जसकारण ओर्टन तेस्रो पुस्ताका कुस्ती खेलाडी बनेका थिए।<ref>https://www.sportskeeda.com/wwe/why-randy-orton-is-one-of-the-all-time-greats</ref><ref>https://www.si.com/extra-mustard/2016/07/26/wwe-wcw-ecw-100-best-wrestlers-all-time</ref> ओर्टनले सन् २००१ मा डब्ल्युडब्ल्युई (त्यसबेला डब्ल्युडब्ल्युएफ) नामक एक अमेरिकी कुस्ती सङ्घमा पर्दापण गर्नु अघि केही सहायक कुस्ती सङ्घहरूमा कुस्ती खेलिसकेका थिए। ओर्टनले सन् २००१ मा डब्ल्यूडब्ल्यूईसँगको आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए भने त्यसपछि उनले ओहायो भ्याली रेस्लिङ नामक डब्ल्यूडब्ल्यूईको विकासशील क्षेत्रमा पर्दापण गरेका थिए जहाँ उनले दुईपटक ओभिडब्ल्यू हार्डकोर उपाधि जित्न सफल भएका थिए।<ref name="pwhof" /><ref>{{cite video |date = 2007 |title = WWE: The Most Powerful Families in Wrestling |medium = DVD |publisher = WWE Home Video }}</ref> ओर्टनको सन् २००२ मा डब्ल्यूडब्ल्यूईको मुख्य कार्यक्षेत्रमा पर्दापण गरे लगत्तै उनी इभोलुसन नामक एक कुस्ती समूहमा आवद्ध भएका थिए भने उक्त समूहमा रिक फ्लेयर, बाटिस्टा, ट्रिपल एच लगायताका कुस्ती खेलाडीहरू रहेका थिए। उक्त समूहको एक सदस्यको रूपमा आफूलाई स्थापित गराउन सफल भएका ओर्टनले शीघ्रै डब्ल्यूडब्ल्यूई अन्तरमहादेशिय उपाधि जित्न सफल भएका जुन उनको डब्ल्यूडब्ल्यूईमा पहिलो सफलता बनेको थियो।<ref name="OVWHardcoreTitle">{{cite web |url = http://www.ovwrestling.com/titles |title = OVW Hardcore Championship (retired) |accessdate = April 3, 2011 |publisher = Ohio Valley Wrestling |url-status = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110405184334/http://www.ovwrestling.com/titles |archivedate = April 5, 2011 |df = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405184334/http://www.ovwrestling.com/titles |date=April 5, 2011 }}</ref> ओर्टनले डब्ल्यूडब्ल्यूईमा प्रवेश गर्ने वित्तिकै आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएका थिए भने उनले विभिन्न समयमा भूतपूर्व कुस्ती खेलाडीहरूलाई बारम्बार आक्रमण गर्ने गरेका कारण उनलाई द लेजेन्ड किलरक‍ उपनाम दिइएको थियो।<ref>{{cite web |url = http://www.wrestling-titles.com/wwf/ic.html |title = W.W.F./W.W.E. Intercontinental Heavyweight Title |accessdate = October 8, 2007 |publisher = Wrestling-Titles.com }}</ref> अन्तरमहादेशिय उपाधि गुमाएपछि उनले डब्ल्यूडब्ल्यूई विश्व ह्याभिवेट विजेता बन्नका लागि आयोजना गरिएको २० पुरुष ब्याटल रोयल जित्दै उक्त उपाधिका लागि पहिलो दावेदार बन्न सफल भएका थिए भने उनले सन् २००४ मा मात्र २४ वर्षको उमेरमा तत्कालीन विजेता क्रिस बेनुयटलाई समरस्ल्याम नामक एक वार्षिक कार्यक्रममा पराजित गर्दै सबै कान्छा डब्ल्यूडब्ल्यूई विश्व ह्याभिवेट विजेता बन्न सफल भएका थिए भने उनले उक्त उपाधि जितेपछि डब्ल्यूडब्ल्यूईमा नयाँ कीर्तिमान बनाएका थिए।<ref name="WWEProfile">{{cite web |url = http://www.wwe.com/superstars/randyorton |title = Randy Orton bio |accessdate = April 26, 2011 |publisher = [[डब्ल्युडब्ल्युई]] }}</ref> डब्ल्यूडब्ल्यूई विश्व ह्याभिवेट विजेता बनेपछि उनले इभोलुसन छाडेका थिए भने सोही समूहका कुस्ती खेलाडीको र उनी बीच द्वन्द्वको सुरुवात भएको थियो। <ref>{{cite web |url = http://prowrestling.net/article.php?How-old-is-WWE-star-Randy-Orton-41617 |title = How old is WWE star Randy Orton? |date = April 1, 2015 |accessdate = November 19, 2016 |website = ProWrestling.net }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwe-world-h.html |title = World Heavyweight Title (W.W.E. Smackdown!) |accessdate = October 8, 2007 |publisher = Wrestling-Titles.com }}</ref> सन् २००६ मा ओर्टनले सहकर्मी कुस्ती खेलाडी एजसँगको सहकार्यमा रेटेड-आरकेओ नामक एक कुस्ती टोलीको स्थापना गरेका थिए भने उनीहरूको टोलीले १ पटक डब्ल्यूडब्ल्यूई विश्व ट्याग टिम उपाधि जित्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite web |url = http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwf-t.html |title = W.W.W.F./W.W.F./W.W.E. World Tag Team Title |accessdate = October 8, 2007 |publisher = Wrestling-Titles.com }}</ref> सन् २००७ को मध्यतिर रेटेड-आरकेओ समूहको विघटन पश्चात् ओर्टनले एकै रातमा दुई उपाधस जित्न सफल भएका थिए भने उक्त उपाधि हात पार्दा उनी मात्र २७ वर्षका थिए।<ref>{{cite web |url = http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwf-t.html |title = W.W.W.F./W.W.F./W.W.E. World Tag Team Title |accessdate = October 8, 2007 |publisher = Wrestling-Titles.com }}</ref> सन् २००८ मा ओर्टनले टेड डिबियासी जुनियर र कोडी रोड्ससँगको सहकार्यमा द लेगेसी नामक एक कुस्ती टोलीको स्थापना गरेका थिए। उक्त टोलीले विभिन्न प्रतियोगिताहरूमा टोलीको रूपमा काम गरेको २ वर्ष पश्चात् सन् २०१० मन उक्त टोलीको पनि विघटन भएको थियो भने ओर्टन पुनः एकल प्रतिस्पर्धामा फर्किएका थिए।<ref>{{Cite web|url=http://www.wwe.com/classics/titlehistory/retired-championships|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160109092104/http://www.wwe.com/classics/titlehistory/retired-championships|url-status=dead|title=WWE.com: Retired Championships|archivedate=January 9, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220085405/http://www.wwe.com/classics/titlehistory/retired-championships |date=December 20, 2013 }}</ref> सन् २०१३ देखि सन् २०१५ मा उनले द अथुरिटी नामक एक कुस्ती टोलीसँग आवद्ध भएका थिए जहाँ उक्त टोलीको सदस्यको रूपमा ट्रिपल एच, स्टेफ्नी म्याकमेन, केन, बाटिस्टा आदि कुस्ती खेलाडीहरू रहेका थिए। द अथुरिटीले त्यससमय डब्ल्यूडब्ल्यूईको प्रबन्धनको काम गरिरहेको थियो भने उक्त टोलीको द सिल्ड नामक डब्ल्यूडब्ल्यूईको मुख्य कार्यक्षेत्रमा प्रवेश गरेको टोलीसँग निकै लामो समयसम्म द्वन्द्व चलेको थियो। सन् २०१६ मा ओर्टनले द वायट फेमिली नामक एक कुस्ती टोलीमा सामेल भएका थिए जहाँ उनले उक्त टोलीका संस्थापक ब्रे वायट र लुक हार्परसँगै डब्ल्यूडब्ल्यूई स्म्याकडाउन ट्याग टिम उपाधि जित्न सफल भएका थिए। सन् २०१७ को सुरुतिरै उनले वायट फेमिली छाडेका थिए भने त्यपछिका दिनहरूमा वायट र ओर्टन बीच द्वन्द्वको सुरुवात भएको थियो। सन् २०१७ को रेसलमेनिया नामक एक वार्षिक कार्यक्रममा ओर्टनले तत्कालीन डब्ल्यूडब्ल्यूई विजेता वायटलाई पराजित गर्दै डब्ल्यूडब्ल्यूई उपाधि हात पार्न सफल भएका थिए। सन् २०१८ मा ओर्टनले पहिलोपटक डब्ल्यूडब्ल्यूई संयुक्त राज्य विजेता बन्न सफल भएका थिए। ओर्टनले डब्ल्यूडब्ल्यूईसँगको १५ वर्ष भन्दा बढीको कार्यजीवन अन्तर्गत ९ पटक डब्ल्यूडब्ल्यूई उपाधि र ४ पटक डब्ल्यूडब्ल्यूई विश्व ह्याभिवेट उपाधि जित्न सफल भएका थिए। सन् २०१३ मा आयोजित टेबुल लेडर एन्ड चियर नामक एक वार्षिक कार्यक्रममा ओर्डनले तत्कालीन डब्ल्यूडब्ल्यूई विश्व ह्याभिवेट विजेता जोन सिनालाई पराजित गर्दै उक्त उपाधि जित्न सफल भएका थिए भने त्यसपछि डब्ल्यूडब्ल्यूई विश्व ह्याभिवेट उपाधिलाई डब्ल्यूडब्ल्यूई उपाधिसँग समायोजन गरिएक‍ थियो जसकारण उनी अन्तिम डब्ल्यूडब्ल्यूई विश्व ह्याभिवेट विजेता बनेका थिए। जोन सिना, ट्रिपल एच र रिक फ्लेयर सबैभन्दा बढीपटक डब्ल्यूडब्ल्यूई उपाधि जित्ने कुस्ती खेलाडी हुन् भने उनले हालसम्म १४ पटक डब्ल्यूडब्ल्यूई उपाधि जित्न सफल भएका छन्।<ref>{{cite web |url = http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/25/results |publisher = WWE |title = Full WrestleMania XXV results |accessdate = April 19, 2013 }}</ref><ref>{{cite web |last = Clapp |first = John |title = WWE World Heavyweight Champion Randy Orton vs. Batista |url = http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/30/randy-orton-batista-26178334 |publisher = WWE |accessdate = March 8, 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404170114/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/30/randy-orton-batista-26178334 |date=April 4, 2014 }}</ref> सन् २०१४ मा आयोजित मनी इन द बेङ्क नामक एक वार्षिक कार्यक्रममा मनी इन द बेङ्क नामक उपाधि जितेका थिए भने यस अघि सन् २००९ र सन् २०१७ मा आयोजित रोयल रम्बल ओर्टनले जित्न सफल भएका थिए। उनी हालसम्म डब्ल्यूडब्ल्यूईद्वारा आयोजित केही वार्षिक कुस्ती कार्यक्रमको अन्तिम खेलमा समावेश भएका छन्। == बाल्यकाल == रेन्डल किथ ओर्टनको जन्म सन् १९८० अप्रिल १ का दिन संयुक्त राज्य अमेरिकाको नोक्सभिल टिनेसी भन्ने ठाउँमा भएको थियो।<ref>{{cite tweet |user=RandyOrton |number=480443964617932800 |date=June 21, 2014 |title=RT @SpunkySchell: @ElaineOrton & other nurses... Enjoy! |accessdate=February 12, 2020}}</ref> उनी एलियन र व्यावसायिक कुस्ती खेलाडी बब ओर्टन जुनियरका छोरा हुन्।<ref name="pwhof" /><ref name="slam">{{cite web |url = http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/Bios/orton.html |title = Slam! Sports biography |accessdate = July 10, 2007 |publisher = [[Canadian Online Explorer]] |work = Slam! Sports |date = October 7, 2004 |first = John |last = Milner |author2 = Richard Kamchen }}</ref> उनका हजुरबुबा बब ओर्टन, बुबा बब ओर्टन जुनियर र उनको काका बेरी ओर्टन सबै व्यावसायिक कुस्ती खेलाडी थिए जसकारण ओर्टन तेस्रो पुस्ताका कुस्ती खेलाडी बनेका थिए।<ref name="2003 DVD">{{cite video |date = 2003 |title = Before They Were WWE Superstars 2 |medium = DVD |publisher = WWE Home Video }}</ref><ref>{{cite web |title=About me |url=https://www.nathanortoncomedy.com/ |website=nathanortoncomedy.com |accessdate=February 28, 2020 |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220211145951/https://www.nathanortoncomedy.com/ |date=February 11, 2022 }}</ref><ref>{{cite tweet|user=RandyOrton |number=685637114189496320 |title=Go follow my brother Nate, @orton_nathan, he's new to Twitter and an up and coming comic. Go give him some shit. |accessdate=February 28, 2020 |date=January 8, 2016}}</ref> उनका नेथन नाम गरेका भाइ छन् जो एक हास्यव्यङ्ग्यकार हुन् भने उनको रेबेका नाम गरिकी एक बहिनी छन्।<ref>{{cite web |url = http://randy-orton.com/about-randy/life-career-facts/ |title = Randy Orton basic facts |accessdate = January 25, 2009 |publisher = Randy-Orton.com |url-status=dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091231100944/http://randy-orton.com/about-randy/life-career-facts/ |archivedate = December 31, 2009 |df = }}</ref> उनका बुबा बबले उनलाई सानैदेखि कुस्ती क्षेत्रबाट टाढा रहन सुझाव दिँदै आएका थिए भने उनले उनलाई कुस्ती क्षेत्रमा प्रवेश गर्नु निकै सङ्घर्षपूर्ण छ भनेर भन्ने गरेका थिए।<ref name="pwhof">{{cite book |title = The Pro Wrestling Hall of Fame: The Heels |last = Oliver |first = Greg |year = 2007 |publisher = ECW Press |isbn = 978-1-55022-759-8 |page = 205 }}</ref> ओर्टनले हेजेलउड केन्द्रीय उच्च विद्यालयमा शिक्षा हासिल गर्नका लागि भर्ना भएका थिए भने उनी त्यससमय एक अपरिपक्व कुस्ती खेलाडी थिए।<ref>{{cite web |url = http://www.skysports.com/more-sports/news/14204/7364859/superstar-of-the-year |title = Superstar of the Year |date = December 9, 2011 |accessdate = November 19, 2016 |publisher = Sky Sports }}</ref> ओर्टनले सन् २००० मा सेन्ट लुइस मिसौरीमा स्थित मिसौरी रेस्लिङ एसोसिएसन नामक एक कुस्ती सङ्घ मार्फत व्यावसायिक कुस्ती कार्यजीवनको सुरुवात गरेका थिए।<ref name="ink">{{cite web |url = http://www.wwe.com/inside/superstarink/articles/randyorton |title = Orton's tattoo secrets |author = Zack Zeigler |accessdate = October 11, 2007 |publisher = World Wrestling Entertainment }}</ref> == व्यावसायिक कुस्ती खेलजीवन == == कुस्ती शैली == [[चित्र:Randy Orton RKO a Miz.jpg|right|thumb|सन् २०११ मा रेन्डी ओर्टन द मिज माथि आरकेओ अपनाउँदै]] ओर्टनले कुस्तीमा आफ्नो अन्तिम चालको रूपमा आरकेओको प्रयोग गर्ने गरेका छन् जसको पुरा रूपमा उनीको वास्तविक नाम रेन्डल किथ ओर्टनबाट राखिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://superluchas.com/diamond-dallas-page-le-dio-a-randy-orton-el-permiso-de-usar-el-rko/|title=Diamond Dallas Page le dio a Randy Orton el permiso de usar el RKO|first=Jorge|last=Ocampo|date=December 2, 2007}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.foxsports.com/wwe/gallery/wwe-best-finishers-stone-cold-stunner-tombstone-piledriver-sweet-chin-music-ranking-080116|title=The 25 best wrestling finishers ever, from the Stone Cold Stunner to the Mandible Claw|first1=rewlynch|last1=Oct 20|first2=2016 at 4:42p|last2=ET|website=FOX Sports}}</ref> उनले आरकेओलाई आफ्नो अन्तिम चालको रूपमा प्रयोग गर्नु पूर्व उनले पन्ट किकको (खुट्टाले टाउकोमा प्रहार गर्ने चाल) प्रयोग गर्ने गरेका थिए तर उनीद्वारा अपनाइएको उक्त चाल घातक साबित भएका कारण यस चाललाई सन् २०१२ मा प्रतिबन्ध लगाइएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.wrestleview.com/wwe-news/32847-randy-orton-says-wwe-has-banned-one-of-his-moves/|title=Randy Orton says WWE has banned one of his moves|first=Adam|last=Martin|date=May 23, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://prowrestling.net/artman/publish/WWE/article10025308.shtml|title=WWE News: Randy Orton says his punt kick has been banned|website=prowrestling.net}}</ref> यस्तो प्रकारको चालले खेलाडीको टाउकोमा गम्भीर चोट पुग्ने सक्ने खतराका कारण यसलाई सन् २०१२ मा प्रतिबन्ध गर्ने निर्णय डब्ल्यूडब्ल्यूईले गरेको थियो। सन् २०२० मा आयोजित ब्याकलास नामक एक वार्षिक कार्यक्रममा ओर्टनले यस चाललाई पुनः अपनाउन सुरु गरेका थिए भने ब्याकलासमा आयोजित एज विरुद्धको खेलमा उनी लामो समयपछि यसलाई पुनः अपनाउन थालेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.f4wonline.com/wwe-results/wwe-backlash-live-results-edge-vs-orton-greatest-match-ever-313231|title=WWE BACKLASH LIVE RESULTS: EDGE VS. ORTON IN 'GREATEST MATCH EVER'|author=Steve Khan|date=June 14, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.f4wonline.com/wwe-results/wwe-raw-live-results-backlash-fallout-313351|title=WWE RAW LIVE RESULTS: BACKLASH FALLOUT|author=Steve Khan|date=June 15, 2020}}</ref> डब्ल्यूडब्ल्यूईसँग आवद्ध भएको केही वर्ष भित्रै उनले केही अनुभवी कुस्ती खेलाडीहरूलाई पराजित गरेका कारण उनलाई द लेजेन्ड किलरको उपमा दिइएको थियो भने त्यससमयदेखि उनको डब्ल्यूडब्ल्यूईमा निकै ख्याल प्राप्त भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.foxsports.com/buzzer/story/wwe-randy-orton-shooter-chris-jericho-brock-lesnar-121216|title=Randy Orton opens up about the Jericho-Lesnar fight and his role on 'Shooter'|first1=foxsports|last1=Jun 30|first2=2017 at 10:28p|last2=ET|date=December 12, 2016|website=FOX Sports}}</ref> उनको प्राय जस्तो कुस्ती खेलहरूमा उनीले सर्पले जस्तो अचानक आक्रमण गर्दै खेल जित्ने गरेका कारण उनलाई "द भाइपर" र "द एपेक्स प्रेडिटर" जस्ता उपनामहरू प्राप्त गरेका थिए भने उनी हालसम्म पनि यहि उपनामले प्रसिद्ध छन्।<ref>{{Cite web|url=http://411mania.com/wrestling/randy-orton-speaks-on-the-over-40-club-his-wwe-life-benoit-more/|title=411MANIA|website=Randy Orton Speaks On The Over 40 Club, His WWE Life, Benoit, More}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://comicbook.com/wwe/2018/07/27/randy-orton-wwe-reported-reason-behind-heel-turn/|title=Reported Reason Behind Randy Orton's Heel Turn|website=comicbook.com}}</ref> उनी कहिलेकाँही कुस्तीमा खलनायकको रूपमा पनि प्रदर्शित हुँदै आएका छन्। == व्यक्तिगत जीवनी == सन् २००७ सेप्टेम्बर २१ का दिन ओर्टनले समान्था स्पेनोसँग विवाह बन्धनमा बाँधिएका थिए।<ref>{{cite web |url = http://www.nzpwi.co.nz/home/index.php?option=com_content&task=view&id=1614&Itemid=88 |title = Randy Orton Interview |publisher = New Zealand Wide Pro Wrestling |date = November 4, 2005 |accessdate = August 22, 2007 |archiveurl = https://www.webcitation.org/5k28kBLgz?url=http://www.nzpwi.co.nz/home/index.php?option=com_content&task=view&id=1614&Itemid=88 |archivedate = September 24, 2009 |url-status = dead |df = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070831134414/http://www.nzpwi.co.nz/home/index.php?option=com_content&task=view&id=1614&Itemid=88 |date=August 31, 2007 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,23006171-5012569,00.html |title = Wrestling the truth |last = Koha |first = Nui Te |date = January 4, 2008 |work = Herald Sun |location = Australia |accessdate = April 1, 2009 |archiveurl = https://www.webcitation.org/5k28qvhtW?url=http://resources.news.com.au/cs/heraldsun/css/base.css |archivedate = September 24, 2009 |url-status = |df = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110131312/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,23006171-5012569,00.html |date=January 10, 2008 }}</ref> सन् २०१२ मा उनीहरूको छुट्टिई सन् २०१३ को अन्त्यतिर सम्बन्धविच्छेद गर्नु अघि उक्त दम्पतीको एलाना मेरी ओर्टन नामक छोरीको सन् २००८ जुलाई १२ का दिन जन्म भएको थियो।<ref>{{cite web |url = http://www.wwe.com/inside/industrynews/7666912 |title = Randy Orton's wife gives birth |date = July 17, 2008 |accessdate = July 18, 2008 |publisher = World Wrestling Entertainment }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.wwe.com/inside/industrynews/6853748 |title = Randy Orton and his wife expecting first child |date = April 10, 2008 |accessdate = April 12, 2008 |publisher = World Wrestling Entertainment }}</ref><ref>{{cite web |first = Kevin |last = Eck |url = http://xml.baltimoresun.com/sports/bal-sp.orton27apr27,0,5654482.story |title = Orton taps bad side to raise up |accessdate = April 28, 2008 |date = April 27, 2008 |work = The Baltimore Sun }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102091148/http://xml.baltimoresun.com/sports/bal-sp.orton27apr27,0,5654482.story |date=January 2, 2010 }}</ref> सन् २०१५ नोभेम्बर १४ का दिन ओर्टनले किम्बर्ली केस्लरसँग दोस्रो विवहा गरेका थिए।<ref>{{cite web |url = https://www.tmz.com/2013/07/10/wwe-randy-orton-divorce-final-bentley-guns/ |title = WWE Star Randy Orton Divorced |date = July 10, 2013 |accessdate = July 11, 2013 |publisher = TMZ }}</ref> उनीहरूको सन् २०१६ नोभेम्बर २२ का दिन ब्रोक्लेन रोज ओर्टन नामक छोरीको जन्म भएको थियो भने उनी ओर्टनको दोस्रो र केस्लरको चौँथो सन्तान थिइन्।<ref>{{cite web |url = https://www.tmz.com/2013/07/10/wwe-randy-orton-divorce-final-bentley-guns/ |title = WWE Star Randy Orton Divorced |date = July 10, 2013 |accessdate = July 11, 2013 |publisher = TMZ }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.pwinsider.com/article/97846/top-wwe-star-gets-married.html?p=1 |title = TOP WWE STAR GETS MARRIED |author = Johnson, Mike |website = PWInsider |date = November 15, 2015 |accessdate = November 15, 2015 }}</ref> ओर्टनको परिवार हाल संयुक्त राज्य अमेरिकाको सेन्ट चार्लस मिसौरीमा बसोबास गर्दै आएका छन्।<ref>{{cite web |url = http://www.wwe.com/article/randy-orton-birth-daughter?sf43171683=1 |title = Randy Orton welcomes daughter into the world |publisher = }}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.stltoday.com/stltoday/entertainment/stories.nsf/stage/story/F14D7DB5DCA390E48625761100009CB6?OpenDocument |title = St. Louis son Randy Orton on life in (and out of) the ring |last = Ayulo |first = Santiago C. |date = August 14, 2009 |work = St. Louis Post-Dispatch |accessdate = August 26, 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090831191222/http://www.stltoday.com/stltoday/entertainment/stories.nsf/stage/story/F14D7DB5DCA390E48625761100009CB6?OpenDocument |archivedate = August 31, 2009 |url-status = |df = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831191222/http://www.stltoday.com/stltoday/entertainment/stories.nsf/stage/story/F14D7DB5DCA390E48625761100009CB6?OpenDocument |date=August 31, 2009 }}</ref> ==उपाधि तथा उपलब्धिहरू== ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Randy Orton|रेन्डी ओर्टन}} * {{IMDb name}} [[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी पुरुष व्यावसायिक कुस्ती खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८० मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] 32uq1ffr0u5rxu1e9k0odil6kenhfc8 0 103322 1364807 1363339 2026-07-05T06:10:08Z Bishaldev100 28807 /* दक्ष यज्ञ */ 1364807 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Virabhadra Daksha.jpg | caption = वीरभद्र र [[दक्ष प्रजापति]] | name = | god_of = संहार | affiliation = [[शिव]] [[अवतार]] | consort = [[भद्रकाली]] }} {{Saivism}} [[चित्र:Veerabhadra.jpg|right|thumb|267x267px| वीरभद्रको एक मूर्ति ]] '''वीरभद्र''' हिन्दु पौराणिक कथाहरूको एक चरित्र हो किन्वदन्ति अनुसार उनी [[शिव|शिवका]] एक बहादुर गण थिए, जसले [[शिव]]को आदेशमा [[दक्ष प्रजापति]] को शीर छेदन गरेको थियो । == किंवदन्ती == === उत्पत्ति === [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] यज्ञको समयमा शिवकी पत्नी [[सतिदेवी|सती]]ले आत्मदाह गरेपछि शिवले आफ्नो जटाबाट वीरभद्रको सृष्टि गरेका थिए। एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेका थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञमा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञमा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीले तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name="स्वस्थानी">श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप वीरभद्र उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञ तहस नहस पार्न आदेश दिए। === दक्ष यज्ञ === [[चित्र:Daksha_yagna.jpg|अङ्गुठाकार|दक्ष यज्ञ]] [[स्कन्द पुराण]]मा भनिएको छ कि जब शिवका सेनाहरू दक्ष यज्ञमा अगाडि बढ्न थाले, तब तुरुन्तै अशुभ संकेतहरू देखा पर्न थाले, जसमा रगत र उल्का वर्षाको वर्णन गरिएको थियो। यी घटनाहरूलाई भविष्यसूचक ठानेर, दक्षले विष्णुको सुरक्षा खोजे, विष्णु उनको रक्षा गर्न सहमत भए तर उनले शिवलाई गरेको अनादरको लागि दोषी पनि ठहराए। सेनाहरूमा नवदुर्गा, [[राक्षस]], [[यक्ष]], [[पिशाच]], [[भूत]]हरूको समूह, हजारौं गण, साथै योगिनी र गुह्यकहरू थिए। यी सेनाहरूको नेतृत्व तीन आँखा भएका वीरभद्रले गरेका थिए, जसमा हजार हातहरू थिए, ठूला सर्पहरूले घेरिएका थिए, जसको रथ दुई हजार घोडा र दस लाख सिंहले तानेका थिए। इन्द्र र देवताहरूले [[भृगु]]को सहयोगमा गणको आक्रमणको पहिलो लहरलाई परास्त गरेका थिए। क्रोधित भए, वीरभद्रले आफ्नो सेनालाई प्रतिआक्रमणमा जुटाए, र आफ्नो युद्ध-परशु र फलामका गदहरू लिएर, तिनीहरूले देवताहरूको संहार गर्न थाले। ऋषिहरूले [[विष्णु]]लाई आक्रमणकारीहरूबाट यज्ञको रक्षा गर्न बिन्ती गरे, र देवताहरू वीरभद्र विरुद्ध लड्न तयार भए। वीरभद्रले पालनकर्ता विष्णुलाई प्रणाम गरे, त्यहाँबाट पछि हट्न चेतावनी दिए। विष्णु हाँसे र भक्तहरूको रक्षा गर्नु आफ्नो कर्तव्य भएको बताए, र वीरभद्रको अस्त्रहरूले पूर्ण भएपछि त्यहाँबाट जाने भने। [[इन्द्र]]ले पनि वीरभद्रलाई चुनौती दिने विचार गरे र उनलाई आफ्नो [[बज्र|वज्र]]ले प्रहार गरे। बदलामा, वीरभद्रले इन्द्र र उनको बाहन [[ऐरावत]]लाई निल्ने प्रयास गरे। विष्णुले वीरभद्रलाई आक्रमण गरेर इन्द्रलाई बचाए। उनले अश्विन कुमारको आह्वान गरेर घाइते देवताहरूलाई आफ्नो औषधिले निको पारे । क्रोधित भएर, वीरभद्रले विष्णुलाई झम्टिए। पालनकर्ता विष्णुले आफ्नो सुदर्शन चक्र वीरभद्र विरुद्ध प्रयोग गरे। वीरभद्रले मुख आँ गरेर [[सुदर्शन चक्र]] नै निले। आफ्नो दिव्य चक्र लिएर विष्णु त्यहाँबाट भाग्नुपर्‍यो। विष्णु नै भागेपछि, वीरभद्रलाई रोक्न सक्ने कोही भएनन र ठूलो संहार हुन थाल्यो। यस नरसंहारबाट पनि सन्तुष्ट नभएका वीरभद्रले भृगु र पुषणलाई गाली गर्न थाले। जब उनले डराएका दक्षलाई वेदीमुनि झुकेको देखे, उनले उनको टाउको काटेर उनको टाउको आगोमा चढाइदिए। विचलित [[ब्रह्मा]]ले शिवको सामु गए र रक्तपात अन्त्य गर्न बिन्ती गरे। शिव दक्ष यज्ञमा आइपुगे, वीरभद्रसँग कुरा गरे र दक्षको घाँटीमा कुनै जनावरको टाउको राखेर उनलाई पुनर्जीवित गरे। पुनर्जीवित भएका दक्षले शिवलाई आफ्नो प्रणाम गरे, र लडाइ समाप्त भयो। == केही प्रसिद्ध मन्दिर == * वीरभद्र मन्दिर, लेपाक्षी, [[आन्ध्र प्रदेश]]। * श्री बयालु वीरभद्र स्वामी, श्रीशैलम, आन्ध्र प्रदेश। * वीरभद्र मन्दिर, पट्टीसीमा, आन्ध्र प्रदेश। * श्री वीरेश्वर स्वामी मन्दिर, मुरमल्ला, आन्ध्र प्रदेश * वीरभद्र मन्दिर, यदुर, [[कर्नाटक]]। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:शिव]] pzf47mit02or35gbhedld2juobgz08x 1364810 1364807 2026-07-05T06:12:55Z ~2026-38184-13 79655 1364810 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Virabhadra Daksha.jpg | caption = वीरभद्र र [[दक्ष प्रजापति]] | name = वीरभद्र | god_of = संहार | affiliation = [[शिव]] [[अवतार]] | consort = [[भद्रकाली]] }} {{Saivism}} [[चित्र:Veerabhadra.jpg|right|thumb|267x267px| वीरभद्रको एक मूर्ति ]] '''वीरभद्र''' हिन्दु पौराणिक कथाहरूको एक चरित्र हो किन्वदन्ति अनुसार उनी [[शिव|शिवका]] एक बहादुर गण थिए, जसले [[शिव]]को आदेशमा [[दक्ष प्रजापति]] को शीर छेदन गरेको थियो । == किंवदन्ती == === उत्पत्ति === [[दक्ष प्रजापति|दक्ष]] यज्ञको समयमा शिवकी पत्नी [[सतिदेवी|सती]]ले आत्मदाह गरेपछि शिवले आफ्नो जटाबाट वीरभद्रको सृष्टि गरेका थिए। एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेका थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित [[नारद]], [[वशिष्ठ]], [[कश्यप]], आदी ऋषिहरूका साथै [[ब्रह्मा]], विष्णु, [[इन्द्र]], [[वरुण]] आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका [[देवता]] र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञमा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञमा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीले तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। <ref name="स्वस्थानी">श्री स्वस्थानी ब्रतकथा</ref> यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप वीरभद्र उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञ तहस नहस पार्न आदेश दिए। === दक्ष यज्ञ === [[चित्र:Daksha_yagna.jpg|अङ्गुठाकार|दक्ष यज्ञ]] [[स्कन्द पुराण]]मा भनिएको छ कि जब शिवका सेनाहरू दक्ष यज्ञमा अगाडि बढ्न थाले, तब तुरुन्तै अशुभ संकेतहरू देखा पर्न थाले, जसमा रगत र उल्का वर्षाको वर्णन गरिएको थियो। यी घटनाहरूलाई भविष्यसूचक ठानेर, दक्षले विष्णुको सुरक्षा खोजे, विष्णु उनको रक्षा गर्न सहमत भए तर उनले शिवलाई गरेको अनादरको लागि दोषी पनि ठहराए। सेनाहरूमा नवदुर्गा, [[राक्षस]], [[यक्ष]], [[पिशाच]], [[भूत]]हरूको समूह, हजारौं गण, साथै योगिनी र गुह्यकहरू थिए। यी सेनाहरूको नेतृत्व तीन आँखा भएका वीरभद्रले गरेका थिए, जसमा हजार हातहरू थिए, ठूला सर्पहरूले घेरिएका थिए, जसको रथ दुई हजार घोडा र दस लाख सिंहले तानेका थिए। इन्द्र र देवताहरूले [[भृगु]]को सहयोगमा गणको आक्रमणको पहिलो लहरलाई परास्त गरेका थिए। क्रोधित भए, वीरभद्रले आफ्नो सेनालाई प्रतिआक्रमणमा जुटाए, र आफ्नो युद्ध-परशु र फलामका गदहरू लिएर, तिनीहरूले देवताहरूको संहार गर्न थाले। ऋषिहरूले [[विष्णु]]लाई आक्रमणकारीहरूबाट यज्ञको रक्षा गर्न बिन्ती गरे, र देवताहरू वीरभद्र विरुद्ध लड्न तयार भए। वीरभद्रले पालनकर्ता विष्णुलाई प्रणाम गरे, त्यहाँबाट पछि हट्न चेतावनी दिए। विष्णु हाँसे र भक्तहरूको रक्षा गर्नु आफ्नो कर्तव्य भएको बताए, र वीरभद्रको अस्त्रहरूले पूर्ण भएपछि त्यहाँबाट जाने भने। [[इन्द्र]]ले पनि वीरभद्रलाई चुनौती दिने विचार गरे र उनलाई आफ्नो [[बज्र|वज्र]]ले प्रहार गरे। बदलामा, वीरभद्रले इन्द्र र उनको बाहन [[ऐरावत]]लाई निल्ने प्रयास गरे। विष्णुले वीरभद्रलाई आक्रमण गरेर इन्द्रलाई बचाए। उनले अश्विन कुमारको आह्वान गरेर घाइते देवताहरूलाई आफ्नो औषधिले निको पारे । क्रोधित भएर, वीरभद्रले विष्णुलाई झम्टिए। पालनकर्ता विष्णुले आफ्नो सुदर्शन चक्र वीरभद्र विरुद्ध प्रयोग गरे। वीरभद्रले मुख आँ गरेर [[सुदर्शन चक्र]] नै निले। आफ्नो दिव्य चक्र लिएर विष्णु त्यहाँबाट भाग्नुपर्‍यो। विष्णु नै भागेपछि, वीरभद्रलाई रोक्न सक्ने कोही भएनन र ठूलो संहार हुन थाल्यो। यस नरसंहारबाट पनि सन्तुष्ट नभएका वीरभद्रले भृगु र पुषणलाई गाली गर्न थाले। जब उनले डराएका दक्षलाई वेदीमुनि झुकेको देखे, उनले उनको टाउको काटेर उनको टाउको आगोमा चढाइदिए। विचलित [[ब्रह्मा]]ले शिवको सामु गए र रक्तपात अन्त्य गर्न बिन्ती गरे। शिव दक्ष यज्ञमा आइपुगे, वीरभद्रसँग कुरा गरे र दक्षको घाँटीमा कुनै जनावरको टाउको राखेर उनलाई पुनर्जीवित गरे। पुनर्जीवित भएका दक्षले शिवलाई आफ्नो प्रणाम गरे, र लडाइ समाप्त भयो। == केही प्रसिद्ध मन्दिर == * वीरभद्र मन्दिर, लेपाक्षी, [[आन्ध्र प्रदेश]]। * श्री बयालु वीरभद्र स्वामी, श्रीशैलम, आन्ध्र प्रदेश। * वीरभद्र मन्दिर, पट्टीसीमा, आन्ध्र प्रदेश। * श्री वीरेश्वर स्वामी मन्दिर, मुरमल्ला, आन्ध्र प्रदेश * वीरभद्र मन्दिर, यदुर, [[कर्नाटक]]। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:शिव]] 0ygvf4aaxdy5crrkd31xx099dci6lcp 0 107108 1364822 1071738 2026-07-05T06:46:57Z डम्बर सिंह थापा 79665 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1364822 wikitext text/x-wiki {{Infobox dot-com company | name = मेल डटकम | logo = maildotcomlogo.jpg | company_type = वेब मेल | traded_as = | foundation = | founder = | dissolved = | location = [[पेन्सिलभेनिया|चेष्टरबुक, पेन्सिलभेनिया]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] | locations = | incorporated = | area_served = विश्वव्यापी | key_people = | industry = इण्टरनेट | products = | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | total_assets = | total_equity = | owner = | num_employees = | parent = संयुक्त इण्टरनेट | divisions = | subsid = | company_slogan = | url = {{URL|https://www.mail.com|मेल.कम}} | ipv6 = | alexa = | website_type = वेबमेल प्रदायक | advertising = हो | registration = हो | num_users = | language = अङ्ग्रेजी, स्पेनी, फान्सेली, रूसी, पोर्चुगाली, रोमानियाली | launch_date = {{start date and age|1995}} | current_status = | screenshot = | caption = | footnotes = | intl = }} '''मेल डट कम''' एक वेब पोर्टल तथा वेबमा आधारित एक ई-डाँक सेवा प्रदायक हो जून जर्मनेली इण्टरनेट कम्पनी युनाइटेड इण्टरनेटको स्वामित्वमा रहेको छ। यसले समाचार लेख र श्रव्य दृश्य र असीमित भण्डारणको साथ नि: शुल्क वेब डाँक अनुप्रयोगको प्रदान गर्दछ।<ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2010/09/20/mail-com-media/|title=Mail.com Media Sells Mail.com To United Internet Group|first=Alexia|last=Tsotsis|date=|work=टेक क्रञ्च डटकम|access-date=24 April 2017}}</ref> == विशेषता == मेल डटकमले ई-डाँकहरूका लागि असीमित भण्डारण, २०० भन्दा बढी डोमेनहरूको छनौट, अनलाइन फाइल भण्डारण, अन्य खाताहरूबाट ई-डाँक सङ्कलन (जसले प्रदान गरिएको हालको सेवाहरूको लागि भुक्तानी गर्दछ), आयोजक, फेसबुक एकीकरण, स्पाम र भाइरसहरूबाट सुरक्षाको प्रस्ताव गर्दछ।<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/mail.com|title=mail.com|author=|date=|work=Facebook.com|access-date=24 April 2017}}</ref> === डोमेनहरू === प्रयोगकर्ताहरूले भौगोलिक स्थान, व्यवसाय, विश्वास र रुचिहरू जस्तै बुमा डटकम, कन्सलट्याण्ट डटकम, एकाउण्टेण्ट डटकम इन्जिनियर डटकम, र क्याटलभर डटकम सहित आफ्नो व्यक्तिगत ई-डाँक ठेगानाहरूको लागि २०० भन्दा बढी डोमेनहरूको छनौट गर्न सक्दछन्। <ref>{{cite web|url=https://www.mail.com/email/|title=mail.com more than 200 domains|author=|date=|work=Mail.com|access-date=24 April 2017}}</ref> === भण्डारण === मेल डटकमले आफ्ना प्रयोगकर्ताहरूलाई ई-डाँकहरूकम लागि असीमित भण्डारण साथै २ गिगाबाइट सम्मको अनलाइन फाइल भण्डारण प्रदान गर्दछ।<ref name="mail.com">{{cite web|url=https://www.mail.com/mail/|title=Secure & free webmail features for your mails|author=|date=|work=Mail.com|access-date=24 April 2017}}</ref> === आयोजक === आयोजकले प्रयोगकर्ताहरूलाई कार्य तालिका र कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न अनुमति दिन्छ। डेस्कटप आयोजक अनुप्रयोगहरूमा जस्तै, प्रयोगकर्ताले अनुस्मारकहरू निर्माण, पाहुनाहरूलाई आमन्त्रण र तथ्याङ्क आयात र निर्यात गर्न सक्दछन् === मोबाइल ग्राहकहरू === मेल डटकमले एन्ड्रोइड र आइओएसको लागि अनुप्रयोगहरू प्रदान गर्दछ। === निष्क्रियता === मेल डटकमले ६ महिनाको लागि निष्क्रिय भएका नि: शुल्क खाताहरूलाई बन्द र मेटाउँदछ। मेटाइएको नि: शुल्क ई-डाँका खाता र यसमा समावेश डाटा पुन: प्राप्ति गर्न कुनै तरिकाहरू हाल सम्म उपलब्ध छैन।<ref>{{Cite web|url=https://www.mail.com/company/terms/|title=mail.com TOS; 2. Term and Termination, clause 2.4|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lifewire.com/know-when-your-mail-com-account-will-expire-1172154|title=Know When Your Mail.com Account Will Expire|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> == इतिहास == मेल डट कम सुरुमा सन १९९५ मा भ्यानिटी मेल सेवाको रूपमा गठन गरिएको थियो (संयुक्त नाम ग्लोबेकम निगम)।<ref name=pr>{{cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-18595495_ITM|title=EasyLink Services Corp. To Appear on MN1.com|publisher=M2 Communications (press release)|date=6 September 1996}}</ref> यसलाई जेराल्ड गोर्मन, लुफकिन र जेनेट र ग्यारी मिलिनले संयुक्त रूपमा हार्वर्ड व्यापारीक विद्यालयका विद्यार्थीको रहेको बेलामा स्थापना गरेका थियो।<ref name=wsj1>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB918682985999438500?mod=googlewsj|title=Mail.com Intends to Profit by Giving Away Its Product|author=Andrea Peterson|publisher=Wall Street Journal|date=11 February 1999}}</ref> कुल ५४४ डोमेनहरूलाई दर्ता र प्रवर्द्धन गर्नका लागि उनीहरूले अधिक गोर्मनको सम्पत्तिको खर्च गरेका थिए र पछि उनीहरूले अन्य कम्पनीहरूबाट डोमेन नाम खरीद गर्न सुरु गरेका थिए।<ref>{{cite web|last1=Lawson|first1=Stephen|title=Mail.com Buys Chinese Portal, Plans World.com|url=https://www.computerworld.com.au/article/93279/mail_com_buys_chinese_portal_plans_world_com/|website=ComputerWorld|accessdate=1 August 2017|date=28 March 2000}}</ref> एक समय कम्पनीले अनुमानित १,२०० भन्दा बढी डोमेनको नियन्त्रण गरेका थिए जसमा वर्ल्ड डटकम, युएसए डटकम, इण्डिया डटकम, [[युरोप]] डटकम, एसिया डटकम, डाक्टर डटकम, साइण्टिष्ट डटकम, र लवेर डटकम आदी समावेश छ।<ref name=forbes>{{cite news|url=https://www.forbes.com/2000/06/02/feat.html|title=Mail.com Shouldn't Stay Master of Its Domains|author=Michael Bociurkiw|publisher=Forbes|date=2000-06-02}}</ref> आइनेम ब्राण्डको स्वामित्वमा रहेको डोमेनबाट वार्षिक डोमेन दर्ता शुल्क तिर्न पैसा जुटाउनका लागि उनीहरूले मानिसहरूलाई भ्यानिटी डोमेन ई-डाँक सेवाहरू प्रस्ताव गरेका थिए र पछि उनीहरूले अन्य डोमेनहरूका मालिक, र इण्टरनेट सेवा प्रदायकहरूको तर्फबाट डाँक सेवाहरूको सञ्चालन गर्न थालेका थिए। कम्पनीले सन् १९९९ मा क्रोसर डटकम, लण्डन डटकम र इङ्ल्याण्ड डटकमलाई २० लाख अमेरिकी डलरमा बेचेका थिए।<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB929558579733458161?mod=googlewsj|title=European Firms Pay Big Money to Obtain '.Com' Domain Names|author=Stephanie Gruner|publisher=Wall Street Journal|date=1999-06-17}}</ref> सन् १९९९ सम्ममा कम्पनीले प्रिमस क्यापिटल  कोष र साइकमोर भेञ्चर्सबाट उद्यमका लागि आवश्यक वित्त जुटाएको थियो र पछि यसले नाम परिवर्तन गरी मेल डटकम राखेको थियो। जून १९९९ मा यसले प्रारम्भिक सार्वजनिक प्रस्तावको सञ्चालन गरेको थियो। सन् २००० सम्ममा यसले १४.६ मिलियन ई-डाँक खाताहरूलाई समर्थन गरेको थियो जुन प्राय: नि: शुल्क र लाभ रहित थियो। यसले मेल डटकम डोमेन र उपभोक्ता ई-डाँक सेवाको विभागलाई नेट टु फोनमा बेचेको थियो र यसले आफ्नो नाम इजी लिङ्कमा परिवर्तन गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=http://news.cnet.com/Mail.com-surges-on-ISP-deals/2100-12_3-258869.html|title=Mail.com surges on ISP deals|author=Larry Barrett|publisher=cnet|date=30 June 1999}}</ref> स्विफ्ट दूरसञ्चार प्राप्ति पछि अप्रिल २००१ मा व्यवस्थित फाइल आदन प्रदान सेवामा ध्यान केन्द्रित गर्न यसले आफ्नो व्यवसायिक कार्यहरूमा परिवर्तन ल्याएको थियो।<ref name="Gwendolyn Mariano">{{cite news|url=http://news.cnet.com/Outages-delay-Mail.com-service/2100-1023_3-268839.html|title=Outages delay Mail.com service|author=Gwendolyn Mariano|publisher=cnet|date=2001-06-21}}</ref> सन् २००४ मा रोगर पेन्स्केका छोरा, जे पेन्स्के कम्पनीमा आवद्ध भएका थिए। उनी अङ्किय प्रकाशन समूहको रूपमा कार्यरत एक इण्टरनेट सेवा कम्पनी भेलोसिटि सर्भिसका [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]] बनेका थिए।<ref name="Gwendolyn Mariano"/> कम्पनीले मेल डटकम डोमेनको अधिग्रहण गर्दै यसलाई सन् २००७ मा नयाँ सेवाको रूपमा पुन: सुरु गरेको थियो। यसको अभिभावक कम्पनी मेल डटकम मिडियाले डेडलाइन [[हलिउड]] , मुभिलिन र ब्वाई जीनियस जस्ता वेबसाइटहरूको अधिग्रहण गरेको थियो। <ref>{{cite news|url=http://www.internetnews.com/bus-news/article.php/582331|title=Mail.com to Acquire Swift Telecommunications, Including AT&T's EasyLink|publisher=internetnews.com|date=2001-02-21}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.businessweek.com/technology/content/jul2001/tc2001075_177.htm|title=On the Third Try, a Dot-Com Charm?|author=Faith Keenan|publisher=Business Week|date=2001-07-04}}</ref><ref>{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_April_2/ai_72584488/|title=Mail.com Changes Corporate Name and Identity to EasyLink Services Corporation|publisher=Easylink (press release)|date=2 April 2001}}</ref> सेप्टेम्बर २०१० मा, मेल डटकम मिडियाले मेल डटकमलाई युनाइटेड इण्टरनेटमा बिक्री गरेको थियो जसले जिएमएक्स मेलमा एकीकृत गर्ने उद्देश्य राखेको थियो। यसमा अवस्थित खाताहरू  जहाँ पनि पहुँच गर्न सकिन्छ।<ref>{{cite magazine |last=Shipnuck |first=Alan |date=July 12, 2004 |title=Hitting Cleanup |url=https://www.si.com/vault/2004/07/12/376446/hitting-cleanup-in-a-12-year-major-league-career-nails-was-best-known-for-his-hard-living-and-down-and-dirty-style-so-how-did-he-polish-up-his-act-by-opening-an-upscale-chain-of-car-washes |magazine=Sports Illustrated |volume=101 |issue=2 |page=89 |access-date=26 October 2017}}</ref> सेप्टेम्बर २०१३ को सुरूमा, मेल डटकमले म्याड्रिड डटकम, लण्डन डटकम र टोकियो डटकम ठेगानाका सबै खातावालाहरूलाई इ-डाँक गर्दै उनीहरूले अब उप्रान्त २८ सेप्टेम्बर २०१३बाट इ-डाँक पठाउन वा प्राप्त गर्न सक्षम नहुने जनाएको थियो।<ref name=delivers>{{cite news|url=http://pulse2.com/2008/10/22/quadrangle-capital-wi-harper-group-and-novel-tmt-ventures-delivers-35-million-to-mailcom/|title=Quadrangle Capital, WI Harper Group, and Novel TMT Ventures Delivers $35 Million to Mail.com|author=Amit Chowdhry|publisher=Pulse2|date=2008-10-22|access-date=2010-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141221055735/http://pulse2.com/2008/10/22/quadrangle-capital-wi-harper-group-and-novel-tmt-ventures-delivers-35-million-to-mailcom/|archive-date=2014-12-21|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://mail.com आधिकारिक जाल स्थल] [[श्रेणी:विकिथन-८ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] ejn1rn7opmw5aymjruojd1je00tjsjs 0 108057 1364709 1281360 2026-07-04T13:40:44Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364709 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = प्लानेटा डटरू | logo = Planeta logo.png | logo_size = 200px | logocaption = | screenshot = | collapsible = | collapsetext = | caption = | url = {{URL|https://planeta.ru/}} | commercial = हो | type = संयुक्त कोष | registration = आवश्यक | language = [[रुसी भाषा|रूसी]] | num_users = Over {{val|20000}} visitors daily | content_license = | programming language = | owner = | author = | editor = | launch_date = {{Start date and age|2012|06|07|df=yes}} | revenue = | alexa = {{increase}} [http://www.alexa.com/siteinfo/planeta.ru ३,३३७] (रूस) | current_status = चालू | footnotes = }} '''प्लानेटा डटरू''' एक [[रुस|रूसी]] संयुक्त कोष वेबसाइट हो<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3325364|title=Как заработать на краудфандинге|date=2017-06-27|accessdate=2017-09-27}}</ref> र हाल देशको सबैभन्दा ठूलो संयुक्त कोष वेबसाइट हो। यसको नेतृत्वमा सङ्गीतकार म्याक्स लाकमस रहेका छन्।<ref name=":5">{{Cite news|title=PLANETA - российская Краудфандинговая платформа|url=http://crowdsourcing.ru/sites/347|work=Crowdsourcing.ru - Все о Краудсорсинге и Краудфандинге в России и мире|accessdate=2017-10-09|language=रूसी}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009143624/http://crowdsourcing.ru/sites/347 |date=2017-10-09 }}</ref> जून २०१२ देखि मार्च २०१६ सम्ममा, यसले कुल ६३०० परियोजनाहरू मार्फत ३९ करोड रूबल कोषको रूपमा सङ्कलन गरिसकेको छ।<ref>{{Cite news|title=Крупнейшие краудфандинговые площадки России|url=http://umom.biz/kraudfanding-ploshhadki-rossii-boomstarter-vs-planeta/|work=Бизнес с умом|date=2017-05-09|accessdate=2017-10-06|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171004230009/http://umom.biz/kraudfanding-ploshhadki-rossii-boomstarter-vs-planeta/ |date=2017-10-04 }}</ref><ref name=":1">{{Cite news|title=Краудфандинговые платформы в России и мире|url=https://ria.ru/disabled_know/20160822/1474985105.html|work=РИА Новости|date=20160822T1743+0300Z|accessdate=2017-10-06|language=ru}}</ref> कोषकर्ताहरूका अनुसार, फेब्रुअरी २०१९ मा, यसले १ बिलयन रूबल भन्दा बढी कोष सङ्कलन गरिसकेको र यसले ४.५ हजार संयुक्त कोष अभियान सफलतापूर्वक पूर्ण गरिसकेको छ।<ref>{{Cite web|url=http://plus-one.rbc.ru/blog/economy/planetaru-sobrala-milliard-rubley|title=Planeta.ru собрала миллиард рублей / +1|publisher=РБК +1|accessdate=2019-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://te-st.ru/2019/03/28/experience-of-planeta-ru/|title=Как собрать миллиард: опыт самых успешных крауд-кампаний на Planeta.ru|date=2019-03-28|publisher=Теплица социальных технологий|lang=ru|accessdate=2019-04-10}}</ref> अर्थतन्त्र, व्यापार र लगानीका लागि यसले सन् २०१४ को रूनेट पुरस्कार प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{Cite news|title=ФРИИ, Acronis, Planeta.ru, Yota награждены «Премией Рунета» {{!}} Rusbase|url=https://rb.ru/news/premiya-runeta/|work=Rusbase|accessdate=2017-10-01|language=ru}}</ref> == इतिहास == प्लानेटा डटरू ७ जून २०१२ मा, तीन जना असल मित्र वा बिआई-२ साङ्गीतीक समूहका सदस्यहरूद्वारा स्थापना गरिएको थियो।<ref>{{Cite news|title=Как зарабатывают Planeta и Boomstarter и почему они не всегда находят общий язык → Roem.ru|url=https://roem.ru/10-07-2015/200002/boomstarter-vs-planeta/|date=2015-07-10|accessdate=2017-10-09|language=ru}}</ref> यसलाई सुरुवातमा सङ्गीतिक समूहको साङ्गीतीक सङ्गालोहरूको अग्रिम माग गर्नका लागि सुरुवात गरेको थियो।<ref name=":6">{{Cite news|title=История успеха Planeta.ru|url=http://onedata.ru/530-istoriya-uspeha-planetaru.html|work=Блог о IT сфере. Главные новости и интересные статьи со всего рунета.|accessdate=2017-10-04|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171004191533/http://onedata.ru/530-istoriya-uspeha-planetaru.html |date=2017-10-04 }}</ref> तथापि, सुरुवात तथा विकासको क्रममा सेवाले यसको सिद्धान्तमा मोड लिँदै संयुक्त कोषमा केन्द्रित भएको थियो।<ref name=":7">{{Cite web|url=https://biz360.ru/materials/s-miru-po-nitke-kak-ustroena-platforma-kraudfandinga-planeta-ru/|title=С миру по нитке: как устроена платформа краудфандинга Planeta.ru {{!}} Biz360.ru|publisher=biz360.ru|lang=ru|accessdate=2017-10-09}}</ref> यसको संयुक्त कोष युक्त मञ्च स्थापना रूसमा संयुक्त कोष दिवसका दिन रहेको मानिन्छ।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.rvc.ru/press-service/media-review/eco/105774/|title=Российский краундфандинг отметил пятилетие|publisher=www.rvc.ru|lang=en|accessdate=2017-10-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005151301/https://www.rvc.ru/press-service/media-review/eco/105774/ |date=2017-10-05 }}</ref> सन् २०१३ को रूसी इण्टरनेट साप्ताहिकमा, प्लानेटा डटरूले संयुक्त कोष तथा संयुक्त लगानीमा पहिलो सम्मेलनको आयोजना गरेको थियो। यो वेबसाइट [[अङ्ग्रेजी भाषा]]का वेबसाइटहरू जस्तै किक ष्टाटार र इण्डिगोगोको जस्तै छ।<ref>{{Cite web |url=http://2013.russianinternetweek.ru/program/block/crowd_funding.php |title=Год краудфандинга в России. CROWDCULT |author= |work= |date= |publisher= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416105219/http://2013.russianinternetweek.ru/program/block/crowd_funding.php |date=2016-04-16 }}</ref> मौद्रिक लेनदेन उपयोगकर्ताको डिजिटल थैलीको माध्यमबाट गरिन्छ। यसमा भुक्तान धेरै विधिहरू मार्फत गर्न सकिन्छ जसमा डेबिट कार्डहरू (प्रवेशाज्ञा, माष्टरकार्ड), मोबाइल फोन थैली (बीलाइन, मेगाफोन, एमटिएस) र अनलाइन भुक्तानी प्रणाली (याण्डेक्स मुद्रा, किवी, वेब मनि) समावेश छन्।<ref>{{Cite news|title=Planeta.ru и «Мегафон» продлили программу поддержки благотворительных фондов|url=https://takiedela.ru/news/2016/02/15/planeta-megafon/|accessdate=2017-10-09|language=ru}}</ref> [[File:Runet Prize 2014 041.JPG|thumb|सन् २०१४ मा, संस्थापक रूनेट पुरस्कारका साथ]] सन् २०१५ यता, मञ्चले मोबाइल सञ्जाल सञ्चालन मेगा फोनको सहयोगमा दान मुलक कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.rba.ru/content/news/vid_news_str.php?id=5887|title=Приглашаем к участию в проекте «Библиородина»!|publisher=www.rba.ru|lang=ru|accessdate=2017-10-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008181116/http://www.rba.ru/content/news/vid_news_str.php?id=5887 |date=2017-10-08 }}</ref> जसमा मोबाइल सञ्चालक मेगाफोनले प्लानेटा डटरूको थुप्रै परियोजनामा विशेष सहयोग गर्दै आइरहेको छ जसमा विषयहरूमा अशक्तता भएका बालबालिकाहरूको पुनःस्थापन, अशक्तता भएका युवाहरूको सामाजिक र श्रम अनुकूलन आदि कार्यहरू समावेश छन्।<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3325364|title=Как заработать на краудфандинге|date=2017-06-27|accessdate=2017-10-08}}</ref> सन् २०१५ मै, लिप्टन ब्राण्डको सहयोगमा यसले सामाजिक उद्यम कार्यक्रम गुडष्टाटरको सुरुवात गरेको थियो। सन् २०१६ मा, मञ्च असीमित परियोजना "बिब्लोरोडिना" को आरम्भकर्ताहरू मध्येको एक हो।<ref name=":4" /> फेब्रुअरी २०१७ मा, रूसी उद्यम कम्पनी तथा एभा लगानी कोषका साथ यसले "प्रविधिहरूको भिडन्त" नामक वास्तविक कार्यक्रमको सुरुवात गरेको थियो जसको उद्देश दश उत्कृष्ट प्रविधि सम्बन्धित संस्था तथा कम्पनीको सुरुवात गरी संयुक्त कोषलाई वढावा दिनु थियो।<ref name=":1" /> यसको अतिरिक्त, मञ्चमा संयुक्त कोष मार्फत अन्य सेवा तथा कार्यक्रमहरू मार्फत प्लानेटा डटरूका लागि सक्रिय प्रायोजकहरूका लागि प्रोत्साहन गर्नु हो। == विद्यालय संयुक्त कोष == सन् २०१५ मा, संयुक्त अभियानको सुरुवात तथा आचरणको तयारीका लागि विद्यालयहरूमा यसले प्रशिक्षण सुरु गरेको थियो।<ref name=":6" /> यसले नि:शुल्क प्रत्यक्ष अनलाइन संयुक्त कोष कक्षाहरूको सुरुवात गरे थियो। यसले साइबेरिया, उराल तथा [[रुस|रूस]]का केही स्थानहरूमा कक्षाहरूको सञ्चालन मार्फत विद्यार्थीहरूलाई संयुक्त कोष कक्षाबाट उतिर्ण गरिसकेको छ।<ref>{{Cite web|url=http://distantsiya.ru/read/kraudfanding-segodnya-i-zavtra/|title=Краудфандинг сегодня и завтра: мнение эксперта {{!}} Дистанция|publisher=distantsiya.ru|lang=ru|accessdate=2017-10-11}}</ref> मार्च २०१७ सम्ममा, १२ हजार भन्दा बढीले संयुक्त कोष विद्यालय मार्फत प्रशिक्षण लिइसकेका छन्। परियोजनाको चरण तथा व्यक्तिगत परामर्शको बारेमा छोटो श्रव्य दृश्यको साथ अक्टोबर २०१७ मा, शैक्षिक पाठ्यक्रममा "संयुक्त कोष ६० मिनेटमा"को सुरूवात गरिएको थियो। <ref>{{Cite news|title=Planeta.ru запустила бесплатный онлайн-курс по краудфандингу {{!}} Rusbase|url=https://rb.ru/news/edu-crowd/|work=Rusbase|accessdate=2017-10-11|language=ru}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.planeta.ru आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106214053/https://planeta.ru/ |date=2019-11-06 }} [[श्रेणी:रूसका अनलाइन वित्तीय सेवा कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त कोष मञ्चहरू]] m9bjqvpe2jwgx63co72uc0j0swveud9 0 111177 1364734 1364648 2026-07-04T22:50:42Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364734 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = सचिरा मुसोभिच | fullname = | image = Zecira Musovic (21779847281).jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1996|5|26}} | birth_place = फालुना, स्विडेन | height = १७८ सेमी | currentclub = [[एफसी रुसेनगोद]] | clubnumber = १ | position = [[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलरक्षक]] | youthyears1 = सन् २००५–२०११ | youthclubs1 = सतिएना आइइफ | years1 = सन् २०११–२०१२ | years2 = सन् २०१२– | clubs1 = सतिएना आइइफ | clubs2 = [[एफसी रुसेनगोद|रुसेनगोद]] | caps1 = २९ | caps2 = ७१ | goals1 = ० | goals2 = ० | nationalyears1 = सन् २०१२ | nationalyears2 = सन् २०१३-२०१६ | nationalyears3 = सन् २०१५- | nationalyears4 = सन् २०१८– | nationalteam1 = [[स्विडेन महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली (१७ वर्ष मुनि)|१७ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय टोली]] | nationalteam2 = [[स्विडेन महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली (१८ वर्ष मुनि)|१९ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय टोली]] | nationalteam3 = [[स्विडेन महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली (२३ वर्ष मुनि)|२३ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय टोली]] | nationalteam4 = [[स्विडेन महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|राष्ट्रिय टोली]] | nationalcaps1 = ५ | nationalcaps2 = २६ | nationalcaps3 = ४ | nationalcaps4 = २ | nationalgoals1 = ० | nationalgoals2 = ० | nationalgoals3 = ० | nationalgoals4 = ० | pcupdate = १४:१९, १९ मे २०१९ | ntupdate = १४:१९, १९ मे २०१९ | medaltemplates = {{Medal|Sport|महिला [[भकुन्डो|फुटबल]]}} {{Medal|Country| {{झण्डा चिन्ह|स्विडेन}}}} {{Medal|Competition|[[फिफा महिला विश्वकप]]}} {{Medal|Bronze|[[२०१९ फिफा महिला विश्वकप|२०१९ फ्रान्स]]|टोली}} }} '''सचिरा मुसोभिच''' ({{भाषा-स्विडेनी|Zećira Mušović}}) (जन्म: २६ मे १९९६), एक [[स्विडेन|स्विडेनी]] महिला फुटबल खेलाडी हुन्। दमल्सेभेन्स्कन क्लब एफसी रुसेनगोद र स्विडेन महिला राष्ट्रिय फुटबल टोलीका लागि [[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलरक्षक]]को रूपमा मैदानमा उत्रने गर्दछिन्। उनी स्विडेन महिला राष्ट्रिय फुटबल टोलीकी नियमित तथा महत्त्वपूर्ण सदस्य पनि हुन्। राष्ट्रिय टोलीका लागि गोलरक्षकको उनलाई र [[जर्मनी]]को उल्फ्सबर्ग क्लबका लागि खेल्ने [[हेदभिग लिन्दाल]]लाई छनोट गरिन्छ। उनी आफ्नो खेल्ने शैलीले गर्दा लोकप्रिय छिन्। निकै छोटो समयमा उनले प्राप्त गरेको महत्त्वपूर्ण सफलताका कारण उनलाई विशेष रूपमा हेरिएको छ।<ref>[http://svenskfotboll.se/landslag/landslagsdatabas/landslagsspelare/?fplid=549002 svenskfotboll.se - Zecira Musovic]</ref> == प्रारम्भिक जीवन == सचिरा मुसोभिचको जन्म २६ मे १९९६ मा स्विडेनको फालुना भन्ने ठाउँमा भएको थियो।मुसोभिचको परिवार प्रियपोल्य, [[सर्बिया]]का हुन्। उनका तीन ठूला दाइहरूको जन्म सोही सहरमा भएको थियो भने उनका परिवार बोस्नियाली युद्धका कारणले छिमेकी राष्ट्र [[स्विडेन]]मा बसाइसराइ गरेका थिए जहाँ उनको जन्म फालुनामा भएको थियो।<ref name="Fredriksson">{{cite news |last1=Fredriksson |first1=Emelie |title=Musovic: "Karriären var ett skämt" |url=https://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/a/GpRj4/musovic-karriaren-var-ett-skamt |accessdate=19 May 2019 |publisher=Aftonbladet |date=16 September 2017 |language=स्विडेनी}}</ref> उनी स्विडेनको स्कोवन नामक सहरमा हुर्किएकी थिइन्। उनी आफू बाल्कान मूलको भएकोमा गर्व गर्छिन्। उनी बोस्निया र हर्जगोभिनामा वार्षिक बिदा लिई आफन्तहरूलाई भेट्नका लागि जाने गरेकी छिन्। उनको "मनपर्ने सहर" [[बोस्निया र हर्जगोभिना]]को राजधानी सारायभो हो।<ref>{{cite news |last1=Alibegović |first1=Jasmin |title=Zećira Mušović: Želim biti najbolja na svijetu |url=https://sport.avaz.ba/nogomet/449093/zecira-musovic-zelim-biti-najbolja-na-svijetu |accessdate=19 May 2019 |publisher=Dnevni avaz |date=14 January 2019 |language=बोस्नियाली}}</ref> == क्लब कार्यकाल == मुसोभिचको सानै उमेर देखिनै फुटबलमा रुचि रहेको थियो। मुसोभिच नौ वर्षको उमेरमा सतिएना आइइफका लागि फुटबल खेल्न सुरु गरेकी थिइन् भने उनले १३ वर्षको उमेरमा टोलीमा आधिकारिक रूपमा प्रदापण गरेकी थिइन्। <ref>{{cite news |last1=Ahlin |first1=Linus |title=Zecira lämnar för mästarlaget |url=https://www.hd.se/2012-10-12/zecira-lamnar-for-mastarlaget |accessdate=19 May 2019 |publisher=Helsingborgs Dagblad |date=12 October 2012 |language=स्विडेनी}}</ref> उनले सन् २०११ मा, डिभिजन २ मा १७ खेलहरू खेलेकी थिइन्। उनले सन् २०११ र २०१२ मा डिभिजन २ मा क्लबको वरिष्ठ महिला टोलीसँग दुई संस्करण बिताएकी थिइन् र उनले क्लबलाई उत्तरार्द्ध अभियानमा सुरक्षित पदोन्नतिमा मद्दत गरेकी थिइन्। उनले सन् २०१२ को संस्करणमा १२ खेलहरू खेलेकी थिइन्।<ref>{{cite news |last1=Cederlund |first1=Christer |title=Nytt kontrakt för Musovic |url=https://www.skd.se/2015/05/19/fc-rosengard-forlanger-med-nyckelspelare/ |accessdate=19 May 2019 |publisher=Skånska Dagbladet |date=19 May 2015 |language=स्विडेनी}}</ref> उनी अक्टोबर २०१२ मा, सतिएना आइइफबाट रुसेनगोद फुटबल क्लबमा स्थानान्तरण भएकी थिइन्।<ref name="Friberg">{{cite news |last1=Friberg |first1=Anna |title=Zecira Musovic: "Jag ska bli bäst i världen" |url=https://www.expressen.se/kvallsposten/sport/zecira-musovic-jag-ska-bli-bast-i-varlden/ |accessdate=19 May 2019 |publisher=Expressen |date=16 April 2016 |language=स्विडेनी}}</ref> १२ जुन २०१३ मा, मुसोभिचले दमल्सेभेन्स्कनमा ताल्तृसा फुटबल क्लबको विरुद्धमा पहिलो उपस्थिति जनाएकी थिइन् जसमा उक्त खेल २-२ को बराबरीमा टुङ्गिएको थियो।<ref>{{cite news|last1=Brattgård|first1=Louv|title=FC Rosengård förlänger med Lundgren|url=http://www.svt.se/sport/fotboll/fc-rosengard-forlanger-med-lundgren/|accessdate=19 May 2019|publisher=Sveriges Television|date=12 April 2016|language=स्विडेनी}}</ref> खेलको अन्तिम समय तिर, उनले घाइते भएकी सोरा बियोग हेलगादोतिरको सट्टामा मैदान प्रवेश गरेकी थिइन्। उनले क्लबका लागि पहिलो दुईवटा संस्करणमा, ४ खेलहरू खेल्दै उत्कृष्ट प्रदर्शन समेत गरेकी थिइन्।<ref name="Friberg" /> सन् २०१३ को संस्करणको दमल्सेभेन्स्कन उपाधि रुसेनगोदले जित्न सफल भएको थियो र उक्त क्लबकी गोलरक्षक सोरा बियोग हेलगादोतिरलाई वर्षको उत्कृष्ट खेलाडीको रूपमा सम्मानित गरिएको थियो जसलाई उनले ध्यान पूर्वक समीक्षा गरेकी थिइन्।<ref>{{cite news |title=Zećira Mušović har förlängt sitt kontrakt med FC Rosengård. |url=https://www.fcrosengard.se/zecira-musovic-har-forlangt-sitt-kontrakt-med-fc-rosengard/ |accessdate=19 May 2019 |publisher=FC Rosengård |date=30 October 2017 |language=स्विडेनी }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200321142914/https://www.fcrosengard.se/zecira-musovic-har-forlangt-sitt-kontrakt-med-fc-rosengard/ |date=21 March 2020 }}</ref> सन् २०१४ संस्करणको दमल्सेभेन्स्कनका लागि माल्मो रुसेनगोदमा पुनर्गठित भएको थियो। <ref>{{cite news |last1=Forsberg |first1=Aron |title=Rosengårds bästa målskytt lämnar: "Mitt stoltaste ögonblick är att nobba erbjudandet" |url=https://www.fotbollskanalen.se/damallsvenskan/rosengards-basta-malskytt-lamnar-mitt-stoltaste-ogonblick-ar-att-nobba-erbjuda/ |accessdate=19 May 2019 |publisher=Fotboll Skanalen |date=1 November 2017 |language=स्विडेनी}}</ref> हेलगादोतिरले उक्त वर्षको संस्करणको मध्यको विश्राम समयमा क्लब छोडेपछि मुसोभिचलाई उक्त टोलीको पहिलो गोलरक्षकको रूपमा उभ्याएको थियो।<ref name="expressen">{{Cite web |url=http://www.expressen.se/kvallsposten/sport/zecira-musovic-jag-ska-bli-bast-i-varlden/ |title=Zecira Musovic: "Jag ska bli bäst i världen" |publisher=expressen.se |date=16 april 2016 |accessdate=9 mars 2017}}</ref> [[जर्मनी|जर्मनेली]] महिला फुटबल खेलाडी क्याथरिन लङ्गर्त त्यसपछि रुसेनगोदका लागि गोलरक्षकको रूपमा क्लबमा प्रवेश गर्दै उनीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न थालेकी थिइन्।<ref name="stattena">{{Cite web |url=http://www.hd.se/2012-10-12/zecira-lamnar-for-mastarlaget |title=Zecira lämnar för mästarlaget |publisher=hd.se |date=12 oktober 2012 |accessdate=9 mars 2017}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.magasinetmatch.se/zecira-musovic/ |title=Zecira Musovic |publisher=magasinetmatch.se |date=21 maj 2015 |accessdate=9 mars 2017 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> मुसोभिचले उक्त क्लबमा बढी भन्दा बढी रहभागिता जनाउँदै उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेकी थिइन्। उनको मेहनत र अनुशासनलाई कदर गर्दै दमल्सेभेन्स्कनको उक्त क्लबले उनको प्रदर्शन र विकासबाट खुशी हुँदै मे २०१५ मा उनलाई नयाँ साढे २ वर्षको अनुबन्ध गरेको थियो। महत्त्वाकांक्षी मुसोभिच विश्वको सर्वश्रेष्ठ गोलरक्षक बन्न चाहन्थिन्। सन् २०१५ को संस्करणमा, क्लबका लागि उनले जम्मा १६ खेलमा उपस्थिति जनाएकी थिइन्। <ref>{{Cite web |url=http://www.skd.se/2015/05/19/fc-rosengard-forlanger-med-nyckelspelare/ |title=Nytt kontrakt för Musovic |publisher=skd.se |date=19 maj 2015 |accessdate=9 mars 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200321142913/https://www.skd.se/2015/05/19/fc-rosengard-forlanger-med-nyckelspelare/ |date=2020-03-21 }}</ref> रुसेनगोदले क्यानाडेली [[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलरक्षक]] एरिन म्याक्लियोडलाई हस्ताक्षर गरेको थियो र त्यसपछि उनी स्विडेनको २३ वर्ष भन्दा मुनिको राष्ट्रिय टोलीका लागि खेल्दा उनको पाखुरामा चोट लागेको थियो जसले गर्दा सन् २०१६ को दमल्सेभेन्स्कनको संस्करण भन्दा अगाडि मुसोभिचलाई थप चुनौतीहरू थपिएको थियो।<ref name="expressen" /> क्लबका लागि खेल्ने क्रममा म्याक्लिओडलाई घुँडामा चोट लागेको थियो। त्यसैले क्लबले स्विडेनी दिग्गज खेलाडी सोफिया लुन्डग्रेनलाई उनको स्थानमा उपस्थित गराएको थियो। तथापि, घाइते हुँदा हुँदै पनि उनले उक्त संस्करणका लागि १३ खेलहरू खेलेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |url=http://www.sydsvenskan.se/2016-03-04/ny-kalldusch-for-rosengard---har-inga-malvakter |title=Ny kalldusch för Rosengård - har inga målvakter |publisher=sydsvenskan.se |date=4 mars 2016 |accessdate=9 mars 2017}}</ref> रुसेलगोदका फुटबल निर्देशक थेरेसे जागरानसँगको केहि लामो वार्तालाप पछि, मुसोभिच क्लबमा बस्न सहमत भएकी थिइन् तर म्याक्लियोडको खेल्ने क्रममा घुँडामा लागेको चोटबाट निको भए पछि उनी टोलीमा आउँदा आफुले स्थान गुमाउनु पर्नेमा दुःखी भएकी थिइन्।<ref>{{Cite web |url=http://svenskfotboll.se/allsvenskan/person/?playerid=7844 |title=Zecira Musovic |publisher=svenskfotboll.se |accessdate=9 mars 2017}}</ref> स्थान्तरण अनुरोध गर्नुको सट्टा, उनले आफ्नो अनुभवी क्यानडेली प्रतिद्वन्द्वीसँग प्रशिक्षण दिँदै आफ्नै खेलको खराब पक्षलाई सुधार गर्ने संकल्प गरेकी थिइन्। अक्टोबर २०१७ मा, रुसेनगोदले उनलाई नयाँ थप तीन वर्षको सम्झौता दिएको थियो। सम्झौता दिएको उपलक्ष्यमा उनले "एफसी रुसेनगोद सधैँ रहेने छ र यो सधैँ मेरो हृदयको बस्नेछ" भनेर बताएकी थिइन्। क्लबले म्याक्लिओडको आकर्षक अनुबन्धनलाई तप नबढाउने घोषण गरेको थियो जसले गर्दा उनको टोलीकी साथी र समकक्षी एला मसारले एकतामा क्लब छोड्नु परेको थियो। अक्टोबर २०१७ मा, मुसोभिचले सन् २०२० को संस्करण खेल्नका लागि रुसेनगोदसँग सम्झौतालाई थप लम्ब्याएकी थिइन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.fcrosengard.se/zecira-musovic-har-forlangt-sitt-kontrakt-med-fc-rosengard/ |title=Zećira Mušović har förlängt sitt kontrakt med FC Rosengård |publisher=fcrosengard.se |date=30 oktober 2017 |accessdate=5 mars 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200321142914/https://www.fcrosengard.se/zecira-musovic-har-forlangt-sitt-kontrakt-med-fc-rosengard/ |date=2020-03-21 }}</ref> रुसेनगोद फुटबल क्लबलाई उनले तीन पटक स्विडेनको विजेता बन्नमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन् भने युवा राष्ट्रिय टोलीसँग सन् २०१८ मा युरोपेली विजेता बन्नका लागि उनले निकै उत्कृष्ट प्रदर्शन पनि गरेकी थिइन्। उनी [[युइएफए महिला च्याम्पियन्स लिग]]का लागि शीर्ष गोलरक्षक पनि हुन् भने उनलाई सन् १०१५ मा विश्वको शीर्ष १० गोलरक्षकहरूमा नामाङ्कित समेत भएकी थिइन्। आफ्नो परिवारले र उनको दाइले उनलाई फुटबल क्षेत्रमा प्रवेश गर्न र सफलतालाई चुम्नका लागि महत्त्व योगदान गरेको उनले एक अन्तर्वार्तामा जनाएकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://www.blic.rs/vesti/srbija/lepotica-iz-prijepolja-medu-10-najboljih-golmana-sveta/3v433z0|title=Lepotica iz Prijepolja među 10 NAJBOLJIH GOLMANA SVETA|author=|date=|work=ब्लिक|accessdate=२६ फागुन २०७६}}</ref> == अन्तर्राष्ट्रिय कार्यकाल == मुसोभिचले स्विडेनको १९ वर्ष भन्दा मुनिको राष्ट्रिय टोलीका लागि [[इजरायल]]मा सञ्चालित सन् २०१५ मा, युइएफए महिला १९ वर्ष भन्दा मुनिको च्याम्पियनसिप अन्तिम चरणको कप्तानको भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्।<ref name="Friberg" /> रुसेनगोद फुटबल क्लबले उनलाई प्रतियोगितामा भाग लिनबाट रोकी उनलाई क्लबको आगामी खेलका लागि उनी आवश्यक भएको जनाएको थियो जसले गर्दा उनी [[स्विडेन]]को प्रतिनिधित्व गर्नबाट केही समयका लागि बञ्चित भएकी थिइन्।<ref name="Fredriksson" /> स्विडेनले १९ वर्ष भन्दा मुनिको प्रतियोगिता आफ्नो पक्षमा पारेसँगै उनी हर्षित भएकी थिइन्।<ref name="Andersson">{{cite news |last1=Andersson |first1=Jan Peter |title=Mušović om kärleken: "Alen är väldigt stolt" |url=https://www.expressen.se/kvallsposten/sport/fotboll/musovic-om-karleken-alen-ar-valdigt-stolt-/ |accessdate=19 May 2019 |publisher=Expressen |date=10 March 2018 |language=स्विडेनी}}</ref> क्लब स्तरको पहिलो छनोटमा आफ्नो स्थान गुमाए पनि, मुसोभिचलाई नयाँ स्विडेन राष्ट्रिय टोलीका प्रशिक्षक पिटर जर्हादसनद्वारा उनलाई सन् २०१९ को सुरुवातको फिफा महिला विश्वकप छनोटका लागि बोलाइएको थियो। उनले एक खेल पनि नखेली विकल्पका रूपमा धेरै खेलहरूमा सहभागिता जनाएकी थिइन्। त्यसपछि गर्वका साथ मार्च २०१८ मा उनले पहिलो वरिष्ठ सहभागीमा पर्ने मौका प्राप्त गरेकी थिइन्। सन् २०१८ को अल्गार्भे कपमा टोलीले रूसलाई ३-० गोल अन्तरले पराजित गरेको थियो जसमा उनले आफ्नो पहिलो क्लिन सिट (खेलमा कुनैपनि गोल नखाई खेल जित्ने) हात परेकी थिइन्।<ref>{{cite news |last1=Tengblad |first1=Mattias |title=Sverige föll tungt efter missen: "Är olyckligt" |url=https://www.expressen.se/sport/fotboll/landslaget/sverige-foll-tungt-efter-missen-ar-olyckligt/ |accessdate=19 May 2019 |publisher=Expressen |date=9 October 2018 |language=स्विडेनी}}</ref> अक्टोबर २०१८ मा इटाली बिरूद्धको मैत्रीपूर्ण खेलमा [[हेदभिग लिन्दाल]]लाई उछिन्दा मुसोभिचले स्विडेनको लागि दोस्रो चुनौतीको सामना गर्नु परेको थियो। उनको बचावट त्रुटिले गर्दा डानिएला सबातिनोलाई खेलको एक मात्र गोल गर्न अनुमति दिएको थियो। <ref>{{Cite web |url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2019/5/dam-vm-trupp/ |title=Gerhardssons VM-trupp presenterad |publisher=svenskfotboll.se |date=16 maj 2019 |accessdate=19 maj 2019}}</ref> मे २०१९ मा लिन्दाल र स्विडेनका लागि कुनैपनि उपस्थिति नजनाएकी जेनिफर फाल्कको साथ, [[२०१९ फिफा महिला विश्वकप]]को लागि स्विडेनले चयन गरेको तीन गोलरक्षकको भित्रमा उनी पनि सम्मिलित थिइन् भने उक्त प्रतियोगितामा टोलीले तेस्रो स्थान प्राप्त गर्न सफल भएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.svenskfotboll.se/nyheter/landslag/2019/5/dam-vm-trupp/|title=Gerhardssons VM-trupp presenterad|trans-title=Gerhardsson's World Cup squad presented|language=स्विडेनी|publisher=स्विडेनी फुटबल सङ्घ|date=16 May 2019|accessdate=19 May 2019}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == सन् २०१८ मा मुसोभिच, व्यवसायीक आइस हकी खेलाडी एलेन बिबिचसँग सम्बन्धमा रहेकी थिइन्। सन् २०१८ मा मुसोधिचले लुन्ड विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रको स्नातकोत्तर हासिल गरेकी थिइन्। उनका जेठा दाइ हुसो मुसोभिच तल्लो स्तरका फुटबल खेलाडी थिए। उनकी बहिनी एल्भिरा एक बास्केटबल खेलाडी हुन्। <ref name="Andersson"/> मुसोभिचले उनको आफ्नै वेबसाइटमा एक निजी ब्लग कायम गरेकी छिन्।<ref>{{cite news |last1=Dencker |first1=Torbjörn |title=Huso Musovic: "Jag brinner lite extra för Stattena" |url=http://alltidfullsatt.se/huso-musovic-ny-tranare-i-stattena/ |accessdate=19 May 2019 |publisher=Alltid Fullsatt |date=8 December 2015 |language=स्विडेनी }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806095139/http://alltidfullsatt.se/huso-musovic-ny-tranare-i-stattena/ |date=6 August 2016 }}</ref> उनीसँग दृढ राजनीतिक दृष्टिकोण रहेको छ। उनले स्विडेन प्रजातान्त्रिक दललाई सन् २०१८ को स्विडेनको आम निर्वाचनमा जातीयतावादलाई समर्थन गरेकोमा चुनौती दिएकी थिइन्।<ref>{{cite news |last1=Mušović |first1=Zećira |title=Landslagsläger i Göteborg och SD-sympatisörer i vänlistan |url=http://zeciramusovic.com/2018/08/29/landslagslager-goteborg-och-sd-sympatisorer-vanlistan/ |accessdate=19 May 2019 |publisher=Zeciramusovic.com |date=29 August 2018 |language=स्विडेनी }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200321142912/http://zeciramusovic.com/2018/08/29/landslagslager-goteborg-och-sd-sympatisorer-vanlistan/ |date=21 March 2020 }}</ref> == सम्मानहरू == ===क्लब=== ;[[एफसी रुसेनगोद]] '''विजेता''' * [[दमलसेभेकन्स]]: ** '''विजेता (३):''' [[सन् १०१३ दमल्सेभेन्स्कन|सन् २०१३]], [[सन् २०१४ दमल्सेभेन्स्कन|सन् २०१४]], [[सन् २०१५ दमल्सेभेन्स्कन|सन् २०१४]] ** उप-विजेता (२): [[सन् २०१६ दमल्सेभेन्स्कन|सन् २०१६]], [[सन् २०१७ दमल्सेभेन्स्कन|सन् २०१७]] * [[स्भेन्स्का कुपेन (महिला)|स्भेन्स्का कुपेन]]: ** '''विजेता (३):''' सन् २०१६, सन् २०१७, सन् २०१८ ** उप-विजेता (१): सन् २०१६ *स्भेन्स्का सुपरकुपेन: ** '''विजेता (२):''' सन् २०१५, सन् २०१६ === राष्ट्रिय टोली === ;[[स्विडेन महिला राष्ट्रिय फुटबल टोली|स्विडेन]] '''विजेता''' * [[अल्गार्भे कप]] (१): [[सन् २०१८ अल्गार्भे कप|सन् २०१८]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{commonscat}} * {{UEFA player|250056730}} * {{SvFF player|549002}} ([https://web.archive.org/web/20170821213110/http://svenskfotboll.se/damallsvenskan/person/?playerid=7844 अभिलेख]) * {{SvFF national player|f0284e1f-1a5f-4369-899b-cd559c32e697}} * {{Soccerway|zecira-musovic/245250}} * {{WorldFootball.net|zecira-musovic|सचिरा मुसोभिच}} * [http://www.soccerdonna.de/de/zecira-musovic/profil/spieler_18814.html प्रोफाइल] सकरडोना (जर्मनेलीमा) [[श्रेणी:स्विडेनी महिला फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:स्विडेनी महिला अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९६ मा जन्म]] [[श्रेणी:महिला फुटबल गोलरक्षकहरू]] cpbzide67qaof41c5uhxajm7rp3lpm3 0 124526 1364819 1348284 2026-07-05T06:41:19Z ~2026-38184-13 79655 1364819 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = सन् २०२१-२०२२ रुस-युक्रेन सङ्कट | partof = [[रुस-युक्रेन युद्ध]] | image = | image_size = 350px | caption = | date = '''सुरुवात''': {{start date|2021|03}} – {{end date|2021|04}} ({{age in years and months|2021|3|1 |2021|4|30}});<br />'''पुनः सुरु''': {{start date|2021|10}} – हाल ({{age in years and months|2021|10|1}}) | place = [[युक्रेन]] | status = जारी * [[रुस]]द्वारा स्वघोषित [[पिपल्स रिपब्लिक अफ दोनेत्स्क]] र [[पिपल्स रिपब्लिक अफ लुहान्स्क|लुहान्स्क]]लाई स्वतन्त्र राज्यको मान्यता<ref>{{cite news |title=Russia recognises Ukraine separatist regions |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60468237 |access-date=21 February 2022 |publisher=BBC News |date=21 February 2022}}</ref> * रूसी सेनालाई [[डोनबास]]मा प्रवेश गर्न आदेश दिईयो<ref name="ru-troops-donbas"/> | combatants_header = सङ्कटमा संलग्न पक्षहरू | combatant1 = {{plainlist| * '''{{झन्डा|रुस}}''' * {{झन्डा|बेलारुस}}<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2022/01/20/zaharova-rf-i-belarus-vynuzhdeny-reagirovat-na-narashchivanie-sil-nato-u-obshchih-granic.html|title=Захарова: РФ и Беларусь вынуждены реагировать на наращивание сил НАТО у общих границ|website=Rossiyskaya Gazeta|access-date=20 January 2022|language=ru|quote=На брифинге Захарова подчеркнула, что на происходящее Москва и Минск вынуждены адекватно реагировать. В частности, путем совместного патрулирования воздушного пространства, регулярных совместных тренировок, а также учений. Так, уже в феврале пройдет совместное учение "Союзная решимость-2022". На территорию Беларуси уже начали прибывать подразделения из состава ВС РФ.|archive-date=20 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120102509/https://rg.ru/2022/01/20/zaharova-rf-i-belarus-vynuzhdeny-reagirovat-na-narashchivanie-sil-nato-u-obshchih-granic.html|url-status=live}}</ref>}} '''मान्यता नपाएका पक्ष:'''{{plainlist| * {{flagdeco|Donetsk People's Republic}} [[Donetsk People's Republic|Donetsk PR]]{{efn|The Donetsk People's Republic is an internationally unrecognized separatist state that declared its independence on May 2014, while only receiving recognitions from its neighboring unrecognized quasi-state, and the de facto state of [[South Ossetia]].<ref name="SouthOssetiaRecognizesDPRLPR">{{cite news|author= <!--Staff writer(s); no by-line.-->|title= South Ossetia recognises independence of Donetsk People's Republic |url= http://tass.ru/en/world/738110|agency= Information Telegraph Agency of Russia|date= 27 June 2014|access-date=31 January 2022}}</ref>}} * {{flagdeco|Luhansk People's Republic}} {{nowrap|[[Luhansk People's Republic|Luhansk PR]]}}{{efn|The Luhansk People's Republic is an internationally unrecognized separatist state that declared its independence on May 2014, while only receiving recognitions from its neighboring unrecognized quasi-state, and the de facto state of [[South Ossetia]].<ref>{{Cite web|date=6 November 2014|title=Ukraine's rebel 'people's republics' begin work of building new states|first=Luhn|last=Alec|location=[[Donetsk]]|url=http://www.theguardian.com/world/2014/nov/06/ukraine-rebel-peoples-republic-states|access-date=31 January 2022|quote=The two 'people's republics' carved out over the past seven months by pro-Russia rebels have not been recognised by any countries, and a rushed vote to elect governments for them on Sunday was declared illegal by Kiev, Washington and Brussels.|website=The Guardian|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya|title=Общая информация|website=Official site of the head of the Lugansk People's Republic|access-date=11 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312022523/https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya|archive-date=12 March 2018|url-status=dead|language=ru|trans-title=General Information|quote=11 июня 2014 года Луганская Народная Республика обратилась к Российской Федерации, а также к 14 другим государствам, с просьбой о признании её независимости. К настоящему моменту независимость республики признана провозглашенной Донецкой Народной Республикой и частично признанным государством Южная Осетия. [Translated: On June 11, 2014, the Luhansk People's Republic turned to the Russian Federation, as well as to 14 other states, with a request to recognize its independence. To date, the republic's independence has been recognized by the proclaimed Donetsk People's Republic and the partially recognized state of South Ossetia.]}}</ref>}} }} | combatant2 = {{plainlist| * '''{{झन्डा|युक्रेन}}'''}} <!-- Please see the talk page before modifying the lists below. --> '''हतियार आपूर्तिकर्ता:'''{{plainlist| * {{झन्डा|क्यानडा}}{{efn|Canada committed $7.8m in lethal aid and $620m in financial loans,<ref>{{cite news |title=Canada is sending lethal aid to Ukraine amid Russian invasion threat: Trudeau |url=https://globalnews.ca/news/8618711/ukraine-russia-lethal-aid-invasion-trudeau/?utm_source=%40globalnews&utm_medium=Twitter |access-date=15 February 2022 |agency=Global News}}</ref> non-lethal military aid, and instructors.<ref name="The Military Balance2021" /><ref>[https://gur.gov.ua/content/kanada-vidpravyla-do-ukrainy-neletalnu-viiskovu-dopomohu.html Канада відправила до України “нелетальну” військову допомогу]//Головне управління розвідки Міністерства оборони України, 7 лютого 2022 року</ref>}} * {{झन्डा|चेक गणतन्त्र}}{{efn|Czech Republic sold [[Armored car (military)|armored cars]] and donated artillery shells<ref>{{Cite web|url=https://defence-ua.com/weapon_and_tech/shepetivskij_remontnij_zavod_otrimav_partiju_shasi_tatra_vid_cheskoji_excalibur_army_dlja_rszv_burevij-5692.html|title="Шепетівський ремонтний завод" отримав партію шасі Tatra від чеської Excalibur Army для РСЗВ "Буревій"|trans-title="Shepetivka Repair Plant" received a batch of Tatra chassis from the Czech Excalibur Army for MLRS "Storm"|language=uk|date=23 December 2021|publisher=Defense Express|quote=Нові шасі від Tatra були спеціально доопрацьовані чеською Excalibur Army під вимоги ЗСУ – в рамках виконання державного оборонного замовлення. На ДП "Шепетівський ремонтний завод" прибула партія шасі Tatra для випуску нової української 220-мм реактивної системи залпового вогню "Буревій". [Translated: The new chassis from Tatra was specially modified by the Czech Excalibur Army to the requirements of the Armed Forces – as part of the state defense order. A batch of Tatra chassis has arrived at the Shepetivka Repair Plant to produce a new Ukrainian 220-mm Bureviya multiple rocket launchers.]}}</ref><ref>{{Cite web|last=|date=27 January 2022|title=The Czech Republic is sending thousands of artillery shells to Ukraine|url=https://czechdaily.cz/the-czech-republic-is-sending-thousands-of-artillery-shells-to-ukraine/|access-date=13 February 2022|website=Czech Daily|language=en-US|quote=...the (Czech) government decided to donate 4,000 artillery shells to Ukraine for about CZK 37 million. Minister Černochová described it as a gesture of solidarity. Defence Minister Jana Černochová (ODS), who proposed the donation to the cabinet, sees it as a significant act of solidarity. The Czech Republic wants to use the donation to strengthen Ukraine’s defense capabilities. The Czech Republic will send 4006 pieces of 152-millimeter artillery ammunition to Ukraine, worth CZK 36.6 million. It will be transferred through a donation agreement.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220213184025/https://czechdaily.cz/the-czech-republic-is-sending-thousands-of-artillery-shells-to-ukraine/ |date=13 February 2022 }}</ref> }} * {{flag|एस्टोनिया}}{{efn|Estonia sent a [[field hospital]] (together with Germany) and anti-tank missiles.<ref name="baltic-lethal-aid" /><ref>{{cite web|title=Estonia Transfers Third Of Its Javelin Missile Systems To Ukraine – Stefanchuk|url=https://ukranews.com/en/news/832376-estonia-transfers-third-of-its-javelin-missile-systems-to-ukraine-stefanchuk|date=8 February 2022|access-date=12 February 2022|publisher=Ukrainian News Agency}}</ref><ref name="LBEstGer">{{cite web|title=Estonia donates mobile field hospital to Ukrainian army|url=https://www.ukrinform.net/rubric-defense/3400459-estonia-donates-mobile-field-hospital-to-ukrainian-army.html|date=9 February 2022|access-date=12 February 2022|publisher=Ukrinform}}</ref>}} * {{flag|लात्भिया}}{{efn|<ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/baltic-nations-missiles-ukraine-us-support-russia-crisis/|title=Baltic nations to send missiles to Ukraine with U.S. support|publisher=[[CBS News]]|date=22 January 2022|access-date=15 February 2022}}</ref>}} * {{flag|लिथुआनिया}}{{efn|Lithuania sent ammunition, weapons (specifically [[FIM-92 Stinger]] air-defense system) and instructors.<ref name="baltic-lethal-aid" /><ref>{{cite web|title=Lietuva išskraidino karinę paramą Ukrainai – siunčia "Stinger" raketas|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1614548/lietuva-isskraidino-karine-parama-ukrainai-siuncia-stinger-raketas|date=13 February 2022|access-date=13 February 2022|publisher=LRT}}</ref><ref>{{cite web|title=UNIAN: Lithuania hands over almost 1 million pieces of ammunition to Ukraine|url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/unian-lithuania-hands-over-almost-1-million-pieces-of-ammunition-to-ukraine.html|date=12 June 2019|access-date=12 February 2022|publisher=Kyiv Post}}</ref><ref name="The Military Balance2021" />}} * {{flag|पोल्यान्ड}}{{efn|Poland sold [[armoured personnel carrier]]s,<ref>[https://mil.in.ua/uk/news/zsu-peredana-partiya-bojovyh-mashyn-oncilla/ ЗСУ передана партія бойових машин Oncilla]//Мілітарний, 27.04.2021</ref> ammunition<ref>[https://www.ukrmilitary.com/2021/04/ammunnition.html Україна закупила в Польщі партію болгарських боєприпасів]//Ukrainian Military Pages, 21.04.2021</ref> and sent instructors<ref name="The Military Balance2021" />}} * {{flag|टर्की}}{{efn|Turkey sold [[Unmanned combat aerial vehicle|combat drones]] (specifically [[Baykar Bayraktar TB2|Bayraktar TB2]]s).<ref>{{cite news |last1=Kramer |first1=Andrew E. |title=Turkey, a Sometimes Wavering NATO Ally, Backs Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2022/02/03/world/europe/ukraine-turkey-russia-drones.html |access-date=4 February 2022 |work=The New York Times |date=3 February 2022}}</ref>}} * {{flag|संयुक्त अधिराज्य}}{{efn|The United Kingdom sent ammunition, weapons (specifically [[MBT LAW|NLAW]] anti-tank guided missiles) and instructors.<ref name ="thetimesBritish anti-tank weapons" /><ref name="The Military Balance2021" />}} * {{flag|संयुक्त राज्य अमेरिका}}{{efn|The United States sent ammunition, weapons and instructors.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/12/08/politics/us-ukraine-security-assistance-military-training/index.html|title=US small arms and ammo arrive in Ukraine as Pentagon details troops to train country's military|publisher=[[CNN]]|access-date=11 December 2021|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209153617/https://edition.cnn.com/2021/12/08/politics/us-ukraine-security-assistance-military-training/index.html|url-status=live}}</ref><ref name="The Military Balance2021" />}} }} '''गैर-घातक सैन्य सहायता:'''{{plainlist| * {{flag|जर्मनी}}{{efn|Germany sent a field hospital (together with Estonia)<ref name="LBEstGer"/>}} * {{flag|स्विडेन}}{{efn|Sweden sent instructors<ref name=forsvarsmakten />}} * {{flagdeco|Belarus|1991}} बेलारुसी विपक्षी{{efn|बेलारुसी विपक्षीले [[साइबर युद्ध]] मार्फत सहायत गरिरहेका छन्।<ref>{{cite news |title="Киберпартизаны" заявили о взломе серверов БЖД и выставили ультиматум режиму |url=https://charter97.org/ru/news/2022/1/24/452224/ |work=[[Charter 97]] |date=24 January 2022 |url-status=live |access-date=25 January 2022 |archive-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125170029/https://charter97.org/ru/news/2022/1/24/452224/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Білоруські "кіберпартизани" зламали сервер залізниці, щоб не пустити російські війська в країну |url=https://lb.ua/world/2022/01/25/503916_biloruski_kiberpartizani.html |work=LB.ua |date=25 January 2022 |url-status=live |access-date=25 January 2022 |archive-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125165806/https://lb.ua/world/2022/01/25/503916_biloruski_kiberpartizani.html}}</ref>}} }} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Russia}} '''[[भ्लादिमिर पुतिन|भ्लादिमिर पुटिन]]''' * {{flagdeco|Russia}} [[मिखाइल मिसुस्तिन]] * {{flagdeco|Russia}} [[सेर्गेई लाभ्रोभ|सेर्गेइ लाभ्रोभ]] * {{flagdeco|Russia}} [[सेर्गेइ सोइगु]] * {{flagdeco|Russia}} [[Valery Gerasimov]] * {{flagdeco|Belarus}} [[अलेक्जेन्डर लुकासेन्को|अलेक्जेन्डर लुकासेंको]] * {{flagdeco|Belarus}} रोमन गोलोभ्चेन्को * {{flagdeco|Belarus}} [[Viktor Khrenin]] * {{flagdeco|Belarus}} [[Viktor Gulevich]] * {{flagdeco|Belarus}} [[Alexander Volfovich]] * {{flagdeco|Donetsk People's Republic}} [[Denis Pushilin]] * {{flagdeco|Donetsk People's Republic}} [[Vladimir Pashkov]] * {{flagdeco|Luhansk People's Republic}} [[Leonid Pasechnik]] * {{flagdeco|Luhansk People's Republic}} [[Sergey Kozlov (politician)|Sergey Kozlov]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Ukraine}} '''[[भोलोदिमिर जेलेन्सकी|भोलोदोमिर जेलेन्सकी]]''' * {{flagdeco|Ukraine}} [[Denys Shmyhal]] * {{flagdeco|Ukraine}} दिमित्रो कुलेबा * {{flagdeco|Ukraine}} [[Oleksii Reznikov]] * {{flagdeco|Ukraine}} [[Andriy Taran|Andrii Taran]] * {{flagdeco|Ukraine}} [[Valerii Zaluzhnyi]] * {{flagdeco|Ukraine}} [[Ruslan Khomchak]] }} | strength1 = {{plainlist| * '''{{flagu|रुस}}:''' * ९,००,००० (शसस्त्र बल) * ५,५४,००० (अर्धसैनिक) * २०,००,००० (रिजर्भ)<ref name="The Military Balance2021" /> *• including 175,000 at the Ukrainian borders<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|last1=Julian E.|first1=Barnes|last2=Michael|first2=Crowley|last3=Eric|first3=Schmitt|title=Russia Positioning Helicopters, in Possible Sign of Ukraine Plans|date=10 January 2022|website=The New York Times|access-date=20 January 2022|archive-date=22 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html|url-status=live|url-access=subscription|language=en|quote=American officials had expected additional Russian troops to stream toward the Ukrainian border in December and early January, building toward a force of 175,000.}}</ref> * '''{{flagu|बेलारुस}}:''' * ४५,३५० (सशस्त्र बल) * १,१०,००० (अर्धसैनिक) * २,८९,५०० (रिजर्भ) <ref name="The Military Balance2021" /> * {{flagdeco|Donetsk People's Republic}} '''दोनेत्स्क ज.ग.:''' * २०,००० <ref name="The Military Balance2021" /> * {{flagdeco| लुहान्स्क ज.ग.}} '''Luhansk PR:''' * १४,००० <ref name="The Military Balance2021" /> }} | strength2 = {{plainlist| * '''{{flagu|युक्रेन}}:''' * २,०९,००० (सशस्त्र बल) * १,०२,००० (अर्धसैनिक) * ९,००,००० (रिजर्भ)<ref name="The Military Balance2021" /> }} {{hr}} {{plainlist| * '''प्रशिक्षण अभियान''': * {{flagu|क्यानडा}}: * २६०([[Operation Unifier]])<ref name="The Military Balance2021">{{cite book |title=The military balance 2021 |date=2021 |publisher=[[International Institute for Strategic Studies]] |location=Abingdon, Oxon |isbn=978-1032012278}}</ref><ref>{{Cite web|last=Aaron D'Andrea, Amanda Connolly, and Crystal Goomansingh|date=2022-01-26|title=Canada will not send weapons to Ukraine, boosting cyber support and training mission - National {{!}} Globalnews.ca|url=https://globalnews.ca/news/8540045/ukraine-canada-defensive-weapons-russia-standoff/|access-date=2022-02-09|website=Global News|language=en-US}}</ref> * {{flagu|United States}}: * १६५(''JMTG-U'')<ref>{{Cite web|url=https://www.wesh.com/article/florida-national-guard-in-ukraine/38488225|title=165 members of Florida National Guard in Ukraine|first=Greg|last=Fox|date=10 December 2021|publisher=[[WESH]]|access-date=19 January 2022|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119185543/https://www.wesh.com/article/florida-national-guard-in-ukraine/38488225|url-status=live}}</ref> * {{flagu|संयुक्त अधिराज्य}}: * ५३ (Operation Orbital)<ref name="The Military Balance2021" /> * {{flagu|पोल्यान्ड}}: * ४०(JMTG-U)<ref name="The Military Balance2021" /> * {{flagicon|लिथुआनिया}} लिथुआनिया: * २६ (JMTG-U)<ref name="The Military Balance2021" /> * {{flagu|स्विडेन}}: * ३ (Operation Unifier)<ref name=forsvarsmakten>{{cite web |url= https://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2021/12/darfor-utbildar-sverige-ukrainska-sakerhetsstyrkor/|language=sv|title= Därför utbildar Sverige ukrainska säkerhetsstyrkor|trans-title=The reason Sweden trains Ukrainian security forces|author=<!--Not stated--> |date= 14 December 2022|website= |publisher= Swedish Armed Forces|access-date= 20 January 2022}}</ref> }} }} सन् २०२१ को मार्च र अप्रिलमा रुसले युक्रेनसँगको सीमा नजिकै हजारौँ सैन्य कर्मचारी र उपकरणहरू जम्मा गर्न थालेको थियो। यो सन् २०१४ मा [[रूसद्वारा क्रिमियाको बिलय|क्रिमियालाई विलय]] पछिको उच्चतम बल परिचालन हो।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-idUSKBN2BV2Z3|title=Russian force on Ukraine border larger than any time since 2014, U.S. says|last1=Steve|first1=Holland|date=8 April 2021|work=Reuters|access-date=8 February 2022|last2=Andrea|first2=Shalal|editor-last=Franklin|editor-first=Paul|location=[[Washington D.C.]]|language=en|quote=Russia has more troops on Ukraine’s eastern border than at any time since 2014, when it annexed Crimea and backed separatist territory seizures, and the United States is concerned by growing “Russian aggressions,” the White House said on Thursday.|last3=Jonathan|first3=Landay|last4=Will|first4=Dunham}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/04/09/world/europe/russia-ukraine-war-troops-intervention.html|title=Russian Troop Movements and Talk of Intervention Cause Jitters in Ukraine|last=Kramer|first=Andrew E.|date=9 April 2021|work=The New York Times|access-date=8 February 2022|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> यसले युरोपमा एक [[अन्तर्राष्ट्रिय सङ्कट]] निम्त्याउँदै सम्भावित आक्रमणको चिन्ता उत्पन्न गरेको थियो। [[उपग्रह इमेजरी]]मा हतियार, [[क्षेप्यास्त्र]] र अन्य भारी हतियारहरूको चाल देखिएको थियो। जुनमा यी सेनालाई आंशिक रूपमा हटाइएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|title=The Russian and Ukrainian Spring 2021 War Scare|last=Mykola|first=Bielieskov|date=21 September 2021|publisher=Center for Strategic and International Studies|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125015039/https://www.csis.org/analysis/russian-and-ukrainian-spring-2021-war-scare|archive-date=25 November 2021|quote=Ukrainian estimates provided to the OSCE in June 2021 show that only 12,000 Russian forces were removed from the border, and the rest remain in place. As a result, the number of troops remaining is more or less the number of troops that was at the border before the exercise.|url-status=live|access-date=22 January 2022}}</ref> अक्टोबर र नोबेम्बरमा यो सङ्कट पुनः सुरु हुन पुगेको थियो भने डिसेम्बरसम्ममा १ लाख रुसी सैन्य फेरी सीमामा एकत्रित भएका थिए।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/01/16/world/europe/russia-ukraine-invasion.html|title=Russia Issues Subtle Threats More Far-Reaching Than a Ukraine Invasion|last1=Troianovski|first1=Anton|date=2022-01-16|work=The New York Times|access-date=2022-01-27|last2=Sanger|first2=David E.|language=en|issn=0362-4331|author-link=Anton Troianovski}}</ref> जारी सङ्कट २०१४ मा सुरु भएको [[रुस-युक्रेन युद्ध|रुस-युक्रेनी युद्धबाट]] उत्पन्न भएको हो। डिसेम्बर २०२१ मा, रुसले दुईवटा मस्यौदा सन्धिअघि बढायो, जसमा [[युक्रेन]] भविष्यमा [[उत्तर एट्लान्टिक सन्धि सङ्गठन|उत्तर एट्लान्टिक सन्धि सङ्गठन]] (NATO) मा सामेल नहुने कानुनी रूपमा बाध्यकारी वाचा, पूर्वी युरोपमा राखिएका नेटो सेना र उपकरण हटाइनु पर्ने बुँदालाई "सुरक्षा प्रत्याभूति" भनेर उल्लेख गरिएको थियो। रुसले यदि ती मागहरू पूरा नभए सैन्य प्रतिक्रियाको धम्की पनि दियो। नेटोले ती अनुरोध अस्वीकार गर्यो र अमेरिकाले रूसलाई युक्रेनमा थप आक्रमण गरेमा "छिटो र गम्भीर" [[रुस-युक्रेनी युद्धको समयमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धहरू|आर्थिक प्रतिबन्ध]] लगाउने चेतावनी दियो।<ref name=":3" /> केही टिप्पणीकारहरूले यस सङ्कटलाई [[शीतयुद्ध]] पछिको सबैभन्दा तनावपूर्ण घटनाको रूपमा वर्णन गरेका छन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/world/europe/us-russia-cold-war-ukraine.html|title=In U.S.-Russia Talks, How Far Can Putin Turn Back the Clock?|last=Sanger|first=David E.|date=10 January 2022|work=The New York Times|access-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119091924/https://www.nytimes.com/2022/01/10/world/europe/us-russia-cold-war-ukraine.html|archive-date=19 January 2022|location=[[Washington D.C.]]|language=en-US|issn=0362-4331|quote=The lesson of the past year may be that while the Cold War is long over, Cold War-like behavior lives on. And in the three decades since the dissolution of the Soviet Union, the tension between the world’s two principal nuclear adversaries has never been worse — making the pathway to a peaceful de-escalation harder to discern.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-moscow-1f80249ac893d533fb6fcfdecb3d1ad3|title=Putin to mull options if West refuses guarantees on Ukraine|last=Vladimir|first=Isachenkov|date=26 December 2021|website=[[Associated Press]]|language=en|publication-place=[[Moscow]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122112459/https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-moscow-1f80249ac893d533fb6fcfdecb3d1ad3|archivedate=22 January 2022|accessdate=21 January 2022|quote=The Kremlin presented its security demand amid tensions over a Russian troop buildup near Ukraine in recent weeks that has fueled Western fears of a possible invasion. U.S. President Joe Biden warned Putin in a video call earlier this month that Russia will face “severe consequences” if it attacks Ukraine.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2022-01-13/putin-s-ukraine-threat-is-an-unwelcome-cold-war-reboot|title=Putin Launches an Unwelcome Cold War Reboot|last=Mark|first=Gongloff|date=13 January 2022|website=[[Bloomberg News]]|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220121073243/https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2022-01-13/putin-s-ukraine-threat-is-an-unwelcome-cold-war-reboot|archivedate=21 January 2022|accessdate=21 January 2022|quote=This practice lost favor, perhaps not coincidentally, right around the time the Soviet Union’s sphere popped like a balloon in a [[Chuck E. Cheese]] brawl. That left the United States alone with a world-sized balloon, at which point everybody agreed spheres of influence were passé. Now, with the growing shakiness of the [[Pax Americana]] as Chinese and Russian powers grow, this ugly game is rebooting yet again, Andreas warns.}}</ref> == पृष्ठभूमि == {{Main|रुस-युक्रेन युद्ध|Historical background of the Russo-Ukrainian War}}[[युरोमैदान|युरोमैदान आन्दोलन]] (२०१३-१४) को विरोध प्रदर्शन पछि, रुस समर्थक युक्रेनी राष्ट्रपति [[भिक्टर यानुकोभिच]] र युक्रेनी संसदीय विपक्षी नेताहरूले प्रारम्भिक निर्वाचनको लागि आह्वान गरिएको एक [[युक्रेन मा राजनीतिक सङ्कट समाधान मा सम्झौता|समझौता सम्झौतामा]] २०१४ फेब्रुअरी २१ मा हस्ताक्षर गरे। भोलिपल्ट, यानुकोभिच विरुद्ध महाभियोगको मतदान अघि राजधानी [[किभ|किभबाट]] भागेका थिए। <ref name="interfax1">{{Cite news|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25|date=24 February 2014|access-date=25 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|archive-date=10 February 2020|agency=[[Interfax-Ukraine]]|quote=Ukraine's Verkhovna Rada has decided to remove Ukrainian President Viktor Yanukovych from office and scheduled early presidential elections for May 25, 2014. The decisions were supported by 328 MPs at a parliament meeting on Saturday.}}</ref><ref name="RadioFreeEurope">{{Cite web|url=http://www.rferl.org/content/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html|title=Was Yanukovych's Ouster Constitutional?|last=Sindelar|first=Daisy|date=23 February 2014|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200729143204/https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html|archivedate=29 July 2020|accessdate=25 February 2014|quote=A majority of 328 lawmakers of the 450-seat parliament voted on February 22 to remove Yanukovych from power, citing as grounds his abandoning office and the deaths of more than 80 protesters and police in the past chaotic week of violence.}}</ref><ref name="huffingtonpost1">{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html|title=Who Are These 'People,' Anyway?|last=Feffer|first=John|date=14 March 2014|work=[[HuffPost]]|access-date=17 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140318044043/http://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html|archive-date=18 March 2014|quote=At that point, his own party abandoned him and called for a vote to take place. Parliament then voted to remove Yanukovych from office by a margin of 328 to 0. There are 449 seats in the parliament, so there were some absences and abstentions, but the majority position was clear, and it included many deputies from Yanukovych's own party.}}</ref> युक्रेनको रुसी-भाषी [[पूर्वी युक्रेन|पूर्वी क्षेत्रका]] नेताहरूले यानुकोभिच प्रति वफादारी निरन्तरता घोषणा गरे, <ref>{{Cite news|url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222|title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup"|last=Polityuk|first=Pavel|date=22 February 2014|work=[[Reuters]]|access-date=18 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222|archive-date=9 June 2016|last2=Robinson|first2=Matt|others=Gabriela Baczynska, Marcin Goettig, Peter Graff, Giles Elgood|editor-last=Roche|editor-first=Andrew|location=Kiev|quote=Underscoring Ukraine’s regional divisions, leaders of Russian-speaking eastern provinces loyal to Yanukovich voted to challenge anti-Yanukovich steps by the central parliament.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |date=9 June 2016 }}</ref> र युक्रेनमा अशान्ति अव्यवस्था सुरु भयो।<ref>{{Cite web|url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|title=Everything you need to know about the Ukraine crisis|last=Fisher|first=Max|date=3 September 2014|website=[[Vox (website)|Vox]]|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220122003807/https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|archivedate=22 January 2022|accessdate=24 January 2022}}</ref> यसपछि २०१४ अप्रिलमा दोनाबास युद्ध भयो। दोनेस्क गणतन्त्र र लुहान्स्क गणतन्त्रले आफ्नो स्वतन्त्रताको घोषणा गरे र यी दुवै स्व घोषित गणतन्त्रलाई रूसले ठुलो समर्थन गरेको थियो। र २०१४ मार्चमा [[रूसद्वारा क्रिमियाको बिलय|रुसले क्रिमियालाई विलय]] गर्यो।<ref>{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|title=Armed pro-Russian insurgents in Luhansk say they are ready for police raid|last=Grytsenko|first=Oksana|date=12 April 2014|work=Kyiv Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20140412131249/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/armed-pro-russian-insurgents-in-luhansk-say-they-are-ready-for-police-raid-343167.html|archive-date=12 April 2014|location=Luhansk|quote=...their top aim is federalization of the country through all-Ukrainian referendum, one step from secession from the nation. “It should be a federation in the borders of Ukraine, but with the right to separate if people demand this,” Kariakin said, confident that 85 percent of people in Luhansk Oblast, Ukraine's seventh most populous with 2.2 million people, support him. Prime Minister Arseniy Yatsenyuk, in neighboring Donetsk on April 11, that local referendums are possible, but only to decide local issues.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2019/3/16/annexation-of-crimea-a-masterclass-in-political-manipulation|title=Annexation of Crimea: A masterclass in political manipulation|last=Ragozin|first=Leonid|publisher=Al Jazeera|location=Riga|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200528090201/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/annexation-crimea-masterclass-political-manipulation-190315174459207.html|archivedate=28 May 2020|accessdate=24 January 2022|quote=Putin framed the invasion and eventual annexation of Crimea as an act of salvation rather than a clear violation of international law and turned a revolution which could have marked the end of his rule into a much-needed popularity booster – the wave of chauvinism triggered by the annexation of Crimea sent Putin’s approval ratings to an unbelievable 89 percent, while sidelining the opposition and giving him another five years of relatively trouble-free time at home.}}</ref> २०२० सेप्टेम्बर १४ मा, युक्रेनी राष्ट्रपति [[भोलोदिमिर जेलेन्सकी|भोलोडिमिर जेलेन्स्कीले]] युक्रेनको नयाँ राष्ट्रिय सुरक्षा रणनीति अनुमोदन गरे जसअनुसार नेटोको सदस्यता प्राप्त गर्ने उद्देश्य राखिएको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/infographic-military-capabilities-of-russia-and-ukraine-interactive|title=Infographic: Military capabilities of Russia and Ukraine|last=Hanna|first=Duggal|date=25 January 2022|work=[[Al Jazeera]]|access-date=15 February 2022|quote=Ukraine has expressed interest in joining [[NATO]] and in September 2020, Zelenskyy approved a security strategy which laid foundations for a partnership with NATO with the ambition of membership.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_37750.htm|title=Relations with Ukraine|date=11 January 2020|work=[[NATO]]|access-date=15 February 2022|publisher=NATO|quote=In September 2020, President [[Volodymyr Zelenskyy]] approved Ukraine’s new National Security Strategy, which provides for the development of the distinctive partnership with [[NATO]] with the aim of membership in NATO.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/russia-as-aggressor-nato-as-objective-ukraines-new-national-security-strategy/|title=Russia as aggressor, NATO as objective: Ukraine's new National Security Strategy|last=Alyona|first=Getmanchuk|date=30 September 2020|work=[[Atlantic Council]]|access-date=15 February 2022|quote=After many months of delays, President Zelenskyy finally approved Ukraine’s new National Security Strategy in mid-September. This is the fourth Ukrainian security strategy document to be produced during the country’s nearly thirty years of independence, and follows the publication of similar documents in 2007, 2012, and 2015.}}</ref> २४ मार्च २०२१ मा, जेलेन्स्कीले " [[क्रिमिया को स्वायत्त गणतन्त्र|क्रिमिया स्वायत्त गणतन्त्र]] र सेभास्तोपोल सहरको अस्थायी रूपमा कब्जा गरिएको क्षेत्रलाई मुक्त गर्ने र पुन: एकीकरण गर्ने रणनीति" लाई अनुमोदन गर्दै ''आदेश नम्बर ११७/२०२१ (Decree No. 117/2021)'' मा हस्ताक्षर गरे।<ref>{{Cite news|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea|date=24 March 2021|work=[[Ukrinform]]|access-date=15 February 2022|quote=''Decree No. 117/2021'' of March 24 on enactment of the relevant decision of the National Security and Defense Council was published on the website of the Head of State, Ukrinform reports. "To approve the Strategy for De-occupation and Reintegration of the Temporarily Occupied Territory of the Autonomous Republic of Crimea and the [[City of Sevastopol|Sevastopol]]," the document reads.}}</ref> जुलाई २०२१ मा, [[रुसको राष्ट्रपति|रुसका राष्ट्रपति]] [[भ्लादिमिर पुतिन|भ्लादिमिर पुटिनले]] '''''On the Historical Unity of Russians and Ukrainians''''' ({{lang-ru|«Об историческом единстве русских и украинцев»}}) (नेपाली शाब्दिक अनुवाद:''रुसी र युक्रेनीहरूको ऐतिहासिक एकता बारे)'' शीर्षकमा एउटा निबन्ध प्रकाशित गरे, जसमा उनले रुसी र युक्रेनीहरू " एउटै व्यक्ति " थिए भन्ने आफ्नो धारणालाई पुन: पुष्टि गरे।<ref>{{Cite web|url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|title=Article by Vladimir Putin 'On the Historical Unity of Russians and Ukrainians'|last=Vladimir|first=Putin|authorlink=Vladimir Putin|date=12 July 2021|publisher=The Kremlin|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181|archivedate=25 January 2021|quote=During the recent Direct Line, when I was asked about Russian-Ukrainian relations, I said that Russians and Ukrainians were one people – a single whole. These words were not driven by some short-term considerations or prompted by the current political context. It is what I have said on numerous occasions and what I firmly believe. I therefore feel it necessary to explain my position in detail and share my assessments of today's situation.}}</ref> अमेरिकी इतिहासकार टिमोथी स्नाइडरले पुटिनका विचारलाई [[साम्राज्यवाद|साम्राज्यवादको]] रूपमा वर्णन गरे।<ref>{{Cite web|url=https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine|title=How to think about war in Ukraine|last=Timothy D.|first=Snyder|authorlink=Timothy D. Snyder|date=18 January 2022|website=Thinking about... (newsletter)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220119065436/https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine|archivedate=19 January 2022|accessdate=25 January 2021|quote=Nationality is about the way that people in the present think about the what is to come. If Ukrainians regard themselves as a national community with a future together in a state, then the issue is settled. Historically speaking, the idea that a dictator in another country decides who is a nation and who is not is known as imperialism.}}</ref> बेलायती पत्रकार एडवर्ड लुकासले यसलाई [[ऐतिहासिक संशोधनवाद|संशोधनवादीको]] रूपमा वर्णन गरे।<ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|title=Why Putin's history essay requires a rewrite|last=Edward|first=Lucas|date=15 September 2020|website=[[The Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220125143913/https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|archivedate=25 January 2022|accessdate=25 January 2022}}</ref> अन्य पर्यवेक्षकहरूले रूसी नेतृत्वमा आधुनिक युक्रेन र यसको इतिहासप्रति विकृत दृष्टिकोण रहेको टिप्पणी गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour|title=Putin's Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour|last=Andrew|first=Roth|date=7 December 2021|website=The Guardian|publication-place=[[Moscow]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211207180813/https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour|archivedate=7 December 2021|accessdate=25 January 2021|quote=Putin has threatened a broader war in Ukraine over Nato enlargement, demanding “legal guarantees” to ensure Ukraine does not join the military alliance or become a kind of “unofficial” member hosting troops or defence infrastructure. But that fear has gone hand-in-hand with chauvinistic bluster that indicates Moscow has a distorted view of modern Ukraine and the goals it wants to achieve there.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/|title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions|last=Peter|first=Dickinson|last2=Melinda|first2=Haring|date=15 July 2021|publisher=[[Atlantic Council]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210715191212/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/|archivedate=15 July 2021|accessdate=25 January 2021|quote=Vladimir Putin’s inaccurate and distorted claims are neither new nor surprising. They are just the latest example of gaslighting by the Kremlin leader. This, after all, is the man who famously told US President George W. Bush that Ukraine was not a real country during a widely reported exchange at the 2008 NATO summit in Bucharest. Putin’s claim that the “true sovereignty of Ukraine is possible only in partnership with Russia” is grotesquely disingenuous. For Ukraine, partnership with Russia has mainly meant subjugation by Russia.|last3=Danylo|first3=Lubkivsky|last4=Alexander|first4=Motyl|last5=Brian|first5=Whitmore|last6=Oleksiy|first6=Goncharenko|last7=Yevhen|first7=Fedchenko|last8=Brian|first8=Bonner|last9=Taras|first9=Kuzio}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims|title=Russia and Ukraine: 'One People' as Putin Claims?|last=Andrew|first=Wilson|date=23 December 2021|publisher=[[Royal United Services Institute]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124130721/https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russia-and-ukraine-one-people-putin-claims/|archivedate=24 January 2022|accessdate=25 January 2022|quote=Putin’s key trope is that Ukrainians and Russians are ‘one people’, and he calls them both ‘Russian’. He starts with a myth of common origin: ‘Russians, Ukrainians and Belarusians are all descendants of Ancient Rus', which was the largest state in Europe’ from the 9th–13th centuries AD. Here, Putin uses the right word – Rus’ – not the modern word for ‘Russia’, which is Rossiya, a Hellenism only introduced in the 17th century.}}</ref> रुसले नाटोमा युक्रेनको सम्भावित प्रवेश र नाटोको विस्तारलाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षालाई खतरा भएको बताएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/|title=Ukraine: NATO's original sin|last=Paul|first=Taylor|date=23 November 2021|work=[[Politico]]|quote=The result heightened Kremlin’s fears of encirclement and of losing the strategic depth that enabled Russia to prevail over Western invaders twice in two centuries — Napoleon in 1812 and Hitler from 1941 to 1945. It also failed to enhance the security of Georgia or Ukraine — no amount of assurances that NATO is not a threat to Russia, that its purpose is purely defensive or that none of its weapons would ever be used except in response to an attack could assuage Moscow.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|title=How America's NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis|last=Jonathan|first=Guyer|date=27 January 2022|work=[[Vox (website)|Vox]]|quote=Ukraine is a former Soviet republic. It isn’t joining NATO anytime soon, and President Joe Biden has said as much. Still, NATO’s open-door policy — the alliance’s foundational principle that any qualified European country could join — cuts both ways. To the West, it’s a statement of autonomy; to Russia, it’s a threat. The core of the NATO treaty is Article 5, a commitment that an attack on any country is treated as an attack on the entire alliance — meaning any Russian military engagement with a hypothetical NATO-member Ukraine would theoretically bring Moscow into conflict with the US, the UK, France, and the 27 other NATO members.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-emmanuel-macron-4b0815a24bb98ca7e3b81aa0dc6b1838|title=US, NATO rule out halt to expansion, reject Russian demands|last=Matthew|first=Lee|last2=Lorne|first2=Cook|date=7 January 2022|website=AP News|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124151428/https://apnews.com/article/europe-russia-ukraine-vladimir-putin-emmanuel-macron-4b0815a24bb98ca7e3b81aa0dc6b1838|archivedate=24 January 2022|accessdate=24 January 2022|quote=Their comments amounted to a complete dismissal of a key part of Russian President Vladimir Putin’s demands for easing tensions with Ukraine. Putin wants NATO to halt membership plans for all countries, including Ukraine. The former Soviet republic is unlikely to join the alliance in the foreseeable future, but NATO nations won’t rule it out.}}</ref> प्रतिक्रियामा, युक्रेन र रुसका छिमेकी अन्य युरोपेली देशहरूले पुटिनलाई [[सोभियत साम्राज्य]] पुनर्स्थापना गर्ने प्रयास गरेको र आक्रामक सैन्यवादी नीतिहरू अपनाएको आरोप लगाएका छन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk|date=13 September 2014|website=The Guardian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|archivedate=25 January 2022|accessdate=25 January 2022|quote=The Russian president, Vladimir Putin, wants to destroy Ukraine as an independent country and to restore the Soviet Union, Ukrainian prime minister Arseny Yatseniuk said on Saturday.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481|title=Vladimir Putin: The rebuilding of 'Soviet' Russia|last=Oliver|first=Bullough|date=28 March 2014|publisher=[[BBC]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124104112/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26769481|archivedate=24 January 2022|accessdate=25 January 2022|quote=According to Vladimir Bukovsky, a dissident who spent a decade in Soviet prisons before his exile to the West in 1976, Putin is totally genuine when he says the disintegration of the Soviet Union was a "geopolitical catastrophe". "He does not understand that the collapse of the Soviet system was predetermined, therefore he believes his mission is to restore the Soviet system as soon as possible," he says.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html|title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war?|last=Rubin|first=Trudy|date=11 January 2022|website=[[The Philadelphia Inquirer]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220125155257/https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html|archivedate=25 January 2022|accessdate=25 January 2022|quote=So the stakes of this geopolitical chess game are much bigger than Ukraine’s future. (Although Ukraine is the critical test case.) And the game revolves around Vladimir Putin’s visceral desire to reestablish the Cold War dividing lines between East and West. He wants to rebuild the former Soviet sphere of influence that extended from Central Europe through Central Asia, and views this effort as a restoration of Russian greatness.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1568409/lithuanian-president-russia-s-attempts-to-create-zones-of-influence-will-not-be-tolerated|title=Lithuanian president: Russia's attempts to create 'zones of influence' will not be tolerated|date=20 December 2021|website=LRT English|publisher=[[Lithuanian National Radio and Television]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220125154846/https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1568409/lithuanian-president-russia-s-attempts-to-create-zones-of-influence-will-not-be-tolerated|archivedate=25 January 2022|accessdate=25 January 2022|quote=Duda (Polish president) said that Russia has no right to issue ultimatums and should withdraw its troops from Ukraine's borders. "Speaking about who should make at least a step back here, it has to be done by Russia, which has for 13 years been carrying out aggressive acts and wants to bring back imperialist policies," he said.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-nato-poland-suwalki-idUSKCN0Z61XH|title=In push for equal NATO status, Poland asks for flashpoint troops|last=Szary|first=Wiktor|date=20 June 2016|website=[[Reuters]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220125154850/https://www.reuters.com/article/us-nato-poland-suwalki-idUSKCN0Z61XH|archivedate=25 January 2022|accessdate=25 January 2022|quote=[[NATO]] insists it is taking necessary measures to deter any Russian aggressive thinking, but without turning Suwalki itself into a source of tension near Russian borders.}}</ref> [[चित्र:NATO 32 members.png|center|thumb|400x400px|नेटो सदस्य देशहरू (नीलो), नेटोमा सामेल हुन प्रयासरत देशहरू (बैजनी र हल्का नीलो) र रूसको नेतृत्वमा CSTO (रातो)]] [[श्रेणी:रुस-युक्रेन युद्ध]] == पहिलो तनाव (मार्च -अप्रिल २०२१) == == दोस्रो तनाव (अक्टोबर २०२१-हालसम्म) == ११ अक्टोबर २०२१ मा, रुसी सुरक्षा परिषदको उपाध्यक्ष [[दिमित्री मेदभेदेभ]]ले कोमेरसान्त (''Kommersant)'' मा एक लेख प्रकाशित गरे, जसमा उनले युक्रेन पश्चिमाको "खेल मैदान" भएको र त्यसैले युक्रेनी अधिकारी संग छलफल गर्नु कुनै तर्क नभएको उल्लेख गरे। उनले युक्रेनी अधिकारीलाई "कमजोर", "अबुझ" र "भर पर्न लायक नभएको" भनी व्याख्या गरेका थिए। [[दिमित्री मेदभेदेभ|मेदभेदेभ]]ले युक्रेन मामिलामा रसियाले केही गर्न नपर्ने र रुस संग सम्बन्ध सुधार गर्न इच्छुक युक्रेनी सरकार सत्तामा आउन प्रतीक्षा गर्नु पर्ने निष्कर्ष निकालेका थिए। उनले बताएका थिए, "रसियालाई कसरी प्रतीक्षा गर्नु पर्छ भन्ने थाहा छ। हामी धीर मानिस हौ।" बताएका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5028300|title=Почему бессмысленны контакты с нынешним украинским руководством|last=Medvedev|first=Dmitry|date=11 October 2021|website=Kommersant|language=ru|trans-title=Why contacts with the current Ukrainian leadership are meaningless|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121083731/https://www.kommersant.ru/doc/5028300|archive-date=21 January 2022|url-status=live|access-date=}}</ref> क्रेम्लिनले पछि वर्तमान युक्रेनी सरकार प्रतिको रुसी दृष्टिकोण मेदभेदेबाको लेख संग समान भएको बताएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/10/11/russia-shouldnt-negotiate-with-vassal-ukraine-ex-president-medvedev-says-a75263|title=Russia Shouldn't Negotiate With 'Vassal' Ukraine, Ex-President Medvedev Says|date=11 October 2021|website=[[The Moscow Times]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121164541/https://www.themoscowtimes.com/2021/10/11/russia-shouldnt-negotiate-with-vassal-ukraine-ex-president-medvedev-says-a75263|archive-date=21 January 2022|url-status=live|access-date=}}</ref> २०२१ नोभेम्बर मा. रुसी रक्षा मन्त्रालयले [[कृष्ण सागर]]मा अमेरिकी सैन्य जहाजको परिचालनलाई "क्षेत्रीय सुरक्षा र रणनैतिक स्थिरताप्रति धम्की" को रुपमा व्याख्या गर्यो।<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/ukraine-europe-russia-moscow-83ed7632b8a544ff733cdfbfbca56e77|title=Kremlin denies plans to invade Ukraine, alleges NATO threats|last=Vladimir|first=Isachenkov|date=12 November 2021|work=[[Associated Press]]|access-date=24 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210192536/https://apnews.com/article/ukraine-europe-russia-moscow-83ed7632b8a544ff733cdfbfbca56e77|archive-date=10 December 2021|url-status=live}}</ref> == कुटनैतिक वार्ता == {{multiple image | width = 150 | image1 = Talks between Vladimir Putin and President of the United States Joseph Biden.jpg | alt1 = Yellow cartouche | image2 = President Joe Biden holds a secure video call with President Vladimir Putin of Russia.jpg | alt2 = Red cartouche | footer = २०२१ डिसेम्बर ७ मा अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइदेन र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन बीच भएको भिडियो कल }} २०२१ नोभेम्बर २ र ३ मा, [[केन्द्रीय गुप्तचर संस्था|सिआइए]] डाइरेक्टर विलियम बर्न्सले मस्कोमा रुसी गुप्तचर अधिकारी संग भेटे। रुसी र युक्रेन तनाव कम गर्न मस्कोमा भएको बैठकपछि बर्न्सले जेलेन्स्कीसँग फोनमा कुरा गरेको सीएनएनले जनाएको थियो। यससँगै अमेरिकी विदेश मन्त्रालयका एक उच्च अधिकारीलाई युक्रेन पठाइएको थियो।<ref name="cnnburns">{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/11/05/politics/bill-burns-moscow-ukraine/index.html|title=CIA director dispatched to Moscow to warn Russia over troop buildup near Ukraine|date=5 November 2021|publisher=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110120638/https://edition.cnn.com/2021/11/05/politics/bill-burns-moscow-ukraine/index.html|archive-date=10 January 2022|url-status=live|access-date=24 January 2022}}</ref> नोभेम्बर २०२१ को सुरुमा, युक्रेनी गुप्तचरले युक्रेनी सीमामा थप रूसी सेनाको स्थानान्तरणको बारेमा जानकारीलाई "मनोवैज्ञानिक दबाबको तत्व" भनेर मूल्याङ्कन गर्‍यो। एक हप्ता पछि, युक्रेनका राष्ट्रपतिको कार्यालयले रूसले सीमा नजिकै "सेनाको विशेष समूह" निर्माण गरिरहेको स्वीकार गर्‍यो। युक्रेनका विदेशमन्त्री दिमित्रो कुलेबाले फ्रान्सेली र जर्मन सरकारलाई युक्रेन विरुद्ध रूसको कारबाहीको सम्भावित सैन्य परिदृश्यको लागि तयार हुन आग्रह गरे।<ref name="kommersant4">{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5078783|title=Россия и Запад концентрируют обвинения|date=16 November 2021|website=[[Kommersant]]|language=ru|trans-title=Russia and the West concentrate accusations|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214200556/https://www.kommersant.ru/doc/5078783|archive-date=14 December 2021|url-status=live|access-date=23 December 2021}}</ref> [[चित्र:Volodymyr_Zelenskyi_and_Jens_Stoltenberg.jpg|right|thumb|युक्रेनी राष्ट्रपति [[भोलोदिमिर जेलेन्सकी]]र नेटो महासचिव जेन्स स्तोल्तिनबर्ग, ब्रसेल्स मा, १६ डिसेम्बर २०२१ ]] युक्रेनले कूटनीतिक प्रयासलाई तीव्र पारेको छ। नोभेम्बर १५ मा, जेलेन्स्की र युरोपेली परिषद्का (EUCO) का प्रमुख [[चार्ल्स|चार्ल्स मिसेल]]ले "युक्रेनको सिमानामा सुरक्षा अवस्था" बारे छलफल गरे। सोही दिन कुलेवाले [[ब्रसेल्स]]मा सोही विषयमा वार्ता गरेका थिए। नयाँ युक्रेनी रक्षा मन्त्री, ओलेक्सी रेज्निकोभ, [[वासिङ्टन, डी.सी.|वासिङटन डीसी]] गए, जहाँ उनले नोभेम्बर १८ मा अमेरिकी रक्षा सचिव लोयड अस्टिनसँग भेटे। १६ नोभेम्बरमा बेलायती रक्षा सचिव बेन वालेसले [[किभ]]को भ्रमण गरे।<ref name="kommersant4" /> [[इजरायल]]ले [[युक्रेन]] र [[रुस]] दुवैसँग बलियो सम्बन्ध राखेको छ, र कहिलेकाहीँ दुई राष्ट्रहरू बीच मध्यस्थकर्ताको रूपमा काम गरेको छ। अप्रिल २०२१ मा, जेलेन्स्कीले इजरायली प्रधानमन्त्री [[बेन्जामिन नेतन्याहु|बेन्जामिन नेतान्याहु]]लाई आफू र पुटिनबीचको स्थितिमा मध्यस्थता गर्न आग्रह गरे। इजरायलले रुससँग प्रस्ताव राख्यो , जुन अनुरोध रुसले अस्वीकार गर्‍यो।<ref name="Ravid">{{Cite web|url=https://www.axios.com/israel-propose-russia-ukraine-summit-jerusalem-f442537b-6425-4dbb-b1ae-a14487cabfd9.html|title=Israeli PM proposed a Russia-Ukraine summit in Jerusalem last year|last=Ravid|first=Barak|website=Axios|language=en|access-date=2022-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119190205/https://www.axios.com/israel-propose-russia-ukraine-summit-jerusalem-f442537b-6425-4dbb-b1ae-a14487cabfd9.html |date=2022-01-19 }}</ref> जेलेन्स्कीसँगको अक्टोबरमा किभमा भएको भेटमा इजरायली राष्ट्रपति इसाक हर्जोगले जेलेन्स्कीलाई प्रधानमन्त्री [[नाफ्ताली बेनेट]]को नेतृत्वमा नयाँ इजरायली सरकार युक्रेनी-रूसी मध्यस्थतामा पुनः प्रयास गर्न इच्छुक रहेको बताए। बेनेटले दुई हप्ता पछि सोचीमा पुटिनसँगको भेटमा यो कुरा उठाए, तर पुटिनले अस्वीकार गरे।<ref name="Ravid" /> २१ जनवरी २०२२ मा, रुसी कम्युनिस्ट पार्टीले प्राभ्दामा यसका प्रतिनिधिहरूले राजकीय डुमामा राष्ट्रपति पुटिनलाई आधिकारिक रूपमा पृथक दोनेट्स्क जन गणतन्त्र र लुहान्स्क जन गणतन्त्रको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दिन आग्रह गर्न प्रस्ताव पेश गर्ने घोषणा गर्‍यो।<ref>{{Cite web|url=https://gazeta-pravda.ru/issue/6-31209-2124-yanvarya-2022-goda/priznat-donetskuyu-i-luganskuyu-narodnye-respubliki/|title=Признать Донецкую и Луганскую народные республики!|date=21 January 2022|website=Pravda|language=ru|trans-title=Recognize the Donetsk and Luhansk People's Republics!|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123133103/https://gazeta-pravda.ru/issue/6-31209-2124-yanvarya-2022-goda/priznat-donetskuyu-i-luganskuyu-narodnye-respubliki/|archive-date=23 January 2022|url-status=live|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/national/russian-parliament-to-consider-recognizing-donbas-proxies-as-independent-states/|title=Russian parliament to consider recognizing Donbas proxies as independent states|last=Sukhov|first=Oleg|date=21 January 2022|website=The Kyiv Independent|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121164950/https://kyivindependent.com/national/russian-parliament-to-consider-recognizing-donbas-proxies-as-independent-states/|archive-date=21 January 2022|url-status=live|access-date=}}</ref> जनवरीको अन्त्यमा, संयुक्त राज्य अमेरिकाले फेरि युक्रेन माथि रुसी आक्रमण भएमा रुस माथिको प्रतिबन्धहरूबारे युरोपेली सहयोगीहरूसँग छलफल गरिरहेको थियो।<ref name="kommersant4" /> प्रतिबन्धहरू "छिटो र गम्भीर हुनेछ, जसमा रूसी बैङ्कहरू, बन्ड बजारहरू र पुटिन नजिकका सम्भ्रान्तहरूको सम्पत्तिलाई लक्षित गर्ने "गेम ओभर" रणनीति समावेश भएको कुरा बाइडेनले बताए।<ref name=":32">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/01/29/us/politics/russia-sanctions-economy.html|title=U.S. Sanctions Aimed at Russia Could Take a Wide Toll|author1=Michael Crowley|date=January 29, 2022|work=The New York Times|author2=Edward Wong|url-access=subscription}}</ref> तर यस्तो दृष्टिकोणको आलोचना पनि भयो, र भिसा, मास्टरकार्ड र स्विफ्ट भुक्तानी प्रणालीबाट रूसी बैङ्कलाई हटाउने भन्ने प्रस्ताव फिर्ता गरियो।<ref name="DW_Scholz_Macron_say_diplomacy" /><ref>{{cite news|url=https://news.fox-24.com/news/286185.html|title=At Russia's request, Kiev withdrew the law on Crimea and Donbas from parliament|date=25 January 2022|work=News Fox24|access-date=26 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126015341/https://news.fox-24.com/news/286185.html|archive-date=26 January 2022|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126015341/https://news.fox-24.com/news/286185.html |date=26 January 2022 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/macron-plans-diplomatic-phone-call-with-putin-to-calm-ukrainian-crisis-1.4785653|title=Macron plans diplomatic phone call with Putin to calm Ukrainian crisis|date=26 January 2022|work=The Irish Times}}</ref> रुसी, युक्रेनी, जर्मन र फ्रान्सेली वरिष्ठ अधिकारीहरू बीच २६ जनवरी २०२२ मा [[पेरिस]]मा नर्म्यान्डी फर्म्याट बैठकको योजना बनाइएको थियो।<ref name="ThomReut_Normandytalks2526Jan2022Paris" />फ्रान्सेली राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोन र पुटिनबीच २८ जनवरीमा फलोअप फोन कल भएको थियो।<ref name="DW_Scholz_Macron_say_diplomacy" /> पेरिसमा भएको बैठकको लागि युक्रेनले रुसको सर्त पूरा गर्‍यो र युक्रेनी संसदबाट क्रिमिया र डोनबासको पुन: एकीकरणसम्बन्धी विवादास्पद मस्यौदा कानून फिर्ता लिने निर्णय गर्‍यो, किनभने यो कानूनले मिन्स्क शान्ति सम्झौताहरूको विरोधाभास गरेको थियो।<ref>{{cite news|url=https://news.fox-24.com/news/286185.html|title=At Russia's request, Kiev withdrew the law on Crimea and Donbas from parliament|date=25 January 2022|work=News Fox24|access-date=26 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126015341/https://news.fox-24.com/news/286185.html|archive-date=26 January 2022|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126015341/https://news.fox-24.com/news/286185.html |date=26 January 2022 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/macron-plans-diplomatic-phone-call-with-putin-to-calm-ukrainian-crisis-1.4785653|title=Macron plans diplomatic phone call with Putin to calm Ukrainian crisis|date=26 January 2022|work=The Irish Times}}</ref> ७ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सेली राष्ट्रपति [[एमानुएल माक्रोँ|इमानुएल म्याक्रोन]]ले मस्कोमा [[भ्लादिमिर पुतिन|भ्लादिमिर पुटिन]]लाई भेटे। यी भेटको मिश्रित परिणाम रह्यो। म्याक्रोनले "पुटिनले उनलाई रूसले सङ्कटलाई नबढाउने आश्वासन दिएको बताए।;<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/world/russia-ukraine-crisis-emmanuel-macron-vladimir-putin-7763630/|title=French President Macron says Vladimir Putin told him Russia won't escalate Ukraine crisis|date=9 February 2022|work=The Indian Express|quote=French President Emmanuel Macron said Tuesday that Russian President Vladimir Putin told him that Moscow would not further escalate the Ukraine crisis. Macron also said it would take time to find a diplomatic solution to the rising tensions, which represent the biggest security crisis between Russia and the West since the Cold War.|url-status=live}}</ref> पुटिनले नाटो "रक्षात्मक गठबन्धन" भएको दाबीमा खिल्ली उडाए र पश्चिमी देशहरूलाई यदि युक्रेन नाटोमा सामेल भएमा र "सैन्य माध्यम प्रयोग गरेर क्रिमिया फिर्ता लिने निर्णय गरेमा, युरोपेली देशहरू स्वतः रुससँग सैन्य सङ्घर्षमा हुनेछन्।" चेतावनी दिए। पुटिनले म्याक्रोनलाई युक्रेन नजिक नयाँ सैन्य पहल नगर्ने वाचा गरे।<ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/International/france-putin-promised-military-initiatives-ukraine-talks-macron/story?id=82741612|title=France says Putin promised no 'new military initiatives' near Ukraine in talks with Macron|date=8 February 2022|work=ABC News}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} <references /> {{Vladimir Putin}} ==टिप्पणी== {{notelist}} fjwdh6d6d9bst9kwnayzqqefpqgql1t 0 125870 1364708 1321782 2026-07-04T13:31:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364708 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site|native_name=प्राचीन मिथिला विश्वविद्यालय|name=प्राचीन मिथिला विद्यापीठ|location=मिथिला|caption=बाहुन को शिक्षा ठाउँ|native_name_lang=hi|region=मिथिला|built=जनक|part_of=भारतीय उपमहाद्वीपमा प्राचीन विश्वविद्यालयहरू|cultures=हिन्दु|image=Yajnavalkya and Janaka.jpg}} '''प्राचीन मिथिला विश्वविद्यालय''' भारतको एउटा प्राचीन [[विश्वविद्यालय]] थियो र [[न्याय दर्शन|न्यायशास्त्र]] र तार्किक विज्ञानका लागि प्रसिद्ध थियो। == पृष्ठभूमि == [[चित्र:Ashtavkra_and_Janaka.jpg|thumb| अष्टावक्र र मिथिलाका राजा जनक बीचको दार्शनिक वार्तालाप - अष्टावक्र गीता]] [[भारत]]मा [[वैदिक काल]]का गुरुकुलहरूलाई विश्वविद्यालयको प्राचीन रूप भन्न सकिन्छ किनभनें उनैमा उच्च शिक्षाको व्यवस्था थियो। पछि, [[उपनिषद्]] तथा [[ब्राह्मण]] कालमा, हामी "परिषद"लाई विश्वविद्यालयका रूपमा कार्य गर्दै पाउँछन्। यी परिषदहरु पांडित्यपूर्ण अध्यापकहरु तथा विद्यार्थिहरुका सम्मेलनका रूपमा हुन्थ्यो र उपाधीहरु प्रदान गर्नका अधिकारिणी थिए। यो विश्वविद्यालय क्रमशः मिथिलाका राजा [[जनक|जनकले]] आफ्नो दरबारमा आयोजित गरेका दार्शनिक सम्मेलनबाट सुरु भएको थियो। यी दार्शनिक सम्मेलनहरूले सिकाउने ठाउँको गठन गरायो र यो शिक्षाको ठाउँ मिथिला विश्वविद्यालयमा परिणत भयो। यो ब्राह्मणवादी शिक्षा प्रणालीको प्रमुख स्थान थियो। <ref>{{Cite web|url=https://indiamillenniaago.in/ancient-and-old-indian-universities/|title=Ancient/Old Indian Universities – India Millennia Ago – its Civilisational & Intellectual past|language=en-US|accessdate=2021-09-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908182858/https://indiamillenniaago.in/ancient-and-old-indian-universities/ |date=2021-09-08 }}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Education in Early Mithila: A Reappraisal|date=2010|url=https://www.jstor.org/stable/44147484}}</ref> <ref name="lrc.bih.nic.in">{{Cite web|url=http://lrc.bih.nic.in/Gazetteer/Darbhanga.aspx|title=An Official Website of Department of Revenue and Land Reforms, Government of Bihar|website=lrc.bih.nic.in|accessdate=2021-09-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210909013840/http://lrc.bih.nic.in/Gazetteer/Darbhanga.aspx |date=2021-09-09 }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/bihar/darbhanga/story-ancient-mithila-was-an-unofficially-famous-university-4258612.html|title=अनौपचारिक रूप से प्रसिद्ध विवि थी प्राचीन मिथिला|website=Hindustan|language=hi|accessdate=2021-09-09}}</ref> <ref name="Singh">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C1EvDwAAQBAJ|title=The Educational Heritage of Ancient India: How an Ecosystem of Learning Was Laid to Waste|date=2017-08-03}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bKI4EAAAQBAJ&dq=ancient+mithila+university&pg=PA96|title=(Free Sample) 35 Landmark Historical (Ancient/Medieval India) Developments for UPSC IAS/IPS Prelim & Main Exams|date=2021-07-01}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_SbiUXtBzAsC&dq=university+of+ancient+mithila&pg=PA172|title=Indian History Ancient India}}</ref> मिथिला मैथिल ब्राह्मणको ठाउँ हो। प्राचीन कालदेखि मैथिल ब्राह्मणहरूले प्राचीन भारतीय दर्शनलाई विभिन्न आयाम दिएका थिए। न्याय शास्त्र, तर्क शास्त्र, मीमांसा र सांख्य शास्त्र धेरै जसो मिथिलाबाट विकसित भएका थिए। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DUuxDwAAQBAJ&dq=maithil+brahmin+philosophers&pg=PT135|title=Walking with Pilgrims: The Kanwar Pilgrimage of Bihar, Jharkhand and the Terai of Nepal|date=2019-09-23}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|url=https://ijassonline.in/HTML_Papers/International%20Journal%20of%20Advances%20in%20Social%20Sciences__PID__2017-5-4-9.html|title=Ideology, Identity and Pragmatism: Formation of the Medieval Mithila|last=Gupta|first=Pritam Kumar|year=2017|editor-last=|editor-first=|website=International Journal of Advances in Social Sciences|publisher=A&V Publication|publication-date=28 December 2017|archiveurl=https://ijassonline.in/|archivedate=9 February 2022|accessdate=9 February 2022}}</ref> उद्दालका अरुणिले जीवनका तीन तत्वको सिद्धान्त पत्ता लगाएका थिए । अष्टावक्रले राजा जनक लाई अस्तित्वको [[तत्त्वज्ञान|आधि भौतिक]] प्रकृति र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको अर्थ सिकाउनुभयो। अष्टावक्र र जनक बीचको दार्शनिक वार्तालाप अष्टावक्र गीता वा अष्टावक्र संहिता भनेर चिनिने प्राचीन दार्शनिक ग्रन्थहरूको रूपमा रेकर्ड गरिएको छ। <ref>{{Cite web|url=https://www.sanskritimagazine.com/indian-religions/hinduism/story-behind-ashtavakra-gita/|title=Story behind Ashtavakra Gita|date=2014-08-15|website=Sanskriti - Hinduism and Indian Culture Website|language=en-US|accessdate=2021-11-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211114064606/https://www.sanskritimagazine.com/indian-religions/hinduism/story-behind-ashtavakra-gita/ |date=2021-11-14 }}</ref> त्यसैगरी [[याज्ञवल्क्य|याज्ञवल्क्यले]] राजा जनक लाई ब्राह्म विद्या सिकाएका थिए। <ref>{{Cite web|url=https://www.sanskritimagazine.com/gurus/sage-yajnavalkya-mithila/|title=Sage Yajnavalkya of Mithila|date=2014-11-19|website=Sanskriti - Hinduism and Indian Culture Website|language=en-US|accessdate=2021-11-14}}</ref> याज्ञवल्क्य सतपथ ब्राह्मणका लेखक हुन् र उनलाई भारतीय दर्शनका पिता मानिन्छ। [[वाचक्नवी गार्गी|गार्गी वाचकनवी]] ब्रह्मवादिनी थिइन्। उनले [[ऋग्वेद|ऋग्वेदमा]] धेरै मन्त्रहरू रचना गरे जसले सबै अस्तित्वको उत्पत्ति लाई प्रश्न गर्यो। उनलाई मिथिलाका राजा जनकको दरबारमा नवरत्न मध्ये एकको रूपमा सम्मान गरिएको थियो। उनले याज्ञवल्क्य सँग शास्त्रार्थमा भाग लिइन्, जसमा उनले प्रकृतिको अस्तित्वको आधार सँग सम्बन्धित केही प्रश्न सोधिन्। याज्ञवल्क्यले उनका सबै प्रश्नको जवाफ दिए। <ref>{{Cite web|url=https://upanishads.org.in/stories/dialogue-between-gargi-and-yajnavalkya|title=Upanishads|website=upanishads.org.in|accessdate=2021-11-11}}</ref> [[मैत्रेयी]] अर्को ब्रह्मवादिनी थिइन् जो प्राचीन भारतमा पछिल्लो [[वैदिक सभ्यता|वैदिक कालमा]] बसे। [[बृहदारण्यक उपनिषद|बृहदारण्यक उपनिषदमा उनलाई वैदिक ऋषि याज्ञवल्क्यका दुई पत्नीमध्ये]] एकको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। उनी अद्वैत दार्शनिक थिइन् । [[ऋग्वेद|ऋग्वेदमा मैत्रेयीका]] लागि करिब दश वटा मन्त्र लेखिएको छ। उनी [[बृहदारण्यक उपनिषद|बृहदारण्यक उपनिषदमा]] रहेको संवादमा आत्मा को हिन्दू अवधारणाको अन्वेषण गर्छिन्। मैत्रेयी-याज्ञवल्क्य संवाद मा बताउँछ कि प्रेम व्यक्तिको आत्माद्वारा संचालित हुन्छ र यसले आत्मा र ब्रह्मको प्रकृति र तिनीहरूको एकता अद्वैत दर्शनको मूल कुराको चर्चा गर्दछ। उनी ईसापूर्व ८ औं शताब्दीमा बसेकी थिइन् भन्ने अनुमान गरिएको छ। अक्षपद गौतमले न्याय [[न्याय दर्शन|शास्त्रको]] स्थापना गरेका थिए । मण्डन मिश्रा ( ८ औं शताब्दी ईस्वी ) एउता हिन्दू दार्शनिक थिये जसले [[मीमांसा|मिमांसा]] र अद्वैत विचार प्रणालीमा लेखेका थिए। उहाँ दर्शनको कर्म मीमांसा स्कूलका अनुयायी र भाषाको समग्र स्फोटा सिद्धान्तको कट्टर रक्षक हुनुहुन्थ्यो। उनी [[शङ्कराचार्य|आदि शंकराचार्यका]] समकालीन थिए। मण्डन मिश्रलाई मिमांसा विद्वान कुमारिला भट्टको विद्यार्थी भनेर चिनिन्छ जसले ब्रह्म-सिद्धि अद्वैतमा पनि लेखेका थिए। उनी ब्रह्मसिद्धिका लेखकका रूपमा परिचित छन्। ९ औं देखि १० औं शताब्दीमा [[वाचस्पति मिश्र|वाचस्पती]] मिश्र अद्वैत वेदान्तका दार्शनिक थिए र एक गैर-टिप्पणी, तत्वविन्दु, वा सत्यको बूँद लेखे, जुन वाक्यको अर्थको [[मीमांसा|मीमासा]] सिद्धान्तहरूमा केन्द्रित छ। १४ औं शताब्दीमा, [[विद्यापति]] [[मिथिला|मिथिलामा]] [[मैथिली भाषा|मैथिली]] र [[संस्कृत]] कवि, संगीतकार, लेखक, दरबारी र शाही पुजारीको रूपमा उभिए। उहाँ शिवको भक्त हुनुहुन्थ्यो, अनि प्रेम गीत र भक्तिपूर्ण वैष्णव गीतहरू पनि लेख्नुभयो। उनी संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश र मैथिली भाषाका विद्वान थिए । <ref>{{Cite web|url=https://content.inflibnet.ac.in/data-server/eacharya-documents/548158e2e41301125fd790cf_INFIEP_72/77/ET/72-77-ET-V1-S1__l_.pdf&ved=2ahUKEwiUsYPgzYHzAhU1y4sBHaiJB2k4KBAWegQIGhAB&usg=AOvVaw0fD3mn2B_yd2ZMKtet6bkx|title=An Overview of the Ancient Indian Education}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.scholarify.in/institutions-higher-learning-education-ancient-india/|title=Institutions of Higher Learning and Education in Ancient India|date=2020-04-04|language=en-US|accessdate=2021-09-14}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://maharajacollege.ac.in/material/hist2_by_dr_neyaz_hussain.pdf|title=PG HISTORY SEM-2 PAPER CC-7: HISTORY OF BIHAR, UNIT-1 DEVELOPMENT OF EDUCATION IN BIHAR DURING ANCIENT PERIOD|last=Dr. Md.Neyaz Hussain|first=Associate Professor & Head P.G Deptt. Of History Maharaja College VKSU, ARA(Bihar)|date=7 February 2022|website=Maharaja College, Ara|archiveurl=http://maharajacollege.ac.in/fileupload/SiteFile/hist_study.php|archivedate=7 February 2022|accessdate=7 February 2022}}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Gurukul.jpg|thumb| प्राचीन भारतमा गुरुकुल (प्राचीन भारतीय गुरुकुल)]] यो विश्वविद्यालय न्यायशास्त्रको लागि धेरै प्रसिद्ध थियो। न्याय शास्त्रको स्थापना अक्षपद गौतमले गरेका थिए। यो पछि गंगेशा उपाध्याय द्वारा विकसित गरिएको थियो। १२ औं शताब्दी देखि १५ औं शताब्दी सम्म यो शिक्षा र संस्कृतिको लागि महत्त्वपूर्ण केन्द्र थियो। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SUc-EAAAQBAJ&dq=mithila+university+in+12th+to+15th+century&pg=PA463|title=NTA UGC NET/JRF/SET Teaching & Research Aptitude Paper 1 2021|date=2021-02-14}}</ref> कामेश्वर कालमा जगद्धार एउता विद्वान थिए, जसले [[श्रीमद्भगवद गीता|गीता]], देवीमाहात्म्य, [[मेघदूतम्|मेघदूत]], गीता गोविन्द र मालती माधव र अन्य जस्ता विभिन्न विषयहरूमा टिप्पणीहरू लेखेका थिए र साथै रसिका सर्वस्व, संगीता सर्वस्व जस्ता कामुकताहरूमा मौलिक ग्रंथहरू लेखेका थिए। त्यस्तै शंकर मिश्र वैशेषिक, [[न्याय दर्शन|न्याय]] र [[स्मृति|स्मृतिमा]] काम गर्ने अर्का विद्वान थिए। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/historyindianlog00vidy|title=A History of Indian Logic (Ancient, Mediaeval and Modern Schools)|date=1920}}</ref> नादियाका प्रसिद्ध तर्कशास्त्री वासुदेव सर्वभौमाले १५ औं शताब्दीमा मिथिलामा शिक्षा प्राप्त गरेका थिए। १५ औं शताब्दीमा, रघुनाथ सिरोमणि, विश्वविद्यालयका प्रमुख थिए। त्यसबेला यो विश्वविद्यालयलाई मिथिला विद्यापीठ पनि भनिन्थ्यो। <ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2006/20061119/spectrum/main2.htm|title=The Sunday Tribune - Spectrum|website=www.tribuneindia.com|accessdate=2021-11-11}}</ref> महाराजाधिराजा लक्ष्मीस्वर सिंह संग्रहालय र मैथिली साहित्य संस्थानका विद्वान र इतिहासकारहरूका अनुसार [[नालन्दा|नालंदा]] र विक्रमशिला विश्वविद्यालयलाई [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] सम्राटहरूले ध्वस्त पारेका थिये किनकी यी विश्वविद्यालयहरू विशेष ठाउँमा व्यवस्थित गरिएका थिए। तर प्राचीन मिथिला विश्वविद्यालय मिथिलाका विभिन्न प्राचीन [[दार्शनिक]] वा ऋषिहरूका धेरै आश्रम वा [[गुरुकुल|गुरुकुलमा फैलिएकाले]] प्राचीन मिथिला विश्वविद्यालयलाई भत्काउन त्यति सजिलो थिएन। त्यसैले यो विश्वविद्यालय २० औं शताब्दीसम्म रह्यो। <ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/darbhanga-ancient-mithilanchal-was-a-famous-university-21864831.html|title=प्रसिद्ध विश्वविद्यालय था प्राचीन मिथिलांचल|website=Dainik Jagran|language=hi|accessdate=2021-11-14}}</ref> [[शाहजहाँ|शाहजहाँको]] शासनकालमा अबुल फजलका अनुसार मिथिला विद्वान र कविहरूको लागि प्रसिद्ध भयो जसले आफ्नो विद्वताको लागि सम्राट बाट पुरस्कार पाएका थिए। १६ औं शताब्दीमा, मिथिला धर्मनिरपेक्ष र धार्मिक शिक्षाको प्रमुख केन्द्रको रूपमा उभियो। भारतका विभिन्न भागबाट संस्कृत विद्वानहरू हिन्दू दर्शन अध्ययन गर्न मिथिला आएका थिए। <ref>{{Cite web|url=https://ugcnetpaper1.com/education-in-ancient-india/|title=Institutions Of Higher Learning And Education In Ancient India {{!}} Comprehensive List 2021|date=2020-03-30|language=en-GB|accessdate=2021-09-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831102432/https://ugcnetpaper1.com/education-in-ancient-india/ |date=2021-08-31 }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.yourarticlelibrary.com/education/indian-education/top-9-important-brahmanical-centres-of-learning-discussed/63491|title=Top 9 Important Brahmanical Centres of Learning – Discussed !|date=2015-08-11|website=Your Article Library|language=en-US|accessdate=2021-09-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201165934/https://www.yourarticlelibrary.com/education/indian-education/top-9-important-brahmanical-centres-of-learning-discussed/63491 |date=2024-12-01 }}</ref> मुगल कालमा रघुनंदन दास विश्वविद्यालयका प्रख्यात बुद्धिजीवी थिए। मुगल सम्राट [[अकबर|अकबर उनीबाट]] धेरै प्रभावित थिए, त्यसैले उनले उनलाई सम्पूर्ण मिथिला उपहार स्वरूप दिए। तर रघुनंदन दासले पछि आफ्नो गुरु महेश ठाकुरलाई गुरु दक्षिणाको रूपमा प्रस्ताव गरे। महेश ठाकुरले सन् १५५७ मा रामनवमीको दिन दरभंगा राज राज्य स्थापना गरेका थिए। === परीक्षा प्रणाली === यस विश्वविद्यालयको परीक्षाको नाम ‘सलाका परीक्षा’ थियो । यसको परीक्षण द्वरा-पण्डितहरूले गरेका थिए (जसलाई त्यस समयमा विद्वानहरूमध्ये सबैभन्दा विद्वान र सम्मानित मानिन्थ्यो)। <ref>{{Cite web|url=https://www.amrita.edu/sites/default/files/Samvit-feb14.pdf|title=Samvit/A Quarterly Student Journal/Amrita Vishwa Vidyapeetham/Issue 7/ February 2014|website=www.amrita.edu/sites/default/files/Samvit/Issue 7/February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200930194351/https://www.amrita.edu/sites/default/files/Samvit-feb14.pdf|archivedate=2020-09-30}}</ref> यस परीक्षामा उम्मेदवारले पाण्डुलिपिमा पृष्ठको भाग बुझाउनु पर्छ जुन सुईले छेडिएको छ। यो परीक्षा उम्मेदवारहरू को स्नातक प्रमाणपत्र पूरा गर्नका लागि थियो। सलाका परीक्षा भन्दा पनि कठिन तहको परीक्षा थियो जसमा उम्मेदवारले जनताबाट परीक्षामा उपस्थित हुनुपर्ने हुन्छ । यो पछिल्लो परीक्षा 'सदयन्त्र' भनेर चिनिन्थ्यो। यस परीक्षामा विद्वान वा उम्मेदवारलाई जनताले आफूलाई मनपर्ने कुनै पनि विषयमा कुनै पनि प्रश्न सोध्न सक्नेछन्। यस सदयन्त्र परीक्षामा उत्तीर्ण भएपछि विद्वानहरूलाई ज्ञानको स्तरअनुसार उपाध्याय, महोपाध्याय र महामहोपाध्याय गरी तीनवटा वर्गीकरणद्वारा सम्मानित गरिएको थियो। यी सम्मानहरू विद्वानहरूका बीचमा धेरै प्रतिष्ठित थिए। <ref name="lrc.bih.nic.in"/> == शिक्षा प्रणाली र पाठ्यक्रम == मिथिला विश्वविद्यालयको शिक्षा प्रणाली निकै कडा थियो । इतिहासकार जोन किका अनुसार विश्वविद्यालयका पाठहरू विश्वविद्यालय बाहिर नक्कल गर्न कसैलाई अनुमति थिएन। ग्रन्थहरू मात्र याद गर्नुपर्छ। <ref name="Singh">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C1EvDwAAQBAJ|title=The Educational Heritage of Ancient India: How an Ecosystem of Learning Was Laid to Waste|date=2017-08-03}}</ref> यस विश्वविद्यालयको विद्यार्थीको न्यूनतम अवधि बाह्र वर्ष थियो। त्यसपछि विद्यार्थीले स्नातकोत्तर अध्ययन र अध्यापन जारी राख्छन् । विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूको आदर्श गुणहरू शान्त (सन्ता), आत्मसंयम (दन्त), आत्म-त्याग (उपरता) र धैर्य (तितिक्षा) थिए। == मिथिलाका विद्वान र शिक्षकहरू == * महर्षि पञ्चशिखाले [[जनक|मिथिलाका]] राजा धर्मध्वज जनकलाई [[सांख्य दर्शन|सांख्यशास्त्रको]] उपदेश दिएका थिए। उनले षष्ठी तन्त्र लेखे । यो ग्रन्थ सांख्य शास्त्रको ६० अध्याय हो। उनले पदार्थको प्रकृति ( प्रकृति ), आत्म, बोध र कार्यको संकाय र सामान्य शक्तिहरूका बारेमा ६०००० श्लोक लेखे। उहाँले सांसारिक जीवन र मृत्यु पछि शरीर र [[आत्मा]] बीचको सम्बन्ध बारे सिकाउनुभयो। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dmOUq73LZLgC&dq=Panchashikha&pg=PA373|title=Epic India, Or, India as Described in the Mahabharata and the Ramayana|date=2001}}</ref> * [[कपिल|कपिला]] प्राचीन भारतीय दर्शन शांख्य शास्त्रका लेखक हुन्। उनको आश्रम बिहारको मधुबनी जिल्लाको मिथिला क्षेत्रको कपिलेश्वर स्थानमा थियो। त्यही आश्रममा उनले आफ्नो शाङ्ख्यशास्त्र दर्शन लेखेर आफ्ना शिष्यहरूलाई पढाएका थिए। * [[व्यास|ऋषि]] [[शुकदेव|व्यासका]] पुत्र सुखदेव राजा [[जनक|जनकसँग]] उच्च आध्यात्मिक ज्ञानको अध्ययन गर्न [[मिथिला]] आएका थिए । <ref>{{Cite web|url=http://aumamen.com/story/story-of-shukdev-meeting-king-janaka|title=Story of Shuka meeting King Janaka|website=aumamen.com|accessdate=2022-02-21}}</ref> * अयाची मिश्र ( [[न्याय दर्शन|भवनाथ]] मिश्र) न्यायशास्त्रका विद्वान थिए। उनी प्रसिद्ध न्यायशास्त्री थिए। उहाँले आफ्ना चेलाहरूलाई निःशुल्क शिक्षा दिनुभयो। गुरु दक्षिणाको तर्फबाट उनले आफ्ना शिष्यहरुलाई १० जनालाई सिकाउन भने । उनले छोरा शंकर मिश्रलाई पनि पढाए । शंकर मिश्रले आफ्नो दूर शिक्षाका आधारमा १९ वटा पुस्तक लेखेका छन् । <ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/bihar/muzaffarpur/story-lord-shankar-himself-incarnated-as-the-son-of-ayyachi-mishra-1478260.html|title=भगवान शंकर खुद अयाची मिश्र के पुत्र के रूप में अवतार लिए|website=Hindustan|language=hindi|accessdate=2022-02-21}}</ref> * पक्षधारा मिश्र प्रसिद्ध विद्वान वासुदेव सर्वभौमा र रघुनाथ सिरोमणिका शिक्षक थिए। उनी न्यायशास्त्रको अध्यापनका लागि एक धेरै प्रसिद्ध प्राध्यापक थिए। उनको गुरुकुलमा, कसैले पनि लिखित रूपमा उहाँका चेलाहरूलाई दिएका व्याख्यानहरूको प्रतिलिपि गर्न अनुमति थिएन। उहाँ "आलोक" का लेखक हुनुहुन्छ जुन तत्वचिन्तामणीको टिप्पणी हो । उहाँ प्राचीन भारतीय दर्शनको नवन्याय शास्त्र (नयाँ तर्क) को संस्थापक मध्ये एक हुनुहुन्थ्यो। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/tattvacintamanialokaofpaksadharamisradarpanamaheshthakkuraumeshmishramithilainst_202003_635_O|title=Tattvacintamani Aloka Of Paksadhara Misra Darpana Mahesh Thakkura Umesh Mishra Mithila Institute Darbhanga (corected)}}</ref> उनको गुरुकुललाई पक्षधारा मिथिला गुरुकुल पनि भनिन्छ। <ref>{{Cite web|url=http://vaishnavsongs.iskcondesiretree.com/sarvabhaum-bhattacharya/|title=Sarvabhaum Bhattacharya {{!}} Vaishnav Songs|language=en-US|accessdate=2022-05-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522171526/http://vaishnavsongs.iskcondesiretree.com/sarvabhaum-bhattacharya/ |date=2022-05-22 }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://jainqq.org/|title=Search, Seek, and Discover Jain Literature.|last=JaineLibrary|first=Anish Visaria|website=jainqq.org|accessdate=2022-05-04}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.harekrsna.com/sun/editorials/03-15/editorials12635.htm|title=The Sampradaya Sun - Independent Vaisnava News - Editorial Stories - March 2015|website=www.harekrsna.com|accessdate=2022-05-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250426195448/https://www.harekrsna.com/sun/editorials/03-15/editorials12635.htm |date=2025-04-26 }}</ref> * उदयन(लगभग ९७५ - १०५० ईस्वी) लाई उदयनाचार्य (उद्यानाचार्य, वा मास्टर उदयन) पनि भनिन्छ । उनी [[न्याय दर्शन|न्याय]] स्कूलको दशौं शताब्दीका एक भारतीय दार्शनिक र तर्कशास्त्री थिए जसले सिद्ध गर्न तर्कसंगत धर्मशास्त्र निर्माण गर्ने प्रयास गरे। [[ईश्वर|ईश्वरको]] अस्तित्वलाई तर्कको प्रयोग गरेर धर्मकीर्ति अनि ज्ञानश्री जस्ता [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] दार्शनिकहरू र भारतीय भौतिकवाद [[चार्वाक दर्शन|(चार्वाक)]] को विरुद्धमा ईश्वरको अस्तित्वमाथिको आक्रमणको प्रतिरोध गर्नुभयो। उनी भारतको [[बिहार]] राज्यको वर्तमान दरभंगा नजिकैको मिथिलाको करियान गाउँमा बस्थे। उदयनले [[वाचस्पति मिश्र|वाचस्पती]] मिश्रको न्याय-वर्तिका-तत्पर्य-तिका-परिशुद्धि नामक कृतिमा उप-ग्लोस लेखे। उनले कुसुमाञ्जली, आत्म-तत्व-विवेक, किरणावली र न्याय-परिशिष्ठ (बोध सिद्धि वा बोध शुद्धि पनि भनिन्छ) जस्ता धेरै अन्य कृतिहरू लेखे। == मिथिलामा ज्योतिष र खगोल विज्ञान == [[चित्र:Statue_of_Maha_Kavi_Kokil_Vidyapati.jpg|thumb| विद्यापति (विद्यापति) - १४ औं शताब्दीका मैथिल बुद्धिजीवीहरूमध्ये एक]] प्राचीन मिथिलामा [[खगोल शास्त्र|खगोल]] विज्ञान र [[ज्योतिष]] विज्ञानको विकास गर्ने धेरै खगोलविद् र ज्योतिषीहरू थिए। वरुन्चीले ११ औं शताब्दीमा भार्गवमुहुर्त रचना गरेका थिए। १३ औं शताब्दीमा हरिनाथले फलिता-ज्योतिसामा काम गर्दा संकेतककौमुदी लेखे। उनी स्मृतिसारका लेखक पनि हुन् । त्यसैगरी धीरेश्वरले बुद्धप्रदिप लेखे जुन शुभ दिन र रातको गणनासँग सम्बन्धित छ। १४ औं शताब्दीमा जीवेश्वर (धीरेश्वरका छोरा) ले रत्नशतक लेखे जुन एक मुहूर्तग्रन्थ हो। हरदत्त (देवदित्यका छोरा) ले दैवज्ञानबन्धव र गतिनामाला लेखेका थिए। काण्डेश्वर (वीरेश्वरका छोरा) ले ज्योतिषमा लेखेका थिए जसलाई कृतसिन्तामणि भनिन्छ। १५औं शताब्दीमा [[विद्यापति|विद्यापतिका]] पिता गणपति ठाकुरले भूमिब्राह्मण र गंगाभक्तितरङ्गनी नामक ज्योतिषका दुई कृतिहरू लेखेका थिए। विद्यापतिले ज्योतिषदर्पण लेखे । विद्यापतिका सहकर्मी एमएम पक्षधारा (एम.एम. वाटेश्वरका छोरा)ले ज्योतिषामा सुबोध र तिथिचन्द्रिका नामक दुई कृति लेखेका थिए। हरिपति (विद्यापतिका छोरा) ले व्यावहारप्रदिपिका लेखेका थिए जुन कामेश्वर सिंह दरभंगा संस्कृत विश्वविद्यालय र दरभंगाको मिथिला अनुसन्धान संस्थानमा संरक्षित छ। नरहरिले ज्योतिषमा स्वरोदयातिका र अहिबालाचक्र लेखेका थिए। मधुसूदनले ज्योतिषप्रदिपंकुरा लेखेका थिए जुन इन्डिया अफिस लाइब्रेरी, [[लन्डन|लन्डनमा]] सुरक्षित छ। लक्ष्मीदास [[वाचस्पति मिश्र|मिश्रा]] (वाचस्पती मिश्रका छोरा) ले सिद्धान्तशिरोमणिमा गणिततत्तावचिन्तमणि भनेर चिनिने एक व्याख्या लेखे। यसमा ७५०० पदहरू छन्। विभाकरले प्रसन्नकौमुदी लेखेका थिए जो राजा रामभद्र सिंहको दरबारमा न्यायाधीश पनि थिए। त्यही समयमा परमा मिश्रले मुकुन्दविजय लेखे। नन्हिदत्तले बालबोधिनी लेखे जुन शुरुवातका लागि एउटा पुस्तिका थियो। एमएम श्रीनिवासले सुद्धिदीपिका लेखेका थिए। राज दरभंगाका संस्थापक एमएम महेश ठाकुरले अतिकारदिनर्नय लेखेका थिए। <ref>{{Cite web|url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/glory-that-was-mithila-nae529/|title=The Glory That Was Mithila {{!}} Exotic India Art|website=www.exoticindiaart.com|accessdate=2021-11-14}}</ref> == मिथिलामा राजनीति विज्ञान == चण्डेश्वर ठाकुरले तेह्र शताब्दीको उत्तरार्धमा कर्नाटक राजाको संरक्षणमा रजनितिरत्नाकर लेखेका थिए। उहाँ मिथिलाका प्रख्यात राजनीतिक चिन्तक हुनुहुन्थ्यो। रजनीतिरत्नाकर मिथिलाको राज्यको मामिला र राजनीतिको विषयमा सबैभन्दा पुरानो कृति हो। त्यसैगरी ज्योतिश्वर ठाकुरले वर्ण-रत्नाकर लेखेका थिए। उनले चौरासी प्रकारका राजा गुण र छत्तीस प्रकारका हतियारहरूको प्रयोगको बारेमा विस्तृत वर्णन गरेका थिए जसमा सक्षम राजा निपुण हुनुपर्छ। उनले प्रशासनिक अधिकारीहरूको लामो सूची दिएका छन् र अदालतको जीवन र यसको सजावटलाई पनि स्पष्ट रूपमा वर्णन गरेका छन्। मिश्रु मिश्रले विवदचन्द्र लेखेका थिए । [[विद्यापति|विद्यापतिले]] बिभागसार लेखेका थिए । बिभागसारमा, [[विद्यापति|विद्यापतिले]] राजतन्त्रलाई कडा समर्थन गर्छन् र उनी राजा नै सबै कानूनको मुख्य स्रोत हुन् भन्ने विश्वास गर्छन्। त्यसैगरी वर्धमानले दण्डविवेक र [[वाचस्पति मिश्र|वाकस्पती मिश्रले]] व्यावहारचिन्तामणी लेखे। यी कानून, प्रशासनिक मामिला र न्यायमा राम्ररी चिन्हित कार्यहरू छन् किनकि तिनीहरू समकालीन राजनीतिको अध्ययनको लागि महत्त्वपूर्ण छन्। <ref name=":0"/> == स्थान == [[चित्र:Fish-eye_view_of_Janaki_Temple.jpg|thumb| जनकपुर, मिथिला]] केही विद्वानहरूका अनुसार प्राचीन [[मिथिला]] राज्यको राजधानी [[भारत|भारतको]] वर्तमान [[बिहार]] राज्यको [[मधुबनी जिल्ला|मधुबनी]] जिल्लाको बलिराजगढमा थियो। तर सर्वसाधारणको विश्वास अनुसार अहिलेको [[नेपाल|नेपालको]] [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]] सहरलाई [[मिथिला]] राज्यको प्राचीन राजधानी सहर मानिन्छ । प्राचीन मिथिला विश्वविद्यालयको मुख्यालय मिथिलाको राजा [[जनक|जनकको दरबारमा]] थियो। त्यसैले प्राचीन मिथिला विश्वविद्यालयको मुख्यालयका दुई सम्भावित ठाउँहरू छन्। <ref>{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/local/bihar/muzaffarpur/madhubani/news/in-order-to-find-the-capital-of-king-janak-the-initiative-of-excavation-of-balirajgarh-intensified-129343634.html|title=In order to find the capital of King Janak, the initiative of excavation of Balirajgarh intensified|last=Bhaskar|first=Dainik|date=|work=Dainik Bhaskar|access-date=}}</ref> == मिथिलाका पुस्तकालयहरू == इतिहासकारहरूका अनुसार प्राचीन [[मिथिला]] ज्ञान र शिक्षाको केन्द्र थियो। उनीहरुले यसलाई सरस्वती विद्यापीठ पनि भन्ने गरेका छन् । प्राचीन मिथिलाका हरेक गाउँको गुरुकुलमा पुस्तकालय थियो । ती पुस्तकालयहरूमा हस्तलिखित पुस्तकहरू राखिएका थिए। यी पुस्तकहरू गाउँका [[ब्राह्मण|ब्राह्मणहरूले]] लेखेका थिए। त्यतिबेला [[ब्राह्मण|ब्राह्मणहरूको]] मौलिक काम थियो पुस्तक लेखेर आफ्ना शिष्यहरूलाई सिकाउने। यी पुस्तकहरू त्यहाँका विद्यार्थीहरूले आफ्नो शैक्षिक पाठको पाठन गरना प्रयोग गर्थे। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Sitamarhi_Charit.html?id=Qj97DwAAQBAJ#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A0&f=false|title=Sitamarhi Charit|date=2019-01-01}}</ref> == नवद्वीप विश्वविद्यालयको जन्म == मिथिलाको गंगेगासा उपाध्याय र नवद्वीपको रघुनाथ शिरोमणिले बौद्ध दर्शनको तर्कसँग लड्न र बौद्ध धर्मको प्रभावलाई कम गर्न तिनीहरूलाई परास्त गर्न भारतीय दर्शनको नवन्याय स्कूल भनेर चिनिने न्याय शास्त्रको नयाँ संस्करण विकास गरे। उनीहरूले नबद्वीप ( [[नदिया जिल्ला|नादिया]] जिल्ला) मा हिन्दू दर्शनको लागि नयाँ विश्वविद्यालय स्थापना गरे जसलाई नबद्वीप विश्वविद्यालय वा नादिया विश्वविद्यालय भनिन्छ। <ref>{{Cite web|url=https://www.knowhowwithfact.com/|title=Know How India|website=Know How India|accessdate=2021-09-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210911182748/https://www.knowhowwithfact.com/ |date=2021-09-11 }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.yourarticlelibrary.com/hindu-philosophy/4-medieval-centres-of-higher-education-for-hindus/63495|title=4 Medieval Centres of Higher Education for Hindus|date=2015-08-11|website=Your Article Library|language=en-US|accessdate=2021-09-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121172704/https://www.yourarticlelibrary.com/hindu-philosophy/4-medieval-centres-of-higher-education-for-hindus/63495 |date=2022-01-21 }}</ref> वासुदेव सर्वभौमालाई एक पटक मिथिला विश्वविद्यालयका ग्रन्थहरू प्रतिलिपि गर्नबाट रोकिएको थियो । त्यसपछि उहाँले तत्व चिन्तामणिको सम्पूर्ण भाग र कुसुमाञ्जलीको छंदको भाग कण्ठ गर्ने प्रतिबद्धता गर्नुभयो। त्यसपछि उनले नादियामा पाठहरू लेखे, जुन उनले याद गरे र नादियामा नयाँ विश्वविद्यालय स्थापना गर्न मद्दत गरे। महामहोपाध्याय गोकुलनाथ (१६५०-१७५०) मिथिलाका विद्वान थिए जसले 'नव न्याय' भनेर चिनिने तर्कशास्त्रको नयाँ विद्यालयको स्थापनामा योगदान दिन नादियामा बसाइँ सरेका थिए। जसले गर्दा मिथिलाको प्रतिष्ठा र महत्वमा ह्रास आयो । यहाँबाट नादिया हिन्दू दर्शनको शिक्षाको दोस्रो केन्द्रको रूपमा उभियो। == सन्दर्भहरू == 0bn2soj6h92pj41hfz5rdrgy1eo7q6r 0 126294 1364747 1233331 2026-07-05T01:24:24Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364747 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | title = स्पीडटेस्ट डटनेट | name = | logo = Speedtest.net logo.svg | logo alt = ऊकला द्वारा स्पीडटेस्ट | logo caption = | screenshot = Speedtest By Ookla Screenshot on iOS.jpg | screenshot size = 200px | screenshot alt = | caption = [[आइओएस]] मा स्पीडटेस्ट डटनेट एपको स्क्रिनसट | collapsible = <!-- Any text here will collapse the screenshot. --> | author = ऊकला | developer = [[जिफ डेभिस]] | released = {{Start date and age|2006|04|01|df=yes/no}} | discontinued = <!-- Set to yes if software is discontinued, otherwise omit. --> | ver layout = stacked | latest release version = {{Multiple releases |branch1 = Android |version1 = 4.6.16 |date1= {{Start date and age|2021|12|22|df=yes}}<ref>{{Cite web|url=https://www.apkmirror.com/apk/ookla/speedtest/|title=Speedtest by Ookla APKs|website=APKMirror}}</ref> |branch2 = iOS/iPadOS/tvOS |version2 = 4.3.15 |date2 = {{Start date and age|2021|12|22|df=yes}}<ref>{{Cite web|url=https://apps.apple.com/app/id300704847|title=Speedtest by Ookla|website=App Store|language=en-us}}</ref> |branch3 = macOS |version3 = 1.24 |date3 = {{Start date and age|2021|12|06|df=yes}}<ref>{{Cite web|url=https://apps.apple.com/app/id1153157709|title=Speedtest by Ookla|website=Mac App Store|language=en-us}}</ref> |branch4= Chrome Web Store |version4 = 1.0.9.9 |date4 = {{Start date and age|2021|04|14|df=yes}}<ref>{{Cite web|url=https://chrome.google.com/webstore/detail/speedtest-by-ookla/pgjjikdiikihdfpoppgaidccahalehjh|title=Speedtest by Ookla|website=chrome.google.com|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128043211/https://chrome.google.com/webstore/detail/speedtest-by-ookla/pgjjikdiikihdfpoppgaidccahalehjh |date=2021-01-28 }}</ref> }} | repo = <!-- {{URL|example.org}} --> | programming language = | operating system = [[विन्डोज १०]], [[वेबसाइट]], [[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]], [[आइओएस]], [[एप्पल टीवी]], [[माकओएस|माक]], [[क्रोम वेब स्टोर]] | size = | language = English, French, German, Italian, Russian, Spanish, Indonesian, Polish, Portuguese, Swedish, Dutch | language count = ११ | language footnote = | genre = Internet Speed Test | license = [[Freeware]] | website = {{URL|www.speedtest.net|स्पीडटेस्ट.नेट}} | standard = | AsOf = }} '''स्पीडटेस्ट डटनेट''', '''ऊकला''' '''द्वारा स्पीडटेस्ट''' को रूपमा पनि चिनिन्छ, एक वेब सेवा हो जसले इन्टरनेट पहुँच प्रदर्शन मेट्रिक्स, जस्तै जडान डेटा दर र विलम्बताको निःशुल्क विश्लेषण प्रदान गर्दछ। यो '''ऊकला''' को फ्ल्यागशिप उत्पादन हो, वेब परीक्षण र नेटवर्क डायग्नोस्टिक्स कम्पनी 2006 मा स्थापित, र सिएटल, वाशिंगटन, संयुक्त राज्य अमेरिका मा आधारित। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.fosters.com/article/20110322/gjlifestyles/110319582|title=Mike Apgar, co-founder of Ookla, global leader in broadband speed testing|last=Hintze|first=Lynnette|date=2011-03-22|website=[[Daily Inter Lake]] / fosters.com|language=en|accessdate=2020-10-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ookla.com/about|title=About Ookla|website=www.ookla.com|language=en|accessdate=2020-10-06}}</ref> सेवाले लगभग 11,000 भौगोलिक रूपमा फैलिएको सर्भरहरू (अगस्ट 2021 सम्म) विरुद्ध इन्टरनेट जडानको डेटा थ्रुपुट ( ''गति'' ) र विलम्बता ( ''जडान ढिलाइ'' ) मापन गर्दछ। <ref>{{Cite web|url=https://www.speedtest.net/about/knowledge/faq|title=Speedtest Frequently Asked Questions|website=www.speedtest.net|accessdate=2021-08-01}}</ref> प्रत्येक परीक्षणले डाउनलोड दिशाको लागि डाटा दर मापन गर्दछ, जस्तै सर्भरबाट प्रयोगकर्ता कम्प्युटरमा, र अपलोड डाटा दर, अर्थात् प्रयोगकर्ताको कम्प्युटरबाट सर्भरमा। परीक्षणहरू प्रयोगकर्ताको [[वेब ब्राउजर]] भित्र वा अनुप्रयोगहरू भित्र गरिन्छ। {{As of|September 2018}} , 21 बिलियन भन्दा बढी गति परीक्षण पूरा भएको छ। <ref name="test">[https://speedtest.net See tests completed on page.]</ref> परीक्षणहरू पहिले OSI मोडेलको तह 7 मा हाइपरटेक्स्ट ट्रान्सफर प्रोटोकल (HTTP) प्रयोग गरेर प्रदर्शन गरिएको थियो। थप शुद्धता सुधार गर्न, Speedtest.net ले अब प्रत्यक्ष प्रसारण नियन्त्रण प्रोटोकल (TCP) सकेटहरू मार्फत परीक्षणहरू गर्दछ र सर्भरहरू र ग्राहकहरू बीच सञ्चारको लागि अनुकूलन प्रोटोकल प्रयोग गर्दछ। साइटले परीक्षण परिणामहरूमा आधारित विस्तृत तथ्याङ्कहरू पनि प्रदान गर्दछ। यो डाटा विश्वभर इन्टरनेट पहुँच डाटा दरहरूको विश्लेषणमा धेरै प्रकाशनहरू द्वारा प्रयोग गरिएको छ। <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7098992.stm|title=Broadband speeds around the world|date=December 2, 2007|work=[[BBC News]]|access-date=November 13, 2011}}</ref> <ref name="NZ_Herald_10454199">{{Cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/technology/news/article.cfm?c_id=5&objectid=10454199|title=The truth about Kiwi broadband|last=Greenop, Matt|date=July 27, 2007|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=November 13, 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603001510/http://www.nzherald.co.nz/technology/news/article.cfm?c_id=5 |date=June 3, 2013 }}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/news/opinion/hey-telstra-forget-about-broadband/2007/06/23/1182019431084.html|title=Hey Telstra, forget about broadband|last=Lane, Terry|date=June 24, 2007|work=[[The Age]]|access-date=November 13, 2011|author-link=Terry Lane}}</ref> == इतिहास == Speedtest.net को मालिक र अपरेटर, Ookla, 2006 मा साझेदार माइक Apgar र Doug Suttles द्वारा स्थापित भएको थियो। सटलले ओक्ला नामको सुझाव दिए किनभने उनीसँग पहिले नै आफ्नो पाल्तु बिरालोको सम्मानमा Ookla.com डोमेन नामको स्वामित्व थियो, जसलाई टिभी श्रृंखला ''थन्डर द बार्बेरियनमा'' एक क्यारेक्टरको लागि नाम दिइएको थियो। <ref name=":0"/> 2011 को अनुसार, Ookla ले 80% बजार साझेदारी दावी गर्यो र शीर्ष 1000 सबैभन्दा लोकप्रिय वेबसाइटहरू मध्ये एक थियो। त्यतिबेला, Ookla ले आफ्नो राजस्व मुख्यतया कस्टम स्पीड टेस्ट र प्रोप्राइटरी टेस्टिङ सफ्टवेयर लाइसेन्सका लागि कम्पनीहरूले तिरेको शुल्कबाट प्राप्त गर्यो। ग्राहकहरूले कथित रूपमा [[सिएनएन|CNN]] र Disney जस्ता मिडिया कम्पनीहरू र [[एटी एन्ड टी|AT&T]], Verizon, र CenturyLink जस्ता दूरसंचार प्रदायकहरू समावेश गरेका थिए। <ref name=":0"/> == यो पनि हेर्नुहोस् == == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} tb9hi9ravo9c2mm9sxvjrg6nlasoash 0 126448 1364811 1282858 2026-07-05T06:28:03Z ~2026-38184-13 79655 1364811 wikitext text/x-wiki {{Infobox referendum | name = सिक्किम राजतन्त्र जनमत सङ्ग्रह | title = राजतन्त्रको अन्त्य | location = [[सिक्किम अधिराज्य]] | date = {{Start date|df=yes|1975|04|14}} | yes = 59,637 | no = 1,496 | total = 61,133 | electorate = 97,000 | voter_registration = if nothing is entered or term is omitted, the term "registered voters" is used. if "no" is entered, "registered voters" is replaced by "eligible to vote" }} १४ अप्रिल १९७५ मा [[सिक्किम अधिराज्य]]मा राजतन्त्र उन्मूलन सम्बन्धी [[जनमत सङ्ग्रह]] भएको थियो। यसलाई ९७.५५‏% मतदाताहरूले अनुमोदन गरे, र परिणामस्वरूप देश [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|भारतीय राज्य]] बन्यो।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/nepali/news-40622414|title=यसरी भयो सिक्किम भारतमा विलय|last=फजल|first=रेहान|date=१६ जुलाई २०१७|website=बीबीसी|accessdate=२० साउन २०७९}}</ref> == प्रसङ्ग == [[सिक्किम अधिराज्य]] १९औँ शताब्दीदेखि बेलायती औपनिवेशिक शासनकालमा भारतको संरक्षित राज्य थियो। सन् १९५० मा भएको सन्धि मार्फत भारतको स्वतन्त्रता पछि यो व्यवस्था जारी राखिएको थियो, जसद्वारा भारतले सञ्चार, रक्षा र विदेश मामिलाका साथै सिक्किमको "क्षेत्रीय अखण्डता" को जिम्मेवारी लिएको थियो।<ref name="ML">{{Cite book|title=Sikkim: Society, Polity, Economy, Environment|last=Lama|first=Mahendra|publisher=Indus Publishing Company|year=1994|location=New Delhi|pages=110–111}}</ref><ref>{{citation|first=Leo E.|last=Rose|title=India and Sikkim: Redefining the Relationship|journal=Pacific Affairs|volume=42|number=1|date=Spring 1969|pages=32–46|doi=10.2307/2754861|jstor=2754861|ref={{sfnref|Rose, India and Sikkim|1969}}}}</ref> सिक्किमको आन्तरिक मामिलामा स्वायत्तता थियो। अप्रिल १९७४ को आम चुनावले भारत-मैत्री [[सिक्किम राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]]को जित निकाल्यो।<ref name="DD">[http://www.sudd.ch/event.php?lang=en&id=in011975 Sikkim (India), 14 April 1975: Abolition of the monarchy] Direct Democracy {{in lang|de}}</ref> सन् ४ सेप्टेम्बर १९७४ मा, भारतीय [[लोक सभा]]ले सिक्किमलाई "सहयोगी" राज्य बनाउने पक्षमा मतदान गर्‍यो, [[राज्‍य सभा|राज्य सभा]]ले ८ सेप्टेम्बरमा संशोधनको लागि मतदान गर्‍यो, यसलाई अन्य भारतीय राज्यहरूको बराबरको दर्जा दियो।<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19740905&id=vR5OAAAAIBAJ&sjid=NO0DAAAAIBAJ&pg=7242,1915999 Lawmakers Vote Sikkim Status of Indian State] The Spokesman-Review, 5 September 1974</ref><ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1309&dat=19740909&id=b4YjAAAAIBAJ&sjid=Cn4FAAAAIBAJ&pg=5616,816824 Sikkim Bill Ratified] New Straits Times, 9 September 1974</ref> ८ सेप्टेम्बर १९७४ मा चोग्यालले स्वतन्त्र र निष्पक्ष जनमत सङ्ग्रहको आह्वान गरे।<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19740909&id=CQwyAAAAIBAJ&sjid=u6EFAAAAIBAJ&pg=4272,2162710 Sikkim Leader Wants Appeal] The Montreal Gazette, 9 September 1974</ref> १० अप्रिल १९७५ मा, भारतीय प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]]को समर्थनमा, सिक्किम राज्य परिषदले पूर्ण भारतीय राज्यता प्राप्त गर्नको लागि राजतन्त्रको अन्त्य र भारतमा विलय गर्न सर्वसम्मतिले मतदान गर्‍यो।<ref>Barun Roy (2012) ''Gorkhas and Gorkhaland'', p250</ref> यस विषयमा जनमत सङ्ग्रह १४ अप्रिल तय गरिएको थियो।<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1928&dat=19750411&id=_g8gAAAAIBAJ&sjid=CmYFAAAAIBAJ&pg=1266,1583524 Sikkim Referendum Slated on Indian Statehood] The Lewiston Daily Sun, 11 April 1975</ref> == परिणामहरू == {| class="wikitable" style="text-align:right" !छनोट !मतदान !% |- | align="left" |समर्थन |५९,६३७ |९७.५५ |- | align="left" |असमर्थित |१,४९६ |२.४५ |- | align="left" |अवैध/खाली मतदानहरू | |– |- | align="left" |'''जम्मा''' |'''६१,१३३''' |'''१००''' |- | align="left" |दर्ता भएका मतदाता |९७,००० | |- | colspan="3" align="left" |सन्दर्भ: [http://www.sudd.ch/event.php?lang=en&id=in011975 प्रत्यक्ष लोकतन्त्र] |} नतिजाको घोषणा पछि, सिक्किमका मुख्यमन्त्री [[काजी ल्हेन्डुप दोर्जी|काजी लेन्डुप दोर्जी]]ले जनमत सङ्ग्रहको नतिजा [[इन्दिरा गान्धी]]लाई पठाए र उनलाई "तत्काल प्रतिक्रिया दिन र निर्णयलाई स्वीकार गर्न" भनिन् जसको जवाफमा उनले भारत सरकारले संवैधानिक व्यवस्था लागु गर्ने बताए।<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19750417&id=uxZPAAAAIBAJ&sjid=QAIEAAAAIBAJ&pg=2627,5630200 India Slates State Status for Sikkim] Toledo Blade, 17 April 1975</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1975/04/16/archives/sikkim-votes-to-end-monarchy-merge-with-india.html Sikkim Votes to End Monarchy, Merge With India] The New York Times, 16 April 1975</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:सिक्किम]] [[श्रेणी:सिक्किमको इतिहास]] [[श्रेणी:सिक्किमको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:सिक्किममा जनमत सङ्ग्रहहरू]] tmfrupmxp049ouxlxcr78m591m98h2p 0 126449 1364812 1317698 2026-07-05T06:29:16Z ~2026-38184-13 79655 1364812 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = सिक्किम अधिराज्य | common_name = Sikkim | native_name = {{nobold|{{native name|sip-Tibt|འབྲས་ལྗོངས།|italics=off}}}}<br />''द्रेञ्जोङ''<br />{{nobold|{{native name|xct-Tibt|འབྲས་མོ་གཤོངས།|italics=off}}}}<br />''द्रेमशोङ''<br />{{nobold|{{native name|lep-Lepc|ᰕᰚᰬᰯ ᰜᰤᰴ|italics=off}}}}<br />''मयेल ल्याङ'' | status = | status_text = {{plainlist| * [[गांडेन फोड्रङ|तिब्बत]] को संरक्षण (१८९० सम्म) ** {{small|''भुटानी प्रभुत्व (१६८०/१७००–१७९२)''}} ** {{small|''नेपाली प्रभुत्व (१७७६–१७९२)''}} ** {{small|''नेपाली-भुटानी उपस्थिति (१७९२–१८१६)''}} ** {{small|''ब्रिटिस उपस्थिति (१८१६–१८९०)''}}<!--Source: The Encyclopaedia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences ..., Volume 25, page 89--> * [[ब्रिटिस साम्राज्य|ब्रिटिस साम्राज्य]] (१८६१–१९४७) को संरक्षण<ref>According to Article II of [[Convention of Calcutta]], Sikkim was a direct protectorate of the British Government, not the British Indian government.</ref> * [[भारत]] (१९५०–१९७५) को संरक्षण}} | government_type = [[पूर्ण राजतन्त्र]] | leader1 = [[फुन्सोग नामग्याल]] | leader2 = [[पाल्देन थोन्डुप नामग्याल]] | year_leader1 = १६४२–१६७० ई. {{small|(first)}} | year_leader2 = १९६३–१९७५ {{small|(last)}} | title_leader = [[छोग्याल]] | event_start = स्थापना | year_start = १६४२ | event_end = [[भारत]]मा विलय | date_end = १६ मे | year_end = १९७५ | event1 = [[तितालिया सन्धि]] हस्ताक्षर गरे | date_event1 = १८७१ | event2 = [[दार्जिलिङ]] [[ब्रिटिस राज]]लाई दिइएको | date_event2 = १८३५ | event3 = [[पाल्देन थोन्डुप नामग्याल]]लाई त्याग गर्न बाध्य | date_event3 = १९७५ | s1 = सिक्किम | flag_s1 = Flag of India.svg | image_flag = Flag of Sikkim (1967-1975).svg | flag_type = | flag_caption = [[सिक्किमको झन्डा|झन्डा]] | image_coat = Achievement of Sikkim.jpg | alt_coat = सिक्किमको निशान छाप | image_map = Sikkim area map.svg | image_map_caption = सिक्किम अधिराज्य | capital = {{plainlist| * [[याक्सोम|योकसम]] (१६४२–१६७०) * [[रबदेनत्से]] (१६७०–१७९३) * [[तुमलोङ]] (१७९३–१८९४) * [[गान्तोक]] (१८९४–१९७५) }} | motto = "[[ॐ मणि पद्मे हूँ]]"<ref>{{cite web | url=http://www.hubert-herald.nl/BhaSikkim.htm | title=Sikkim / Dämojong }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122151525/http://www.hubert-herald.nl/BhaSikkim.htm |date=2021-11-22 }}</ref> | national_anthem = ''द्रेञ्जोङ सिले याङ छगपा चिलो''{{sfn|Hiltz, Constructing Sikkimese National Identity|2003|p=80–81}}<br />"यो सिक्किम किन यति ताजा र सुंदर फुलिरहेको छ?" | official_languages = [[शास्त्रीय तिब्बती]], [[सिक्किमी भाषा]] | common_languages = [[लेप्चा भाषा]] (प्रारम्भिक अवधि), [[जोङ्खा भाषा]], [[नेपाली भाषा]] (पछि) | religion = [[तिब्बती बौद्ध धर्म]] | demonym = [[भूटिया]], [[सिक्किमी लोगहरू]] | currency = [[नेपाली रुपैयाँ|रुपैयाँ]] | legislature = [[सिक्किम राज्य परिषद्|सिक्किमको राज्य विधान परिषद]] | today = [[भारत]] | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = }} '''सिक्किम अधिराज्य''' [[पूर्वी हिमालय]]मा एक वंशानुगत [[राजतन्त्र]] थियो जुन १६४२ देखि १६ मे १९७५ सम्म अस्तित्वमा थियो, [[सिक्किम राजतन्त्र जनमत सङ्ग्रह]] पछि सिक्किम अधिराज्य भारतको एक राज्य बन्यो। यहाँ [[नामग्याल वंश]]का [[छोग्याल]]हरूले शासन गरेका थिए। == इतिहास == === राजतन्त्रको जग === किंवदन्तीअनुसार पूर्वी [[तिब्बत]]को खामस्थित मिन्याक घरका १४औँ शताब्दीका राजकुमार [[ख्ये बुम्सा]]ले आफ्नो भाग्य खोज्न दक्षिणको यात्रा गर्न निर्देशन दिने ईश्वरीय प्रकाश पाए। ख्ये बुम्साका पाँचौँ पुस्ताका सन्तान [[फुन्सोग नामग्याल]] सन् १६४२ मा सिक्किमको राजतन्त्रका संस्थापक बने, जब उनलाई युकसोमका तीन पूज्य [[लामा]]हरूले सिक्किमको पहिलो [[छोग्याल]] वा पुजारी-राजाको रूपमा अभिषेक गरे। [[फुन्सोग नामग्याल]]लाई सन् १६७० मा उनका छोरा [[तेनसुङ नामग्याल]]ले उत्तराधिकारी बनाए, जसले राजधानी लाई [[याक्सोम|युक्सोम]]बाट [[रबदेन्त्से|राब्देन्त्से]] (आधुनिक [[पेलिङ]] नजिकै) मा स्थानान्तरण गरे। === नेपाली प्रभुत्व === १८औँ शताब्दीको मध्यतिर सिक्किममा [[नेपाल]] (तत्कालीन [[गोरखा राज्य]]) र [[भुटान]] दुवैले आक्रमण गरेका थिए र ४० वर्षभन्दा बढी समयसम्म [[गोरखाली|गोर्खा]] र भुटानी दुवै शासनको अधीनमा थिए। सन् १७७५ देखि १८१५ को बीचमा पूर्वी र मध्य नेपालका लगभग १८०,००० जातीय [[नेपाली]]हरू सिक्किममा बसाइँ सरे। तथापि, भारतमा [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिस उपनिवेश]]पछि सिक्किमले आफ्नो साझा शत्रु नेपालसँग लड्नका लागि [[ब्रिटिस साम्राज्य|ब्रिटिस भारत]]सँग गठबन्धन गरेको थियो। त्यसपछि नेपालीहरूले सिक्किममाथि आक्रमण गरे र [[तराई]]लगायत अधिकांश क्षेत्र माथि कब्जा जमाए। यसले सन् १८१४ मा [[ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी]]लाई नेपालमाथि आक्रमण गर्न उत्प्रेरित गऱ्यो, जसको फलस्वरूप [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] भयो। [[बेलायत]] र नेपालबीच भएको [[सुगौली सन्धि]] र सिक्किम र ब्रिटिस भारतबीच भएको [[तितालिया सन्धि]]को फलस्वरूप नेपालले क्षेत्रीय सहुलियत प्राप्त गऱ्यो, जसले सिक्किमलाई ब्रिटिस भारतलाई सुम्पिदियो। === बेलायती र भारतीय संरक्षित राज्य === सन् १८६१ को [[तुम्लोङको सन्धि|तुम्लोङ सन्धि]]अन्तर्गत सिक्किम ब्रिटिस संरक्षित राज्य बन्यो भने सन् १९५० मा भारतीय संरक्षित राज्य बन्यो। सिक्किमका नबौँ चोग्याल [[थुटोब नामग्याल]]ले आध्यात्मिक नेतृत्वका लागि [[दलाई लामा]]लाई हेरे र उनको शासनकालमा तिब्बती सरकारले सिक्किममा राजनीतिक प्रभाव पुनः प्राप्त गर्न थाल्यो। सन् १८८८ मा अङ्ग्रेजहरूले [[सिक्किम अभियान|सिक्किमबाट तिब्बती सेनालाई देश निकाला गर्न सैन्य अभियान चलाएका थिए]]। === भारत सम्मिलित === सन् १९७५ मा [[सिक्किम]]मा नेपाली हिन्दुहरूमाथि भेदभावको आरोप लागेपछि चोग्यालहरूप्रति आक्रोश उत्पन्न भयो। उनीहरूको उक्साहटले गर्दा [[भारतीय सेना]]का जवानहरू [[गान्तोक]]मा गए। सेनाले अप्रिल १९७५ मा दरबारका पहरेदारहरूलाई मारेर दरबारलाई घेरेको थियो। राजदरबारलाई निःशस्त्रीकरण गरेपछि, शंकास्पद परिस्थितिमा [[सिक्किम राजतन्त्र जनमत सङ्ग्रह|राजतन्त्रमाथि जनमत सङ्ग्रह गरिएको]] थियो, जसमा [[सिक्किमेली जनता|सिक्किमी जनता]]ले राजशाही उन्मूलनको पक्षमा अत्यधिक मतदान गरेका थिए र [[काजी लेन्डुप दोर्जी]]को नेतृत्वमा सिक्किमको नयाँ संसदले सिक्किमलाई [[भारतीय राज्य]] बनाउने प्रस्ताव गरेको थियो, जसलाई प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]]को नेतृत्वमा [[भारत सरकार]]ले तुरुन्तै स्वीकार गरेको थियो। == संस्कृति र धर्म == [[संस्कृति]] र [[धर्म]]मा सिक्किम [[तिब्बत]]सँग नजिकबाट जोडिएको थियो, जहाँबाट यसको पहिलो राजा बसाइँ सरेका थिए, र [[भुटान]], जससँग यसको सीमा साझा छ। मुख्यतया पूर्वी र मध्य [[नेपाल]]का ठुलो जातीय नेपाली जनसङ्ख्याको उपस्थितिले पनि नेपालसँग सांस्कृतिक सम्बन्ध लाई बढावा दिन्छ। ==सिक्किमका राजाहरू== {{Succession table monarch | name1 = '''[[फुन्सोग नामग्याल]]''' | nickname1 = पहिलो छोग्याल | native1 = {{lang|sip|ཕུན་ཚོགས་རྣམ་རྒྱལ་}} | life1 = १६०४–१६७०<br>(६५-६६ वर्षको उमेर) | reignstart1 = १६४२ | reignend1 = १६७० | family1 = नामग्याल | image1 = Norbugang 8a.jpg | alt1 = Phuntsog Namgyal of Sikkim | name2 = '''[[तेनसुङ नामग्याल]]''' | nickname2 = दोस्रो छोग्याल | native2 = {{lang|sip|བསྟན་སྲུང༌རྣམ་རྒྱལ་}} | life2 = १६४४–१७००<br>(५५-५६ वर्षको उमेर) | reignstart2 = १६७० | reignend2 = १७०० | family2 = नामग्याल | image2 = Chogyal Tensung Namgyal.jpg | alt2 = Tensung Namgyal of Sikkim | name3 = '''[[छदोर नामग्याल|छ्योदोर नामग्याल]]''' | nickname3 = छदोर; तेस्रो छोग्याल | native3 = {{lang|sip|ཕྱག་རྡོར་རྣམ་རྒྱལ་}} | life3 = १६८६–१७१७<br>(३०-३१ वर्षको उमेर) | reignstart3 = १७०० | reignend3 = १७१७ | family3 = नामग्याल | image3 = Chogyal Chakdor Namgyal.jpg | alt3 = Chakdor Namgyal of Sikkim | name4 = '''[[गुरमेद नामग्याल]]''' | nickname4 = ग्युमेर्द; चौथो छोग्याल | native4 = {{lang|sip|འགྱུར་མེད་རྣམ་རྒྱལ་}} | life4 = १७०७–१७३३<br>(२५-२६ वर्षको उमेर) | reignstart4 = १७१७ | reignend4 = १७३३ | family4 = नामग्याल | image4 = Chogyal Gyurmed Namgyal.jpg | alt4 = Gyurmed Namgyal of Sikkim | name5 = '''[[फुन्सोग नामग्याल द्वितीय]]''' | nickname5 = ५औँ छोग्याल | native5 = {{lang|sip|ཕུན་ཚོགས་རྣམ་རྒྱལ་}} | life5 = १७३३–१७८०<br>(४६–४७ वर्षको उमेर) | reignstart5 = १७३३ | reignend5 = १७८० | family5 = नामग्याल | image5 = Chogyal Phuntsog Namgyal II.jpg | alt5 = Phuntsog Namgyal II of Sikkim | name6 = '''[[तेन्जिङ नामग्याल]]''' | nickname6 = छैटौँ छोग्याल | native6 = {{lang|sip|བསྟན་འཛིན་རྣམ་རྒྱལ་}} | life6 = १७६९–१७९३<br>(२३-२४ को उमेर) | reignstart6 = १७८० | reignend6 = १७९३ | family6 = नामग्याल | image6 = Chogyal Tenzing Namgyal.jpg | alt6 = Tenzing Namgyal of Sikkim | name7 = '''[[सुफुद नामग्याल]]''' | nickname7 = ७ औ छोग्याल | native7 = {{lang|sip|གཙུག་ཕུད་རྣམ་རྒྱལ་}} | life7 = १७८५–१८६३<br>(७७-७८ को उमेर) | reignstart7 = १७९३ | reignend7 = १८६३ | family7 = नामग्याल | image7 = Chogyal Tsugphud Namgyal.jpg | alt7 = Tsugphud Namgyal of Sikkim | name8 = '''[[सिद्क्योङ नामग्याल]]''' | nickname8 = ८औँ छोग्याल | native8 = {{lang|sip|སྲིད་སྐྱོང་རྣམ་རྒྱལ་}} | life8 = १८१९–१८७४<br>(उमेर ५४-५५) | reignstart8 = १८६३ | reignend8 = १८७४ | family8 = नामग्याल | image8 = Chogyal Sidkeong Namgyal.jpg | alt8 = Sidkeong Namgyal of Sikkim | name9 = '''[[थुटोब नामग्याल]]''' | nickname9 = ९औँ छोग्याल | native9 = {{lang|sip|མཐུ་སྟོབས་རྣམ་རྒྱལ་}} | life9 = १८६० – ११ फेब्रुअरी १९१४<br>(उमेर ५३-५४) | reignstart9 = १८७४ | reignend9 = ११ फेब्रुअरी १९१४ | family9 = नामग्याल | image9 = Thutob Namgyal.jpg | alt9 = Thutob Namgyal of Sikkim | name10 = '''[[सिद्क्योङ टुल्कु नामग्याल|सिद्क्योङ तुल्कु नामग्याल]]''' | nickname10 = १०औँ छोग्याल | native10 = {{lang|sip|སྲིད་སྐྱོང་སྤྲུལ་སྐུ་རྣམ་རྒྱལ་}} | life10 = १८७९ – ५ डिसेम्बर १९१४<br>(३४-३५ वर्षको उमेर) | reignstart10 = ११ फेब्रुअरी १९१४ | reignend10 = ५ डिसेम्बर १९१४ | family10 = नामग्याल | image10 = Sidkeong Tulku Namgyal.jpg | alt10 = Sidkeong Tulku Namgyal of Sikkim | name11 = '''[[टाशी नामग्याल]]''' | nickname11 = ११औँ छोग्याल | native11 = {{lang|sip|བཀྲ་ཤིས་རྣམ་རྒྱལ་}} | life11 = {{Birth date|1893|10|26|df=y}} – {{Death date and age|1963|12|2|1893|10|26|df=y}} | reignstart11 = ५ डिसेम्बर १९१४ | reignend11 = २ डिसेम्बर १९६३ | family11 = नामग्याल | image11 = Tashi Namgyal.jpg | alt11 = Tashi Namgyal of Sikkim | name12 = '''[[पाल्देन थोन्डुप नामग्याल]]''' | nickname12 = १२औँ छोग्याल | native12 = {{lang|sip|དཔལ་ལྡན་དོན་འགྲུབ་རྣམ་རྒྱལ}} | life12 = {{Birth date|1923|5|23|df=y}} – {{Death date and age|1982|1|29|1923|5|23|df=y}} | reignstart12 = २ डिसेम्बर १९६३ | reignend12 = १० अप्रिल १९७५ | family12 = नामग्याल | image12 = Palden Thondup Namgyal.jpg | alt12 = Palden Thondup Namgyal of Sikkim }} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[सिक्किम]] * [[सिक्किमको इतिहास]] * [[छोग्याल]] * [[सिक्किम अधिराज्यका सरकार प्रमुखहरूको सूची]] * [[सिक्किम अधिराज्यका राजनीतिक अधिकारीहरूको सूची]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{सिक्किम}} [[श्रेणी:सिक्किम]] [[श्रेणी:सिक्किमको इतिहास]] [[श्रेणी:सिक्किम अधिराज्य| ]] nq2uz4iuq8j8umjtop01pyo2nmg3h2n 0 129924 1364733 1298480 2026-07-04T21:08:42Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364733 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = वाङ्डु फोड्रङ जिल्ला | native_name = དབང་འདུས་ཕོ་བྲང་རྫོང་ཁག | native_name_lang = dz | settlement_type = [[भुटानका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | image_map = Wangdue Phodrang in Bhutan.svg | image_caption = भुटानको वाङ्डु फोड्रङ जिल्लाको नक्सा | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भुटान}} | seat_type = सदरमुकाम | seat = वाङ्डु | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 4,308 | population_total = 42,186 | population_as_of = २०१७ | population_density_km2 = auto | timezone = [[भुटान समय]] | utc_offset = +६ | website = {{URL|www.wangduephodrang.gov.bt|आधिकारिक वेबसाइट}} }} '''वाङ्डु फोड्रङ जिल्ला''' मध्य [[भुटान]]को [[भुटानका जिल्लाहरू|एउटा जिल्ला]] हो।<ref name="macfound">{{cite web|url=http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.6482305/k.1397/The_Royal_Society_for_Protection_of_Nature.htm|title=The Royal Society for Protection of Nature – Protecting Bhutan's rich biodiversity|year=2010|work=2010 MacArthur Award for Creative & Effective Institutions|author=John D and Catherine T MacArthur Foundation|author-link=John D. and Catherine T. MacArthur Foundation|access-date=2011-08-30}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> वाङ्दुई फोड्रङको प्रमुख भाषा जोङ्खा हो, यो जिल्लाको पश्चिमी दुई तिहाइ भागमा बोलिने राष्ट्रिय भाषा हो।<ref name="BTF1">{{cite web|url=http://www.bhutantrustfund.bt/parks-of-bhutan|title=Parks of Bhutan|work=Bhutan Trust Fund for Environmental Conservation online|publisher=Bhutan Trust Fund|access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702041330/http://www.bhutantrustfund.bt/parks-of-bhutan |date=2011-07-02 }}</ref> == प्रशासनिक विभाजनहरू == वाङ्दुउ फोड्रङ जिल्लालाई १५ वटा गाउँमा विभाजन गरिएको छ:<ref name="EC">{{cite web|url=http://www.election-bhutan.org.bt/2011/finaldelimitation/wangdue.pdf|title=Chiwogs in Wangdue Phodrang|year=2011|publisher=Election Commission, [[Government of Bhutan]]|access-date=2011-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002191701/http://www.election-bhutan.org.bt/2011/finaldelimitation/wangdue.pdf |date=2011-10-02 }}</ref> # अथाङ # बिजेना # डागा # दंग्चु # गंगटे # गसेत्शो गोम # गासेतो ओम # काझी # नही # निशो # फाङ्ग्युएल # फोब्जी # रुएपिसा # सेफु # थेडत्शो == भूगोल == वाङ्डु फोड्रङ क्षेत्रफलको आधारमा भुटानको सबैभन्दा ठूलो जिल्ला हो र दक्षिणमा [[डगाना जिल्ला|डगाना]] र [[चिराङ जिल्ला|सिराङ जिल्ला]]हरू, पूर्वमा [[ट्रोङ्सा जिल्ला]], पश्चिममा [[थिम्पु जिल्ला|थिम्पु]] र [[पुनाखा जिल्ला]] र [[गासा जिल्ला]] र उत्तरमा [[तिब्बत]]को सानो भागसँग सिमाना जोडिएको छ।<ref>{{Cite book|last=Wanggchuk|first=Lily|title=Facts About Bhutan The Land of the Thunder Dragon|publisher=Absolute Bhutan Books|year=2017|isbn=978-99936-760-0-3|location=Bhutan|pages=312|language=English}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[भुटानका जिल्लाहरू]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.wangduephodrang.gov.bt/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829201132/http://www.wangduephodrang.gov.bt/ |date=2010-08-29 }} {{भुटानका जिल्लाहरू}} [[श्रेणी:भुटानका जिल्लाहरू]] nr1ybozet4hnwsvzkjs9qy4tnvkzvyc 0 132257 1364813 1207182 2026-07-05T06:30:22Z ~2026-38184-13 79655 1364813 wikitext text/x-wiki {{Infobox treaty | name = तितालिया सन्धि | image = | caption = | type = | date_drafted = | date_signed = वि.सं. १ फागुन १८७३ | location_signed = वर्तमान [[बङ्गलादेश]] को [[रङ्पुर जिल्ला]] मा अवस्थित तेतुलिया उपजिल्ला, | date_sealed = | date_effective = | condition_effective = नेपालद्वारा गाभिएको सिक्किमी भूमि फिर्ता गरियो | date_expiration = | signatories = इआईसीका लागि कप्तान ब्यारे लेटर र सिक्किमका लागि नाजिर चैना तेन्जिन, माचा तेनबाह र लामा डुचिम लङ्गाडू | parties = * [[चित्र:Flag of the British East India Company (1707).svg|23px]] [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]<hr> * [[चित्र:Flag of Sikkim (1877-1914; 1962-1967).svg|23px|border]] [[सिक्किम अधिराज्य]] | ratifiers = | depositor = | language = अङ्ग्रेजी | languages = | wikisource = Treaty of Titalia }} '''तितालिया सन्धि''' [[सिक्किम अधिराज्य]]को [[छोग्याल]] (राजा) र [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]] बीच भएको एक सन्धि थियो। सन् १८१७ को फेब्रुअरीमा क्याप्टेन ब्यारे लेटरद्वारा वार्ता भएको सन्धिबाट [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[सिक्किम]]को सुरक्षाको ग्यारेन्टी गर्‍यो र शताब्दीयौंदेखि नेपालीहरूले कब्जा गरेको सिक्किमको भूमि फिर्ता गर्यो। यसले [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]], वि.सं. १८७१ -१८७२ पछ्याएको थियो। == प्रावधानहरू == क्याप्टेन ब्यारे लेटरले [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]को एजेन्टको रूपमा र तीन सिक्किम अधिकारीहरू, नाजिर चैना तेन्जिन, माचा तेनबाह र लामा डुचिम लङ्गडुले हस्ताक्षर गरे, धारा १ अन्तर्गत सन्धिको प्राथमिक उद्देश्य [[नेपाल]]ले पहिले कब्जा गरेको भूमि [[सिक्किम]]लाई फिर्ता गर्नु थियो। [[मेची नदी]]को पूर्व र [[टिस्टा नदी]]को पश्चिममा रहेको यो भूमि सन् १८१४–१६ को [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पछि सन् १८१६ को [[सुगौली सन्धि]] अनुसार गोर्खाहरूले इस्ट इन्डिया कम्पनीलाई सुम्पिएको थियो। बदलामा, सिक्किमी छोग्यालले गोर्खाहरू प्रति आक्रामकताबाट बच्न र ब्रिटिसहरूलाई आफ्ना छिमेकीहरूसँगको कुनै पनि विवादमा मध्यस्थता गर्न अनुमति दिन सहमत भए। थप लेखहरूले ब्रिटिसलाई सैन्य सहयोगको प्रतिज्ञा गरेको छ, कि ब्रिटिस न्यायबाट फरार भएकाहरू, चाहे आपराधिक वा नागरिक, सिक्किममा गिरफ्तार हुनेछन् र अन्तमा सिक्किमबाट पठाइएका सबै इस्ट इन्डिया कम्पनीका सामानहरू त्यसपछि शुल्कबाट मुक्त हुनेछन्। == प्रभाव == सन्धिले सिक्किमलाई एङ्ग्लो-चिनियाँ कूटनीतिको माध्यममा प्रभावकारी रूपमा परिवर्तन गर्‍यो।<ref>{{cite book|title=Commodities of Empire: Working Paper No.9|first1=Vibha|last1=Arora|chapter=Routing the Commodities of Empire through Sikkim (1817-1906)|url=https://commoditiesofempire.blogs.sas.ac.uk/files/2016/03/WP09.pdf|publisher=[[Open University]]|ISSN=1756-0098|year=2008|page=6}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[सिक्किमको इतिहास]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:सिक्किमको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] 71slfbn8pqz7yjic53rfzrbdwyped3e 1364814 1364813 2026-07-05T06:31:36Z ~2026-38184-13 79655 1364814 wikitext text/x-wiki {{Infobox treaty | name = तितालिया सन्धि | image = | caption = | type = | date_drafted = | date_signed = वि.सं. १ फागुन १८७३ | location_signed = वर्तमान [[बङ्गलादेश]] को [[रङ्पुर जिल्ला]] मा अवस्थित तेतुलिया उपजिल्ला, | date_sealed = | date_effective = | condition_effective = नेपालद्वारा गाभिएको सिक्किमी भूमि फिर्ता गरियो | date_expiration = | signatories = इआईसीका लागि कप्तान ब्यारे लेटर र सिक्किमका लागि नाजिर चैना तेन्जिन, माचा तेनबाह र लामा डुचिम लङ्गाडू | parties = * [[चित्र:Flag of the British East India Company (1707).svg|23px]] [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]<hr> * [[चित्र:Flag of Sikkim (1877-1914; 1962-1967).svg|23px|border]] [[सिक्किम अधिराज्य]] | ratifiers = | depositor = | language = अङ्ग्रेजी | languages = | wikisource = Treaty of Titalia }} '''तितालिया सन्धि''' [[सिक्किम अधिराज्य]]को [[छोग्याल]] (राजा) र [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]] बीच भएको एक सन्धि थियो। सन् १८१७ को फेब्रुअरीमा क्याप्टेन ब्यारे लेटरद्वारा वार्ता भएको सन्धिबाट [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]ले [[सिक्किम]]को सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्‍यो र शताब्दीयौंदेखि नेपालीहरूले कब्जा गरेको सिक्किमको भूमि फिर्ता गर्यो। यसले [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]], वि.सं. १८७१ -१८७२ पछ्याएको थियो। == प्रावधानहरू == क्याप्टेन ब्यारे लेटरले [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]]को एजेन्टको रूपमा र तीन सिक्किम अधिकारीहरू, नाजिर चैना तेन्जिन, माचा तेनबाह र लामा डुचिम लङ्गडुले हस्ताक्षर गरे, धारा १ अन्तर्गत सन्धिको प्राथमिक उद्देश्य [[नेपाल]]ले पहिले कब्जा गरेको भूमि [[सिक्किम]]लाई फिर्ता गर्नु थियो। [[मेची नदी]]को पूर्व र [[टिस्टा नदी]]को पश्चिममा रहेको यो भूमि सन् १८१४–१६ को [[नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] पछि सन् १८१६ को [[सुगौली सन्धि]] अनुसार गोर्खाहरूले इस्ट इन्डिया कम्पनीलाई सुम्पिएको थियो। बदलामा, सिक्किमी छोग्यालले गोर्खाहरू प्रति आक्रामकताबाट बच्न र ब्रिटिसहरूलाई आफ्ना छिमेकीहरूसँगको कुनै पनि विवादमा मध्यस्थता गर्न अनुमति दिन सहमत भए। थप लेखहरूले ब्रिटिसलाई सैन्य सहयोगको प्रतिज्ञा गरेको छ, कि ब्रिटिस न्यायबाट फरार भएकाहरू, चाहे आपराधिक वा नागरिक, सिक्किममा गिरफ्तार हुनेछन् र अन्तमा सिक्किमबाट पठाइएका सबै इस्ट इन्डिया कम्पनीका सामानहरू त्यसपछि शुल्कबाट मुक्त हुनेछन्। == प्रभाव == सन्धिले सिक्किमलाई एङ्ग्लो-चिनियाँ कूटनीतिको माध्यममा प्रभावकारी रूपमा परिवर्तन गर्‍यो।<ref>{{cite book|title=Commodities of Empire: Working Paper No.9|first1=Vibha|last1=Arora|chapter=Routing the Commodities of Empire through Sikkim (1817-1906)|url=https://commoditiesofempire.blogs.sas.ac.uk/files/2016/03/WP09.pdf|publisher=[[Open University]]|ISSN=1756-0098|year=2008|page=6}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[सिक्किमको इतिहास]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:सिक्किमको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध]] epreitz9digz8t8epcqg2nsnooicxck 0 137057 1364758 1357335 2026-07-05T02:42:38Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364758 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२४ भारतीय प्रिमियर लिग | image = Ipl.svg | fromdate = २२ मार्च २०२४ | todate = २६ मे २०२४ | administrator = [[भारतीय क्रिकेट नियन्त्रण बोर्ड]] | cricket format = [[ट्वान्टी२०]] | tournament format = [[समूह चरण]] र [[प्लेअफ]] | host = {{झण्डा|भारत}} | participants = १० | matches = ७४ | champions = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] (३औँ उपाधी) | runner up = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | matches = ७४ | player of the series = सुनिन नारायण (कोलकाता नाइट राइडर्स) | most runs = विराट कोहली (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) (७४१) | most wickets = हर्षल पटेल (पञ्जाब किङ्स) (२४) | previous_year = सन् २०२३ | previous_tournament = २०२३ इन्डियन प्रिमियर लिग | next_year= २०२५ | next_tournament =२०२५ इन्डियन प्रिमियर लिग | website = {{URL|iplt20.com}} }} '''२०२४ भारतीय प्रिमियर लिग''' क्रिकेट प्रतियोगिता [[इन्डियन प्रिमियर लिग|भारतीय प्रिमियर लिग]] को १७औँ संस्करण हो जुन प्रतियोगिता [[भारतीय क्रिकेट नियन्त्रण बोर्ड]]ले आयोजना गरेको हो ।<ref>{{cite web |title=IPL 2024 auction scheduled for December 19 in Dubai |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2024-auction-scheduled-for-december-19-in-dubai-1405529 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> यस प्रतियोगिताको अघिल्लो संस्करणको विजेता [[चेन्नई सुपर किङ्स]] रहेको छ। यस प्रतियोगितामा १० टोलीहरूले सहभागिता जनाएका छन् भने प्रतियोगिता २२ मार्च देखि २६ मे २०२४ सम्म जारी रहने समय तालिका सार्वजनिक गरिएको हो । ==सहभागी टिमहरू== {| class="wikitable" |- ! फ्रेन्चाइज टिम !प्रमुख कोच !कप्तान |- | [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | {{cricon|NZL}} [[स्टिफन फ्लेमिङ]] | {{cricon|IND}} [[महेन्द्र सिंह धोनी]] |- | [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | {{cricon|AUS}} [[रिकी पोन्टिङ]] | {{cricon|AUS}} [[रिशव पन्त]] |- | [[गुजरात टाइटन्स]]<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/ipl-hardik-pandya-bids-adieu-to-gujarat-titans-kane-williamson-named-as-captain/articleshow/105529961.cms|title=Hardik Pandya traded to Mumbai Indians, Kane Williamson named captain of Gujarat Titans|date=28 November 2023|work=Times of India|access-date=28 November 2023}}</ref> | {{cricon|IND}} [[आशिष नेहरा]] | {{cricon|NZL}} [[शुभमन गिल]] |- | [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | {{cricon|IND}} [[चन्द्रकान्त पण्डित]] | {{cricon|IND}} [[श्रेयस ऐयर]] |- | [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | {{cricon|AUS}} [[जष्टिन लङ्गर]] | {{cricon|IND}} [[केएल राहुल]] |- | [[मुम्बई इन्डियन्स]] | {{cricon|RSA}} [[मार्क बौचर]] | {{cricon|IND}} [[हार्दिक पाण्डेय]] |- | [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] | {{cricon|AUS}} [[ट्रेवोर बेलिस]] | {{cricon|IND}} [[शिखर धवन]] |- | [[राजस्थान रोयल्स]] | {{cricon|SL}} [[कुमार संगाकारा]] | {{cricon|IND}} [[सञ्जु सामसन]] |- | [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | {{cricon|ZIM}} [[एण्डी फ्लोवेर]] | {{cricon|RSA}} [[फाफ डू प्लेसी]] |- | [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | {{cricon|NZL}} [[डेनियल विट्टोरी]] | {{cricon|RSA}} [[प्याट कमिन्स]] |} ==खेल मैदान== {| class="wikitable"style="text-align:center;margin:auto;font-size:87.5%; ! colspan="5" |{{Flag|भारत}} |- ![[अहमदाबाद]] ! [[बेङ्गलोर]] ! [[चेन्नई]] ! [[दिल्ली]] ! [[हैदराबाद]] |- | [[गुजरात टाइटन्स]] | [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | [[सनराइजर्स हैदराबाद]] |- | नरेन्द्र मोदी स्टेडियम | एम चिन्नास्वामी स्टेडियम | एम ए चिदम्बरम स्टेडियम | अरुण जेट्ली स्टेडियम | राजिव गान्धी स्टेडियम |- | क्षमता: १३२,००० | क्षमता: ३५,००० | क्षमता: ३९,००० | क्षमता: ३५,२०० | क्षमता: ५५,००० |- |[[File:Narendra modi stadium 2023 Final between India and Australia.jpg|150px]] | [[File:Chinnaswamy Stadium.jpg|150px]] | [[File:M.A.Chidambaram Stadium before IND vs AUS 3rd ODI 2023.jpg|150px]] | [[File:India vs Afghanistan on 11th October 2023.jpg|145px]] | [[File:Panorama of rajiv gandhi stadium.jpg|145px]] |- ![[जयपुर]] ! colspan="3" rowspan="5" | {{location map+ |India|float=center|caption=|width=400|places= {{location map~ |India |lat=23.05 |long=72.35 |label=[[अहमदाबाद]] |position=left}} {{Location map~ |India |lat=12.96 |long=77.56 |label=[[बेङ्गलोर]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=13.08 |long=80.27 |label=[[चेन्नई]] |position=right}} {{Location map~ |India |lat=28.61 |long=77.23 |label=[[दिल्ली]] |position=left}} {{Location map~ |India |lat=17.40 |long=78.45 |label=[[हैदराबाद]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=26.92 |long=75.82 |label=[[जयपुर]] |position=left}} {{Location map~ |India |lat=22.5646 |long=88.3433 |label=[[कोलकाता]] |position=right}} {{location map~ |India |lat=26.84 |long=80.94 |label=[[लखनऊ]] |position=right}} {{Location map~ |India |lat=30.7790 |long=76.7237 |label=[[मोहाली]] |position=left}} {{Location map~ |India |lat=30.7789 |long=76.7242 |label=[[मुल्लनपुर]] |position=right}} {{Location map~ |India |lat=18.97 |long=72.82 |label=[[मुम्बई]] |position=left}} {{location map~ |India |lat=17.68 |long=83.21 |label=[[विशाखापट्टनम|विशाखपट्नम]] |position=right}} }} ! [[कोलकाता]] |- |[[राजस्थान रोयल्स]] |[[कोलकाता नाइट राइडर्स]] |- | सवाई मानसिह स्टेडियम | इडन गार्डेन्स |- | क्षमता: २५,००० | क्षमता: ६८,००० |- |[[File:Sawai-Mansingh-Stadium-Jaipur.jpg|150px]] | [[File:ইডেন গার্ডেনে বাংলাদেশ ও পাকিস্তানের খেলা ৫.jpg|150px]] |- ![[लखनऊ]] ![[मोहाली]] ![[मुल्लनपुर]] ![[मुम्बई]] ![[विशाखापट्टनम|विशाखपट्नम]] |- |[[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] |[[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] |[[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] |[[मुम्बई इन्डियन्स]] |[[दिल्ली क्यापिटल्स]] |- |एकाना क्रिकेट स्टेडियम |इन्दरजित सिंह ब्रिन्दा स्टेडियम |महाराजा यादविन्द्र सिंह अस्टेडियम |वानखेडे स्टेडियम |डब्लुएसिए भिडिसिय क्रिकेट स्टेडियम |- | क्षमता: ५०,००० | क्षमता: २६,००० | क्षमता: ३८,०००<ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=2024-02-26 |title=IPL 2024: Punjab Kings to play home games at newly-developed stadium in Mullanpur |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/punjab-kings-home-games-ipl-2024-new-stadium-mullanpur-mohali-inauguration-march-23-pbks/article67888549.ece |access-date=2024-02-27 |website=Sportstar |language=en}}</ref> | क्षमता: ३३,१०८ | क्षमता: २७,५०० |- |[[File:Ekana cricket stadium .jpg|150px]] |[[File:LightsMohali.png|150px]] | |[[File:Wankhede ICC WCF.jpg|150px]] |[[File:Vizag2ndInnings-2016Nov21.jpg|150px]] |} ==अङ्क तालिका== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=30 |स्थान !width=150 |टोली !width=30 abbr="Played" |खेलेको खेल !width=30 abbr="Won" |जित !width=30 abbr="Lost" |हार !width=30 abbr="Tied" |बराबर !width=30 abbr="No result" |नतिजा बिहिन !width=40 |अङ्क !width=60 abbr="Net run rate" |कुल रन दर !छनौट |- |- style="background-color:#cfc |१ | align="left" |[[कोलकाता नाइट राइडर्स]] || १४ || ९ || ३ || ० || २ || २० ||१.४२८ ||rowspan = "2"|क्वालिफाएर १ चरणमा प्रवेश |- |- style="background-color:#cfc |२ | align="left" |[[सनराइजर्स हैदराबाद]] || १४ || ८ || ५ || ० || १ || १७ ||०.४१४ |- |- style="background-color:#ffc |३ | align="left" |[[राजस्थान रोयल्स]] || १४ || ८ || ५ || ० || १ || १७ ||०.२७३ ||rowspan = "2"|इलिमिनेटर चरणमा प्रवेश |- |- style="background-color:#ffc |४ | align="left" |[[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] || १४ || ७ || ७ || ० || ० || १४ || ०.४५९ |- |- style="background-color:#FF8888;" |५ | align="left" |[[चेन्नई सुपर किङ्स]] || १४ || ७ || ७ || ० || ० || १४ ||०.३९२ || rowspan = "6"| |- style="background-color:#FF8888;" |६ | align="left" |[[दिल्ली क्यापिटल्स]] || १४ || ७ || ७ || ० || ० || १४ || -०.३७७ |- |- style="background-color:#FF8888;" |७ | align="left" |[[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] || १४ || ७ || ७ || ० || ० || १४ || -०.६६७ |- |- style="background-color:#FF8888;" |८ | align="left" |[[गुजरात टाइटन्स]] || १४ || ५ || ५ || ० || २ || १२ ||-१.०६३ |- |- style="background-color:#FF8888;" |९ | align="left" |[[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] || १४ || ५ || ९ || ० || ० || १० || -०.३५३ |- |- style="background-color:#FF8888;" |१० | align="left" |[[मुम्बई इन्डियन्स]]|| १४ || ४ || १० || ० || ० || ८ ||-०.३१८ |- |} ==लिग चरण== {{Single-innings cricket match | date = २२ मार्च २०२४ | time = २०:०० | night = y | team1 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | team2 = [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | score1 = १७३/६ (२० ओभर) | runs1 = अनुज रावत ४८ (२५) | wickets1 = [[मुस्ताफिजूर रहमान]] ४/२९ (४ ओभर) | score2 = १७६/४ (१८.४ ओभर) | runs2 = रचिन रविन्द्र ३७ (१५) | wickets2 = क्यामरोन ग्रिन २/२७ (३ ओभर) | result = चेन्नई सुपर किङ्स ६ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422119.html Scorecard] | venue = एम चिन्नास्वामी स्टेडियम [[चेन्नई]] | umpires = सैयल खालिद ({{flagicon|IND}}) र विरेन्दर शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = [[मुस्ताफिजूर रहमान]] (चेन्नई सुपर किङ्स) | toss = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोरले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | rain = | notes = बिराट कोहलीले टि२० मा १२००० रन पुरा गरे ।<ref>{{Cite web |title=Virat Kohli becomes first Indian to 12000 runs in T20 cricket | url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/virat-kohli-becomes-first-indian-to-score-12000-runs-in-t20-cricket/articleshow/108714263.cms|access-date=22 March 2024 |website=Times of India |language=en}}</ref> * मुस्ताफिजुर रहमानले आईपिएल मा ५० विकेट पुरा गरे।<ref>{{cite web | url=https://www.tbsnews.net/sports/mustafizur-returns-4-30-csk-ipl-2024-opener-813511 | title=Mustafizur returns 4-30 for CSK in IPL 2024 opener | work=The Business Standard | accessdate=22 March 2024}}</ref> | round = {{anchor|match1}}'''म्याच १''' }} ---- <section begin=match2/>{{Single-innings cricket match | date = २३ मार्च २०२४ | time = १५:३० | daynight = y | team1 = [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | team2 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] (H) | score1 = १७४/९ (२० ओभर) | runs1 = शाई होप ३३ (२५) | wickets1 = अर्शदिप सिंह २/२८ (४ ओभर) | score2 = १७७/६ (१९.२ ओभर) | runs2 = साम कुरन ६३ (४७) | wickets2 = कुलदिप यादव २/२० (४ ओभर) | result = पञ्जाब किङ्स ४ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422120.html Scorecard] | venue = पञ्जाब क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम, [[मुल्लनपुर]] | umpires = जयरमन मदनगोपाल ({{flagicon|IND}}) र निखिल पटवर्धन ({{flagicon|IND}}) | motm = साम कुरन (पञ्जाब किङ्स) | toss = पञ्जाब किङ्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match2}}'''म्याच २''' }}<section end=match2/> ---- <section begin=match3/>{{Single-innings cricket match | date = २३ मार्च २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | team2 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | score1 = २०८/७ (२० ओभर) | runs1 = [[आन्द्रे रसेल]] ६४[[not out|*]] (२५) | wickets1 = टि. नटराजन ३/३२ (४ ओभर) | score2 = २०४/७ (२० ओभर) | runs2 = हेनरिक्स क्लासन ६३ (२९) | wickets2 = हर्शित राणा ३/३३ (४ ओभर) | result = कोलकाता नाइटराइडर्स ४ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422121.html Scorecard] | venue = [[इडेन गार्डेन्स]], [[कोलकाता]] | umpires = यशवन्त बर्डे ({{flagicon|IND}}) र रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) | motm = [[आन्द्रे रसेल]] (कोलकाता नाइटराइडर्स) | toss = सनराइजर्स हैदराबादले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match3}}'''म्याच ३''' }}<section end=match3/> ---- <section begin=match4/>{{Single-innings cricket match | date = २४ मार्च २०२४ | time = १५:३० | daynight = y | team1 = (H) [[राजस्थान रोयल्स]] | team2 = [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | score1 = १९३/४ (२० ओभर) | runs1 = सञ्जु सामसन ८२[[not out|*]] (५२) | wickets1 = नविन उलहक २/४१ (४ ओभर) | score2 = १७३/६ (२० ओभर) | runs2 = निकोलस पुरन ६४[[not out|*]] (४१) | wickets2 = [[ट्रेन्ट बोल्ट]] २/३५ (४ ओभर) | result = राजस्थान रोयल्स २० रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422122.html Scorecard] | venue = सवाई मानसिंह स्टेडियम, [[जयपुर]] | umpires = कुमार धरमसेना ({{flagicon|SL}}) र अक्ष टोटरे ({{flagicon|IND}}) | motm = सञ्जु सामसन (राजस्थान रोयल्स) | toss = राजस्थान रोयल्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match4}}'''म्याच ४''' }}<section end=match4/> ---- <section begin=match5/>{{Single-innings cricket match | date = २४ मार्च २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[गुजरात टाइटन्स]] | team2 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] | score1 = १६८/६ (२० ओभर) | runs1 = साइ सुदर्सन ४५ (३९) | wickets1 = [[जसप्रित बुमराह]] 3/14 (4 ओभर) | score2 = १६२/९ (२० ओभर) | runs2 = डेवाल्ड ब्रेभिस ४६ (३८) | wickets2 = स्पेन्सर जोनसन २/२५ (२ ओभर) | result = गुजरात टाइटान्स ६ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422123.html Scorecard] | venue = नरेन्द्र मोदी स्टेडियम, [[अहमदाबाद]] | umpires = विनित कुलकर्णी ({{flagicon|IND}}) र विरेन्दर शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = साइ सुदर्सन (गुजरात टाइटान्स) | toss = मुम्बई इन्डियन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match5}}'''म्याच ५''' }}<section end=match5/> ---- <section begin=match6/>{{Single-innings cricket match | date = २५ मार्च २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = पञ्जाब किङ्स | team2 = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर (H) | score1 = १७६/६ (२० ओभर) | runs1 = शिखर धवन ४५ (३७) | wickets1 = मोहम्मद सिराज २/२६ (४ ओभर) | score2 = १७८/६ (१९.२ ओभर) | runs2 = विराट कोहली ७७ (४९) | wickets2 = हरप्रित बरार २/१३ (४ ओभर) | result = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर ४ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422124.html Scorecard] | venue = एम चिन्नास्वामी स्टेडियम, [[बेङ्गलोर]] | umpires = अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) र साइदर्शन कुमार ({{flagicon|IND}}) | motm = [[विराट कोहली]] (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) | toss = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोरले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match6}}'''म्याच ६''' }}<section end=match6/> ---- <section begin=match7/>{{Single-innings cricket match | date = २६ मार्च २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | team2 = [[गुजरात टाइटन्स]] | score1 = २०६/६ (२० ओभर) | runs1 = शिवम दुबे ५१ (२३) | wickets1 = रशिद खान २/४९ (४ ओभर) | score2 = १४३/८ (२० ओभर) | runs2 = साई सुधर्सन ३७ (३१) | wickets2 = तुषार देशपाण्डे २/२१ (४ ओभर) | result = चेन्नई सुपर किङ्स ६३ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422125.html Scorecard] | venue = एम ए चिडम्बरम स्टेडियम, [[चेन्नई]] | umpires = तपन शर्मा ({{flagicon|IND}}) र एलेक्स वार्फ ({{flagicon|ENG}}) | motm = शिवम दुबे (चेन्नई सुपर किङ्स) | toss = गुजरात टाइटान्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match7}}'''म्याच ७''' }}<section end=match7/> ---- <section begin=match8/>{{Single-innings cricket match | date = २७ मार्च २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | team2 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] | score1 = २७७/३ (२० ओभर) | runs1 = हेनरिक क्लासेन ८०[[not out|*]] (३४) | wickets1 = पियुश चावला १/३४ (२ ओभर) | score2 = २४६/५ (२० ओभर) | runs2 = तिलक बर्मा ६४ (३४) | wickets2 = प्याट कमिन्स २/३५ (४ ओभर) | result = सनराइजर्स हैदराबाद ३१ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422126.html Scorecard] | venue = राजिव गान्धी स्टेडियम, [[हैदराबाद]] | umpires = के. एन. अनन्तपदमनभन ({{flagicon|IND}}) र उल्हास गान्धी ({{flagicon|IND}}) | motm = अभिशेख शर्मा (सनराइजर्स हैदराबाद) | toss = मुम्बई इन्डियन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match8}}'''म्याच ८''' }}<section end=match8/> ---- <section begin=match9/>{{Single-innings cricket match | date = २८ मार्च २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[राजस्थान रोयल्स]] | team2 = [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | score1 = १८५/५ (२० ओभर) | runs1 = रियान पराग ८४[[not out|*]] (४५) | wickets1 = अक्षर पटेल १/२१ (४ ओभर) | score2 = १७३/५ (२० ओभर) | runs2 = डेविड वार्नर ४९ (३४) | wickets2 = युजवेन्दर चहल २/१९ (३ ओभर) | result = राजस्थान रोयल्स १२ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422127.html Scorecard] | venue = सवाई मानसिंह स्टेडियम, [[जयपुर]] | umpires = नन्द किशोर ({{flagicon|IND}}) र नितिन मेनन ({{flagicon|IND}}) | motm = रियान पराग (राजस्थान रोयल्स) | toss = दिल्ली क्यापिटल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match9}}'''म्याच ९''' }}<section end=match9/> ---- <section begin=match10/>{{Single-innings cricket match | date = २९ मार्च २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | team2 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | score1 = १८२/६ (२० ओभर) | runs1 = [[विराट कोहली]] ८३[[not out|*]] (५९) | wickets1 = आन्द्रे रसेल २/२९ (४ ओभर) | score2 = १८६/३ (१६.५ ओभर) | runs2 = वेंकटेश ऐयर ५० (३०) | wickets2 = विजयकुमार वैशक १/२३ (४ ओभर) | result = कोलकाता नाइट राइडर्स ७ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422128.html Scorecard] | venue = एम चिन्नास्वामी स्टेडियम, [[बेङ्गलोर]] | umpires = अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) र रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) | motm = सुनिल नारायण (कोलकाता नाइट राइडर्स) | toss = कोलकाता नाइट राइडर्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = सुनिल नारायण (कोलकाता नाइट राइडर्स) ५०० टि२० म्पाच खेल्ने चौथो खेलाडी बने । <ref>{{cite web | url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/ipl-2024-sunil-narine-set-to-complete-massive-personal-milestone-vs-rcb-2024-03-29-923681 | title=IPL 2024: Sunil Narine set to complete massive personal milestone vs RCB | work=India Today | accessdate=29 March 2024}}</ref> | round = {{anchor|match10}}'''म्याच १०''' }}<section end=match10/> ---- <section begin=match11/>{{Single-innings cricket match | date = ३० मार्च २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | team2 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] | score1 = १९९/८ (२० ओभर) | runs1 = क्विन्टन डिकोक ५४ (३८) | wickets1 = साम करण ३/२८ (४ ओभर) | score2 = १७८/५ (२० ओभर) | runs2 = शिखर धवन ७० (५०) | wickets2 = मयांक यादव ३/२७ (४ ओभर) | result = लखनऊ सुपर जायन्ट्स २१ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422129.html Scorecard] | venue = [[एकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनऊ]] | umpires = जयरमन मदनगोपाल ({{flagicon|IND}}) र नवदिप सिंह ({{flagicon|IND}}) | motm = मयांक यादव (लखनऊ सुपर जायन्ट्स) | toss = लखनऊ सुपर जायन्ट्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | rain = | notes = शिखर धवन (पञ्जाब किङ्स) ले आइपिएलमा १५० छक्का पुरा गरे । | round = {{anchor|match11}}'''म्याच ११''' }}<section end=match11/> ---- <section begin=match12/>{{Single-innings cricket match | date = ३१ मार्च २०२४ | time = १५:३० | daynight = y | team1 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | team2 = [[गुजरात टाइटन्स]] (H) | score1 = १६२/८ (२० ओभर) | runs1 = अब्दुल समाद २९ (१४) | wickets1 = मोहित शर्मा ३/२५ (४ ओभर) | score2 = १६८/३ (१९.१ ओभर) | runs2 = साई सुधर्शन ४५ (३६) | wickets2 = सहबाज अहमद १/२० (३ ओभर) | result = गुजरात टाइटन्स ७ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422130.html Scorecard] | venue = नरेन्द्र मोदी स्टेडियम, [[अहमदाबाद]] | umpires = सैयद खालिद ({{flagicon|IND}}) र विरेन्दर शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = मोहित शर्मा (गुजरात टाइटन्स) | toss = सनराइजर्स हैदराबादले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match12}}'''म्याच १२''' }}<section end=match12/> ---- <section begin=match13/>{{Single-innings cricket match | date = ३१ मार्च २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | team2 = [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | score1 = १९१/५ (२० ओभर) | runs1 = डेविड वार्नर ५२ (३५) | wickets1 = मथिसा पथिराना ३/३१ (४ ओभर) | score2 = १७१/६ (२० ओभर) | runs2 = अजिंके राहाणे ४५ (३०) | wickets2 = मुकेश कुमार ३/२१ (३ ओभर) | result = दिल्ली क्यापिटल्स २० रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422131.html Scorecard] | venue = एसिए-भिडिसिए क्रिकेट स्टेडियम, [[विशाखापट्टनम]] | umpires = कुमार धरमसेना ({{flagicon|SL}}) र विनोद सेशन ({{flagicon|IND}}) | motm = खालिल अहमद (दिल्ली क्यापिटल्स) | toss = दिल्ली क्यापिटल्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match13}}'''म्याच १३''' }}<section end=match13/> ---- <section begin=match14/>{{Single-innings cricket match | date = १ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[मुम्बई इन्डियन्स]] | team2 = [[राजस्थान रोयल्स]] | score1 = १२५/९ (२० ओभर) | runs1 = हार्दिक पाण्डेया ३४ (२१) | wickets1 = युजवेन्दर चहल ३/११ (४ ओभर) | score2 = १२७/४ (१५.३ ओभर) | runs2 = रियान पराज ५४[[not out|*]] (३९) | wickets2 = आकाश मढवाल ३/२० (४ ओभर) | result = राजस्थान रोयल्स ६ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422132.html Scorecard] | venue = वानखेडे स्टेडियम, [[मुम्बई]] | umpires = यासवन्त बार्डे ({{flagicon|IND}}) र साइदर्शन कुमार ({{flagicon|IND}}) | motm = ट्रेन्ट बोल्ट (राजस्थान रोयल्स) | toss = राजस्थान रोयल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = मुम्बई इन्डियन्स आइपिएल इतिहासमा २५० टि२० म्याच खेल्ने पहिलो टिम बन्यो ।<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/mumbai-indians-first-team-in-ipl-history-to-achieve-this-feat/articleshow/108951503.cms | title=Mumbai Indians First Team In IPL History To Achieve This Feat| work=The Times of India| access-date=1 April 2024}}</ref> | round = {{anchor|match14}}'''म्याच १४''' }}<section end=match14/> ---- <section begin=match15/>{{Single-innings cricket match | date = २ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | team2 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] (H) | score1 = १८१/५ (२० ओभर) | runs1 = क्विन्टन डिकोक ८१ (५६) | wickets1 = [[ग्लेन म्याक्सवेल]] २/२३ (4 ओभर) | score2 = १५३ (१९.४ ओभर) | runs2 = महिपाल लोमरोर ३३ (१३) | wickets2 = मयांक यादव ३/१४ (४ ओभर) | result = लखनऊ सुपर जायन्ट्स २८ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422133.html Scorecard] | venue = एम चिन्नास्वामी स्टेडियम, [[बेङ्गलोर]] | umpires = जयरमन मदनगोपाल ({{flagicon|IND}}) र निखिल पटवर्धन ({{flagicon|IND}}) | motm = मयांक यादव (लखनऊ सुपर जायन्ट्स) | toss = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोरले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = निकोलस पुरन (लखनऊ सुपर जायन्ट्स) ले आइपिएलमा १०० छक्का पुरा गरे ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/watch-nicholas-pooran-hits-a-massive-106m-six-joins-club-100-in-ipl/articleshow/108982210.cms |title=Nicholas Pooran Hits A Massive 106m Six, Joins 'Club 100' In IPL |work=The Times of India |access-date=2 April 2024}}</ref> * [[विराट कोहली]] (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) ले यो मैदानमा १०० खेल पुरा गरे।<ref>{{Cite web| title= Kohli plays his 100th T20 match at M. Chinnaswamy stadium during RCB vs LSG|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/virat-kohli-100th-t20-m-chinnaswamy-stadium-rcb-7500-runs-ipl-2024-bangalore-royal-challengers-bengaluru/article68020235.ece/|access-date=2 April 2024|website=Spotstar|date=3 April 2024 |language=en}}</ref> | round = {{anchor|match15}}'''म्याच १५''' }}<section end=match15/> ---- <section begin=match16/>{{Single-innings cricket match | date = ३ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | team2 = [[दिल्ली क्यापिटल्स]] (H) | score1 = २७२/७ (२० ओभर) | runs1 = सुनिल नारायण ८५ (३९) | wickets1 = एनरिच नर्टजी ३/५९ (४ ओभर) | score2 = १६६ (१७.२ ओभर) | runs2 = रिशव पन्त ५५ (२५) | wickets2 = वैभव अरोरा ३/२७ (४ ओभर) | result = कोलकाता नाइट राइडर्स १०६ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422134.html Scorecard] | venue = एसिए-भिडिसिए क्रिकेट स्टेडियम, [[विशाखापट्टनम]] | umpires = उलहास गान्धी ({{flagicon|IND}}) र अक्ष टोटरे ({{flagicon|IND}}) | motm = सुनिल नारायण (कोलकाता नाइट राइडर्स) | toss = कोलकाता नाइट राइडर्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | rain = | notes =केकेआरले आईपिएल मा दोस्रो सर्वाधिक इनिङ स्कोर पुरा गर्यो । (२७२).<ref>{{cite web |access-date=3 April 2024 |title=Sunil Narine carnage helps KKR post 2nd-highest total in IPL history. |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/sunil-narine-dc-v-kkr-stats-2nd-highest-ipl-total-2523101-2024-04-04 |website=India Today}}</ref> | round = {{anchor|match16}}'''म्याच १६''' }}<section end=match16/> ---- <section begin=match17/>{{Single-innings cricket match | date = ४ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[गुजरात टाइटन्स]] | team2 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] | score1 = १९९/४ (२० ओभर) | runs1 = शुवमन गिल ८९[[not out|*]] (४८) | wickets1 = कागिसो राबाडा २/४४ (४ ओभर) | score2 = २००/७ (१९.५ ओभर) | runs2 = शशांक सिंह ६१[[not out|*]] (२९) | wickets2 = नुर अहमद २/३२ (४ ओभर) | result = पञ्जाब किङ्स ३ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422135.html Scorecard] | venue = नरेन्द्र मोदी स्टेडियम, [[अहमदाबाद]] | umpires = विनित कुलकर्णी ({{flagicon|IND}}) र नितिन मेनन({{flagicon|IND}}) | motm = शशांक सिंह (पञ्जाब किङ्स) | toss = पञ्जाब किङ्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match17}}'''म्याच १७''' }}<section end=match17/> ---- <section begin=match18/>{{Single-innings cricket match | date = ५ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | team2 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] (H) | score1 = १६५/५ (२० ओभर) | runs1 = शिवम दुबे ४५ (२४) | wickets1 = शहबाज अहमद १/११ (१ ओभर) | score2 = १६६/४ (१८.१ ओभर) | runs2 = एडिन मारकरम ५० (३६) | wickets2 = मोइन अली २/२३ (३ ओभर) | result = सनराइजर्स हैदराबाद ६ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422136.html Scorecard] | venue = राजिव गान्धी क्रिकेट स्टेडियम, [[हैदराबाद]] | umpires = यशवंत बार्डे ({{flagicon|IND}}) र रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) | motm = अभिशेक शर्मा (सनराइजर्स हैदराबाद) | toss = सनराइजर्स हैदराबादले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match18}}'''म्याच १८''' }}<section end=match18/> ---- <section begin=match19/>{{Single-innings cricket match | date = ६ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | team2 = [[राजस्थान रोयल्स]] (H) | score1 = १८३/३ (२० ओभर) | runs1 = [[विराट कोहली]] ११३[[not out|*]] (७२) | wickets1 = युजवेन्दर चहल २/३४ (४ ओभर) | score2 = १८९/४ (१९.१ ओभर) | runs2 = जोस बट्लर १००[[not out|*]] (५८) | wickets2 =रिस टोप्ले २/२७ (४ ओभर) | result = राजस्थान रोयल ६ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422137.html Scorecard] | venue = सवाई मानसिंह स्टेडियम, [[जयपुर]] | umpires = तपन शर्मा ({{flagicon|IND}}) र एलेक्स वार्फ ({{flagicon|ENG}}) | motm = जोस बट्लर (राजस्थान रोयल्स) | toss = राजस्थान रोयल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = जोस बट्लर (राजस्थान रोयल्स) ले १०० औँ आइपिएल म्याच खेले ।<ref>{{cite web|url=https://m.thesportstak.com/cricket-news/ipl-2024-jos-buttler-set-to-create-history-will-become-first-english-player-to-play-100-ipl-matches-rr-vs-rcb |title=Jos Buttler set to create history in RR vs RCB match, will become first English player to reach this iconic IPL milestone |work= The Sports Tak |access-date=6 April 2024}}</ref> * विराट कोहली (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) ले आइपिएलमा ७,५०० रन पुरा गरे । <ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/rr-vs-rcb-virat-kohli-fifty-jaipur-7500-runs-ipl-faf-du-plessis-2524213-2024-04-06|title=Virat Kohli ends Jaipur jinx with fifty, goes past 7500 runs in IPL|work= India Today|access-date=6 April 2024}}</ref> * सन्जु स्यामसन (राजस्थान रोयल्स) ले आइपिएलमा ४,००० रन पुरा गरे । <ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/cricket-news/rr-vs-rcb-sanju-samson-breaches-4000-run-mark-in-ipl/ |title=Sanju Samson breaches 4000 run mark in IPL |work=CricTracker |date=6 April 2024 |accessdate=6 April 2024}}</ref> | round = {{anchor|match19}}'''म्याच १९''' }}<section end=match19/> ---- <section begin=match20/>{{Single-innings cricket match | date = ७ अप्रिल २०२४ | time = १५:३० | daynight = y | team1 = (H) [[मुम्बई इन्डियन्स]] | team2 = [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | score1 = २३४/५ (२० ओभर) | runs1 = [[रोहित शर्मा]] ४९ (२७) | wickets1 = अक्षर पटेल २/३५ (४ ओभर) | score2 = २०५/८ (२० ओभर) | runs2 = टिरिस्टान स्टब ७१[[not out|*]] (२५) | wickets2 = गेराल्ड कोत्जी ४/३४ (४ ओभर) | result = मुम्बई इन्डियन्स २९ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422138.html Scorecard] | venue = वानखेडे स्टेडियम, [[मुम्बई]] | umpires = कुमार धरमसेना ({{flagicon|SL}}) र उल्हास गान्धी ({{flagicon|IND}}) | motm = रोमारियो शेफर्ड (मुम्बई इन्डियन्स) | toss = दिल्ली क्यापिटल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | rain = | notes = जसप्रित बुमराह (मुम्बई इन्डियन्स) ले आइपिएलमा १२० विकेट पुरा गरे । <ref>{{cite web|url=https://www.etvbharat.com/en/!sports/jasprit-bumrah-third-fastest-bowler-to-achieve-150-wickets-landmark-in-ipl-enn24032702644|title=Jasprit Bumrah Becomes First Indian Pacer To Take 150 IPL Wickets|work= ETV Bharat|date=7 April 2024 |access-date=7 April 2024}}</ref> | round = {{anchor|match20}}'''म्याच २०''' }}<section end=match20/> ---- <section begin=match21/>{{Single-innings cricket match | date = ७ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | team2 = [[गुजरात टाइटन्स]] | score1 = १६३/५ (२० ओभर) | runs1 = मार्कस स्टोइनिस ५८ (४३) | wickets1 = दर्शन नलकन्डे २/२१ (२ ओभर) | score2 = १३० (१८.५ ओभर) | runs2 = साई सुधर्शन ३१ (२३) | wickets2 = यस ठाकुर ५/३० (३.५ ओभर) | result = लखनऊ सुपर जायन्ट्स ३३ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1422139.html Scorecard] | venue = एकाना क्रिकेट स्टेडियम [[लखनऊ]] | umpires = नन्द किशोर ({{flagicon|IND}}) र विरेन्दर शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = यश ठाकुर (लखनऊ सुपर जायन्ट्स) | toss = लखनऊ सुपर जायन्ट्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | rain = | notes = | round = {{anchor|match21}}'''म्याच २१''' }}<section end=match21/> ---- <section begin=match22/> {{Single-innings cricket match | date = ८ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | team2 = [[चेन्नई सुपर किङ्स]] (H) | score1 = १३७/९ (२० ओभर) | runs1 = श्रेयस ऐयर ३४ (३२) | wickets1 = रविन्द्र जडेजा ३/१८ (४ ओभर) | score2 = १४१/३ (१७.४ ओभर) | runs2 = रुतुराज गायकवाड ६७[[not out|*]] (५८) | wickets2 = वैभव अरोरा २/२८ (४ ओभर) | result = चेन्नई सुपर किङ्स ७ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426260.html Scorecard] | venue = एम ए चिडम्बरम स्टेडियम, [[चेन्नई]] | umpires = अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) र साइदर्शन कुमार ({{flagicon|IND}}) | motm = रविन्द्र जडेजा (चेन्नई सुपर किङ्स) | toss = चेन्नई सुपर किङ्स ले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match22}} '''म्याच २२''' | rain = | notes = }} <section end=match22/> ---- <section begin=match23/> {{Single-innings cricket match | date = ९ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | team2 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] (H) | score1 = १८२/९ (२० ओभर) | runs1 = नितिश कुमार रेड्डी ६४ (३७) | wickets1 = अर्शदिप सिंह ४/२९ (४ ओभर) | score2 = १८०/६ (२० ओभर) | runs2 = शशांक सिंह ४६[[not out|*]] (२५) | wickets2 = भुवनेश्वर कुमार २/३२ (४ ओभर) | result = सनराइजर्स हैदराबाद २ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426261.html Scorecard] | venue = महाराजा यादवेन्दर सिंह स्टेडियम, मुल्लनपुर | umpires = निखिल पटवर्धन ({{flagicon|IND}}) र नवदिप सिंह ({{flagicon|IND}}) | motm = नितिस कुमार रेड्डी (सनराइजर्स हैदराबाद) | toss = पञ्जाब किङ्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match23}} '''म्याच २३''' | rain = | notes = अभिशेक शर्मा (सनराइजर्स हैदराबाद) आइपिएलमा सनराइजर्सको लागि १००० रन पुरा गर्ने अनक्याप खेलाडी बने ।<ref>{{cite news|url=https://cricketaddictor.com/ipl-2024/abhishek-sharma-creates-history-becomes-first-player-to-achieve-this-feat-for-srh/ |title=Abhishek Sharma creates history, becomes first player to achieve this feat for SRH |work=Cricket Addictor |date=9 April 2024 |access-date=9 April 2024}}</ref> }} <section end=match23/> ---- <section begin=match24/> {{Single-innings cricket match | date = १० अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[राजस्थान रोयल्स]] | team2 = [[गुजरात टाइटन्स]] | score1 = १९६/३ (२० ओभर) | runs1 = रियान पराग ७६ (४८) | wickets1 = रशिद खान १/१८ (४ ओभर) | score2 =१९९/७ (२० ओभर) | runs2 = शुवमन गिल ७२ (४४) | wickets2 = कुलदिप सेन ३/४१ (४ ओभर) | result = गुजरात टाइटन्स ३ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426262.html Scorecard] | venue = सवाई मानसिंह स्टेडियम, [[जयपुर]] | umpires = कुमार धरमसेना ({{flagicon|SL}}) र विनोद सेशन ({{flagicon|IND}}) | motm = रशिद खान (गुजरात टाइटन्स) | toss = गुजरात टाइटन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match24}} '''म्याच २४''' | rain = | notes = }} <section end=match24/> ---- <section begin=match25/> {{Single-innings cricket match | date = ११ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | team2 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] (H) | score1 = १९६/८ (२० ओभर) | runs1 = फाप डु प्लेसिज ६१ (४०) | wickets1 = जसप्रित बुमराह ५/२१ (४ ओभर) | score2 = १९९/३ (१५.३ ओभर) | runs2 = इशान किशन ६९ (३६) | wickets2 = विल ज्याक १/२४ (२ ओभर) | result = मुम्बई इन्डियन्स ७ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426263.html Scorecard] | venue = वानखेडे स्टेडियम, [[मुम्बई]] | umpires = नितिन मेनन ({{flagicon|IND}}) र विनित कुलकर्नी ({{flagicon|IND}}) | motm = जसप्रित बुमराह (मुम्बई इन्डियन्स) | toss = मुम्बई इन्डियन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match25}} '''म्याच २५''' | rain = | notes = }} <section end=match25/> ---- <section begin=match26/> {{Single-innings cricket match | date = १२ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | team2 = [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | score1 = १६७/७ (२० ओभर) | runs1 = आयुश बडोनी ५५[[not out|*]] (३५) | wickets1 = कुलदिप यादव ३/२० (४ ओभर) | score2 = १७०/४ (१८.१ ओभर) | runs2 = ज्याक फ्ररसेर म्यागर्क ५५ (३५) | wickets2 = रवि वश्नोई २/२५ (४ ओभर) | result = दिल्ली क्यापिटल्स ६ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426264.html Scorecard] | venue = एकाना क्रिकेट स्टेडियम, [[लखनऊ]] | umpires = यसवन्त बर्डे ({{flagicon|IND}}) र रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) | motm = कुलदिप यादव (दिल्ली क्यापिटल्स) | toss = लखनऊ सुपर जायन्ट्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match26}} '''म्याच २६''' | rain = | notes = रिशव पन्त (दिल्ली क्यापिटल्स) दिल्ली क्यापिटल्सको लागि ३००० रन पुरा गर्ने पहिलो खेलाडी बने ।<ref>{{cite news|url=https://english.jagran.com/cricket/lsg-vs-dc-ipl-2024-rishabh-pant-becomes-fastest-indian-player-to-complete-3000-ipl-runs-10153905|title=Rishabh Pant becomes quickest Indian player to complete 3000 IPL runs|work=Jagran|date=12 April 2024 |access-date=12 April 2024}}</ref> }} <section end=match26/> ---- <section begin=match27/> {{Single-innings cricket match | date = १३ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] | team2 = [[राजस्थान रोयल्स]] | score1 = १४७/८ (२० ओभर) | runs1 = आशुतोष शर्मा ३१ (१६) | wickets1 = केशव महाराज २/२३ (४ ओभर) | score2 = १५२/७ (१९.५ ओभर) | runs2 = यशस्वी जैसवाल ३९ (२८) | wickets2 = कागिसो राबडा २/१८ (४ ओभर) | result = राजस्थान रोयल्स ३ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426265.html Scorecard] | venue = महाराजा यादवेन्दर सिंह स्टेडियम, मुल्लनपुर | umpires = अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) र तपन शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = शिमरन हेटमायर (राजस्थान रोयल्स) | toss = राजस्थान रोयल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match27}} '''म्याच २७''' | rain = | notes = }} <section end=match27/> ---- <section begin=match28/> {{Single-innings cricket match | date = १४ अप्रिल २०२४ | time = १५:३० | daynight = y | team1 = [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | team2 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] (H) | score1 = १६१/७ (२० ओभर) | runs1 = निकोलस पुरन ४५ (३२) | wickets1 = मिचेल स्टार्क ३/२८ (४ ओभर) | score2 = १६२/२ (१५.४ ओभर) | runs2 = फिल साल्ट ८९[[not out|*]] (४७) | wickets2 = मोशिन खान २/२९ (४ ओभर) | result = कोलकाता नाइट राइडर्स ८ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426266.html Scorecard] | venue = इडन गार्डेन्स, [[कोलकाता]] | umpires = विनोद सेशन ({{flagicon|IND}}) र अक्ष टोटरे ({{flagicon|IND}}) | motm = फिल साल्ट (कोलकाता नाइट राइडर्स) | toss = कोलकाता नाइट राइडर्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match28}} '''म्याच २८''' | rain = | notes = }} <section end=match28/> ---- <section begin=match29/> {{Single-innings cricket match | date = १४ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | team2 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] (H) | score1 = २०६/४ (२० ओभर) | runs1 = रुतुराज गायकवाड ६९ (४०) | wickets1 = हार्दिक पाण्डेय २/४३ (३ ओभर) | score2 = १८६/६ (२० ओभर) | runs2 = रोहित शर्मा १०५[[not out|*]] (६३) | wickets2 = मथिशा पथिराना ४/२८ (४ ओभर) | result = चेन्नई सुपर किङ्स २० रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426267.html Scorecard] | venue = वानखेडे स्टेडियम, [[मुम्बई]] | umpires = साइयद खालिद ({{flagicon|IND}}) र नितिन मेनन ({{flagicon|IND}}) | motm = मथिसा पथिराना (चेन्नई सुपर किङ्स) | toss = मुम्बई ईन्डियन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match29}} '''म्याच २९''' | rain = | notes = महेन्द्र सिंह धोनी (चेन्नई सुपर किङ्स) २५० म्याच पुरा गर्ने दोस्रो खेलाडी बने ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ms-dhoni-matches-virat-kohli-becomes-second-to-play-250-t20-matches-for-single-team-2527159-2024-04-14 |title=MS Dhoni matches Virat Kohli, becomes second to play 250 T20 matches for single team |work=India Today |access-date=14 April 2024}}</ref> र चेन्नई सुपर किङ्सको लागि ५००० रन पुरा गरे ।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/ms-dhoni-5000-runs-csk-ipl-2024-chennai-super-kings-mi-stats-batting-records-cricket-news/article68064975.ece |title=MS Dhoni completes 5000 runs for Chennai Super Kings |work=Sportstar |date=14 April 2024 |access-date=14 April 2024}}</ref> * रुतुराज गायकवाड (चेन्नइ सुपर किङ्स) आपिएलमा छिटो २००० रन पुरा गर्ने खेलाडी बने (५७)<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/ruturaj-gaikwad-creates-history-becomes-fastest-indian-to-complete-2000-ipl-runs-article-109291159 |title=Ruturaj Gaikwad Creates History; Becomes Fastest Indian To Achieve Massive Feat |work=Times Now |date=14 April 2024 |access-date=14 April 2024}}</ref> * रोहित शर्मा (मुम्बई इन्डियन्स) टि२० मा ५०० छक्का प्रहार गर्ने पहिलो खेलाडी बने ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2024-mi-vs-csk-rohit-sharma-500-sixes-2527176-2024-04-14|title=Rohit Sharma becomes first Indian to hit 500 sixes in T20 cricket|work=India Today|access-date=14 April 2024}}</ref> }} <section end=match29/> ---- <section begin=match30/> {{Single-innings cricket match | date = १५ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | team2 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] (H) | score1 = २८७/३ (२० ओभर) | runs1 = ट्राविस हेड १०२ (४१) | wickets1 = लोक्की फरगुसन २/५२ (४ ओभर) | score2 = २६२/७ (२० ओभर) | runs2 = दिनेश कार्तिक ८३ (३५) | wickets2 = प्याट कमिन्स ३/४३ (४ ओभर) | result = सनराइजर्स हैदराबाद २५ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426268.html Scorecard] | venue = एम चिन्नास्वामी स्टेडियम, [[बेङ्गलोर]] | umpires = अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) र रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) | motm = ट्राविस हेड (सनराइजर्स हैदराबाद) | toss = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोरले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match30}} '''म्याच ३०''' | rain = | notes = सनराइजर्स हैदराबादले आफ्नो २७७ रनको उच्च स्कोर को रेकर्ड पार गर्दै २८८ रनको रेकर्ड कायम गर्यो ।<ref>{{cite web |access-date=15 April 2024 |title=Sunrisers Hyderabad's 287/3 vs RCB the highest IPL total in history: Check top 5 scores as SRH better their own record |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/sunrisers-hyderabad-287-3-vs-rcb-the-highest-ipl-total-in-history-check-top-5-scores-as-srh-better-their-own-record-101713197325333.html |website=Hindustan Times|date=15 April 2024 }}</ref> * राजस्थान रोयल्सले दोस्रो इनिङको मुम्बई इन्डियन्सको २४६ रनको रेकर्ड पार गर्दै २६२ रनको रेकड कायम गर्यो र यो पराजित टिमको उच्च स्कोर बन्यो ।<ref>{{Cite web |access-date=15 April 2024 |title=Many Firsts! SRH-RCB Blockbuster Rewrites IPL Record Books In Run-Fest |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/many-firsts-srh-rcb-blockbuster-rewrites-ipl-record-books-in-run-fest/articleshow/109323084.cms |website=Times of India}}</ref> * यो म्याचले आईपिएल मा सनराइजर्स हैदराबार र मुम्बई इन्डियन् को २०२४ को म्याचमा कायम भएको कुल ५२३ रनमो रेकर्ड पार गर्दै ५४९ रनको रेकर्ड कायम गर्यो ।<ref>{{cite web |access-date=15 April 2024 |title=RCB vs SRH HIGHLIGHTS, IPL 2024: Sunrisers thump Bengaluru with record-breaking T20 score, Karthik's 83 in vain |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/rcb-vs-srh-live-score-ipl-2024-match-30-today-royal-challengers-bengaluru-vs-sunrisers-hyderabad-scorecard-updates-9270959/ |website=The Indian Express|date=15 April 2024 }}</ref> * सनराइजर्स हैदराबादले १ इनिङ मा सर्वाधिक छक्का २२ प्रहार गर्दै रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर को २०१३ मा पुणे वारियर्स विरुद्ध को २१ छक्का को रेकर्ड पार गर्यो ।<ref>{{cite web |access-date=15 April 2024 |title=IPL 2024: Sunrisers Hyderabad Demolish IPL Record For Most Sixes in an Innings With 22 Sixes vs RCB |url=https://www.news18.com/cricket/ipl-2024-sunrisers-hyderabad-demolish-ipl-record-for-most-sixes-in-an-innings-with-22-sixes-vs-rcb-8852813.html |website=News18}}</ref> * यो म्याचमा टि२० प्रतियोगितामा सर्वाधिक छक्का प्रहार भए (कुल ३८ हैदराबाद २२ र बेङ्गलोर १६) र यो म्याचले आइपिएलमा सर्वाधिक बाउन्ड्री को रेकर्ड कायम गर्यो (८१) यसअघि चेन्नइ र राजस्थान २०१० र सनराइजर्स र मुम्बई २०२४ को रेकर्ड थियो ।<ref>{{cite web |access-date=16 April 2024 |title=549 runs and 81 boundaries: Sunrisers Hyderabad and Royal Challengers Bengaluru tear apart record books, write their own |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/sunrisers-hyderabad-and-royal-challengers-bengaluru-smash-record-books-at-chinnaswamy-rcb-vs-srh-ipl-2024-101713205176036.html |website=Hindustan Times}}</ref> }} <section end=match30/> ---- <section begin=match31/> {{Single-innings cricket match | date = १६ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | team2 = [[राजस्थान रोयल्स]] | score1 = २२३/६ (२० ओभर) | runs1 = सुनिल नारायण १०९ (५६) | wickets1 = अवेश खान २/३५ (४ ओभर) | score2 = २२४/८ (२० ओभर) | runs2 = जोश बट्लर १०७[[not out|*]] (६०) | wickets2 = सुनिल नारायण २/३० (४ ओभर) | result = राजस्थान रोयल्स २ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426269.html Scorecard] | venue = इडन गार्डेन्स, [[कोलकाता]] | umpires = उलहास गान्धी ({{flagicon|IND}}) र माईकल गोच ({{flagicon|ENG}}) | motm = जोस बट्लर (राजस्थान रोयल्स) | toss = राजस्थान रोयल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match31}} '''म्याच ३१''' | rain = | notes = सुनिल नारायण (कोलकाता नाइट राइडर्स)ले टि२० मा आफ्नो पहिलो सतक प्रहार गरे । <ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/sunil-narine-scores-first-century-of-his-career-kkr-vs-rcb-ipl-2024-13760365.html |title=Sunil Narine scores first century of his career in KKR vs RR match |work=Firstpost |access-date=15 April 2024}}</ref> * राजस्थान रोयल्स ले आइपिएलमा उच्च रन चेसको रेकर्ड कायम गर्यो ।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/ipl/highest-successful-ipl-run-chases-full-list-rajasthan-royals-224-chase-kkr-vs-rr-2024-9274319/lite/ |title=Highest successful IPL run-chases: Rajasthan Royals equals record vs KKR in IPL 2024 |work=The Indian Express |access-date=16 April 2024}}</ref> }} <section end=match31/> ---- <section begin=match32/> {{Single-innings cricket match | date = १७ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[गुजरात टाइटन्स]] | team2 = [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | score1 = ८९ (१७.३ ओभर) | runs1 = रशिद खान ३१ (२४) | wickets1 = मुकेश कुमार ३/१४ (२.३ ओभर) | score2 = ९२/४ (८.५ ओभर) | runs2 = ज्याक फ्रासेर म्यागर्क २० (१०) | wickets2 = सन्दिप वारियर्स २/४० (३ ओभर) | result = दिल्ली क्यापिटल्स ६ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426270.html Scorecard] | venue = नरेन्द्र मोदी स्टेडियम, [[अहमदाबाद]] | umpires = विरेन्दर शर्मा ({{flagicon|IND}}) र निखिल पटवर्धन ({{flagicon|IND}}) | motm = रिशव पन्त (दिल्ली क्यापिटल्स) | toss = दिल्ली क्यापिटल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match32}} '''म्याच ३२''' | rain = | notes = गुजरात टाइटन्सले आफ्नो आइपिएल इतिहासको न्युन स्कोरको रेकर्ड कायम गर्यो ।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/ipl/ipl-lowest-total-full-list-gujarat-titans-delhi-capitals-9276126/ |title=IPL Lowest Total: Where does Gujarat Titans’ 89 all out vs Delhi Capitals rank in list of lowest ever IPL scores |work=The Indian Express |access-date=17 April 2024}}</ref> }} <section end=match32/> ---- <section begin=match33/> {{Single-innings cricket match | date = १८ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] | team2 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] (H) | score1 = १९२/७ (२० ओभर) | runs1 = सुर्यकुमार यादव ७८ (५३) | wickets1 = हर्शल पटेल ३/३१ (४ ओभर) | score2 = १८३ (१९.१ ओभर) | runs2 = आशुतोष शर्मा ६१ (२८) | wickets2 = जसप्रित बुमराह ३/२१ (४ ओभर) | result = मुम्बई इन्डियन्स ९ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426271.html Scorecard] | venue = महाराजा यादवेन्दर सिंह स्टेडियम, मुल्लनपुर | umpires = नन्द किशोर ({{flagicon|IND}}) र विनित कुलकर्णी ({{flagicon|IND}}) | motm = जसप्रित बुमराह (मुम्बई इन्डियन्स) | toss = पञ्जाब किङ्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match33}} '''म्याच ३३''' | rain = | notes = }} <section end=match33/> ---- <section begin=match34/> {{Single-innings cricket match | date = १९ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | team2 = [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] (H) | score1 = १७६/६ (२० ओभर) | runs1 = रविन्द्र जडेजा ५७[[not out|*]] (४०) | wickets1 = कुर्णाल पाण्डेय २/१६ (३ ओभर) | score2 = १८०/२ (१९ ओभर) | runs2 = केएल राहुल ८२ (५३) | wickets2 = मथिसा पथिराना १/२९ (४ ओभर) | result = लखनऊ सुपर जायन्ट्स ८ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426272.html Scorecard] | venue = एकाना क्रिकेट स्टेडियम, [[लखनऊ]] | umpires = अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) र रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) | motm = केएल राहुल (लखनऊ सुपर जायन्ट्स) | toss = लखनऊ सुपर जायन्ट्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match34}} '''म्याच ३४''' | rain = | notes = एमएस धोनी (चेन्नई सुपर किङ्स) ले विकेटकिपर ब्याटरको रुपमा आइपिएलमा ५००० रन पुरा गरे ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/aged-42-ms-dhoni-pockets-another-massive-ipl-milestone/articleshow/109441572.cms |title=Aged 42, MS Dhoni Pockets Another Massive IPL Milestone |work=The Times of India |access-date=20 April 2024}}</ref> }} ---- <section begin=match35/>{{Single-innings cricket match | date = २० अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = सनराइजर्स हैदराबाद | team2 = दिल्ली क्यापिटल्स (H) | score1 = २६६/७ (२० ओभर) | runs1 = ट्राविस हेड ८९ (३२) | wickets1 = कुलदिप यादव ४/५५ (४ ओभर) | score2 = १९९ (१९.१ ओभर) | runs2 = ज्याक फ्रेसर म्याकगर्ग ६५ (१८) | wickets2 = टि नटराजन ४/१९ (४ ओभर) | result = सनराइजरर्स हैदराबाद ६७ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426273.html Scorecard] | venue = अरुण जेट्ली स्टेडियम, [[दिल्ली]] | umpires = जयरमन मदनगोपाल ({{flagicon|IND}}) र नवदिप सिंह ({{flagicon|IND}}) | motm = ट्राविस हेड (सनराइजर्स हैदराबाद) | toss = दिल्ली क्यापिटल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match35}} '''म्याच ३५''' | rain = | notes = सनराइजर्स हैदराबादले पावरप्ले ओभरमा (१२५) रन जोड्दै टि२० क्रिकेटमा मनटिङघम साइर कन्ट्री क्रिकेट कलब को रेकर्ड पार गर्यो (१०६)। <ref name="SRHDCDelhi">{{cite web |title=125 in 6 overs: Head and Sunrisers shatter T20 powerplay records |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2024-stats-sunrisers-hyderabad-shatter-t20-powerplay-records-1430085 |website=ESPNcricinfo |access-date=21 April 2024 |language=en}}</ref> * ट्राविस हेड ले अभिशेक शर्माको बराबरी बल सामना गरेको आधारमा फास्टेस्ट अर्धशतक पुरा गरे (१६) ।<ref name="SRHDCDelhi"/> * सनराइजर्स हैदराबादले एक इनिङमा अधिक छक्का को रेकर्ड बराबरी गरे (२२)।<ref name="SRHDCDelhi"/> * ज्यक फ्रेसर म्याकगर्कले दिल्ली क्यापिटल्स बाट बल सामना गरेको आधारमा फास्ट अर्धशतक को रेकर्ड कायम गरे (१५) यस अघि क्रिस मोरिस को नाममा रेकर्ड रहेको (१७)।<ref name="SRHDCDelhi"/> }}<section end=match35/> ---- <section begin=match36/>{{Single-innings cricket match | date = २१ अप्रिल २०२४ | time = १५:३० | daynight = y | team1 = (H) [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | team2 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | score1 = २२२/६ (२० ओभर) | runs1 = श्रेयष ऐयर ५० (३६) | wickets1 = क्यामरोन ग्रिन २/३५ (४ ओभर) | score2 = २२१ (२० ओभर) | runs2 = विल ज्याकस ५५ (३२) | wickets2 = आन्द्रे रसेल ३/२५ (३ ओभर) | result = कोलकाता नाइट राइडर्स १ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426274.html Scorecard] | venue = [[इडन गार्डेन्स]], [[कोलकाता]] | umpires = विनोद सेशन ({{flagicon|IND}}) र अक्ष टोटरे ({{flagicon|IND}}) | motm = आन्द्रे रसेल (कोलकाता नाइट राइडर्स) | toss = रोयल च्यालेन्जर्स ब्याङ्गलोर ले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match36}} '''म्याच ३६''' | rain = | notes = दिनेश कार्तिक (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्लोर) २५० आइपिएल म्याच खेल्ने तेस्रो खेलाडी बने ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/dinesh-karthik-250-matches-ipl-rohit-sharma-ms-dhoni-2529856-2024-04-21 |title=Dinesh Karthik becomes 3rd player after Dhoni, Rohit to play 250 IPL matches |work=India Today |date=21 April 2024 |access-date=21 April 2024}}</ref> * सुनिल नारायण (कोलकाता नाइट राइडर्स)ले एक फ्रेन्चाइजको तर्फबाट अधिक विकेट लिएको लक्षित मलिङ्गाको रेकर्ड पार गरे (१७२) ।<ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/sunil-narine-becomes-bowler-with-most-wickets-for-single-franchise-in-ipl-history20240421210344 |title=Sunil Narine becomes bowler with most wickets for single franchise in IPL history |work=[[Asian News International|ANI]] |access-date=21 April 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240421154803/https://www.aninews.in/news/sports/cricket/sunil-narine-becomes-bowler-with-most-wickets-for-single-franchise-in-ipl-history20240421210344/ |date=21 April 2024 }}</ref> * रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर ले २०/२० क्रिकेटमा अधिक २००+ रन पुरा गरेको मिडिलसेक्स कन्ट्री क्रिकेट कल्बको रेकर्ड पार गरे ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/struggling-rcb-go-past-middlesex-for-this-unwanted-record-in-t20-cricket-history/articleshow/109478302.cms |title=Struggling RCB go past Middlesex for this unwanted record in T20 cricket history |work=[[Times of India]] |date=21 April 2024 |access-date=21 April 2024}}</ref> * यो कोलकाता नाइट राइडर्सको आइपिएलमा गृहमैदानमा ५० औँ जित हो ।<ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/cricket-stats-mania/kolkata-knight-riders-ipl-records-and-stats-at-eden-gardens/ |title=Kolkata Knight Riders' IPL Records and Stats at Eden Gardens Stadium, Kolkata |work=CricTracker |date=21 April 2024 |access-date=29 April 2024}}</ref> }}<section end=match36/> ---- <section begin=match37/>{{Single-innings cricket match | date = २१ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] | team2 = [[गुजरात टाइटन्स]] | score1 = १४२ (२० ओभर) | runs1 = प्रभसिमरन सिंह ३५ (२१) | wickets1 = साई किशोर ४/३३ (४ ओभर) | score2 = १४६/७ (१९.१ ओभर) | runs2 = राहुल तेवतिया ३६[[not out|*]] (१८) | wickets2 = हर्शल पटेल ३/१५ (३ ओभर) | result = गुजरात टाइटन ३ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426275.html Scorecard] | venue = महाराजा यादविन्दर सिंह स्टेडियम, मुल्लनपुर | umpires = नन्द किशोर ({{flagicon|IND}}) र विनित कुलकर्णी ({{flagicon|IND}}) | motm = साई किशोर (गुजरात टाइटन्स) | toss = पञ्जाब किङ्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match37}} '''म्याच ३७''' | rain = | notes = हर्षल पटेल (पञ्जाब किङ्स) ले १०० औँ आइपिएल म्याच खेले । <ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/cricket-stats-mania/ipl-2024-match-37-pbks-vs-gt-stats-preview-of-players-records-and-approaching-milestones/|title=IPL 2024: Match 37, PBKS vs GT - Stats Preview of Players' Records and Approaching Milestones |work=CricTracker |date=21 April 2024 |access-date=21 April 2024}}</ref> }}<section end=match37/> ---- <section begin=match38/>{{Single-innings cricket match | date = २२ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] | team2 = [[राजस्थान रोयल्स]] (H) | score1 = १७९/९ (२० ओभर) | runs1 = तिलक वर्मा ६५ (४५) | wickets1 = सन्दिप शर्मा ५/१८ (४ ओभर) | score2 = १८३/१ (१८.४ ओभर) | runs2 = यशस्वी जैसवाल १०४[[not out|*]] (६०) | wickets2 = पियुश चावला १/३३ (४ ओभर) | result = राजस्थान रोयल्स ९ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426276.html Scorecard] | venue = सवाई मानसिंह स्टेडियम, [[जयपुर]] | umpires = अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) र साईधर्शन कुमार ({{flagicon|IND}}) | motm = सन्दिप शर्मा (राजस्थान रोयल्स) | toss = मुम्बई इन्डियन्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match38}} '''म्याच ३८''' | rain = | notes = हार्दिक पाण्डेय ले आइपिएलमा मुम्बई इन्डियन्सको लागि १०० म्याच पुरा गरे । <ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/hardik-pandya-mumbai-indians-100-matches-ipl-debut-2015/article68094631.ece |title=IPL 2024: Hardik Pandya plays 100th match for Mumbai Indians |work=Sportstar |date=22 April 2024 |access-date=23 April 2024}}</ref> * युजवेन्दर चहल (राजस्थान रोयल्स) आइपिएलमा २०० विकेट लिने पहिलो बलर बने । <ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2024-rr-vs-mi-yuzvendra-chahal-becomes-first-bowler-to-to-take-200-wickets-in-ipl-1430353 |title=Chahal becomes first bowler to take 200 wickets in IPL |work=ESPNcricinfo |date=22 April 2024 |access-date=22 April 2024}}</ref> * यशस्वी जैसवाल (राजस्थान रोयल्स) आइपिएलमा बहु सतक प्रहार गर्ने युवा खेलाडी बने ।<ref>{{cite news |title=Yashasvi Jaiswal becomes youngest to slam multiple IPL tons |url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/yashasvi-jaiswal-creates-history-becomes-1st-cricketer-in-the-world-to-article-109515117 |agency=Times Now |date=23 April 2024}}</ref> * तिलक बर्मा (मुम्बई इन्डियन्स)ले आइपिएलमा १००० रन पुरा गरे । <ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/mis-tilak-varma-brings-up-1000-ipl-runs-during-rr-clash20240422214631/ |title=MI's Tilak Varma brings up 1,000 IPL runs during RR clash |work=ANI News |access-date=22 April 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240422171952/https://www.aninews.in/news/sports/cricket/mis-tilak-varma-brings-up-1000-ipl-runs-during-rr-clash20240422214631/ |date=22 April 2024 }}</ref> }}<section end=match38/> ---- <section begin=match39/>{{Single-innings cricket match | date = २३ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | team2 = [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | score1 = २१०/४ (२० ओभर) | runs1 = रुतुराज गायकवाड १०८[[not out|*]] (६०) | wickets1 = म्याट हेनरी १/२८ (४ ओभर) | score2 = २१३/४ (१९.३ ओभर) | runs2 = मार्कस स्टोइनिस १२४[[not out|*]] (६३) | wickets2 = मथिसा पथिराना २/३५ (४ ओभर) | result = लखनऊ सुपर जायन्ट्स ६ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426277.html Scorecard] | venue = एम ए चिडम्बरम स्टेडियम, [[चेन्नई]] | umpires = निखिल पटवर्धन ({{flagicon|IND}}) र तपन शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = मार्कस स्टोइनिस (लखनऊ सुपर जायन्ट्स) | toss = लखनऊ सुपर जायन्ट्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match39}} '''म्याच ३९''' | rain = | notes = शिवम दुवे (चेन्नई सुपर किङ्स) ले आइपिएलमा १००० रन पुरा गरे ।<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/shivam-dube-completes-1-000-runs-for-chennai-super-kings-in-ipl-101713929510558.html |title=Shivam Dube completes 1,000 runs for Chennai Super Kings in IPL |work=Hindustan Times |date=24 April 2024 |access-date=24 April 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240424041910/https://www.hindustantimes.com/cricket/shivam-dube-completes-1-000-runs-for-chennai-super-kings-in-ipl-101713929510558.html |date=24 April 2024 }}</ref> * मार्कस स्टोइनिस (लखनऊ सुपर जायन्ट्स)ले आइपिएलमा पल वेल्थी को दोस्रो स्थानमा ब्याटिङ गर्दा अधिक रन (१२०) को रेकर्ड पार गरे (१२४)।<ref>{{cite news |title=CSK vs LSG: Stoinis records highest individual score in an IPL run chase |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/csk-vs-lsg-stoinis-records-highest-score-in-run-chase-in-ipl-century-against-chennai-super-kings/article68099616.ece |access-date=25 April 2024 |work=Sportstar |date=23 April 2024 |language=en}}</ref> }}<section end=match39/> ---- <section begin=match40/>{{Single-innings cricket match | date = २४ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | team2 = [[गुजरात टाइटन्स]] | score1 = २२४/४ (२० ओभर) | runs1 = रिशभ पन्त ८८[[not out|*]] (४३) | wickets1 = सन्दिप वारियर्स ३/१५ (३ ओभर) | score2 = २२०/८ (२० ओभर) | runs2 = साई सुधर्सन ६५ (३९) | wickets2 = रसिख सलिम ३/४४ (४ ओभर) | result = दिल्ली क्यापिटल्स ४ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426278.html Scorecard] | venue = अरुण जेट्ली स्टेडियम, [[दिल्ली]] | umpires = के एन अन्नतपदमनभन ({{flagicon|IND}}) र उल्हास गान्धी ({{flagicon|IND}}) | motm = रिशभ पन्त (दिल्ली क्यापिटल्स) | toss = गुजरात टाइटन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match40}} '''म्याच ४०''' | rain = | notes = शुवमन गिल (गुजरात टाइटन्स) ले आइपिएलमा १०० औँ म्याच खेले । <ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2024-dc-vs-gt-shubman-gill-100th-match-delhi-2531279-2024-04-24 |title=Shubman Gill thrilled to play 100th IPL match in DC vs GT: Still a long way to go |work=India Today |date=24 April 2024 |access-date=24 April 2024}}</ref> }}<section end=match40/> ---- <section begin=match41/>{{Single-innings cricket match | date = २५ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | team2 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] (H) | score1 = २०६/७ (२० ओभर) | runs1 = विराट कोहली ५१ (४३) | wickets1 = जयदेव उनडकट ३/३० (४ ओभर) | score2 = १७१/८ (२० ओभर) | runs2 = सहबाज अहमद ४०[[not out|*]] (३७) | wickets2 = क्यामरोन ग्रिन २/१२ (२ ओभर) | result = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर ३५ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426279.html Scorecard] | venue = राजिव गान्धी स्टेडियम, [[हैदराबाद]] | umpires = नितिन मेनन ({{flagicon|IND}}) र सैयद खालिद ({{flagicon|IND}}) | motm = रजत पटिदार (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) | toss = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोरले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match41}} '''म्याच ४१''' | rain = | notes = जयदेव उनडकट (सनराइजर्स हैदराबाद) ले आइपिएलमा १०० औँ म्याच खेले ।<ref>{{cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/sports/cricket/ipl-2024-jaidev-unadkat-shines-in-his-100th-ipl-match-article-109601157 |title=IPL 2024: 100वें मैच में चमके जयदेव उनादकट, कराई सनराइजर्स हैदराबाद की वापसी |trans-title=IPL 2024: Jaydev Unadkat shines in 100th match, makes Sunrisers Hyderabad comeback |work=Times Now Navbharat |date=25 April 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.latestly.com/socially/sports/cricket/jaydev-unadkat-completes-100-matches-in-indian-premier-league-achieves-feat-during-srh-vs-rcb-ipl-2024-match-5920265.html |title=Jaydev Unadkat Completes 100 Matches in Indian Premier League, Achieves Feat During SRH vs RCB IPL 2024 Match |work=LatestLY |date=25 April 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> * रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोरले आइपिएलमा २५० औँ म्याच खेल्यो ।<ref>{{cite web|url=https://www.mykhel.com/cricket/ipl-2024-rcb-secure-win-in-250th-ipl-match-seasons-wise-performance-top-performers-over-the-years-279055.html |title=IPL 2024: RCB Secure Win In 250th IPL Match |work=myKhel |access-date=25 April 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://thedailyguardian.com/ipl-2024-rcb-plays-250th-ipl-matches/ |title=IPL 2024: RCB Plays 250th IPL matches |work=[[The Daily Guardian]] |access-date=25 April 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240426043706/https://thedailyguardian.com/ipl-2024-rcb-plays-250th-ipl-matches/ |date=26 April 2024 }}</ref> }}<section end=match41/> ---- <section begin=match42/>{{Single-innings cricket match | date = २६ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | team2 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] | score1 = २६१/६ (२० ओभर) | runs1 = फिल सल्ट ७५ (३७) | wickets1 = अर्शदिप सिंह २/४५ (४ ओभर) | score2 = २६२/२ (१८.४ ओभर) | runs2 = जोन्नी वेरस्टो २०८[[not out|*]] (४८) | wickets2 = सुनिल नारायण १/२४ (४ ओभर) | result = पञ्जाब किङ्स ८ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426280.html Scorecard] | venue = इडन गार्डेन्स, [[कोलकाता]] | umpires = यशवन्त बर्डे ({{flagicon|IND}}) र अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) | motm = जोनी बेरस्टो (पञ्जाब किङ्स) | toss = पञ्जाब किङ्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match42}} '''म्याच ४२''' | rain = | notes = पञ्जाब किङ्सले [[List of Indian Premier League records and statistics#Highest successful chases|आइपिएलमा उच्च रन चेस]],को राजस्थान रोयल्सको रेकर्ड पार गर्यो (२२३)।<ref>{{cite web |access-date=26 April 2024 |title=Punjab to Rajasthan: Highest successful run-chase in IPL, T20 cricket |url=https://www.business-standard.com/cricket/ipl/punjab-to-rajasthan-highest-successful-run-chase-in-ipl-t20-cricket-124042601467_1.html |website=Business Standard}}</ref> * पञ्जाब किङ्स ले २०/२० क्रिकेटमा उच्च रन चेस को दक्षिण अफ्रिका को रेकर्ड पार गर्यो (२५९) ।<ref>{{cite web |access-date=26 April 2024 |title=Highest successful IPL, T20 run-chases: Punjab Kings break world record in 262 chase vs Kolkata Knight Riders Bairstow hundred |url=https://indianexpress.com/article/sports/ipl/highest-successful-ipl-t20-run-chases-full-list-punjab-kings-kolkata-9292792/ |website=The Indian Express|date=26 April 2024 }}</ref> * पञ्जाब किङ्स ले आइपिएल इनिङमा सनराइजर्स हैदराबादको रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर विरुद्धको अधिक छक्का (२२) को रेकर्ड पार गर्यो (२४) ।<ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ipl-2024-match-between-kkr-vs-pbks-break-record-of-most-sixes-in-t2020240427002946/ |title=IPL 2024: Match between KKR vs PBKS break record of most sixes in T20 |work=ANI News |access-date=26 April 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240426193436/https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ipl-2024-match-between-kkr-vs-pbks-break-record-of-most-sixes-in-t2020240427002946/ |date=26 April 2024 }}</ref> * टि२० म्याचमा सर्वाधिक छक्का को रेकर्ड कायम (जम्मा ४२, कोलकाता १८, पञ्जाब २४)।<ref>{{cite web |access-date=26 April 2024 |title=IPL 2024: KKR vs PBKS match breaks record of most sixes hit in a T20 match |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/most-sixes-in-t20-match-record-stats-kkr-vs-pbks-ipl-2024/article68111812.ece |website=SportStar|date=26 April 2024 }}</ref> }}<section end=match42/> ---- <section begin=match43/>{{Single-innings cricket match | date = २७ अप्रिल २०२४ | time = १५:३० | daynight = y | team1 = (H) [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | team2 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] | score1 = २५७/४ (२० ओभर) | runs1 = ज्याक फ्रेसर म्यागर्क ८४ (२७) | wickets1 = मोहम्मद नबी १/२० (२ ओभर) | score2 = २४७/९ (२० ओभर) | runs2 = तिलक बर्मा ६३ (३२) | wickets2 = रसिख सलिम ३/३४ (४ ओभर) | result = दिल्ली क्यापिटल्स १० रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426281.html Scorecard] | venue = अरुण जेटली स्टेडियम, [[दिल्ली]] | umpires = निखिल पटवर्धन ({{flagicon|IND}}) र नवदिप सिंह ({{flagicon|IND}}) | motm = ज्याक फ्रेसर म्याकगर्क (दिल्ली क्यापिटल्स) | toss = मुम्बई इन्डियन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match43}} '''म्याच ४३''' | rain = | notes = इशान किशान (मुम्बई इन्डियन्स)ले १०० औँ आइपिएल म्याच खेले । <ref>{{cite web|url=https://www.latestly.com/socially/sports/cricket/ishan-kishan-completes-100-matches-in-indian-premier-league-achieves-feat-during-dc-vs-mi-ipl-2024-match-5924067.html |title=Ishan Kishan Completes 100 Matches in Indian Premier League, Achieves Feat During DC vs MI IPL 2024 Match |work=LatestLY |date=27 April 2024 |access-date=27 April 2024}}</ref> * दिल्ली क्यापिटल्सले आइपिएल मा आफ्नो उच्च स्कोर बनायो ।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/delhi-capitals-highest-team-total-record-stats-ipl-history-dc-vs-mi-2024-match-full-list-of-top-scores/article68114188.ece |title=DC vs MI: Delhi Capitals registers its highest total during IPL 2024 match against Mumbai Indians |work=Sportstar |date=27 April 2024 |access-date=29 April 2024}}</ref> * सुर्यकुमार यादव (मुम्बई इन्डियन्स) ले मुम्बई इन्डियन्सको लागि १०० औँ छक्का प्रहार गरे ।<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/suryakumar-yadav-needs-2-sixes-to-join-rohit-sharma-hardik-pandya-in-elite-list-article-109641813 |title=Suryakumar Yadav Needs 2 Sixes To Join Rohit Sharma, Hardik Pandya In Elite List|work=[[Times Now]] |date=27 April 2024 |access-date=27 April 2024}}</ref> }}<section end=match43/> ---- <section begin=match44/>{{Single-innings cricket match | date = २७ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | team2 = [[राजस्थान रोयल्स]] | score1 = १९६/५ (२० ओभर) | runs1 = के एल राहुल ७६ (४८) | wickets1 = सन्दिप शर्मा २/३१ (४ ओभर) | score2 = १९९/३ (१९ ओभर) | runs2 = सञ्जु सामसन ७१[[not out|*]] (३३) | wickets2 = मार्कस स्टोइनिस १/३३ (१ ओभर) | result = राजस्थान रोयल्स ७ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426282.html Scorecard] | venue = एकाना क्रिकेट स्टेडियम, [[लखनऊ]] | umpires = केएन अनन्तपदमनभन ({{flagicon|IND}}) र माइकल गोझ ({{flagicon|ENG}}) | motm = सञ्जु सामसन (राजस्थान रोयल्स) | toss = राजस्थान रोयल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match44}} '''म्याच ४४''' | rain = | notes = }}<section end=match44/> ---- <section begin=match45/>{{Single-innings cricket match | date = २८ अप्रिल २०२४ | time = १५:३० | daynight = y | team1 = (H) [[गुजरात टाइटन्स]] | team2 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | score1 = २००/३ (२० ओभर) | runs1 = साई सुधर्सन ८४[[not out|*]] (४९) | wickets1 = स्वपनिल सिंह १/२३ (३ ओभर) | score2 = २०६/१ (१६ ओभर) | runs2 = विल ज्याक्स १००[[not out|*]] (४१) | wickets2 = साई किशोर १/३० (३ ओभर) | result = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर ९ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426283.html Scorecard] | venue = नरेन्द्र मोदी स्टेडियम, [[अहमदाबाद]] | umpires = नितिन मेनन ({{flagicon|IND}}) र विरेन्दर शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = विल ज्याक (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) | toss = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोरले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match45}} '''म्याच ४५''' | rain = | notes = विल ज्याक (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर)ले आफ्नो पहिलो आइपिएल [[century (cricket)|सतक]]पुरा गरे ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2024-gt-vs-rcb-virat-kohli-reaction-will-jacks-hundred-ahmedabad-2532770-2024-04-28 |title=GT vs RCB: Virat Kohli's reaction to Will Jacks's fiery century goes viral |work=India Today |date=28 April 2024 |access-date=28 April 2024}}</ref> }}<section end=match45/> ---- <section begin=match46/>{{Single-innings cricket match | date = २८ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | team2 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | score1 = २१२/३ (२० ओभर) | runs1 = रुतुराज गायकवाड ९८ (५४) | wickets1 = भुवनेश्वर कुमार १/३८ (४ ओभर)<br/>जयदेव उनडकट १/३८ (४ ओभर) | score2 = १३४ (१८.५ ओभर) | runs2 = एडिन मारकरम ३२ (२६) | wickets2 = तुषार देशपाण्डेय ४/२७ (३ ओभर) | result = चेन्नई सुपर किङ्स ७८ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426284.html Scorecard] | venue = एम ए चिडम्बरम स्टेडियम, [[चेन्नई]] | umpires = साईधर्शन कुमार ({{flagicon|IND}}) र रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) | motm = रुतुराज गायकवाड (चेन्नई सुपर किङ्स) | toss = सनराइजर्स हैदराबादले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match46}} '''म्याच ४६''' | rain = | notes = डेरिल मिचेल (चेन्नई सुपर किङ्स) ले टि२० मा १०० औँ क्याच पुरा गरे । <ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/csk-vs-srh-ipl-live-score-2024-match-46-chennai-super-kings-vs-sunrisers-hyderabad-ipl-match-live-28-april-101714294567393.html |title=CSK vs SRH, IPL 2024 highlights: Tushar Deshpande stuns Hyderabad with career-best figures as Chennai thrash Sunrisers |work=Hindustan Times |date=28 April 2024 |access-date=29 April 2024}}</ref> र आइपिएलमा एक इनिङमा अधिक क्याचको रेकर्ड बराबरी गरे ५ ।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/daryl-mitchell-ipl-2024-5-catches-csk-vs-srh-highest-most-in-1-innings-record-sangakkara-nabi-chennai-super-kings/article68118891.ece |title=Daryl Mitchell equals record of taking most catches in an IPL innings |work=Sportstar |date=28 April 2024 |access-date=29 April 2024}}</ref> * एम एस धोनी आइपिएलमा १५० जितमा सहभागी बन्ने पहिलो खेलाडी बने । <ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2024-csk-vs-srh-ms-dhoni-record-150-wins-player-chennai-2532850-2024-04-29 |title=CSK vs SRH: MS Dhoni sets new IPL record, becomes first player to be part of 150 victories |work=India Today |date=29 April 2024 |access-date=29 April 2024}}</ref> * यो चेन्नई सुपर किङ्सको आइपिएलमा गृह मैदानमा ५० औँ जित हो ।<ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ipl-2024-csk-registers-50th-win-at-their-home-ground-ma-chiambaram-stadium-after-winning-srh-clash20240429151604/ |title=IPL 2024: CSK registers 50th win at their home ground MA Chiambaram Stadium after winning SRH clash |work=ANI News |access-date=12 May 2024 |date=29 April 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240429095355/https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ipl-2024-csk-registers-50th-win-at-their-home-ground-ma-chiambaram-stadium-after-winning-srh-clash20240429151604/ |date=29 April 2024 }}</ref> * रुतुराज गायकवाड (चेन्नई सुपर किङ्स) ले आइपिएलमा २०० औँ चौका पुरा गरे । <ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2024-csk-vs-srh-ruturaj-gaikwad-century-successive-matches-2532821-2024-04-28 |title=CSK vs SRH: Ruturaj Gaikwad hits 54-ball 98, misses rare IPL record by a whisker |work=India Today |date=28 April 2024 |access-date=28 April 2024}}</ref> }}<section end=match46/> ---- <section begin=match47/>{{Single-innings cricket match | date = २९ अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | team2 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] (H) | score1 = १५३/९ (२० ओभर) | runs1 = कुलदिप यादव ३५[[not out|*]] (२६) | wickets1 = वरुण चक्रवर्ती ३/१६ (४ ओभर) | score2 = १५७/३ (१६.३ ओभर) | runs2 = फिल साल्ट ६८ (३३) | wickets2 = अक्षर पटेल २/२५ (४ ओभर) | result = कोलकाता नाइट राइडर्स ७ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426285.html Scorecard] | venue = इडन गार्डेन्स, [[कोलकाता]] | umpires = तपन शर्मा ({{flagicon|IND}}) र नवोदिप सिंह ({{flagicon|IND}}) | motm = वरुण चक्रवर्ती (कोलकाता नाइट राइडर्स) | toss = दिल्ली क्यापिटल्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match47}} '''म्याच ४७''' | rain = | notes = श्रेयस ऐयर (कोलकाता नाइट राइडर्स)ले आइपिएलमा ३००० रन पुरा गरे ।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/kkr-vs-dc-shreyas-iyer-completes-3000-ipl-runs/article68123635.ece#:~:text=Kolkata%20Knight%20Riders%20(KKR)%20skipper,home%20ground%20of%20Eden%20Gardens. |title=KKR vs DC - Shreyas Iyer completes 3000 IPL runs |work=The Hindu |date=30 April 2024 |access-date=30 April 2024}}</ref> }}<section end=match47/> ---- <section begin=match48/>{{Single-innings cricket match | date = ३० अप्रिल २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] | team2 = [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] (H) | score1 = १४४/७ (२० ओभर) | runs1 = नेहाल वढेरा ४६ (४१) | wickets1 = मोहसिन खान २/३६ (४ ओभर) | score2 = १४५/६ (१९.२ ओभर) | runs2 = मार्कस स्टोइनिस ६२ (४५) | wickets2 = हार्दिक पाण्डेय २/२६ (४ ओभर) | result = लखनऊ सुपर जायन्ट्स ४ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426286.html Scorecard] | venue = एकाना क्रिकेट स्टेडियम, [[लखनऊ]] | umpires = उलहास गान्धी ({{flagicon|IND}}) र माइकल गोझ ({{flagicon|ENG}}) | motm = मार्कस स्टोइनिस (लखनऊ सुपर जायन्ट्स) | toss = लखनऊ सुपर जायन्ट्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match48}} '''म्याच ४८''' | rain = | notes = }}<section end=match48/> ---- <section begin=match49/>{{Single-innings cricket match | date = १ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | team2 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] | score1 = १६२/७ (२० ओभर) | runs1 = रुतुराज गायकवाड ६२ (४८) | wickets1 = राहुल चहर २/१६ (४ ओभर) | score2 = १६३/३ (१७.५ ओभर) | runs2 = जोनी वेरस्टो ४६ (३०) | wickets2 = शिवम दुवे १/१४ (१ ओभर) | result = पञ्जाब किङ्स ७ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426287.html Scorecard] | venue = एम ए चिडम्बरम स्टेडियम, [[चेन्नई]] | umpires = सैयद खालिद ({{flagicon|IND}}) र विरेन्दर शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = हरप्रित ब्रार (पञ्जाब किङ्स) | toss = पञ्जाब किङ्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match49}} '''म्याच ४९''' | rain = | notes = }}<section end=match49/> ---- <section begin=match50/>{{Single-innings cricket match | date = २ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | team2 = [[राजस्थान रोयल्स]] | score1 = २०१/३ (२० ओभर) | runs1 = नितिन कुमार रेड्डी ७६[[not out|*]] (४२) | wickets1 = अवेश खान २/३९ (४ ओभर) | score2 = २००/७ (२० ओभर) | runs2 = रियान पराग ७७ (४९) | wickets2 = भुवनेश्वर कुमार ३/४१ (४ ओभर) | result = सनराइजर्स हैदराबाद १ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426288.html Scorecard] | venue = राजिव गान्धी स्टेडियम, [[हैदराबाद]] | umpires = यशवन्त बर्डे ({{flagicon|IND}}) र अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) | motm = भुवनेश्वर कुमार (सनराइजर्स हैदराबाद) | toss = सनराइजर्स हैदराबादले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match50}} '''म्याच ५०''' | rain = | notes = युजवेन्दर चहल (राजस्थान रोयल्स) ले ३०० औँ म्याच खेले । <ref>{{cite web|url=https://www.latestly.com/socially/sports/cricket/yuzvendra-chahal-completes-300-matches-in-t20-cricket-achieves-feat-during-srh-vs-rr-ipl-2024-match-5936190.html |title=Yuzvendra Chahal Completes 300 Matches in T20 Cricket, Achieves Feat During SRH vs RR IPL 2024 Match |work=LatestLY |access-date=2 May 2024}}</ref> * रियान पराग (राजस्थान रोयल्स)ले आइपिएलमा १००० रन पुरा गरे । <ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/ipl-2024-rr-all-rounder-riyan-parag-s-breakout-season-continues-101714708886576.html |title=IPL 2024: RR all-rounder Riyan Parag's breakout season continues |work=Hindustan Times |date=3 May 2024 |access-date=3 May 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240503053833/https://www.hindustantimes.com/cricket/ipl-2024-rr-all-rounder-riyan-parag-s-breakout-season-continues-101714708886576.html |date=3 May 2024 }}</ref> }}<section end=match50/> ---- <section begin=match51/>{{Single-innings cricket match | date = ३ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | team2 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] (H) | score1 = १६९ (१९.५ ओभर) | runs1 = वेङकटेश ऐयर ७० (५२) | wickets1 = जसप्रित बुमराह ३/१८ (३.५ ओभर) | score2 = १४५ (१८.५ ओभर) | runs2 = सुर्यकुमार यादव ५६ (३५) | wickets2 = मिचेल स्टार्क ४/३३ (३.५ ओभर) | result = कोलकाता नाइट राइडर्स २४ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426289.html Scorecard] | venue = वानखेडे स्टेडियम, [[मुम्बई]] | umpires = जयरमन मदनगोपाल ({{flagicon|IND}}) र तपन शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = वेङ्कटेस ऐयर (कोलकाता नाइट राइडर्स) | toss = मुम्बई इन्डियन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match51}} '''म्याच ५१''' | rain = | notes = }}<section end=match51/> ---- <section begin=match52/>{{Single-innings cricket match | date = ४ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[गुजरात टाइटन्स]] | team2 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] (H) | score1 = १४७ (१९.३ ओभर) | runs1 = शाहरुख खान ३७ (२४) | wickets1 = यश दयाल २/२१ (४ ओभर) | score2 = १५२/६ (१३.४ ओभर) | runs2 = फ्याप डु प्लेसिज ६४ (२३) | wickets2 = जोश लिटल ४/४५ (४ ओभर) | result = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर ४ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426290.html Scorecard] | venue = एम चिन्नास्वामी स्टेडियम, [[बेङ्गलोर]] | umpires = विनोद सेशन ({{flagicon|IND}}) र अक्ष टोटरे ({{flagicon|IND}}) | motm = मोहम्मद सिराज (रोयल च्याफेन्जर्स बेङ्गलोर) | toss = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोरले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match52}} '''म्याच ५२''' | rain = | notes = गुजरात टाइटन्स ले आफ्नो आइपिएल इतिहातकै न्युन पावरप्ले स्कोर कायम गर्यो (२३/३) ।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/rcb-vs-gt-gujarat-titans-lowest-powerplay-score-23-3-ipl-2024-indian-premier-league-royal-challengers-bangalore-bengaluru-m-chinnaswamy-stadium/article68139840.ece|title=Gujarat Titans records lowest score in PowerPlay in IPL 2024|work=Sport Star|date=4 May 2024 |access-date=4 May 2024}}</ref> * राहुल तेवतिया (गुजरात टाइटन्स)ले आइपिएलमा १००० रन पुरा गरे ।<ref>{{cite web |url=https://cricket.one/match-hub/rahul-tewatia-crosses-1000-run-milestone-in-ipl-through-breezy-knock-vs-rcb/66369ac8fdc09c66a5323067 |title=Rahul Tewatia Crosses 1000-Run Milestone In IPL Through Breezy Knock vs RCB |work=OneCricket |date=5 May 2024 |access-date=5 May 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240505142503/https://cricket.one/match-hub/rahul-tewatia-crosses-1000-run-milestone-in-ipl-through-breezy-knock-vs-rcb/66369ac8fdc09c66a5323067 |date=5 May 2024 }}</ref> * फ्याफ डु प्लेसिज (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) ले आफ्नो १०००० टि२० रन पुरा गरे । <ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ipl-2024-rcb-skipper-faf-du-plessis-completes-10000-t20-runs20240504224533/ |title=IPL 2024: RCB skipper Faf Du Plessis completes 10,000 T20 runs |work=[[Asian News International|ANI News]] |access-date=9 May 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240504195403/https://www.aninews.in/news/sports/cricket/ipl-2024-rcb-skipper-faf-du-plessis-completes-10000-t20-runs20240504224533/ |date=4 May 2024 }}</ref> * रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर ले आफ्नो आइपिएल इतिहास कै उच्च पावरप्ले स्कोर कायम गर्यो (९२/१) ।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/rcb-vs-gt-ipl-2024-highest-powerplay-score-total-six-overs-royal-challengers-bangalore-kohli-du-plessis/article68140301.ece|title=Royal Challengers Bengaluru registers its highest PowerPlay score|work=Sport Star|date=4 May 2024 |access-date=4 May 2024}}</ref> }}<section end=match52/> ---- <section begin=match53/>{{Single-innings cricket match | date = ५ मे २०२४ | time = १५:३० | night = y | team1 = [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | team2 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] (H) | score1 = १६७/९ (२० ओभर) | runs1 = रबिन्द्र जडेजा ४३ (२६) | wickets1 = राहुल चहर ३/२३ (४ ओभर) | score2 = १३९/९ (२० ओभर) | runs2 = प्रभसिमरन सिंह ३० (२३) | wickets2 = रबिन्द्र जडेजा ३/२० (४ ओभर) | result = चेन्नई सुपर किङ्स २८ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426291.html Scorecard] | venue = हिमाञ्चल प्रदेश क्रिकेट स्टेडियम, [[धरमशाला]] | umpires = नन्द कोशोर ({{flagicon|IND}}) र विनित कुलकणी ({{flagicon|IND}}) | motm = रविन्द्र जडेजा (चेन्नई सुपर किङ्स) | toss = पञ्जाब किङ्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match53}} '''म्याच ५३''' | rain = | notes = एम एस धोनी (चेन्नई सुपर किङ्स) आइपिएलमा १५० क्याच पुरा गर्ने पहिलो खेलाडी बने । <ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/news-ms-dhoni-becomes-first-player-take-150-catches-ipl |title=MS Dhoni becomes the first player to take 150 catches in IPL |work=[[Sportskeeda]] |access-date=9 May 2024}}</ref> }}<section end=match53/> ---- <section begin=match54/>{{Single-innings cricket match | date = ५ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | team2 = [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] (H) | score1 = २३५/६ (२० ओभर) | runs1 = सुनिल नारायण ८१ (३९) | wickets1 = नविन उलहक ३/४९ (४ ओभर) | score2 = १३७ (१६.१ ओभर) | runs2 = मार्कस स्टोइनिस ३६ (२१) | wickets2 = हर्षित राणा ३/२४ (३.१ ओभर) | result = कोलकाता नाइट राइडर्स ९८ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426292.html Scorecard] | venue = एकाना क्रिकेट स्टेडियम, [[लखनऊ]] | umpires = यशवन्त बर्डे ({{flagicon|IND}}) र साईधर्शन कुमार ({{flagicon|IND}}) | motm = सुनिल नारायण (कोलकाता नाइट राइडर्स) | toss = लखनऊ सुपर जायन्ट्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match54}} '''म्याच ५४''' | rain = | notes = }}<section end=match54/> ---- <section begin=match55/>{{Single-innings cricket match | date = ६ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | team2 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] (H) | score1 = १७३/८ (२० ओभर) | runs1 = ट्राविस हेड ४८ (३०) | wickets1 = हार्दिक पाण्डेय ३/३१ (४ ओभर) | score2 = १७४/३ (१७.२ ओभर) | runs2 = सुर्यकुमार यादव १०२[[not out|*]] (५१) | wickets2 = भुवनेश्वर कुमार १/२२ (४ ओभर) | result = मुम्बई इन्डियन्स ७ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426293.html Scorecard] | venue = वानखेडे स्टेडियम, [[मुम्बई]] | umpires = तपन शर्मा ({{flagicon|IND}}) र नवदिप सिंह ({{flagicon|IND}}) | motm = सुर्यकुमार यादव (मुम्बई इन्डियन्स) | toss = मुम्बई इन्डियन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match55}} '''म्याच ५५''' | rain = | notes = }}<section end=match55/> ---- <section begin=match56/>{{Single-innings cricket match | date = ७ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | team2 = [[राजस्थान रोयल्स]] | score1 = २२१/८ (२० ओभर) | runs1 = अभिशेख पोरेल ६५ (३६) | wickets1 = रविचन्द्रन अश्विन ३/२४ (४ ओभर) | score2 = २०१/८ (२० ओभर) | runs2 = सञ्जु सामसन ८६ (४६) | wickets2 = कुलदिप यादव २/२५ (४ ओभर) | result = दिल्ली क्यापिटल्स २० रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426294.html Scorecard] | venue = अरुण जेटली स्टेडियम, [[दिल्ली]] | umpires = केएन अनन्तपदमनभन ({{flagicon|IND}}) र उल्हास गान्धी ({{flagicon|IND}}) | motm = कुलदिप यादव (दिल्ली क्यापिटल्स) | toss = राजस्थान रोयल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match56}} '''म्याच ५६''' | rain = | notes = }}<section end=match56/> ---- <section begin=match57/>{{Single-innings cricket match | date = ८ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | team2 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] (H) | score1 = १६५/४ (२० ओभर) | runs1 = आयुश बडोनी ५५[[not out|*]] (३०) | wickets1 = भुवनेश्वर कुमार २/१२ (४ ओभर) | score2 = १६७/० (९.४ ओभर) | runs2 = ट्राविस हेड ८९[[not out|*]] (३०) | wickets2 = | result = सनराइजर्स हैदराबाद १० विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426295.html Scorecard] | venue = राजिव गान्धी स्टेडियम, [[हैदराबाद]] | umpires = यशवन्त बर्डे ({{flagicon|IND}}) र साईधर्शन कुमार ({{flagicon|IND}}) | motm = ट्राविस हेड (सनराइजर्स हैदराबाद) | toss = लखनऊ सुपर जायन्ट्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match57}} '''म्याच ५७''' | rain = | notes = सनराइजर्स हैदराबाद ले १५०+ स्कोर छिटो चेस गरेको रेकर्ड कायम गर्यो ।<ref>{{cite web |access-date=8 May 2024 |title=SRH vs LSG, IPL 2024: Sunrisers completes fastest chase of a 150+ score in IPL history |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/srh-vs-lsg-fastest-chase-150-score-ipl-2024-balls-left-stats-records-sunrisers-hyderabad-cricket-news/article68154806.ece/ |website=SportStar|date=8 May 2024 }}</ref> * यो म्याचको रिजल्ट संगै मुम्बई इन्डियन्स प्लेअफको लागि इलिमिनेट भयो ।<ref>{{cite web |access-date=8 May 2024 |title=Mumbai Indians knocked out after SRH demolish LSG |url=https://www.espncricinfo.com/story/mumbai-indians-knocked-out-after-srh-demolish-lsg-1432920 |website=[[ESPN Cricinfo]]}}</ref> }}<section end=match57/> ---- <section begin=match58/>{{Single-innings cricket match | date = ९ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | team2 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] (H) | score1 = २४१/७ (२० ओभर) | runs1 = विराट कोहली ९२ (४७) | wickets1 = हर्षल पटेल ३/३८ (४ ओभर) | score2 =१८१ (१७ ओभर) | runs2 = रिली रोस्सो ६१ (२७) | wickets2 = मोहम्मद सिराज ३/४३ (४ ओभर) | result = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर ६० रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426296.html Scorecard] | venue = हिमाञ्चल प्रदेश क्रिकेट स्टेडियम, [[धरमशाला]] | umpires = सैयद खालिद ({{flagicon|IND}}) र नितिन मेनन ({{flagicon|IND}}) | motm = विराट कोहली (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) | toss = पञ्जाब किङ्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match58}} '''म्याच ५८''' | rain = | notes = यो म्याचको नतिजा संगै पञ्जाब किङ्स प्लेअफको लागि इलिमिनेट भयो ।<ref>{{cite web |access-date=9 May 2024 |title=PBKS vs RCB, IPL 2024: Punjab Kings knocked out of playoffs contention after loss to Royal Challengers Bengaluru |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/pbks-vs-rcb-ipl-2024-punjab-kings-eliminated-playoff-race-qualification-scenario-cricket-news/article68158358.ece/ |website=SportStar|date=9 May 2024 }}</ref> }}<section end=match58/> ---- <section begin=match59/>{{Single-innings cricket match | date = १० मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[गुजरात टाइटन्स]] | team2 = [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | score1 = २३१/३ (२० ओभर) | runs1 = शुवमन गिल १०४ (५५) | wickets1 = तुषार देशपाण्डेय २/३३ (४ ओभर) | score2 = १९६/८ (२० ओभर) | runs2 = ड्यारेल मिचेल ६३ (३४) | wickets2 = मोहित शर्मा ३/३१ (४ ओभर) | result = गुजरात टाइटन्स ३५ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426297.html Scorecard] | venue = नरेन्द्र मोदी स्टेडियम [[अहमदाबाद]] | umpires = केएन अनन्तपदमनभन ({{flagicon|IND}}) र निखिल पटवर्धन ({{flagicon|IND}}) | motm = शुवमन गिल (गुजरात टाइटन्स) | toss = चेन्नई सुपर किङ्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match59}} '''म्याच ५९''' | rain = | notes = साइ सुधर्सन (गुजरात टाइटन्स) ले आइपिएलमा १००० रन पुरा गरे इनिङ का आधारमा सो पुरा गर्ने उनि फास्टेस्ट भारतिय खेलाडी बने (२५)।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/ipl/ipl-2024-sai-sudharsan-fastest-1000-runs-breaks-sachin-tendulkar-ruturaj-records-gt-vs-csk-9320842/ |title=IPL 2024: Sai Sudharsan becomes fastest Indian to reach 1000 runs, breaks Sachin Tendulkar record |work=The Indian Express |date=10 May 2024 |access-date=10 May 2024}}</ref> * शिवम दुबे (चेन्नई सुपर किङ्स) बल फेस गरेको आधारमा आइपिएलमा १०० छक्का प्रहार गर्ने तिब्र भारतिय खेलाडी बने (९९२)।<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/shivam-dube-creates-ipl-history-overtakes-hardik-pandya-to-become-fastest-indian-to-hit-100-sixes-article-110027495 |title=Shivam Dube Creates IPL HISTORY, Overtakes Hardik Pandya To Become... |work=[[Times Now]] |access-date=12 May 2024}}</ref> }}<section end=match59/> ---- <section begin=match60/>{{Single-innings cricket match | date = ११ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | team2 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] | score1 = १५७/७ (१६ ओभर) | runs1 = वेङ्कटेश ऐयर ४२ (२१) | wickets1 = पियुश चावला २/२८ (३ ओभर) | score2 = १३९/८ (१६ ओभर) | runs2 = इशान किशन ४० (२२) | wickets2 = वरुण चक्रवर्ती २/१७ (४ ओभर) | result = कोलकाता नाइट राइडर्स १८ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426298.html Scorecard] | venue = इडन गार्डेन्स, [[कोलकाता]] | umpires = उलहास गान्धी ({{flagicon|IND}}) र विनोद सेशन ({{flagicon|IND}}) | motm = वरुण चक्रवर्ती (कोलकाता नाइट राइडर्स) | toss = मुम्बई इन्डियन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match60}} '''म्याच ६०''' | rain = वर्षाका कारण यो म्याच १६ ओभरमा झारियो । | notes = यो म्याचको नतिजा संगै कोलकाता नाइट राइडर्स प्लेअफ चरणको लागि छनोट भयो । <ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/ipl-2024-kkr-vs-mi-kolkata-playoffs-qualification-eden-gardens-2538070-2024-05-12 |title=KKR become 1st team to qualify for IPL 2024 playoffs after MI win |work=India Today |date=12 May 2024 |access-date=12 May 2024}}</ref> }}<section end=match60/> ---- <section begin=match61/>{{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२४ | time = १५:३० | daynight = y | team1 = [[राजस्थान रोयल्स]] | team2 = [[चेन्नई सुपर किङ्स]] (H) | score1 = १४१/५ (२० ओभर) | runs1 = रियान पराग ४७[[not out|*]] (३५) | wickets1 = सिमरजित सिंह ३/२६ (४ ओभर) | score2 = १४५/५ (१८.२ ओभर) | runs2 = रुतुराज गायकवाड ४२[[not out|*]] (४१) | wickets2 = रविचन्द्रन अश्विन २/३५ (४ ओभर) | result = चेन्नई सुपर किङ्स ५ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426299.html Scorecard] | venue = एम ए चिडम्बरम स्टेडियम, [[चेन्नई]] | umpires = यशवन्त बर्डे ({{flagicon|IND}}) र रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) | motm = सिमरजित सिंह (चेन्नई सुपर किङ्स) | toss = राजस्थान रोयल्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match61}} '''म्याच ६१''' | rain = | notes = ट्रेन्ट बोल्ट (राजस्थान रोयल्स) ले १०० औँ आइपिएल म्याच खेले ।<ref>{{cite web|url=https://www.latestly.com/socially/sports/cricket/trent-boult-completes-100-matches-in-indian-premier-league-achieves-feat-during-csk-vs-rr-ipl-2024-match-5959082.html |title=Trent Boult Completes 100 Matches in Indian Premier League, Achieves Feat During CSK vs RR IPL 2024 Match |work=LatestLY |access-date=12 May 2024}}</ref> * यो चेन्नई सुपर किङ्सको आइपिएलमा घरेलु मैदानमा ५०औँ जित हो ।<ref>{{cite web |url=https://sports.ndtv.com/ipl-2024/ms-dhoni-announcement-on-the-way-chennai-super-kings-stay-back-post-leaves-fans-guessing-5646032 |title=Chennai Super Kings Ask Fans To 'Stay Back' After IPL Game. MS Dhoni And Co Do This Next... |work=NDTV sports |access-date=12 May 2024 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240512104721/https://sports.ndtv.com/ipl-2024/ms-dhoni-announcement-on-the-way-chennai-super-kings-stay-back-post-leaves-fans-guessing-5646032 |date=12 May 2024 }}</ref> }}<section end=match61/> ---- <section begin=match62/>{{Single-innings cricket match | date = १२ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | team2 = [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | score1 = १८७/९ (२० ओभर) | runs1 = रजत पटिदार ५२ (३२) | wickets1 = रसिख सलाम २/२३ (३ ओभर) | score2 = १४० (१९.१ ओभर) | runs2 = अक्षर पटेल ५७ (३९) | wickets2 = यश दयाल ३/२० (३.१ ओभर) | result = रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर ४७ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426300.html Scorecard] | venue = एम चिन्नास्वामी स्टेडियम, [[बेङ्गलोर]] | umpires = नन्द कोशोर ({{flagicon|IND}}) र विनित कुलकर्णी ({{flagicon|IND}}) | motm = क्यामेरुन ग्रिन (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) | toss = दिल्ली क्यापिटल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match62}} '''म्याच ६२''' | rain = | notes = विराट कोहली (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) २५० औँ आइपिएल म्याच खेले ।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/rcb-vs-dc-virat-kohli-250-matches-royal-challengers-bengaluru-ipl-2024-record-stats-news-updates/article68167890.ece|title=Virat Kohli becomes first player to play 250 IPL matches for same team|work=SportStar|date=12 May 2024 |access-date=12 May 2024}}</ref> }}<section end=match62/> ---- <section begin=match63/>{{Single-innings cricket match | date = १३ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[गुजरात टाइटन्स]] | team2 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = म्याच नखेलिएको । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426301.html Scorecard] | venue = नरेन्द्र मोदी स्टेडियम, [[अहमदाबाद]] | umpires = निखिल पटवर्धन ({{flagicon|IND}}) र नवदिप सिंह ({{flagicon|IND}}) | motm = | toss = टस नभएको । | round = {{anchor|match63}} '''म्याच ६३''' | rain = वर्षाका कारण खेल सम्भव नभएको । | notes = यो म्याचको नतिता बाट कोलकाता नाइट राइडर्स क्वालिफाएर १ चरणमा प्रवेश गर्यो भने गुजरात टाइटन्स प्लेअफ चरणका लागि इलिमिनेट भयो ।<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=IPL 2024 points table update: KKR book place in Qualifier 1, GT out of playoffs race after rain abandons their match |url=https://indianexpress.com/article/sports/ipl/ipl-2024-points-table-kkr-gt-qualifier-1-playoffs-9326557/ |access-date=2024-05-14 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> }}<section end=match63/> ---- <section begin=match64/>{{Single-innings cricket match | date = १४ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | team2 = [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | score1 = २०८/४ (२० ओभर) | runs1 = अविशेख पोरेल ५८ (३३) | wickets1 = नविन उलहक २/५१ (४ ओभर) | score2 = १८९/९ (२० ओभर) | runs2 = निकोलस पुरन ६१ (२७) | wickets2 = इशान्त शर्मा ३/३४ (४ ओभर) | result = दिल्ली क्यापिटल्स १९ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426302.html Scorecard] | venue = अरुण जेटली स्टेडियम, [[दिल्ली]] | umpires = विनोद सेशन ({{flagicon|IND}}) र अक्ष टोटरे ({{flagicon|IND}}) | motm = इशान्त शर्मा (दिल्ली क्यापिटल्स) | toss = लखनऊ सुपर जायन्टसले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match64}} '''म्याच ६४''' | rain = | notes = यो म्याचको नतिजा संगै राजस्थान रोयल प्लेअफ चरण प्रवेश गर्यो ।<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/ipl-2024-rajasthan-royals-playoffs-delhi-capitals-vs-lucknow-super-giants-result-13770868.html/amp |title=IPL 2024: Rajasthan Royals qualify for playoffs after Delhi Capitals' win over Lucknow Super Giants |work=Firstpost |access-date=14 May 2024}}</ref> }}<section end=match64/> ---- <section begin=match65/>{{Single-innings cricket match | date = १५ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[राजस्थान रोयल्स]] | team2 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] | score1 = १४४/९ (२० ओभर) | runs1 = रियान पराग ४८ (३४) | wickets1 = साम कुरन २/२४ (३ ओभर) | score2 = १४५/५ (१८.५ ओभर) | runs2 = साम कुरन ६३[[not out|*]] (४१) | wickets2 = अवेश खान २/२८ (३.५ ओभर) | result = पञ्जाब किङ्स ५ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426303.html Scorecard] | venue = आसाम क्रिकेट एशोसियशन स्टेडियम, [[गुवाहाटी]] | umpires = साइधर्शन कुमार ({{flagicon|IND}}) र रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) | motm = साम कुरन (पञ्जाब किङ्स) | toss = राजस्थान रोयल्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match65}} '''म्याच ६५''' | rain = | notes = }}<section end=match65/> ---- <section begin=match66/>{{Single-innings cricket match | date = १६ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | team2 = [[गुजरात टाइटन्स]] | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = म्याच नखेलिएको । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426304.html Scorecard] | venue = राजिव गान्धी स्टेडियम, [[हैदराबाद]] | umpires = नन्द कोशोर ({{flagicon|IND}}) र विरेन्दर शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = | toss = टस नभएको । | round = {{anchor|match66}} '''म्याच ६६''' | rain = वर्षाका कारण खेल सम्भव नभएको । | notes = यो म्याचको नतिता संगै सनराइजर्स हैदराबाद प्लेअफ चरण प्रवेश गर्यो भने दिल्ली क्यापिटल्स प्लेअफ चरणका लागि इलिमिनेट भयो ।<ref>{{Cite web |date=16 May 2024 |title=SRH qualify for playoffs after washout; DC and LSG eliminated |url=https://www.cricket.com/news/ipl-2024-srh-qualify-for-playoffs-dc-and-lsg-eliminated-5162024-1715878782854 |access-date=17 May 2024 |website=www.cricket.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240609191640/https://www.cricket.com/news/ipl-2024-srh-qualify-for-playoffs-dc-and-lsg-eliminated-5162024-1715878782854 |date=9 June 2024 }}</ref> }}<section end=match66/> ---- <section begin=match67/>{{Single-innings cricket match | date = १७ मे २०२४ | time = १९:३ | night = y | team1 = [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] | team2 = [[मुम्बई इन्डियन्स]] (H) | score1 = २१४/६ (२० ओभर) | runs1 = निकोलस पुरन ७५ (२९) | wickets1 = नुवान तुषारा ३/२८ (४ ओभर) | score2 = १९६/६ (२० ओभर) | runs2 = रोहित शर्मा ६८ (३८) | wickets2 = रवि विश्नोई २/३७ (४ ओभर) | result = लखनऊ सुपर जायन्ट्स १८ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426305.html Scorecard] | venue = वानखेडे स्टेडियम, [[मुम्बई]] | umpires = रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) र नवदिप सिंह ({{flagicon|IND}}) | motm = निकोलस पुरन (लखनऊ सुपर जायन्ट्स) | toss = मुम्बई इन्डियन्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match67}} '''म्याच ६७''' | rain = | notes = सुर्यकुमार यादव (मुम्बई इन्डियन्स)ले १५० औँ आइपिएल म्याच खेले । <ref>{{cite web|url=https://cricket.one/match-hub/sky-unlocks-another-milestone-set-to-play-his-150th-ipl-match-vs-lsg/66476bcf28e6c8360e49b37b |title=SKY Unlocks Another Milestone; Set To Play His 150th IPL Match Vs LSG |work=OneCricket |date=17 May 2024 |access-date=17 May 2024}}</ref> * यो म्याचको नतिजा संगै लखनऊ सुपर जायन्ट प्लेअफ चरणका लागि इलिमिनेट भयो । }}<section end=match67/> ---- <section begin=match68/>{{Single-innings cricket match | date = १८ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | team2 = [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | score1 = २१८/५ (२० ओभर) | runs1 = फ्यनप डु प्लेसिज ५४ (३९) | wickets1 = शार्दुल ठाकुर २/६१ (४ ओभर) | score2 = १९१/७ (२० ओभर) | runs2 = रचिन रविन्द्र ६१ (३७) | wickets2 = यश दयाल २/४२ (४ ओभर) | result = रोयल च्यालेन्जर्र बेङ्गलोर २७ रनले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426306.html Scorecard] | venue = एम चिन्नास्वामी स्टेडियम, [[बेङ्गलोर]] | umpires = केएन अनन्तपदमनभन ({{flagicon|IND}}) र अक्ष टोटरे ({{flagicon|IND}}) | motm = फ्याप डु प्लेसिज (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) | toss = चेन्नई सुपर किङ्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match68}} '''म्याच ६८''' | rain = | notes = दिनेश कार्तिक (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) ४०० टि२० म्याच खेल्ने दोस्रो भारतिय खेलाडी बने ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatv.in/sports/cricket/dinesh-karthik-play-400th-t20-match-only-2nd-indian-player-after-rohit-sharma-2024-05-18-1046263 |title=दिनेश कार्तिक ये रिकॉर्ड बनाने वाले सिर्फ दूसरे भारतीय, रोहित के बाद T20 क्रिकेट में किया कमाल |trans-title=Dinesh Karthik is only the second Indian to make this record, after Rohit he did wonders in T20 cricket. |work=India TV Hindi |language=hindi |access-date=18 May 2024}}</ref><ref>{{cite tweet|user=weRcricket |number=1791826406416277607 |date=18 May 2024 |title=𝗗𝗞 𝗘𝗡𝗧𝗘𝗥𝗦 𝟰𝟬𝟬 𝗖𝗟𝗨𝗕! Dinesh Karthik becomes only second Indian cricketer to feature in 400 T20 matches, and 19th overall |access-date=18 May 2024}}</ref> * विराट कोहली (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) यो मैदानमा आइपिएलमा ३००० रन र १२८ छक्का प्रहार गर्ने पहिलो खेलाडी बने ।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/rcb-vs-csk-virat-kohli-scripts-history-becomes-first-player-to-score-3000-runs-at-a-venue-in-ipl-101716043121964.html |title=RCB vs CSK: Virat Kohli scripts history, becomes first player to score 3000 runs at a venue in IPL |work=Hindustan Times |access-date=18 May 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/cricket-stats-mania/ipl-2024-match-68-stats-review-most-runs-at-bengaluru-and-other-stats-from-rcb-vs-csk/?amp=1 |title=IPL 2024: Match 68, Stats Review: Most runs at Bengaluru and other stats from RCB vs CSK |work=CricTracker |access-date=19 May 2024}}</ref> र आइपिएलमा ७०० चौका प्रहार गर्ने दोस्रो खेलाडी बने ।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/virat-kohli-700-fours-record-ipl-history-rcb-vs-csk-stats-most-boundaries-bengaluru-v-chennai-super-kings/article68190785.ece |title=RCB vs CSK: Virat Kohli becomes second batter in IPL history to smash 700 fours |work=Sportstar |access-date=18 May 2024}}</ref> उनी भारतमा ९००० रनपुरा गर्ने पहिलो खेलाडी बने। <ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2024-rcb-vs-csk-stats-rcbs-six-win-streak-and-virat-kohlis-season-topping-six-count-1434386 |title=Stats - RCB do six in a row, and Kohli does it in sixes |work=ESPNcricinfo |access-date=19 May 2024}}</ref> * यो म्याचको नतिजा बाट रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर प्लेअफ चरण प्रवेश गर्यो भने चेन्नई सुपर किङ्स प्लेअफ चरणको लागि इलिमिनेट भयो ।<ref>{{cite web |access-date=18 May 2024 |title=RCB vs CSK Live Score, IPL 2024: Royal Challengers Bengaluru qualify for playoffs |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/rcb-vs-csk-live-score-ipl-2024-match-68-today-royal-challengers-bengaluru-vs-chennai-super-kings-scorecard-updates-9336783/ |website=The Indian Express}}</ref> }}<section end=match68/> ---- <section begin=match69/>{{Single-innings cricket match | date = १९ मे २०२४ | time = १५:३० | daynight = y | team1 = [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] | team2 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] (H) | score1 = २१४/५ (२० ओभर) | runs1 = प्रभसिमरन सिंह ७१ (४५) | wickets1 = टि नटराजन २/३३ (४ ओभर) | score2 = २१५/६ (१९.१ ओभर) | runs2 = अभिशेख शर्मा ६६ (२८) | wickets2 = अर्शदिप सिंह २/३७ (४ ओभर) | result = सनराइजर्स हैदराबाद ४ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426307.html Scorecard] | venue = राजिव गान्धी स्टेडियम, [[हैदराबाद]] | umpires = नितिन मेनन ({{flagicon|IND}}) र विरेन्दर शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = अभिशेख शर्मा (सनराइजर्स हैदराबाद) | toss = पञ्जाब किङ्सले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match69}} '''म्याच ६९''' | rain = | notes = }}<section end=match69/> ---- <section begin=match70/>{{Single-innings cricket match | date = १९ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = (H) [[राजस्थान रोयल्स]] | team2 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = म्याच नखेलिएको । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426308.html Scorecard] | venue = आसाम क्रिकेट एसोसिएसन स्टेडियम, [[गुवाहाटी]] | umpires = अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) र साईधर्शन कुमार ({{flagicon|IND}}) | motm = | toss = कोलकाता नाइट राइडर्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match70}} '''म्याच ७०''' | rain = वर्षाका कारण खेल संचालन हुन सकेन । | notes = यो म्याचको नतिजा बाट सनराइजर्स हैदराबाद क्वालिफाएर १ चरण प्रवेश । }}<section end=match70/> ==प्लेअफ== {{IPL playoffs | P1Date = २१-मे २०२४ | P1Venue = [[अहमदाबाद]] | P1Team1 = '''[[कोलकाता नाइट राइडर्स]]''' | P1Score1 = '''१६४ (१३.४ ओभर)''' | P1Team2 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | P1Score2 = १५९/२ (१९.३ ओभर) | P1Winner = | P1Margin = | P1Matchno= | P1Special= | P2Date = २२ मे २०२४ | P2Venue = [[अहमदाबाद]] | P2Team1 = '''[[राजस्थान रोयल्स]]''' | P2Score1 = '''१७४/६ (१९ ओभर)''' | P2Team2 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | P2Score2 = १७२/८ (२० ओभर) | P2Winner = | P2Margin = | P2Matchno= | P2Special= | P3Date = २४ मे २०२४ | P3Seed1 = Q1L |P3Seed2 = EW | P3Venue = [[चेन्नई]] | P3Team1 ='''[[सनराइजर्स हैदराबाद]]''' | P3Score1 = '''१७५/९ (२० ओभर)''' | P3Team2 =[[राजस्थान रोयल्स]] | P3Score2 = १३९/७ (२० ओभर) | P3Winner = | P3Margin = | P3Matchno= | P3Special= | FinalDate = २६ मे २०२४ |FinalSeed1 = Q1W |FinalSeed2 = Q2W | FinalVenue = [[चेन्नई]] | FinalTeam1 =''' [[कोलकाता नाइट राइडर्स]]''' | FinalScore1 = '''११४/२ (१०.३ ओभर)''' | FinalTeam2 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | FinalScore2 =११३ (१८.३ ओभर) | FinalWinner = | FinalMargin = | FinalMatchno= | FinalSpecial= }} === क्वालिफाएर १ === <section begin=match71/>{{Single-innings cricket match | date = २१ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | team2 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | score1 = १५९ (१९.३ ओभर) | runs1 = राहुल त्रिपाठी ५५ (३५) | wickets1 = मिचेल स्टार्क ३/३४ (४ ओभर) | score2 = १६४/२ (१३.४ ओभर) | runs2 = श्रेयस ऐयर ५८[[not out|*]] (२४) | wickets2 = टि नटराजन १/२२ (३ ओभर) | result = कोलकाता नाइट राइडर्स ८ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426309.html Scorecard] | venue = नरेन्द्र मोदी स्टेडियम, [[अहमदाबाद]] | umpires = अनिल चौधरी ({{flagicon|IND}}) र रोहन पण्डित ({{flagicon|IND}}) | motm = मिचेल स्टार्क (कोलकाता नाइट राइडर्स) | toss = सनराइजर्स हैदराबादले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match71}} '''क्वालिफाएर १''' | rain = | notes = }}<section end=match71/> === इलिमिनेटर === <section begin=match72/>{{Single-innings cricket match | date = २२ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | team2 = [[राजस्थान रोयल्स]] | score1 = १७२/८ (२० ओभर) | runs1 = रजत पटिदार ३४ (२२) | wickets1 = अवेश खान ३/४४ (४ ओभर) | score2 = १७४/६ (१९ ओभर) | runs2 = यशस्वी जैसवाल ४५ (३०) | wickets2 = मोहम्मद सिराज २/३३ (४ ओभर) | result = राजस्थान रोयल्स ४ विकेटले विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426310.html Scorecard] | venue = नरेन्द्र मोदी स्टेडियम, [[अहमदाबाद]] | umpires = के एन अनन्तपदमनभन ({{flagicon|IND}}) र साइधर्शन कुमार ({{flagicon|IND}}) | motm = रविचन्द्रन अश्विन (राजस्थान रोयल्स) | toss = राजस्थान रोयल्सले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो | round = {{anchor|match72}} '''इलिमिनेटर''' | rain = | notes = विराट कोहली (रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर) ले आइपिएल मा ८००० रन पुरा गरे।<ref>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/sports/ipl/virat-kohli-first-to-8000-runs-ipl-records-9345426/ |title=Virat Kohli becomes first batter to reach 8000 runs in IPL history |access-date=1 April 2024 |work=The Indian Express |access-date=22 May 2024}}</ref> }}<section end=match72/> === कवालिफाईर २ === <section begin=match73/>{{Single-innings cricket match | date = २४ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | team2 = [[राजस्थान रोयल्स]] | score1 = १७५/९ (२० ओभर) | runs1 = हेनरिच क्लासन ५० (३४) | wickets1 = अवेश खान ३/२७ (४ ओभर) | score2 = १३९/७ (२० ओभर) | runs2 = धुर्ब जुरेल ५६[[not out|*]] (३५) | wickets2 = सहबाज अहमद ३/२३ (४ ओभर) | result = सनराइजर्स हदराबाद ३६ रनले विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426311.html Scorecard] | venue = एम ए चिडम्बरम स्टेडियम, [[चेन्नई]] | umpires = नितिन मेनन ({{flagicon|IND}}) र विरेन्दर शर्मा ({{flagicon|IND}}) | motm = सहबाज अहमद (सनराइजर्स हैदराबाद) | toss = राजस्थान रोयल्स ले टस जितेर फिल्डिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match73}} '''क्वालिफाएर २''' | rain = | notes = आइपिएल इतिहास मा सनराइजर्स हैदराबाद तेस्रो पटक फाइनल प्रवेश । }}<section end=match73/> ===फाइनल=== <section begin=match74/>{{Single-innings cricket match | date = २६ मे २०२४ | time = १९:३० | night = y | team1 = [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | team2 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | score1 = ११३ (१८.३ ओभर) | runs1 = प्याट कमिन्स २४ (१९) | wickets1 = आन्द्रे रशेल ३/१९ (२.३ ओभर) | score2 = ११४/२ (१०.३ ओभर) | runs2 = वेङ्कटेश ऐयर ५२[[not out|*]] (२६) | wickets2 = प्याट कमिन्स १/१८ (२ ओभर) | result = कोलकाता नाइट राइडर्स ८ विकेटले विजयी । | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426312.html Scorecard] | venue = एम ए चिडम्बरम स्टेडियम, [[चेन्नई]] | umpires = जयरमन मदनगोपाल ({{flagicon|IND}}) र नितिन मेनन ({{flagicon|IND}}) | motm = मिचेल स्टार्क (कोलकाता नाइट राइडर्स) | toss = सनराइजर्स हैदराबादले टस जितेर ब्याटिङ रोज्यो । | round = {{anchor|match74}} '''फाइनल''' | rain = | notes = सनराइजर्स हैदराबादले आइपिएल फाइनलमा न्युन स्कोर बनायो ।<ref>{{cite web |access-date=26 May 2024 |title=Sunrisers Hyderabad's 113 vs KKR the lowest score in IPL Final history: Check 5 weakest totals in league's title clashes |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/sunrisers-hyderabads-113-vs-kkr-the-lowest-score-in-ipl-final-history-check-5-weakest-totals-in-leagues-title-clashes-101716736282808.html |website=Hindustan Times}}</ref> * कोलकाता नाइट राइडर्सले तेर्सो उपाधी जित्यो ।<ref>{{cite web |access-date=26 May 2024 |title=IPL 2024 Final: Kolkata Knight Riders registers comfortable win over Sunrisers Hyderabad, wins third title |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/ipl-2024-final-result-kolkata-knight-riders-beats-sunrisers-hyderabad-wins-third-title-after-10-years-scorecard/article68219328.ece |website=SportStar}}</ref> }}<section end=match74/> == तथ्यांक == {{Hatnote|Top 5 tiers in each category are listed}} === अधिक रन === * {{Color box|#FF8C00|border=darkgray}} '''ओरेन्ज क्याप विजेता ''' {| class="wikitable"style="text-align:left;font-size:90%; |- !रन !खेलाडी !टिम !{{Abbr|इनिङ |Innings}} !{{Abbr|उच्च स्कोर|High score}} !{{Abbr|एभरेज|Average}} !{{Abbr|SR|Strike Rate}} !{{Abbr|१००|Hundreds scored}}/{{Abbr|५०|Fiftys scored}} !{{Abbr|४|Fours hit}} !{{Abbr|६|Sixes hit}} |- style="background:#FF8C00" !style="background:#FF8C00"| {{nts|741}} | {{cricon|IND}} [[विराट कोहली]] | [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | {{nts|15}} | {{nts|113[[Not out|*]]}} !style="background:#FF8C00"| {{nts|61.75}} | {{nts|154.69}} | {{nts|1}}/{{nts|5}} | {{nts|62}} | {{nts|38}} |- ! {{nts|583}} | {{cricon|IND}} रूतुराज गायकवाड | [[चेन्नई सुपर किङ्स]] | rowspan=2|{{nts|14}} | {{nts|108[[not out|*]]}} ! {{nts|58.30}} | {{nts|141.50}} | {{nts|1}}/{{nts|4}} | {{nts|58}} | {{nts|18}} |- ! {{nts|573}} | {{cricon|IND}} रियान पराग | [[राजस्थान रोयल्स]] | {{nts|84[[Not out|*]]}} ! {{nts|52.09}} | {{nts|149.21}} | {{nts|0}}/{{nts|4}} | {{nts|40}} | {{nts|33}} |- ! {{nts|567}} | {{cricon|AUS}} ट्राविस हेड | [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | rowspan=2|{{nts|15}} | {{nts|102}} ! {{nts|40.50}} | {{nts|192.20}} | {{nts|1}}/{{nts|4}} | {{nts|64}} | {{nts|32}} |- ! {{nts|531}} | {{cricon|IND}} सञ्जु सामसन | [[राजस्थान रोयल्स]] | {{nts|86}} ! {{nts|48.27}} | {{nts|153.46}} | {{nts|0}}/{{nts|5}} | {{nts|48}} | {{nts|24}} |- | colspan="14" |<small>{{center|अन्तिम अपडेट २६ मे २०२४, स्रोत : ''ESPNcricinfo''<ref>{{Cite web |title=Indian Premier League, 2024 batting most runs career Records |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/batting-most-runs-career/indian-premier-league-2024-15940 |access-date=2024-05-06 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref>}}</small> |} === अधिक विकेट === * {{Color box|#D6ADFF|border=darkgray}} '''पर्पल क्याप विजेता''' {| class="wikitable"style="text-align:left;font-size:90%; |- !{{Abbr|विकेट|Wickets}} !खेलाडी !टिम !{{Abbr|इनिङ |Innings}} !{{Abbr|ओभर|Overs}} !{{Abbr|रन|Runs Conceded}} !{{Abbr|BBI|Best Bowling Innings}} !{{Abbr|एभरेज|Bowling Average}} !{{Abbr|इकोनोमी|Economy}} !{{Abbr|SR|Bowling Strike rate}} !{{Abbr|४ विकेट|Four wicket hauls}} !{{Abbr|५ विकेट|Five wicket hauls}} |- |- style="background:#D6ADFF" !style="background:#D6ADFF"|{{nts|24}} | {{cricon|IND}} हर्षल पटेल | [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] |{{nts|14}} | {{nts|49}} | {{nts|477}} | {{nts|3}}/{{nts|15}} !style="background:#D6ADFF"| {{nts|19.87}} | {{nts|9.73}} | {{nts|12.25}} | {{nts|0}} | {{nts|0}} |- ! {{nts|21}} | {{cricon|IND}} वरुण चक्रवर्ती | [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | {{nts|14}} | {{nts|50}} | {{nts|402}} | {{nts|3}}/{{nts|16}} ! {{nts|19.14}} | {{nts|8.04}} | {{nts|14.28}} | {{nts|0}} | {{nts|0}} |- ! {{nts|20}} | {{cricon|IND}} जसप्रित बुमराह | [[मुम्बई इन्डियन्स]] |{{nts|13}} | {{nts|51.5}} | {{nts|336}} | {{nts|5}}/{{nts|21}} !{{nts|16.80}} | {{nts|6.48}} | {{nts|15.55}} | {{nts|0}} | {{nts|1}} |- ! rowspan=2| {{nts|19}} | {{cricon|IND}} टि नटराजन | [[सनराइजर्स हैदराबाद]] |{{nts|14}} | {{nts|51.2}} | {{nts|465}} | {{nts|4}}/{{nts|19}} ! {{nts|24.47}} | {{nts|9.05}} | {{nts|16.21}} | {{nts|1}} | {{nts|0}} |- | {{cricon|IND}} हर्षित राना | [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | {{nts|11}} | {{nts|42.1}} | {{nts|383}} | {{nts|3}}/{{nts|24}} ! {{nts|20.15}} | {{nts|9.08}} | {{nts|13.31}} | {{nts|0}} | {{nts|0}} |- | colspan="14" |<small>{{center|अन्तिम अपडेट: २६ मे २०२४, स्रोत: ''ESPNcricinfo''<ref>{{Cite web |title=Indian Premier League, 2024 bowling most wickets career Records |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/indian-premier-league-2024-15940 |access-date=2024-05-04 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref>}}</small> |} === अधिक मुल्यवान खेलाडी === {| class="wikitable"style="text-align:left;font-size:90%; |- !अङ्क !खेलाडी !टिम !म्याच |- ! {{nts|450.0}} | {{cricon|WIN}} सुनिल नारायण || [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] || rowspan=3|{{nts|15}} |- ! {{nts|315.5}} | {{cricon|IND}} [[विराट कोहली]] || [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] |- !{{nts|274.0}} |{{cricon|AUS}} ट्रेविस हेड || rowspan=3|[[सनराइजर्स हैदराबाद]] |- !{{nts|273.5}} |{{cricon|IND}} अभिशेख शर्मा || rowspan=2|{{nts|16}} |- !{{nts|259.0}} | {{cricon|AUS}} प्याट कमिन्स |- | colspan="14" |<small>{{center|अन्तिम अपडेट: २६ मे २०२४, स्रोत: ''IPLT20''<ref>{{cite web|url=https://www.iplt20.com/stats/2024/playerPoints?stats_type=bowling|title=Indian Premier League 2024 Stats -Most Valuable Player|work=[[Indian Premier League]]|access-date=12 April 2024}}</ref>}}</small> |} === अधिक वाउण्डरी === {{div col}} {| class="wikitable"style="text-align:left;font-size:90%; |- ! colspan="4" |जम्मा चौका |- | colspan="4" style="text-align:center;" |'''{{nts|2,174}}''' |- ! चौका ! class="unsortable" |खेलाडी ! टिम ! इनिङ |- ! {{nts|64}} |{{cricon|AUS}} ट्राविस हेड ||[[सनराइजर्स हैदराबाद]] || {{nts|14}} |- !{{nts|62}} |{{cricon|IND}} [[विराट कोहली]] || [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] || {{nts|15}} |- !{{nts|58}} |{{cricon|IND}} रूतुराज गायकवाड || [[चेन्नई सुपर किङ्स]] || {{nts|14}} |- !{{nts|54}} |{{cricon|IND}} यशस्वी जयसवाल || [[राजस्थान रोयल्स]] || {{nts|15}} |- !{{nts|50}} |{{cricon|WIN}} सुनिल नारायण || [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] || {{nts|14}} |- | colspan="5" |<small>{{center|अन्तिम अपडेट: २६ मे २०२४, Source: ''CricTracker''<ref>{{Cite web |title=IPL 2024 Most Fours {{!}} Most Fours in IPL 2024 Players List |url=https://www.crictracker.com/t20/ipl-indian-premier-league/stats/batting-most-fours/ |access-date=2024-05-01 |website=CricTracker |language=en}}</ref>}}</small> |} {| class="wikitable"style="text-align:left;font-size:90%; |- ! colspan="4" |जम्मा छक्का |- | colspan="4" style="text-align:center;" |'''{{nts|1,260}}''' |- ! छक्का ! class="unsortable" |खेलाडी ! टिम ! इनिङ |- ! {{nts|42}} |{{cricon|IND}} अभिशेख शर्मा || [[सनराइजर्स हैदराबाद]] || rowspan=3|{{nts|15}} |- ! rowspan=2|{{nts|38}} |{{cricon|IND}} [[विराट कोहली]] || [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] |- |{{cricon|RSA}} हेनरिक क्लासेन || [[सनराइजर्स हैदराबाद]] |- ! {{nts|36}} |{{cricon|WIN}} निकोलस पुरन || [[लखनऊ सुपर जायन्ट्स]] || rowspan=2|{{nts|14}} |- ! {{nts|33}} |{{cricon|IND}} रियान पराग || [[राजस्थान रोयल्स]] |- | colspan="5" |<small>{{center|अन्तिम अपडेट: २६ मे २०२४, Source: ''CricTracker''<ref>{{Cite web |title=IPL 2024 Most Sixes {{!}} Most Sixes in IPL 2024 Players List |url=https://www.crictracker.com/t20/ipl-indian-premier-league/stats/batting-most-sixes/ |access-date=2024-05-01 |website=CricTracker |language=en}}</ref>}}</small> |} {{div col end}} ===सेशन समाप्ति अवार्ड === {| class="wikitable"style="font-size:95%; |- ! खेलाडी ! टिम ! अवार्ड ! पुरस्कार |- | नितिश कुमार रेड्डी | [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | इमर्जिङ प्लेअर अफ द सेशन | {{INRConvert|10|l}} |- | ज्याक फ्रेसर म्याकगर्क | [[दिल्ली क्यापिटल्स]] | इलेक्ट्रिक स्टाइकर अफ द शेसन | {{INRConvert|10|l}}, ट्रफि र कार |- | [[सुनिल नारायण]] | [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | अल्टिमेट फन्टासी प्लेअर अफ द शेसन | {{INRConvert|10|l}} र ट्रफि |- | अभिशेख शर्मा | [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | अधिक छक्का | {{INRConvert|10|l}} र ट्रफि |- | ट्राविस हेड | [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | अधिक चौका | {{INRConvert|10|l}} र ट्रफि |- | रमनदिप सिंह | [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | क्याच अफ द शेसन | {{INRConvert|10|l}} र ट्रफि |- | प्याट कमिन्स | [[सनराइजर्स हैदराबाद]] | टिम फेअरप्ले अवार्ड | {{INRConvert|10|l}} |- | हर्षल पटेल | [[पन्जाब किङ्स|पञ्जाब किङ्स]] | पर्पल क्याप (अधिक विकेट) | {{INRConvert|10|l}} |- | [[विराट कोहली]] | [[रोयल च्यालेन्जर्स बेङ्गलोर]] | ओरेन्ज क्याप (अधिक रन) | {{INRConvert|10|l}} |- | सुनिल नारायण | [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | मोस्ट भ्यालुएबल प्लेअर अफ द शेसन | {{INRConvert|10|l}} र ट्रफि |} *स्रोत : Sportstar<ref>{{cite web |access-date=27 May 2024 |date=27 May 2024 |title=IPL 2024 Final, Presentation Ceremony Full List of Awards: Sunil Narine gets Most Valuable Player of the Season; Virat Kohli wins Orange Cap |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ipl/ipl-news/ipl-final-2024-full-list-of-award-winners-presentation-orange-purple-cap-mvp-sixes-fours-catch-emerging-player-fairplay/article68218334.ece |website=SportStar}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{इन्डियन प्रिमियर लिग}} [[श्रेणी:इन्डियन प्रिमियर लिगका संस्करणहरू]] 8o46ws0ws3l1aakb39vt23s8cr7nz47 0 137110 1364759 1250272 2026-07-05T05:12:56Z KB Thakulla 31378 /* */ 1364759 wikitext text/x-wiki '''आइसिसी महिला टि२० विश्वकप''' [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] ले संचालन गर्ने महिला टि२० इन्टरनेशनल क्रिकेट प्रतियोगिता हो । {{Infobox cricket tournament main | name = आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption ='''आइसिसी महिला टि२० विश्वकप ट्रफी''' | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = | tournament format = [[:en:Round robin tournament|राउन्ड रोविन]] र [[:en:Single elimination tournament|नकआउट]] | first = [[२००९ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप|२००९]] {{flag|इङ्गल्याण्ड}} | last = [[२०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप|२०२६]] {{flag|दक्षिण अफ्रिका}} | next = [[२०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप|२०२८]] {{flag|बङ्गलादेश}} | participants = १० (१२ देखि [[२०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप|२०२६]]) | champions = {{flag|अस्ट्रेलिया}} (६ उपाधी) | most successful = {{flag|अस्ट्रेलिया}} (६ उपाधी) | most runs = {{flag|न्युजिल्यान्ड}} [[:en:Suzie Bates|सुजि बेट्स]] (१,०६६)<ref>{{Cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=136&type=trophy|title=ICC Women's T20 World Cup Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|website=Cricinfo|access-date=2020-03-08}}</ref> | most wickets = {{flag|दक्षिण अफ्रिका}} [[:en:Shabnim Ismail|शबनिम स्माइल]] (४३)<ref>{{Cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=136&type=trophy|title=ICC Women's T20 World Cup Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|website=Cricinfo|access-date=2020-03-08}}</ref> | website = [https://www.t20worldcup.com/# t20worldcup.com] }} ==सन्दर्भ सामाग्री == {{reflist}} [[श्रेणी:आइसिसी क्रिकेट प्रतियोगिताहरू]] 33o8myy5w2ilbqbbhuu68zeu3x232a8 0 138476 1364726 1213515 2026-07-04T17:07:14Z Bishaldev100 28807 /* अन्डरडगकोअप्रत्याशित नतिजा */ 1364726 wikitext text/x-wiki सामान्यतया [[खेल]], [[निर्वाचन|चुनाव]] ([[राजनीति]]) र रचनात्मक कार्यहरू, '''अन्डरडग''' (en:Undergog) भनेको त्यस्तो व्यक्ति वा समूह, जसबाट उल्लेख्यनीय प्रदर्शनको अपेक्षा गरिदैन र सबैले पछी पार्छन् भन्ने सोच राखिन्छ । <ref>{{Cite journal |last=Keinan |first=Anat |last2=Avery |first2=Jill |last3=Paharia |first3=Neeru |date=November 2010 |title=Capitalizing on the Underdog Effect |url=http://hbr.org/2010/11/capitalizing-on-the-underdog-effect |url-status=live |journal=[[Harvard Business Review]] |issue=November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413134330/https://hbr.org/2010/11/capitalizing-on-the-underdog-effect |archive-date=13 April 2021 |access-date=13 April 2013}}<br /><br />"Everyone loves a scrappy underdog", as the article observes.</ref> जित्ने अपेक्षा गरिएको व्यक्ति, टोलीलाई '''फेबरेट''' (favorite ) वा '''टपडग''' (en:Top Dog) भनिन्छ। एउटा अन्डरडगले जित्छ भने, परिणामलाई "अपसेट" (अप्रत्याशित नतिजा ) भनिन्छ। एउटा "अन्डरडग बाजी" भनेको अन्डरडग टिम वा व्यक्तिमाथि गरिएको बाजी हो जसका लागि सामान्यतया बढी प्रतिफल तोकिएको हुन्छ। यस शब्दको पहिलो लिखित प्रयोग १९ औं शताब्दीको उत्तरार्धमा भएको थियो यसको पहिलो अर्थ "लडाइँमा पिटाइएको [[कुकुर]]" थियो।<ref>{{Cite web |title=Definition of UNDERDOG |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/underdog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529123551/http://www.merriam-webster.com/dictionary/underdog |archive-date=2016-05-29 |access-date=2016-06-04 |website=www.merriam-webster.com}}</ref><ref>The Shorter Oxford Dictionary, Third Edition, 1983. First use 1887.</ref><ref>The Shorter Oxford Dictionary, Third Edition, 1983.</ref> == सामाजिक मान्यता == मानिसहरू प्रायः विभिन्न मनोवैज्ञानिक र सांस्कृतिक कारणहरूबाट को अन्डरडगको समर्थक हुन्छ्न् र अन्डरडगको पक्षमा वकालत गर्छन् । उदाहरणका लागि, अन्डरडगले सामना गरेका चुनौतीहरू हेर्दा, हामीलाई पनि त्यस्ता अवरोधहरू सामना गर्न र पार गर्न आवश्यक अभिप्रेरित गर्छ र उनीहरू प्रतिसहानुभूतिको बिकास गर्छ। <ref>{{Cite journal |last=Kim |first=JongHan |last2=Allison |first2=Scott T. |last3=Eylon |first3=Dafna |last4=Goethals |first4=George R. |last5=Markus |first5=Michael J. |last6=Hindle |first6=Sheila M. |last7=McGuire |first7=Heather A. |date=October 2008 |title=Rooting for (and Then Abandoning) the Underdog |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2008.00403.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=38 |issue=10 |pages=2550–2573 |doi=10.1111/j.1559-1816.2008.00403.x |issn=0021-9029}}</ref> == फिफा विश्वकप == === अन्डरडगकोअप्रत्याशित नतिजा === {| class="wikitable" |+ !विश्वकप !अन्डरडग !अन्तिम नतिजा !प्रतिस्पर्धी !टिप्पणी |- |२०२२ ''[[२०२२ फिफा विश्वकप|विवरण]]'' |'''{{झन्डा|साउदी अरब}}''' |2 - 1 |'''{{झन्डा|अर्जेन्टिना}}''' |[[अर्जेन्टिना राष्ट्रिय फुटबल टोली|अर्जेन्टिना]] ३६ खेलसम्म अपराजित थियो र अर्जेन्टिनालाई विश्वकपको दाबेदार टिम मानिएको थियो। भने [[साउदी अरब]] एक अन्डरडग थियो। तर साउदी अरबले अप्रत्यशित नतिजा निकाल्यो। पहिलो खेलामा साउदीसँग पराजित भएपनी अर्जेन्टिना विश्वकप विजेता बन्यो। |- |२०२२ ''[[२०२२ फिफा विश्वकप|विवरण]]'' |'''{{झन्डा|जापान}}''' |2-1 |'''{{झन्डा|जर्मनी}}''' | |- | | | | | |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[फुटबलमा प्रयोग हुने शब्दावली]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} aoiy5jdj1w5spdn4ba7whyxgaz4urhe 0 141370 1364823 1251747 2026-07-05T06:48:28Z ~2026-38184-13 79655 1364823 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = बर्लिन सङ्कट, १९६१ | partof = [[शीतयुद्ध]] | image = US Army tanks face off against Soviet tanks, Berlin 1961.jpg | imagesize = 250px | caption = U.S. [[M48 Patton|M48]] tanks face Soviet [[T-55]] tanks at Checkpoint Charlie, October 1961. | date = 4 June – 9 November 1961 | place = चेकपोइन्ट चार्ली | result = ''यथास्थिति'' | combatant1 = {{flagicon|Soviet Union}} [[सोभियत सङ्घ]] | combatant2 = {{flagicon|United States}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | commander1 = {{flagicon|Soviet Union}} [[निकिता ख्रुश्चेभ]] | commander2 = {{flagicon|United States}} [[जोन एफ. केनेडी]] | casualties1 = शून्य | casualties2 = शून्य }} '''१९६१ को बर्लिन संकट''' ( {{Lang-de|Berlin-Krise}} ) [[शीतयुद्ध]]को अन्तिम प्रमुख युरोपेली राजनीतिक र सैन्य घटना थियो जुन जर्मनीको राजधानी सहर, [[बर्लिन]] र दोस्रो विश्वयुद्ध पछि जर्मनीको स्थितिको बारेमा केन्द्रित थियो। [[पूर्व जर्मनी|पूर्वी जर्मन]]द्वारा [[बर्लिनको पर्खाल|बर्लिन पर्खालको]] निर्माणको साथ शहरको ''वास्तविक'' विभाजन भएर संकट समाप्त भयो। बर्लिन संकट जून १९६१ मा सुरु भयो जब सोभियत प्रधानमन्त्री [[निकिता ख्रुश्चेभ|निकिता ख्रुश्चेभले]] अमेरिकी राष्ट्रपति [[जोन एफ. केनेडी|जोन एफ केनेडीसँग]] भियना शिखर सम्मेलनमा भेटेर पश्चिम बर्लिनमा रहेका पश्चिमी सशस्त्र सेनाहरू सहित बर्लिनबाट सबै सशस्त्र सेनाहरू फिर्ता गर्न अल्टिमेटम जारी गरे। [[पूर्व जर्मनी|पूर्वी जर्मन]] सरकारको जनसंख्या बर्लिन हुँदै पश्चिमतिर भाग्ने गरेकाले "मस्तिष्क पलायन" रोक्न उपाय खोजिरहेका थियो । शहरको निःशुल्क यात्राको सुबिधाले यो भएको थियो। कुनै सम्झौता हुन सकेन र अगस्ट १९६१ मा, ख्रुश्चेभको समर्थनमा, पूर्वी जर्मन नेता वाल्टर उलब्रिचले सीमा बन्द गर्ने र पश्चिम बर्लिन वरपर पर्खाल निर्माण गर्ने आदेश दिए। अक्टोबरमा अमेरिकी पक्षधर राष्ट्रका कर्मचारीहरूको स्वतन्त्र आवतजावतमा विवाद पछि चेकपोइन्ट चार्लीमा अमेरिकी र सोभियत ट्याङ्कहरू बीचको एक गतिरोध भयो; ख्रुश्चेभ र केनेडीले ट्याङ्कहरू फिर्ता लिन र तनाव कम गर्न सहमत भएपछि यो टकराव शान्तिपूर्ण रूपमा समाप्त भयो। == इतिहास == === १९६१ बर्लिन अल्टिमेटम === ४ जुन १९६१ मा भियना शिखर सम्मेलन तनाव बढ्यो। अमेरिकी राष्ट्रपति [[जोन एफ. केनेडी|जोन एफ केनेडी]] भेटमा सोभियत प्रधानमन्त्री [[निकिता ख्रुश्चेभ|निकिता ख्रुस्चेभ]]ले पूर्वी जर्मनीसँग छुट्टै शान्ति सन्धिमा हस्ताक्षर गर्न सोभियत अल्टिमेटम पुनः जारी गरे, उक्त सन्धिअनुसार अमेरिकी, बेलायती र फ्रान्सेलीहरूलाई पश्चिम बर्लिनमा पहुँच गर्ने र पूर्वी बर्लिनमा सोभियत सेनाद्वारा कब्जा गर्ने अधिकारको प्रत्याभूति गर्ने विद्यमान चार-शक्ति सम्झौताहरूको अन्त्य गर्नु थियो । तर, यस पटक उनले १९६१ डिसेम्बर ३१ को समयसीमा जारी गरेर त्यसो गरे। तीन शक्तिहरूले कुनै पनि एकपक्षीय सन्धिले पश्चिम बर्लिनमा उनीहरूको जिम्मेवारी र अधिकारलाई असर गर्न नसक्ने प्रतिक्रिया दिए।<ref name=":0" /> === बढ्दो तनाव === बर्लिनको स्थितिलाई लिएर बढ्दो द्वन्द्वमा, केनेडीले १९६१ जुन मा ख्रुस्चेभसँगको भियना शिखर वार्ताको क्रममा आफ्नै बार्गेनिङ गर्ने स्थितिलाई कमजोर पारे। केनेडीले मूलतः बर्लिनको स्थायी विभाजनको लागि अमेरिकी सहमति व्यक्त गरे। त्यसपछि उनका सार्वजनिक बयानहरूलाई सोभियतहरूका लागि कम विश्वसनीय भए । केनेडीले आफ्ना युवा सलाहकारहरू द्वारा प्रस्तावित एक नरम नीतिमा निर्णय लिए, जसमा डीन एचेसनको वरपरका कट्टरपन््थिहरूलाई केही छुट दिइएको थियो । । संयुक्त राज्य अमेरिकाले अब बर्लिनका लागि आफ्नो नीतिमा तिनवटा महत्त्वपूर्ण चासोहरू परिभाषित गर्यो, र ती सबैलाई शहरको पश्चिमी भागसँग मात्र जोडेको छः # पश्चिम बर्लिनमा पश्चिमी सेनाको उपस्थिति- # पश्चिमी क्षेत्रहरूको सुरक्षा र व्यवहार्यता- # र तिनीहरूसम्म पश्चिमी पहुँच।<ref>{{Harvp|Daum|2008}}</ref> बर्लिनलाई लिएर द्वन्द्व बढ्दै जाँदा, केनेडीले जुलाई २५ मा वासिङ्टनमा [[सीबिएस|सीबीएस]] टेलिभिजन भाषण दिए, र अमेरिकामा राष्ट्रव्यापी प्रसारण गरे। उनले संयुक्त राज्य अमेरिकाले लडाइँ खोजिरहेको छैन र "मध्य र पूर्वी युरोपमा उनीहरूको सुरक्षाको बारेमा सोभियत सङ्घको ऐतिहासिक चिन्तालाई" स्वीकार गरेको दोहोऱ्याए। उनले वार्तालाई पुन: सुरु गर्न इच्छुक रहेको बताए, तर उनले कंग्रेसलाई सैन्य खर्चका लागि थप ३.२५ अर्ब डलर माग गर्ने घोषणा गरे, जसमा प्रायः परम्परागत हतियारहरूमा खर्च हुने थियो। उनी सेनाका लागि छवटा नयाँ [[डिभिजन (सैन्य)|डिभिजन]] र मरीनहरूका लागि दुईवटा नयाँ [[डिभिजन (सैन्य)|डिभिजन]] चाहन्थे, र उनले ड्राफ्टलाई तिन गुणा गर्ने र रिजर्भलाई बोलाउने योजनाको घोषणा गरे । केनेडीले घोषणा गरेः "हामी शान्ति खोज्छौँ, तर हामी आत्मसमर्पण गर्दैनौँ।"<ref>{{Cite web |title=RADIO AND TELEVISION REPORT TO THE AMERICAN PEOPLE ON THE BERLIN CRISIS, JULY 25, 1961 |url=https://www.jfklibrary.org/archives/other-resources/john-f-kennedy-speeches/berlin-crisis-19610725 |website=John F Kennedy Presidential Library and Museum}}</ref> सोची [[कृष्ण सागर]] रिसोर्टमा छुट्टी मनाउँदै गरेका, क्रुश्चेव केनेडीको भाषणबाट रिसाए।। सोभियत सङ्घमा रहेका केनेडीका निशस्त्रीकरण सल्लाहकार जोन जे म्याक्लोय ख्रुस्चेभसँग सामेल हुन आमन्त्रित गरिएको थियो। क्रुश्चोभले म्याकक्लोयलाई केनेडीको सैन्य निर्माणले युद्धको खतरा निम्त्याएको बताए। === बर्लिन पर्खालका लागि योजना === सन् १९६१ को प्रारम्भमा, पूर्वी जर्मन सरकारले आफ्नो जनसङ्ख्यालाई पश्चिमतिर जानबाट रोक्ने उपाय खोज्यो। वाल्टर उलब्रिच्ट, समाजवादी एकता पार्टी (एसईडी) का प्रथम सचिव र स्टाटस्र्याट अध्यक्ष र यसरी पूर्वी जर्मनीका प्रमुख निर्णयकर्ताले सोभियत सङ्घलाई यो गति रोक्न बल आवश्यक छ भनेर विश्वास दिलाए, यद्यपि बर्लिनको चार-शक्ति स्थितिले क्षेत्रहरू बीच स्वतन्त्र यात्राको अनुमति आवश्यक थियो र बर्लिनमा जर्मन सेनाको उपस्थितिलाई निषेध गर्यो।<ref name=":0">{{Cite web |title=Berlin Crisis |url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/berlin.htm |access-date=23 September 2016 |website=GlobalSecurity.org}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.globalsecurity.org/military/ops/berlin.htm "Berlin Crisis"]. ''GlobalSecurity.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 September</span> 2016</span>.</cite></ref> === सीमा बन्द === शनिबार १२ अगस्ट १९६१ मा, पूर्वी जर्मनीका नेताहरूले पूर्वी बर्लिनको उत्तरमा जङ्गली क्षेत्रमा रहेको डल्न्सीको सरकारी अतिथिगृहमा बगैँचामा भोजमा भाग लिए र वाल्टर उलब्रिच्टले सीमा बन्द गर्ने र पश्चिम बर्लिन वरिपरि पर्खाल खडा गर्ने आदेशमा हस्ताक्षर गरे। === बर्लिन यात्रा विवाद === === सैन्य गतिरोध === === समाधान === ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Cold War}} [[श्रेणी:शीतयुद्ध]] tcmszee2zkznbwpc9thr6sr9wytjdkp 0 142875 1364749 1361602 2026-07-05T02:11:46Z पर्वत सुवेदी 31224 पर्वत सुवेदी ले [[राष्ट्रिय दलित आयोग (नेपाल)]] मा पुनर्निर्देश नछोडि त्यसलाई [[राष्ट्रिय दलित आयोग]] मा सारेको हो 1361602 wikitext text/x-wiki {{merge|राष्ट्रिय दलित आयोग}} {{Infobox Government agency |agency_name = सङ्घिय गणतन्त्र नेपाल <br>राष्ट्रिय दलित आयोग [[चित्र:Emblem of Nepal.svg|125px|center|नेपाल सरकार]] |seal = / |seal_width = / |seal_caption = / |formed = विक्रम सम्वत २०५८ |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[नेपाल सरकार]] |headquarters = कुपण्डोल, ललितपुर, नेपाल |latd = |latm = |lats = |latNS = |longd = |longm = |longs = |longEW = |employees = |budget = |chief1_name = देवराज विश्वकर्मा |chief1_position = अध्यक्ष |child1_agency = |child2_agency = |child3_agency = |child4_agency = |child5_agency = |website = https://www.ndc.gov.np/}} राष्ट्रिय दलित आयोग नेपालमा दलित समुदायको मानवअधिकार संरक्षण र सशक्तिकरणका लागि कार्य गर्ने संस्थाको रूपमा रहेको छ। यस आयोगको स्थापना विक्रम सम्बत २०५८ सालमा भएको थियो । यस आयोगले दलित समुदायका हकहितका विभिन्न पक्षहरूमा कार्य गर्दै आएको हो। नेपालको संविधान जारी हुँदा यसले संवैधानिक निकायको हैसियत प्राप्त गरेको छ, जसले यसलाई थप अधिकार र जिम्मेवारी प्रदान गरेको छ। नेपालको संविधानको धारा २५५ ले आयोगको गठन, काम, कर्तव्य, र अधिकारको स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ। आयोगमा एक अध्यक्ष र अन्य चार जना सदस्य रहने प्रावधान छ। यसका प्रमुख जिम्मेवारीहरूमा दलित समुदायको समग्र स्थितिको अध्ययन, अन्वेषण, र नीतिगत, कानूनी, तथा संस्थागत सुधारका विषयमा नेपाल सरकारलाई सिफारिस गर्नु पर्दछ। == आयोगको संरचना == संविधानमा व्यवस्था भए बमोजिम आयोगमा एक अध्यक्ष र अन्य चार जना सदस्य रहने प्रावधान रहेको छ। राष्ट्रपतिले संवैधानिक परिषदको सिफारिसमा राष्ट्रिय दलित आयोगका अध्यक्ष र सदस्यको नियुक्ति हुने एवं अध्यक्ष तथा सदस्यको पदावधि नियुक्ति भएको मितिले ६ वर्षको हुने व्यवस्था रहेको छ। {| class="wikitable" |+ ! क्र.सं. !! पदाधिकारीको नाम !! पद |- | १ || देवराज विश्वकर्मा || अध्यक्ष |- | २ || मीना देवी सोव || सदस्य (कार्य क्षेत्र - सुदुरपश्चिम प्रदेश) |- | ३ || टुन्जे कामी (बराइली)|| सदस्य (कार्य क्षेत्र - काेशी प्रदेश र मधेश प्रदेश) |- | ४ ||मेहले पार्की || सदस्य (कार्य क्षेत्र - लुम्बिनी प्रदेश र कर्णाली प्रदेश) |- | ५ || सुन्दर पुर्कुटी || सदस्य एवम् प्रवक्ता (कार्य क्षेत्र- बागमती प्रदेश र गण्डकी प्रदेश) |} == सन्दर्भ सामग्री == {{Ref}} {{ढाँचा:नेपालका संवैधानिक अङ्गहरु}} [[श्रेणी:संस्था]] [[श्रेणी:संवैधानिक अङ्गहरू]] qwkdx0zz2vca8fy8yfg2etp9lvv18q4 1364751 1364749 2026-07-05T02:12:55Z पर्वत सुवेदी 31224 /* */ 1364751 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = सङ्घिय गणतन्त्र नेपाल <br>राष्ट्रिय दलित आयोग [[चित्र:Emblem of Nepal.svg|125px|center|नेपाल सरकार]] |seal = / |seal_width = / |seal_caption = / |formed = विक्रम सम्वत २०५८ |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[नेपाल सरकार]] |headquarters = कुपण्डोल, ललितपुर, नेपाल |latd = |latm = |lats = |latNS = |longd = |longm = |longs = |longEW = |employees = |budget = |chief1_name = देवराज विश्वकर्मा |chief1_position = अध्यक्ष |child1_agency = |child2_agency = |child3_agency = |child4_agency = |child5_agency = |website = https://www.ndc.gov.np/}} राष्ट्रिय दलित आयोग नेपालमा दलित समुदायको मानवअधिकार संरक्षण र सशक्तिकरणका लागि कार्य गर्ने संस्थाको रूपमा रहेको छ। यस आयोगको स्थापना विक्रम सम्बत २०५८ सालमा भएको थियो । यस आयोगले दलित समुदायका हकहितका विभिन्न पक्षहरूमा कार्य गर्दै आएको हो। नेपालको संविधान जारी हुँदा यसले संवैधानिक निकायको हैसियत प्राप्त गरेको छ, जसले यसलाई थप अधिकार र जिम्मेवारी प्रदान गरेको छ। नेपालको संविधानको धारा २५५ ले आयोगको गठन, काम, कर्तव्य, र अधिकारको स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ। आयोगमा एक अध्यक्ष र अन्य चार जना सदस्य रहने प्रावधान छ। यसका प्रमुख जिम्मेवारीहरूमा दलित समुदायको समग्र स्थितिको अध्ययन, अन्वेषण, र नीतिगत, कानूनी, तथा संस्थागत सुधारका विषयमा नेपाल सरकारलाई सिफारिस गर्नु पर्दछ। == आयोगको संरचना == संविधानमा व्यवस्था भए बमोजिम आयोगमा एक अध्यक्ष र अन्य चार जना सदस्य रहने प्रावधान रहेको छ। राष्ट्रपतिले संवैधानिक परिषदको सिफारिसमा राष्ट्रिय दलित आयोगका अध्यक्ष र सदस्यको नियुक्ति हुने एवं अध्यक्ष तथा सदस्यको पदावधि नियुक्ति भएको मितिले ६ वर्षको हुने व्यवस्था रहेको छ। {| class="wikitable" |+ ! क्र.सं. !! पदाधिकारीको नाम !! पद |- | १ || देवराज विश्वकर्मा || अध्यक्ष |- | २ || मीना देवी सोव || सदस्य (कार्य क्षेत्र - सुदुरपश्चिम प्रदेश) |- | ३ || टुन्जे कामी (बराइली)|| सदस्य (कार्य क्षेत्र - काेशी प्रदेश र मधेश प्रदेश) |- | ४ ||मेहले पार्की || सदस्य (कार्य क्षेत्र - लुम्बिनी प्रदेश र कर्णाली प्रदेश) |- | ५ || सुन्दर पुर्कुटी || सदस्य एवम् प्रवक्ता (कार्य क्षेत्र- बागमती प्रदेश र गण्डकी प्रदेश) |} == सन्दर्भ सामग्री == {{Ref}} {{ढाँचा:नेपालका संवैधानिक अङ्गहरु}} [[श्रेणी:संस्था]] [[श्रेणी:संवैधानिक अङ्गहरू]] tg30p05bw8m7b0lot39fqwmf3y8gi0y 1364769 1364751 2026-07-05T05:38:42Z ~2026-38184-13 79655 1364769 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = सङ्घिय गणतन्त्र नेपाल <br>राष्ट्रिय दलित आयोग [[चित्र:Emblem of Nepal.svg|125px|center|नेपाल सरकार]] |seal = / |seal_width = / |seal_caption = / |formed = विक्रम सम्वत २०५८ |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[नेपाल सरकार]] |headquarters = कुपण्डोल, ललितपुर, नेपाल |latd = |latm = |lats = |latNS = |longd = |longm = |longs = |longEW = |employees = |budget = |chief1_name = देवराज विश्वकर्मा |chief1_position = अध्यक्ष |child1_agency = |child2_agency = |child3_agency = |child4_agency = |child5_agency = |website = https://www.ndc.gov.np/}} '''राष्ट्रिय दलित आयोग''' नेपालमा दलित समुदायको मानवअधिकार संरक्षण र सशक्तिकरणका लागि कार्य गर्ने संस्थाको रूपमा रहेको छ। यस आयोगको स्थापना विक्रम सम्बत २०५८ सालमा भएको थियो । यस आयोगले दलित समुदायका हकहितका विभिन्न पक्षहरूमा कार्य गर्दै आएको हो। नेपालको संविधान जारी हुँदा यसले संवैधानिक निकायको हैसियत प्राप्त गरेको छ, जसले यसलाई थप अधिकार र जिम्मेवारी प्रदान गरेको छ। नेपालको संविधानको धारा २५५ ले आयोगको गठन, काम, कर्तव्य, र अधिकारको स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ। आयोगमा एक अध्यक्ष र अन्य चार जना सदस्य रहने प्रावधान छ। यसका प्रमुख जिम्मेवारीहरूमा दलित समुदायको समग्र स्थितिको अध्ययन, अन्वेषण, र नीतिगत, कानूनी, तथा संस्थागत सुधारका विषयमा नेपाल सरकारलाई सिफारिस गर्नु पर्दछ। == आयोगको संरचना == संविधानमा व्यवस्था भए बमोजिम आयोगमा एक अध्यक्ष र अन्य चार जना सदस्य रहने प्रावधान रहेको छ। राष्ट्रपतिले संवैधानिक परिषदको सिफारिसमा राष्ट्रिय दलित आयोगका अध्यक्ष र सदस्यको नियुक्ति हुने एवं अध्यक्ष तथा सदस्यको पदावधि नियुक्ति भएको मितिले ६ वर्षको हुने व्यवस्था रहेको छ। {| class="wikitable" |+ ! क्र.सं. !! पदाधिकारीको नाम !! पद |- | १ || देवराज विश्वकर्मा || अध्यक्ष |- | २ || मीना देवी सोव || सदस्य (कार्य क्षेत्र - सुदुरपश्चिम प्रदेश) |- | ३ || टुन्जे कामी (बराइली)|| सदस्य (कार्य क्षेत्र - काेशी प्रदेश र मधेश प्रदेश) |- | ४ ||मेहले पार्की || सदस्य (कार्य क्षेत्र - लुम्बिनी प्रदेश र कर्णाली प्रदेश) |- | ५ || सुन्दर पुर्कुटी || सदस्य एवम् प्रवक्ता (कार्य क्षेत्र- बागमती प्रदेश र गण्डकी प्रदेश) |} == सन्दर्भ सामग्री == {{Ref}} {{ढाँचा:नेपालका संवैधानिक अङ्गहरु}} [[श्रेणी:संस्था]] [[श्रेणी:संवैधानिक अङ्गहरू]] 6q5xdgjka43n3818ky4hy0h5h6ymkdj 0 144041 1364732 1336000 2026-07-04T20:19:33Z Dshahwiki68 71545 सुद्धासुद्धि 1364732 wikitext text/x-wiki [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 3ids8ambt19glha1urpcpze1zxlmg7f 1364735 1364732 2026-07-04T23:49:05Z ~2026-38184-13 79655 1364735 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name={{langx|ne|अर्घा}} |date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |date_event5= |event6= |date_event6= |event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre= |event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |p1=Kingdom of Palpa |date_event4= |flag_p1=<!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s1=Kingdom of Nepal |flag_s1=Flag of Nepal.svg |image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |demonym=Argali |year_representative1=<!-- Years served --> |event5= |event4= |conventional_long_name=Kingdom of Argha |date_end=<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |common_name=Argha |era=[[Chaubisi Rajya]]s |government_type=Monarchy <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start=<!-- Default: "Established" --> |date_start=<!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start=<!-- Year of establishment --> |event_end=<!-- Default: "Disestablished" --> |year_end=<!-- Year of disestablishment --> |date_event3= |year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1= |event2= |date_event2= |event3= |today=[[Nepal]] }} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 20ghedq24l8uvlimc0u7f9bf6jg53wz 1364736 1364735 2026-07-04T23:51:00Z ~2026-38184-13 79655 1364736 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name={{langx|en|Argha}} |date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |date_event5= |event6= |date_event6= |event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre= |event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |p1=Kingdom of Palpa |date_event4= |flag_p1=<!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s1=Kingdom of Nepal |flag_s1=Flag of Nepal.svg |image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |demonym=Argali |year_representative1=<!-- Years served --> |event5= |event4= |conventional_long_name=Kingdom of Argha |date_end=<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |common_name=Argha |era=[[Chaubisi Rajya]]s |government_type=Monarchy <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start=<!-- Default: "Established" --> |date_start=<!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start=<!-- Year of establishment --> |event_end=<!-- Default: "Disestablished" --> |year_end=<!-- Year of disestablishment --> |date_event3= |year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1= |event2= |date_event2= |event3= |today=[[Nepal]] }} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 5pao69ytprvk76dalye5xokbgz33f1c 1364737 1364736 2026-07-04T23:52:05Z ~2026-38184-13 79655 1364737 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name={{langx|en|Argha}} |date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |date_event5= |event6= |date_event6= |event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre= |event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |p1=Kingdom of Palpa |date_event4= |flag_p1=<!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s1=Kingdom of Nepal |flag_s1=Flag of Nepal.svg |image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |demonym=Argali |year_representative1=<!-- Years served --> |event5= |event4= |conventional_long_name= अर्घा अधिराज्य |date_end=<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |common_name=Argha |era=[[Chaubisi Rajya]]s |government_type=Monarchy <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start=<!-- Default: "Established" --> |date_start=<!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start=<!-- Year of establishment --> |event_end=<!-- Default: "Disestablished" --> |year_end=<!-- Year of disestablishment --> |date_event3= |year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1= |event2= |date_event2= |event3= |today=[[Nepal]] }} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 6lr7z2zzwrqbion9e3okozvb7x8yxh1 1364738 1364737 2026-07-04T23:54:57Z ~2026-38184-13 79655 1364738 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name={{langx|en|Argha}} |date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |date_event5= |event6= |date_event6= |event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre= |event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |p1=Kingdom of Palpa |date_event4= |flag_p1=<!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s1=Kingdom of Nepal |flag_s1=Flag of Nepal.svg |image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |demonym=Argali |year_representative1=<!-- Years served --> |event5= |event4= |conventional_long_name= अर्घा अधिराज्य |date_end=<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |common_name=Argha |era=[[Chaubisi Rajya]]s |government_type=Monarchy <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start=<!-- Default: "Established" --> |date_start=<!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start=<!-- Year of establishment --> |event_end=<!-- Default: "Disestablished" --> |year_end=<!-- Year of disestablishment --> |date_event3= |year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1= |event2= |date_event2= |event3= |today=[[नेपाल]] }} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] o0pnfjp7pss93q340r5drdx9r6g55vg 1364739 1364738 2026-07-04T23:56:32Z ~2026-38184-13 79655 1364739 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name={{langx|en|Argha}} |date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |date_event5= |event6= |date_event6= |event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre= |event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |p1=Kingdom of Palpa |date_event4= |flag_p1=<!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s1= नेपाल अधिराज्य |flag_s1=Flag of Nepal.svg |image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |demonym=Argali |year_representative1=<!-- Years served --> |event5= |event4= |conventional_long_name= अर्घा अधिराज्य |date_end=<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |common_name=Argha |era=[[Chaubisi Rajya]]s |government_type=Monarchy <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start=<!-- Default: "Established" --> |date_start=<!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start=<!-- Year of establishment --> |event_end=<!-- Default: "Disestablished" --> |year_end=<!-- Year of disestablishment --> |date_event3= |year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1= |event2= |date_event2= |event3= |today=[[नेपाल]] }} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] dlf146djoq8tfa93b9ynjzc1pj17f8n 1364740 1364739 2026-07-04T23:57:41Z ~2026-38184-13 79655 1364740 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name={{langx|en|Argha}} |date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |date_event5= |event6= |date_event6= |event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre= |event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |p1=Kingdom of Palpa |date_event4= |flag_p1=<!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s1= नेपाल अधिराज्य |flag_s1=Flag of Nepal.svg |image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |demonym= अर्घाली |year_representative1=<!-- Years served --> |event5= |event4= |conventional_long_name= अर्घा अधिराज्य |date_end=<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |common_name=Argha |era=[[Chaubisi Rajya]]s |government_type=Monarchy <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start=<!-- Default: "Established" --> |date_start=<!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start=<!-- Year of establishment --> |event_end=<!-- Default: "Disestablished" --> |year_end=<!-- Year of disestablishment --> |date_event3= |year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1= |event2= |date_event2= |event3= |today=[[नेपाल]] }} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] o2hzdgwbd8m67a9nuz57dj7zkeu86yb 1364741 1364740 2026-07-04T23:58:55Z ~2026-38184-13 79655 1364741 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name={{langx|en|Argha}} |date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |date_event5= |event6= |date_event6= |event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre= |event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |p1=Kingdom of Palpa |date_event4= |flag_p1=<!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s1= नेपाल अधिराज्य |flag_s1=Flag of Nepal.svg |image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |demonym= अर्घाली |year_representative1=<!-- Years served --> |event5= |event4= |conventional_long_name= अर्घा अधिराज्य |date_end=<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |common_name=Argha |era=[[Chaubisi Rajya]]s |government_type= राजतन्त्र <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start=<!-- Default: "Established" --> |date_start=<!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start=<!-- Year of establishment --> |event_end=<!-- Default: "Disestablished" --> |year_end=<!-- Year of disestablishment --> |date_event3= |year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1= |event2= |date_event2= |event3= |today=[[नेपाल]] }} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] ip46k6y4pviaobaf8ye1tmf6w9bjbs5 1364742 1364741 2026-07-05T00:00:37Z ~2026-38184-13 79655 1364742 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name={{langx|en|Argha}} |date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |date_event5= |event6= |date_event6= |event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre= |event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |p1=Kingdom of Palpa |date_event4= |flag_p1=<!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s1= नेपाल अधिराज्य |flag_s1=Flag of Nepal.svg |image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |demonym= अर्घाली |year_representative1=<!-- Years served --> |event5= |event4= |conventional_long_name= अर्घा अधिराज्य |date_end=<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |common_name=Argha |era=[[चौबिसी राज्यहरू]] |government_type= राजतन्त्र <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start=<!-- Default: "Established" --> |date_start=<!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start=<!-- Year of establishment --> |event_end=<!-- Default: "Disestablished" --> |year_end=<!-- Year of disestablishment --> |date_event3= |year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1= |event2= |date_event2= |event3= |today=[[नेपाल]] }} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 19q79v7i76qlauiu8ioaw2bun4yiogn 1364743 1364742 2026-07-05T00:03:03Z ~2026-38184-13 79655 1364743 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name={{langx|en|Argha}} |date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |date_event5= |event6= |date_event6= |event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre= |event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |p1= पाल्पा अधिराज्य |date_event4= |flag_p1=<!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s1= नेपाल अधिराज्य |flag_s1=Flag of Nepal.svg |image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |demonym= अर्घाली |year_representative1=<!-- Years served --> |event5= |event4= |conventional_long_name= अर्घा अधिराज्य |date_end=<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |common_name=Argha |era=[[चौबिसी राज्यहरू]] |government_type= राजतन्त्र <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start=<!-- Default: "Established" --> |date_start=<!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start=<!-- Year of establishment --> |event_end=<!-- Default: "Disestablished" --> |year_end=<!-- Year of disestablishment --> |date_event3= |year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1= |event2= |date_event2= |event3= |today=[[नेपाल]] }} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] 8xr9jdq9u750b5rhj9bo1dzmqpeag08 1364744 1364743 2026-07-05T00:04:09Z ~2026-38184-13 79655 1364744 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name={{langx|en|Argha}} |date_post=<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |date_event5= |event6= |date_event6= |event_pre=<!-- Optional: A crucial event that took place before "event_start" --> |date_pre= |event_post=<!-- Optional: A crucial event that took place after "event_end" --> |p1= पाल्पा राज्य |date_event4= |flag_p1=<!-- Default: "Flag of {{{p1}}}.svg" (size 30) --> |image_p1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |s1= नेपाल अधिराज्य |flag_s1=Flag of Nepal.svg |image_s1=<!-- Use: [[File:Sin escudo.svg|20px|Image missing]] --> |demonym= अर्घाली |year_representative1=<!-- Years served --> |event5= |event4= |conventional_long_name= अर्घा अधिराज्य |date_end=<!-- Optional: Date of disestablishment, in format 1 January (no year) --> |common_name=Argha |era=[[चौबिसी राज्यहरू]] |government_type= राजतन्त्र <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> |event_start=<!-- Default: "Established" --> |date_start=<!-- Optional: Date of establishment, in format 1 January (no year) --> |year_start=<!-- Year of establishment --> |event_end=<!-- Default: "Disestablished" --> |year_end=<!-- Year of disestablishment --> |date_event3= |year_exile_start=<!-- Year of start of exile (if dealing with exiled government: status="Exile") --> |year_exile_end=<!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> |event1=<!-- Optional: other events between "start" and "end" --> |date_event1= |event2= |date_event2= |event3= |today=[[नेपाल]] }} [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकिकरण]] हुनुपुर्ब '''अर्घाराज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसे राज्य]] मध्ये महत्वपुर्ण राज्यको रुपमा रहेको थियो । यो राज्य वि सं १४९० (साके संवत् १३५५) मा स्थापना भएको हो । अर्घा राज्यको खांची भन्ने स्थान अर्घाको कर संकलन केन्द थियो र आर्थिक रुपले तत्कालिन अन्य चौविसी राज्यहरुमा अर्घा सम्मपन्न पनि थियो ।अर्घामा "खांची" भन्ने स्थान छ । सो स्थान कर संकलक वा हालको खजान्चीको दर्जाले चिनिने हिसाब किताब राख्ने मानिस बस्ने भएको हुनाले यो स्थानको नाम खांची रहन गएको भन्ने जनश्रुती छ । तत्कालिन राजा शिबराज शाहको मृत्यु पछि उनका छोरा मेघासी राज शाह अर्घाका राजा भए । राजा मेघासी राज शाहका ३ भाई छोराहरु भएकोले ती तिन भाई बिच अर्घाको भावि राजा को हुने भन्नेमा बिबाद भए पछि मेघासी राज शाहले आफ्ना जेठा छोरा जयन्तराजलाई अर्घाको राजा वनाए भने माइला छोरा बिरेन्द्र राज शाह र कान्छा छोरा खड्गराजलाई क्रमश खांची र धुर्कोटमा सा के १३५७, अथवा वि सं १४९२ मा छुट्टा छुटै राज्य स्थापना गरी त्यहांको राजा नियुक्त गरे । राजा मेघासी राज शाह धार्मिक मानिस समेत भएकोले आफु अर्घा कै चुत्र बेसिमा गई समाधिष्ट भए । यी तीन वटै राज्यहरु “मेघासी राज्य” को रुपमा नेपाल भर चिनिन्छ भने यी तीन राज्य अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई अंग्रेजि विश्वकोष विकिपेडियामा “Three Meghasi Kingdom” भनेर लेखिएको कुरा अहिले पनि Google मा सुरक्षित छ । अर्घा राज्यको इतिहांस (Kingdom of Agha) र गडवाल संगको संबन्ध: नेपाल एकिकरण एबं सुगौलि सन्धि अगाडीसम्म नेपाल-भारत ,भुटान बीचमा कुनै सीमा रेखा नभएको कुरा हामी सबैमा स्पष्ट हुनुपर्दछ । वास्तवमा बि सं १८२५ भन्दा पहिला "नेपाल" भनेर काठमाण्डौ उपत्यकालाई मात्र संबोधन गरिन्थ्यो । तेतिखेर बर्तमान नेपाल र भारतिय उपमहाद्विप भित्र थुप्रै साना साना स्वतन्त्र राज्यहरु थिए । गोर्खा, अर्घा , खांची पाल्पा , तनहुं , रुकुम , अछाम, जाजरकोट बझांग,गडवाल,सिकिम,महाराष्ट्र,राजस्थान, बाराणासी, जुम्ला, आसाम, पन्जाब, दिल्लि, मकवानपुर , बिजयपुर अरु राज्य सरह स्वतन्त्र थियो । हिमालय पर्बत देखि दक्षिण हिन्द महासागरसम्मको भुभागलाई भारतिय उपमहादिप (Indian Sub-continent) भनि बिश्वसमुदायमा परिचित थियो र हाल पनि यस क्षेत्र लाई अन्तरराष्ट्रियस्तरमा Indian Sub-Continent को रुपमा लिइन्छ । तत्कालिन समयमा यातायात एबं सन्चार सम्पर्क समेत नभएको र कुनै दस्तावेजहरु समेत नभएको कारण कुन भु-भाग कस्को भन्ने कुरा समेत अनिस्चित थियो। तत्कालिन अबस्थाका मानिसहरुमा शिक्षाको अभावले हालको जस्तो चेतना र बिबेकको समेत कमि हुन्थ्यो भनेर भन्न सकिन्छ । कहां, के र कस्तो भुभाग थियो भन्ने कुरा पनि अनुमान गर्न कठिन थियो । प्राचिन कालमा नेपाल कति ज्यादै बिशाल थियो भन्ने आदि इत्यादि कुराहरु जुन सतहमा आएका छन्, ति सबै काल्पनिक, मनगणन्ते र भ्रमहरु हुन् । किनकि बिसं १८२५ अगाडी कुनै नेपाल भन्ने देश नै थिएन र कतै कुनै तेस्ता दस्ताबेजहरु कसैले भेटेको छैन । आफु रहेको वरिपरिका भुभागहरु जस्ले सक्छ , उस्ले आफ्नो अधिनमा बनाउने बिस्वब्यापी प्रचलन थियो भन्ने कुरा हामिले भुल्न हुंदैन । दिल्लि, आसाम, कुमाऊं ,गरवाल, चितौर, काश्मिर, सिकिम, राजस्थान, पन्जाब सबै राज्यहरु एक अर्कामा स्वतन्त्र थिए । हालको नेपालको गोर्खा, तनहुं, बिजयपुर, किर्तिपुर, जाजरकोट, बझाङ्ग, बैतडि,रोल्पा, अर्घाखांची जस्ता राज्यहरु पनि एक आपसमा स्वतन्त्र थिए । यस भारतिय उपमहाद्विप भित्र बिश्वका अन्य मुलुकहरुमा जस्तै ८ औ देखि १३ औ सताब्दीसम्म सबै राज्यहरुले आफ्नो सक्ति र क्षमता अनुसार नजिकका अरु राज्यलाई नियन्त्रणमा लिई राज्य गर्ने प्रचलन थियो । एक अर्का बिच आक्रमणहरु भैरहन्थे । पछि तत्कालिन गडवाल राज्यका शाह, ठाकुर राजाहरु पनि राज्य बिस्तारको क्रममा लुम्बिनि हुदै हालको नेपालको अर्घासम्म आएका हुन् भन्ने कुरा भारतिय इतिहांस र नेपालमा हालसम्म प्राप्त तथ्यहरुले समेत देखाएको छ । तत्कालिन अबस्थामा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि भारतिय उपमहाद्विपमा बढि प्रसिद्ध भएकोले बुद्ध दर्सन गर्न मानिसहरु आउने गर्थे । सोही समयमा लुम्बिनि आउंदा उनिहरुले अर्घा क्षेत्रको महत्व बुझेको हुन सक्छ । यसै सिलसिलामा पछि यस लुम्बिनि क्षेत्रको उर्बर भुमि , हिमाल नजिक, राम्रो हावापानि र बुद्ध जन्म भुमि भएकोले ऊनीहरुले यो अर्घा राज्य कब्जा गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ । उनीहरुले तेति बेला गढवालका सबै किसिमका मानिस र तत्कालिन गढवाली राजाका भाईभारदारहरु समेत हातहतियार, सेना, देबि देबता सहितको फौज आएका हुनाले यहि कुरालाई पुष्टी गर्दछ । ।[१]  ।<ref>{{Cite journal |last=Shields |first=Gemma E. |last2=Buck |first2=Deborah |last3=Varese |first3=Filippo |last4=Yung |first4=Alison R. |last5=Thompson |first5=Andrew |last6=Husain |first6=Nusrat |last7=Broome |first7=Matthew R. |last8=Upthegrove |first8=Rachel |last9=Byrne |first9=Rory |last10=Davies |first10=Linda M. |date=2022-02-17 |title=A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis |url=https://doi.org/10.1186/s12888-022-03769-7 |journal=BMC Psychiatry |volume=22 |issue=1 |doi=10.1186/s12888-022-03769-7 |issn=1471-244X}}</ref> == इतिहास == साके संबत् १२४० देखि १३५५ बि सं १४९० (बि सं भन्दा साके संबत् १३५ बर्ष पुरानो) सम्म अर्घामा जिल्ल हराईको नियन्त्रण थियो । यो क्षेत्र उर्बर भुमि, रमणिय, धार्मिक महत्वको क्षेत्र , बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनि नजिक भएकोले गढवालका राजकुमार शिबराज शाह आफ्नो सेना र सहयोगीहरू सहित शासन गर्ने मनसायले अर्घामा आएका थुप्रै तथ्यहरु भेटिन्छन् । तेतिखेर उनले फौज मिझार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सीतल थापा, जयभद्र पाण्डे, धनन्जय पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढा, रविनारायण शाह, नरेश्वर शाह, धनेश्वर शाह, गुरु पुरोहित रामभक्त भुसाल लगायतका चर्चित व्यक्तित्वहरु साथै लिई आएका थिए । उनका साथमा राजाका साथमा हुन पर्ने झण्डा, निशाना भगवति तरवार खड्ग सहित आएका थिए । त्यतिखेर उनले सूर्य खडक, इन्द्र खडक, ब्रह्मा खडक, विष्णु खडग, गणेश खडग, शिब खडग, चन्द्र खडग, अग्नि खडग सहित ६४ वटा खडग (तरवार) र तोप बोकी गढवालबाट हिंड्दै लुम्बिनि हुंदै महाभारत पर्बतको फेदी अर्घामा छिरेका थिए । १२औ सताब्दीको अन्ततीर हाल भारतको उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊबाट राज्य बिस्तारको क्रममा गडवालमा आएका सुर्यबंसी राजा विनय पालका बंसज एवं भुजंगदेबका सन्तति, कश्यप गोत्रिय शिबराज शाह, आफ्नो राज्यकालमा गडवाल राज्य बिस्तारको क्रममा बि.सं १४९० सालमा अर्घासम्म आई तत्कालिन राजा “जिल्ल हराई” लाई कब्जा गरी तहि राज्य गरिबस्न थालेका थिए । अर्घा राज्य अनेकौ देब देबिको पबित्र भुमि, कृषिको लागि उपयुक्त क्षेत्र, हिमाल-तराईको मध्ये भाग र बुद्ध जन्मभुमि लुम्बिनिको नजिकको भुमि एबं सामरिक दृष्टिले पनि महत्वपुर्ण थियो । त्यसैताका उत्तरमा सिन्जा प्रान्त तथा दक्षिण-पश्चिममा चितौर एबं गरवाल, पुर्वमा कान्तिपुर, भक्तपुर,मकवानपुर , बिजयपुर चौदण्डि एबं कास्कि राज्य सक्रिय थिए । तत्कालिन अर्घा राज्य गडवालबाट आएका सेनाबाट स्थापित राज्य भएकोले सामरिक र युद्ध कलाको दृष्टिले सबभन्दा मजबुत थियो । सो को प्रभाब र घमण्ड अर्घा दरबार र परिबारमा पनि थियो । शिबराज शाहको देहबसान पछि उनका छोरा मेघासीराज शाह अर्घाका राजा भए । उनका ३ भाई छोरा भएकोले बुबाको मृत्यु पछि अर्घामा कस्ले राज्य गर्ने भन्ने संबन्धमा बिबाद भएकोले आफु धार्मिक मानिस समेत भएकोले मेघासी राजले आफु ज्युंदो हुंदै राज्य त्यागि जेठा छोरा जयन्तराज शाहलाई अर्घा राज्यको राजा बनाई बि सं १४९२ मा माहिलो छोरा खड्गराज शाहलाई धुर्कोट र कान्छा छोरा विरेन्द्रराज शाहलाई खांची राज्यको जिम्मेवारी दिई आफु चुत्रबेसीमा गई तपस्या गरी समाधिस्त भएका थिए । त्यसैले यो अर्घा, खांची र धुर्कोटलाई विकिपेडिया बिश्वशब्दकोषले “ Three Meghasi Kingdom” भनि उल्लेख गरेको छ । मनकामना देबि संबन्धि जनश्रुतिहरु र मेघासी राज शाह संगको संबन्ध: अर्घाका राजा मेघासी राज शाहका सन्तान एबं खांचिका तत्कालिन राजा ध्वजनसिंह शाह (बिसं १६६०-१६८६) का छोरी राजकुमारी लिलावती देवत्व गुण भएकी थिइन् । उनि अभिध्येय लिई ब्रह्रमाचारीणि बनेर आजिबन बिबाह नगर्ने भनि देब-देबिको पुजा आराधनामा रहने गर्थिन । तर पछि बुबाले गोर्खाका तत्कालिन राजा राम शाहसंग बिबाह गराई गोर्खा पठाउने निर्णय गरे । आफ्नो बिबाह नगरि बस्ने इच्छाबिपरित जबरजस्ति बिबाह गराउने निर्णयमा उनी असहमत थिइन् तर राजाको निर्णयको अगाडी कसैकोकेही नलाग्ने भए पछि उनको बिबाह जबर्जस्ति गोर्खाका राजा राम शाहसंग भयो र अर्घाबाट मानिसहरु डोला छाड्न गोर्खा गएका थिए । उनको डोला छाड्न गएका डोलेहरु गोर्खा दरबार पु-याई फर्कने बेलामा बिदा माग्न जांदा लिलावति रानिले “आंखा चिम्लि पछिल्तिर फर्कि “ के बिदा माग्छौ तिमिहरु ?, मलाई नै बिदा गरि पठायौं, यो कुरा मलाई मन परेको छैन, अबदेखि मलाई कुनै माइतिले भेट्न नआउनु , आएमा कुभलो होला “ भन्ने आदेश दिई डोलेहरुलाई घर फर्काइन भन्ने भनाई छ । राजा राम शाहको मृत्यु पश्चात तत्कालिन धर्म संस्कार अनुसार सती जानु पर्ने भयो । गोर्खादरबारका मुल पुजारी एबं उनका भक्त सिद्ध लखन थापालाई उनको दैवि सक्ति र चरित्र बारे सबै थाहा थियो । सति जाने बेलामा सिद्ध लखन थापाले हजुर भगबान हुनु हुन्छ , सति नजानुस्, जान पर्देन , हाम्रो रक्षा गरीबस्न पर्छ भनि अनुरोध गर्दा सति-चितामा बसी आफ्ना सिद्धभक्त लखन थापालाई “तिमि पीर नगर्नु म काफेकमा अर्को रुपमा आउने छु, मेरो ब्यबस्था गर्नु “ भनि सति गइन् । त्यसको केही समय पछि गोर्खाको काफेक भन्ने स्थानमा एक जना किसानले हलो जोत्दा बारीमा फालि अड्किई हेर्दा ढुंगामा फालि अड्किएको र एकछेउंबाट दुध जस्तो पदार्थ देखिएकोले सबै गाउले भेला जम्मा गरि देखाए । सो कुरा केही दिनमा गोर्खा दरबारसम्म पुगि सिद्ध लखन समेतले थाहा पाए । रानी लिलावतीबारे सबै कुराको जानाकार गोर्खा दरबारका सिद्धभक्त लखन थापामगरले रानी लिलावति साक्षात देबि भगवति थिइन् र हुन् । यो ढुंगा उनैको रुप हो भन्ने कुरा स्थापित गरी सो स्थान गोर्खाको काफेकमा मनकामना देबिको नाममा मन्दिर स्थापना गरी पुजा आराधना गर्न शुरु गरे । मनकामना मन्दिर नेपाल मात्र नभएर भारतमा समेत प्रसिद्ध छ । माता मनकामनाको दर्शन गरे आफ्नो मनोकामना पुरा हुने , नबनेका अपुरो कामहरु पुरा हुने जन बिश्वास छ । त्यसैले कतिपय मानिसहरु कुनै काम शुरु गर्दा माता मनकामनालाई संझने प्रचलन छ । सोहि जनश्रुति अनुसार हाल सम्म पनि अर्घाराज्यका तत्कालिन राजा मेघासिराज शाहका सन्तान पछि अर्घा, खांचि र धुर्कोटराज्यमा बिभाजन भएर शासन गरेकाहरु , मनकामना देबिको मन्दिर दर्सन गर्न नजाने प्रचलन छ । पहिले पहिले अन्जानमा मन्दिरमा गएका तत्कालिन अर्घाराज्यका राजा मेघासीराजका सन्तानहरुमा शारिरिक एबं आर्थिक क्षति भएका कयौ घटनाहरु छन् । खांचिका राजपुत्रि लिलादेबि र मनकामना भगबतिको बारे गोर्खा र आसपासमा हालसम्म पनि अनेकौ किंबदन्तिहरु सुन्न पाइन्छ । मनकामना मन्दिरका हालका पुजारी सिद्ध लखन थापाका सन्तान एबं बंसज हुन् । हालसम्म पनि थापामगरहरु नै सो मन्दिरका पुजारी हुने चलन छ । देबि मनकामना माताका बुबा राजा ध्वजन शाहले छोरीको संझनामा खांचिमा पनि सुपादेउराली भगबतिको मन्दिर स्थापना गरेको इतिहांसमा उल्लेख छ । सुपादेउरालि भगवति मन्दिर धार्मिक एबं पर्यटकिय हिसाबले सो क्षेत्र कै ज्यादै प्रसिद्ध मन्दिर हो । अर्घाका राजाका छोरी चन्द्र चन्द्रप्रभावति शाहको गोर्खा दरबारमा प्रबेश: मेघासी राज शाहका १० औ पुस्ताका सन्तान राजा दलजित शाहका रानी सुभद्रावतिको कोखबाट राजकुमारी "चन्द्रप्रभावति" को जन्म भएको हो । उनकी मुमा सुभद्रावती सल्यानी राजा सत्यजीत शाहकाका छोरी हुन् । उनको गोर्खाको राजा नरभुपाल शाहसंग बिबाह भएको र तत्कालिन समयमा डोला दिने चलन भएपनि डोला नदिइ अर्घा दरबारमा नै बिबाह भएको थियो । एक देशको राजासंग अर्को देशको राजाका छोरी-चेलीको बिबाह हुने भए त्यसबेला डोला पु-याउने चलन थियो किनकि राजाले राज्य छोड्दा सोहि बेला सत्रुले आक्रमण गर्न सक्ने भएकोले राजा दुलाहा बनी जाने चलन थिएन । बि सं १४९० मा नै स्थापना भएको अर्घा राज्य आर्थिक र सामरिक रुपले समेत मजबुत थियो । बि सं १६१६ मा मात्र स्थापना भएको गोर्खा राज्य भन्दा अर्घाराज्य धेरै पुरानो राज्य हो । राज कुमारी चन्द्रप्रभावतिको गोर्खादरबारमा आगमन भएपछि गोर्खाराज्यमा प्रगती हुन थाल्यो भन्ने भनाई छ । चन्द्रप्रभावतिले आफ्नो बुबाबाट राजकाज संबन्धि सम्पुर्ण कुराहरु सिकेकी थिइन् । चन्द्रप्रभावतीबाट तत्काल सन्तान नभएपछि उनले नै उनकी आफ्नी फुपुकी छोरी पाल्पालि राजाकी छोरी कौसल्यावतीसंग नरभुपालको दोश्रो बिबाह गराई दिइन र उनैबाट बि सं। १७७९ मा पृथ्विनारायण शाहको जन्म भएको हो । उनको लालनपालन, राजकाज संबन्धि शिक्षा- दिक्षा उनै चन्द्र प्रभावतिबाट भयो । नरभुपाल कै पालामा गण्डक क्षेत्रका साना साना राज्यहरुमा मल्ल, शाह, खाण, सेन आदि ठकुरी बंसका राजाहरुले राज्य गर्दथे । चन्द्रप्रभावतिको कै सल्लाहामा राजा नरभुपाल शाहले पनि बि सं १७९४ मा नुवाकोटमाथि आक्रमण गरेका थिए ,तर हार ब्यहोरेकाले फर्किएर गोर्खा गए ।पछि-पृथ्विनारायणशाहले बुबाको देहवसान पछि गोर्खाको राजा भएपछि साना-साना राज्यहरुलाई एकिकरण गर्ने योजना बनाए । यसरी नेपाल एकिकरण गर्दा ति साना-साना राज्यहरुमा ठकुरीबंसकाले नै शासन गरिरहेका हुनाले युद्ध हताहतमा बंस एबं गोत्र हत्याको पाप लाग्ने डरले काशिमा गई भारद्वाज गोत्रबाट कस्यप गोत्र परिबर्तन गराएका थिए । यो कुरा ठुलि आमा चन्द्रप्रभावतिलाई जानाकारी नभएको कुरा सुनिन्छ <ref>{{Cite web |date=2021-06-20 |title=अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना |url=https://www.lumbinisanchar.com/archives/35480 |access-date=2025-03-30 |website=लुम्बिनी सञ्चार |language=en}}</ref> [[दलजित शाह]]का अर्कि छोरी महल बसन्ताको पर्बतको राजा मलेबम संग बिबाह भएको थियो । राजा मले बमले भाई हत्याको प्रायस्चित स्वरुप म्याग्दिको बेनीको काली गण्डकी किनारमा शिवालय मन्दिर स्थापना गरी दुई हात जोडेको आफ्नो र रानीको मुर्ति पनि स्थापना गरे । जो अझै देख्न पाइन्छ । ती राजाहरुका पालामा अर्घा र खांची क्षेत्रमा मठ मन्दिर पानी पाटि पौवा निर्माण गरे । पोखरी , धारा बनाई देबगुठ र बिर्ताको ब्यबस्था गरेका थिए । ति शाह राजाहरुले बनाएका कतिपय भौतिक संरचना र संरचनाका अबशेषहरु अझै देख्न पाइन्छ । == विलय == राजा बीर कुमार शाहको शासनकाल बि सं १८४३ मा अर्घाराज्य नेपाल राष्ट्रमा गाभियो । बीर कुमार शाह अर्धाका अन्तिम राजा हुन्। [[अमर सिंह थापा]] र दामोदर पाण्डेले यसलाई पनि नेपाल अधिराज्यमा गाभे । अर्घा दरबार [[पृथ्वीनारायण शाह]]को मावली भएकोले बहादुर शाहको आदेशमा रक्तपातबिहिन समझदारीमा नेपालमा गाभिएको थियो। तत्कालिन अर्घाराज्यलाई त्यस क्षेत्रको सामरिक महत्वको संरचना समेत बनाएर सैन्य केन्द्रको रुपमा स्थापित गरियो । किनकि अर्घाराज्य सामरिक र हातहतियारको दृष्टिले ज्यादै बलियो थियो । अर्घाराज्यमा शिबराज शाह गढवालबाट आउंदा उनिहरुले युद्ध कौसल सहित राम्रा राम्रा र मजबुत हतियार र खड्कहरु लिएर आएका थिए । पछि [[दामोदर पाँडे|दामोदर पाण्डे]]ले पश्चिम तर्फ राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा कांगडाको लडाईमा समेत सोहि अर्घाको हतियार र सेनाहरु प्रयोग गरेका थिए । पछि गडवाल र कुमाउसम्म नेपाललाई बिस्तार गर्दा अर्घाका अन्तिम राजा बिरकुमार शाह स्वयं सहभागि भै मौजुदा सेना र हातहतियारको प्रयोग गरिएको थियो। पछि सो गडवाल, कुमाउं र कागडा क्षेत्र बि सं १८७१ मा सुगौलि सन्धिबाट ब्रिटिस-इन्डियाको जिम्मामा गयो । अर्घाका अन्तिम राजा बीर कुमार शाहको २ भाई छोराहरु मध्ये बिरभद्र शाह सैन्य बिध्यामा निपुर्ण थिए । पृथ्वीनारायण शाहको अबसान पछि पनि उनका भाई भारदार एबं पाण्डे, थापा, काजीहरुले नेपाल बिस्तारको क्रमलाई जारी राखेका थिए भने उत्तर तर्फबाट नेपाललाई बेला बेलामा आक्रमणहरु भै राख्दथ्यो । नेपाल तिब्बत बीचको दोश्रो युद्ध बि सं १८४८-१८४९, तिब्बतीहरुले पहिलो संझ्यौता पालना नगरेकोले भएको थियो । यो युद्ध बिशेष रुपले लड्नु पर्ने भएकोले तत्कालिन नेपालका तत्कालिन बाइसी-चौबिसी राज्यहरु जहां एकिकरण पछि सैन्य टुकडिहरुको रुपमा बिकसित गरी स्थापना गरिएको थियो, ती गाभिएका राज्यहरुबाट भोटसंगको लडाईमा सहभागी हुनजान केन्द्र सरकारबाट उर्दि जारी गरिएको थियो र अर्घाबाट बीर भद्र शाहको कमाण्डमा सैन्य टोली भोट तर्फ गएका थिए । उनको टोली लगाएत नेपालीहरु लासासम्म प्रबेस गर्दा माथिल्लो स्तरमा दुई देश बिच लेन देनमा कुरा मिली बि सं १८४९ मा भएको "वेत्रावती सन्धि" मार्फत नेपाल चिन युद्ध समाप्त भएको थियो । सन्धि पछि फर्कने आदेश भएकोमा टोली रसुवा , नुवाकोट हुंदै अर्घा फर्कने क्रममा बहादुर शाहको हुकुमले बाटामा पर्ने धादिङ्गको आगिन्चोकमा बिर्ता प्राप्त भै बीर भद्र शाह र उनका बांकि रहेका सेनाहरु समेत त्यहि बसोबास गर्न थालेको दस्तावेजहरु छ । हाल धादिंग जिल्लाको त्रिपुरासुन्दरी पालिकामा "बिर्ता भन्ने गाउं नै रहेकोछ र यो वडा नं ६ मा पर्छ । धादिंग जिल्लाको आगिन्चोकमा बिरभद्र शाहका सन्तान गुप्त बहादुर शाहका छोराहरु रबिन्द्र बहादुर शाह , राजेन्द्र बहादुर शाह, धिरेन्द्र बहादुर शाह र दिपेन्द्र शाह बसोबास गर्दे आएका छन् । बि सं १९६२ सालमा नेपालमा विर्ता उन्मुलन भए पछि उनीहरुको बिर्ता पनि हरण भै नेपाल राज्यमा गाभियो । तत्कालिन समयमा बिर्तामा बसोबास गर्नेहरुले बार्सिक रुपमा कुत-बाली बुझाउन पर्ने , बिरभद्र शाहका सन्तानको मृत्यु भएमा क्रिया बसि दिन पर्ने र अन्य शुभकार्यहरुमा चलन चल्तिमा सहयोग एबं योगदान गर्न पर्ने चलन थियो । हाल तत्कालिन आगिन्चोकको बिर्ता भन्ने स्थान वडा नं छ मा पर्छ । अर्घा राज्य र गोर्खा राज्य बीच पहिला देखि नै पारिबारिक संबन्ध समेत भएकोले पछि नेपालको शाहराजपरिबारमा अर्घाखाँचीका तत्कालिन राजाहरुको गहिरो प्रभाव रहेको थियो । काठमाण्डौ बिजय पछि पृथ्विनारायाणकी जेठी आमा चन्द्रप्रभावति पनि बसन्तपुर दरबार आइन् र उनकै रणनीति र योजनाहरुमा नेपाललाई थप बिस्तारका कामहरु भए । चन्द्रप्रभावती अर्घाको राजाकी छोरी भएकिले उनको पारिबारिक माहौल नै युद्ध कलाकौसलमा जानाकर थिए । उनीहरुका पुर्खा हाल भारतको गडवालबाट. हारहतियार र सेना सहित आएकाले उनीहरु सैनिक रणनीतिका जानाकार थिए भन्ने इतिहांस रहेको छ । सोही अनुसार चन्द्रप्रभावतिले पनि नेपाल एकिकरणमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाहागरेकी थिइन् । अझ खासगरी गोर्खा दरबारबार रानी "चन्द्र प्रभावतिको" प्रबेस भए पछि गोर्दखा रबारमा नेपाल राज्य बिस्तारको प्रसंगले प्रबेश पाएको थियो र सोही अनुरुप सबभन्दा पहिला बि सं १७९४ मा नुवाकोट माथि आक्रमण भएको थियो । तत्कालीन नेपाली समाज पनि हिन्दू धर्ममा आधारित भारतीय उपमहाद्विपिय समाजबाट प्रभावित थियो । भगवानलाई अन्धो भएर समर्थन गर्ने भएकोले तत्कालिन राजा शिबराजले देउरालीमाईको वरदानअनुसार अर्घाराज्यको राजा हुने बरदान पाएको भन्ने भनाई स्तानियस्तरमा स्थापित गरी शिबराज शाहले जिल्ल हराइलाई हटाएर अर्घाको राजा भए । राजा सिबराजले जिल्ल हराई शिकार खेल्न गएको मौका छौपि राज्य कब्जा गरेका थिए भन्ने जनश्रुति ब्यापक छ । शिबराज पछि उनका छोरा मेघासी राज अर्घाका राजा भए । <ref>{{Cite web |title=Manakamana Temple: A story of Reincarnation |url=https://www.nepaltraveller.com/travel/pilgrimage-sites/manakamana-temple-a-story-of-reincarnation |access-date=2025-03-29 |website=www.nepaltraveller.com |language=en}}</ref>    पुरातत्व बिभागको वेबसाइटमा भएको अभिलेख (प्राचिन नेपाल) बि सं १८४० एबं सा के १७०५ मा अर्घाका राजा वीरकुमार शाहले नरोत्तम जैसिलाई जग्गा बेच्दा गरिदिएको कागजमा रविचरण शाह र नरध्वज शाहको नाम उल्लेख गरिएको छ । सो कागजमा साक्षीमध्ये मिजार दशरथ थापा, नीलकण्ठ राणा, सित थापा, जय भद्र पाण्डे, धिर्जे खड्का, दलपति बुढाको समेत नाम भएको र गढ्वालर कुमाउमा हालसम्म पनि थापा, राणा पाण्डे, खड्का थरका धेरै मानिसहरु भएकोले उनीहरु मध्येका धेरै मानिसहरु गढ्वालबाट आएका हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ । संस्कृत ग्रन्थहरूमा भगवानलाई प्रसादको रूपमा चढाइने फलफुल, मह, दही जस्ता कुराहरू उल्लेख गरिएको छ । हालको अर्घामा रहेको भगवतीको मन्दिरमा अर्घको रुपमा दही चढाइने र बढि दहि चढाउंदा भगवति बढो खुसी हुने बिश्वासका साथ पुजा गरिने हुंदा सो भगवतिको नाम अर्घा भगवति रहन गएको भन्ने भनाई छ । अर्घा भगबति मन्दिरमा धेरे मानिसहरु दर्शन गर्न आउने हुंदा सो स्थानको नाम नै अर्घा रहन गएको भन्ने जनश्रुति छ । अर्घाराज्यको सिमाना पूर्व–गुल्मी, पश्चिम, फुठान, उत्तर धुर्कोट, दक्षिण खाँची हुन् । यी चार दिशा भित्र राजथला मौजा, वागी मौजा, औवल मौजा, अधिकार मौजा, घोराखोरी मौजा, बारुक मौजा, सान्हपुर मौजा, मेहेलपानी मौजा, ढाकवाङ मौजा, अट्जु मौजा, खान मौजा, साकीधारा मौजा, सन्दुरे मौजा, अरजि मौजा ,वाला मौजा, कुर मौजा, झेडी मौजा, धिभनी मौजा, नुवाकोट मौजा, किन्डाडा मौजा रहेको थियो । अर्घाको राजस्थान भन्ने ठाउँमा बारुक मौजा छ । त्यहां २० गज अग्लो र १५ गज चौडा ठूलो ढुङ्गा छ र नजिकै ५ गज अग्लो ढुङ्गा पनि छ । सोही ढुंगा फुटेर भगवान नरसिंह निस्कनु भई तत्कालिन संहारकारी राक्षस हिरण्यकश्यपुलाई मारी शान्ति कायम गरेको किंबदन्ति छ । तत्कालिन अर्घा राज्यको यस अघिको राजधानी माघथुम हो । सो स्थान देखि पूर्व अन्दाजी ५ हजार गज फरकमा हरपिलकोट भन्ने ठाउँमा हालको अदालत जस्तो कचहरीस्थल अदालत बनाएको थियो भने ४ सय गज पश्चिम टापुमा ३ चोक भएको सत्तल बनाएको थियो । सो सत्तलको १ चोकमा श्री कालिकाको मन्दिर, अर्कोमा हतियार भण्डारण र गुप्तकालिको मन्दिर बनाएको थियो । यस स्थानमा दशैमा १५ दिनसम्म पुजा गर्ने गरीन्छ र धोबिगौडा बाट अर्को तुलोचोकमा हतियारको निर्माण गरिने गरिन्थ्यो । गढवाल राज्य (Garhwal Kingdom) र नेपाल संगको सम्बन्ध । गडवाल भारतीय उपमहाद्वीपको पश्चिमी भागमा रहेको एउटा शक्तिसाली राज्यको रुपमा रहेको र जसको स्थापना सन् १३५८ मा भएको थियो । गडवाल राज्यलाई सन् १८०३ मा नेपाली गोर्खा सेनाहरूले कब्जा समेत गरेका थिए । एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध सन् १८१५ मा सुगौलीको सन्धिमा गएर अन्त भएपछि गढवाल राज्य एक सानो टिहरी गढवाल राज्यको रुपमा गठन भई पुनर्स्थापित गरियो, जुन राज्य १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि भरतमा गाभिएको थियो । परम्परागत रूपमा यस क्षेत्रलाई विभिन्न हिन्दू ग्रन्थहरूमा केदारखण्ड भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ । गढवाल राज्यमा क्षेत्रियहरूको शासन थियो । दोस्रो शताब्दी एबं ईसा पूर्व वरपर यसै क्षेत्रमा कुनिन्द राज्य पनि विकसित भयो । पछि यो क्षेत्र कटीया उपत्यका, बाजेनाथ, उतराखात, उत्तराखी र गेडावाल क्षेत्रमा बिभाजित भई आजको अवस्थामा पुगेको छ, जुन राज्यको सन् ६२९ ताका ह्वेन साङ्ग भन्ने चिनिया यात्रिले भ्रमण समेत गरेको अभिलेख छ । सो समयमा ब्रह्मपुर नामक राज्य पनि रहेको उल्लेख गरिएको छ । ह्वेन साङ्ग चीनिया यात्रि बिश्व इतिहासमामा प्रसिद्ध छ र सो बेला आजको नेपाल एबं हिमालय क्षेत्रको भ्रमण समेत गरेको कुरा इतिहांसमा उल्लेख छ । इस्बि सं ८८८ भन्दा पहिले, सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र विभिन्न स्वतन्त्र राजाहरू द्वारा शासित साना-साना किल्लाहरूमा विभाजित थियो, जसका शासकहरूलाई राणा, राई र ठाकुर भनिन्थ्यो । भनिन्छ कि सन् ८२३ मा मालवाका राजकुमार कनकपाल श्री बद्रीनाथ जीको दर्शन गर्न आएका थिए । त्यहाँ उनले तत्कालीन राजा भानुप्रतापलाई भेटे । राजकुमार कनक पालबाट प्रभावित राजा भानु प्रतापले आफ्नी एकमात्र छोरीको विवाह उनीसँग तय गरे र आफ्नो सम्पूर्ण राज्य उनलाई सुम्पिदिए । क्रमशः कनक पाल र उनका वंशजहरूले सबै किल्लाहरू जितेर साम्राज्य विस्तार गरे । यसरी सन् १८०३ सम्म अर्थात ९१५ वर्षसम्म सम्पूर्ण गढवाल क्षेत्र उनको अधीनमा रह्यो । गढवाल क्षेत्रले सन् १७९४-९५ को समयमा भयंकर अनिकालको सामना गर्यो र फेरि सन् १८८३ मा यो क्षेत्र भयानक भूकम्पबाट पनि प्रभावित भयो । त्यतिबेला नै नेपालको गोर्खा सेनाहरूले यस क्षेत्रमा आक्रमण गर्न थालेका थिए र यस क्षेत्रमा गोर्खालिहरूको प्रभाव सुरु भयो । सन् १८०३ मा महाराजा प्रद्युम्न शाहको शासनकालमा नेपाली गोर्खालि सेनाले फेरि गढवाल क्षेत्रमा आक्रमण गरे । तत्कालिन गडवाली राजा प्रद्युम्न शाह देहरादुनमा गोर्खालि सेनाहरूसँग लड्दा शहीद भए, तर उनका एकमात्र नाबालक छोरा सुदर्शन शाहलाई उनका विश्वासी दरबारका पात्रहरुले चलाखीपूर्वक बचाए । यस युद्धपछि गोर्खाहरूको विजयसँगै गढवाल क्षेत्रमा आफ्नो अधिपत्य स्थापना भयो । यसपछि क्रमश: नेपालको सीमाना पश्चिम कांगडासम्म फैलियो । कांगडाका तत्कालिन महाराजा रणजीत सिंहले नेपाली सेनालाई कांगडाबाट बाहिरसम्म अगाडी बढ्न नदिई रोकेकाले सोही गढवालसम्म सन् १८०३ देखि सन् १८१६ (सुगौली सन्धि) पुर्व १२ वर्षसम्म नेपालले शासन गरेको थियो । सोही अबधिमा तत्कालिन राजा प्रधुम्न शाहका छोरा सुदर्शन शाहले आफ्नो राज्य नेपाली गोर्खाहरूबाट मुक्त गर्न ईस्ट इन्डिया कम्पनीबाट सहयोगको व्यवस्था गर्न थाले । सोही अनुरोध अनुसार सुदर्शन शाहको बिद्रोही समुह र ईस्ट इण्डिया कम्पनीले कुमाऊँ, देहरादून र पूर्वी गढवाललाई एकसाथ ब्रिटिश साम्राज्यमा विलय गरायो । पछि पश्चिमी गढवाललाई राजा सुदर्शन शाहलाई सुम्पियो, जुन टिहरी राज्यको रूपमा चिनिन थाल्यो । सुदर्शन शाहले आफ्नो शासन कालमा गढवालको टिहरी नगरमा आफ्नो राजधानी स्थापना गरे र त्यसपछि उनका उत्तराधिकारी प्रताप शाह, कीर्ति शाह र नरेन्द्र शाहले क्रमशः प्रताप नगर, कीर्ति नगर र नरेन्द्र नगरमा राजधानी स्थापना गरे । उहाँका सन्तानहरूले सन् १८१५ देखि १९४७ सम्म यस क्षेत्रमा शासन गरे । पछि “भारत छोडो” आन्दोलनको समयमा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले भारतको स्वतन्त्रताको लागि सक्रिय रूपमा भाग लिए र अन्ततः जब सन् १९४७ मा भारत ब्रिटिसबाट स्वतन्त्र भयो, टिहरीको रियासतका बासिन्दाहरूले स्वतन्त्र भारतमा विलयको लागि आन्दोलन गरे । यस आन्दोलनका कारण परिस्थितिहरू अब राजा सुदर्शनको नियन्त्रणमा रहेनन् र उनलाई शासन गर्न गाह्रो भयो, जसको फलस्वरूप पन्वार वंशका शासक महाराजा मानवेन्द्र शाहले भारत सरकारको सार्वभौमसत्ता स्वीकार गरे । अन्ततः सन् १९४९ मा गडवालको टिहरी रियासत भारतमा विलय भयो । ११ औ सताब्दिताका भारतको उत्तराखण्ड राज्य कुमाऊँ र गडवाल गरी दुई भागमा विभाजित थियो । हाल कुमाऊँ उत्तराखण्ड राज्यको दक्षिण-पूर्वी भाग हो, यसको उत्तर-पूर्वमा नेपाल र दक्षिण उत्तर प्रदेश पर्छ भने गडवाल नेपालको उत्तर-पश्चिम भागमा पर्छ । नेपाल एकिकरणको क्रममा [[बहादुर शाह]]को पालामा दामोदर पाण्डे र अमरसिंह थापाले तत्कालिन अर्घाका राजा हरिकुमार शाह (पृथ्वि नरायणको मामा) को सहयोगमा नेपालको सिमाना पश्चिम गडवालसम्म पुराएको र सुगौली सन्धिपुर्व गडवाल राज्य नेपालको नियन्त्रणमा थियो । बि सं १८७२ एबं सन् संबत् १८१६, अगस्ट ४ मा नेपाल र इष्ट इन्डिया कम्पनि बिच सुगौलि सन्धि हुंदा यो भारतमा गाभियो । सुगौली सन्धिमा नेपालको तर्फबाट गजराज मिश्रले सही गरेका थिए । गडवाल राज्य ८ औं शताब्दीको सन् ८२३ मा कनक पालले स्थापना गरेका हुन् र यहां ८ औं देखि ११ औं शताब्दी सम्म कत्युरी वंश , ११ औं देखि १३ औं शताब्दी सम्म चन्द्र वंश र त्यसपछि शाह वंशद्वारा शासन गरिएको थियो । वास्तवमा, नेपाल परम्परागत रूपमा भारतको हिस्सा नभए पनि, यो हिमालय पर्वतदेखि हिन्द महासागरसम्म भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Sub-continent) को एक हिस्सा हो भन्ने कुरा ऐतिहांसिक तथ्यहरुले देखाएको छ । बाह्रौं सताब्दितिर नेपालको पश्चिमि भुभाग कुमाऊ, गढवाल र अलमोडामा राणा, ठाकुर, शाह क्षेत्रियहरुको राज्य थियो । उनीहरु तत्कालिन सामन्ति रजपुतहरु हुन् । त्यसबेला उनीहरुको बहुसंख्या अलमोडामा थियो । शाह ठाकुरहरु ११ औ सताब्दिमा अल्मोरा र कुमाऊबाट गढवालमा आएका हुन् भनिन्छ । त्यसबेला क्षेत्रिय शाहहरुको प्रभाब क्षेत्र राजस्थान, तेलंगना, पन्जाब र हालको उत्तराखण्डसम्म थियो । क्षेत्रिय बंशिय शाह रजपुतहरु लडाकु खालका र सामन्ति स्वभावका हुने, राम्रो क्षेत्र राम्रो ठाउं , राम्रा मानिस , उर्बर भुमि, खनिज, सुन, तामा देखे पछि आफ्नो अधिनमा पार्ने खालका सामन्ति सोचका थिए भनिन्छ । अलमोरा भन्ने स्थान हाल कुमाउको हिमाली भागमा पर्छ । हालसम्म पनि भारतको राजस्थान, उत्तराखण्डको कुमाऊ, अलमोढा, गढवाल र तेलंगना राज्यहरुमा राणा , राव, शाह ठाकुर रजपुतहरु राजननिति र व्यापारमा पनि निक्कै सक्रिय छन् । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== 1. ↑ Shields, Gemma E.; Buck, Deborah; Varese, Filippo; Yung, Alison R.; Thompson, Andrew; Husain, Nusrat; Broome, Matthew R.; Upthegrove, Rachel; Byrne, Rory; Davies, Linda M. (२०२२-०२-१७), "A review of economic evaluations of health care for people at risk of psychosis and for first-episode psychosis", BMC Psychiatry 22 (1), आइएसएसएन 1471-244X, डिओआई:10.1186/s12888-022-03769-7।<br> 2. ↑ "अर्घाखाँचीका धार्मिक, ऐतिहासिकस्थल र पर्यटनको सम्भावना", लुम्बिनी सञ्चार (अङ्ग्रेजीमा), २०२१-०६-२०, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-३०।<br> 3. ↑ "Manakamana Temple: A story of Reincarnation", www.nepaltraveller.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०३-२९।<br> 4. "Garhwal Kingdom", Wikipedia (अंग्रेज़ी में), 2022-05-31, अभिगमन तिथि 2022-05-31 [[श्रेणी:प्राचीन नेपालका राज्यहरू]] [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] m4ffx3k6ll0rk38dr1ljyeevsh75zcx 0 144326 1364824 1321265 2026-07-05T06:51:18Z ~2026-38184-13 79655 1364824 wikitext text/x-wiki '''नेपालको शिक्षक आन्दोलन (२०८२)''' नेपालको शिक्षक आन्दोलन (२०८२) नेपालभरका सार्वजनिक विद्यालयका शिक्षकहरूले सञ्चालन गरेको एक राष्ट्रियस्तरको आन्दोलन थियो। २०८१ सालको चैत २० गते नेपाल शिक्षक महासंघको आह्वानमा विद्यालय शिक्षा विधेयक छिटो पास गर्नुपर्ने मागसहित काठमाडौं केन्द्रित शान्तिपूर्ण आन्दोलन सुरु भएको थियो। आन्दोलनको क्रममा शिक्षकहरूले सरकारसँग भएका अघिल्ला सम्झौता कार्यान्वयन गर्न माग गरे। मुख्य मागहरूमा शिक्षकको रोजगारी सुरक्षादेखि लिएर तलब सुविधा, सामाजिक सुरक्षा तथा स्थानीय तहलाई दिइएको शिक्षक व्यवस्थापन अधिकारको खारेजसम्म समेटिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=शिक्षा विधेयक चाँडो ल्याउन शिक्षक महासंघको दबाब |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/1470585-1743582949.html |website=नागरिक न्युज |publisher=नागरिक |date=२०८१-१२-२० |access-date=२०८२-०१-१७}}</ref> == पृष्ठभूमि == संघीय शासन प्रणाली लागू भएपछि शिक्षक व्यवस्थापन र नियुक्तिको अधिकार स्थानीय तहमा सरेको थियो। शिक्षक सङ्घसंस्थाहरूले यस व्यवस्थाले व्यापक हस्तक्षेप, राजनीतिक दबाब र असमानता बढाएको भन्दै आलोचना गर्दै आएका थिए। सरकारद्वारा २०८० सालमा प्रस्तावित शिक्षा विधेयकमा शिक्षक समुदायका अपेक्षाहरू समेटिएको नदेखिएको भन्दै व्यापक असन्तुष्टि व्यक्त गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=Thousands of teachers protest over delay in endorsing education bill |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/nepal-thousands-of-teachers-protest-over-delay-in-endorsing-education-bill20250308225136/ |website=ANI News |publisher=Asian News International |date=2025-03-08 |access-date=2025-04-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250308195447/https://www.aninews.in/news/world/asia/nepal-thousands-of-teachers-protest-over-delay-in-endorsing-education-bill20250308225136/ |date=2025-03-08 }}</ref> == आंदोलन र मागहरू == नेपाल शिक्षक महासंघको नेतृत्वमा सुरु भएको आन्दोलन क्रमशः मुलुकभर फैलियो। विद्यालयहरू बन्द भए र पठनपाठन प्रभावित भयो। आन्दोलनका मुख्य मागहरूमा: * राहत, अस्थायी र करार शिक्षकहरूको रोजगारी सुरक्षाको प्रत्याभूति * निजामती सरह तलब र सेवा सुविधा * सामाजिक सुरक्षा कोषमा समावेश * शिक्षक व्यवस्थापनको अधिकार स्थानीय तहबाट हटाई केन्द्रमा राख्ने <ref>{{Cite web |title=Teachers continue protests over 10 unmet demands despite repeated government agreements |url=https://english.onlinekhabar.com/teachers-continue-protests-over-10-unmet-demands-despite-repeated-government-agreements.html |website=OnlineKhabar |publisher=Online Khabar |date=2025-04-23 |access-date=2025-04-30}}</ref> == प्रमुख घटनाक्रम == * चैत २० – नेपाल शिक्षक महासंघको आह्वानमा शिक्षा विधेयक छिटो पास गर्नुपर्ने मागसहित काठमाडौं केन्द्रित शान्तिपूर्ण आन्दोलन सुरु भयो। महासंघले प्रेस विज्ञप्ति जारी गर्दै आन्दोलन चाँडो टुंग्याउन शिक्षा विधेयक तत्काल संसदमा पेश गर्नुपर्ने स्पष्ट माग राखेको थियो।<ref>{{Cite web |title=शिक्षा विधेयक चाँडो ल्याउन शिक्षक महासंघको दबाब |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/1470585-1743582949.html |website=नागरिक न्युज |publisher=नागरिक |date=२०८१-१२-२० |access-date=२०८२-०१-१७}}</ref> * वैशाख १ – काठमाडौंमा भएको प्रदर्शनले सार्वजनिक यातायात प्रभावित बनायो। माइतीघर र [[नयाँ बानेश्वर]] क्षेत्रमा उल्लेख्य भिड देखियो।<ref>{{Cite web |title=In Photos: Teachers continue protest demanding enactment of School Education Act |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/in-photos-teachers-continue-protest-demanding-enactment-of-school-education-85-40.html |website=MyRepublica |publisher=My Republica |date=2025-04-14 |access-date=2025-04-30}}</ref> * वैशाख ८ – शिक्षामन्त्री [[विद्या भट्टराई]]ले प्रधानमन्त्रीसमक्ष राजीनामा पत्र बुझाउँदै पद त्याग गरिन्।<ref>{{Cite web |title=शिक्षामन्त्री भट्टराईले दिइन् राजीनामा |url=https://en.setopati.com/political/164485 |website=Setopati |publisher=Setopati Media Pvt. Ltd. |date=2025-04-21 |access-date=2025-04-30}}</ref> * वैशाख ९ – राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले कक्षा १२ को परीक्षा स्थगित गर्ने निर्णय सार्वजनिक गर्‍यो। परीक्षा वैशाख ११ गतेबाट सुरु हुने तालिका थियो।<ref>{{Cite web |title=PM instructs NEB to postpone Grade 12 exams |url=https://kathmandupost.com/national/2025/04/22/pm-oli-instructs-neb-to-postpone-grade-12-exams |website=The Kathmandu Post |publisher=Kantipur Media Group |date=2025-04-22 |access-date=2025-05-01}}</ref> * वैशाख १४ – आन्दोलनको २६औँ दिनमा काठमाडौंको सिंहदरबार क्षेत्रमा प्रदर्शनका क्रममा झडप भयो। जुन झडपमा परी २७ जना शिक्षक, १ जना पत्रकार र केही सुरक्षाकर्मी घाइते भए।<ref>{{Cite web |title=Teacher-police clash: 27 injured, including journalist |url=https://www.myrepublica.nagariknetwork.com/news/teacher-police-clash-27-injured-including-journalist-18-41.html |website=My Republica |publisher=Nepal Republic Media |date=2025-04-27 |access-date=2025-05-01}}</ref> * वैशाख १७ – शिक्षा मन्त्री [[रघुजी पन्त]] र नेपाल शिक्षक महासंघबीच ९ बुँदे सहमति भएपछि आन्दोलन स्थगित गरियो। सहमतिको मुख्य बुँदाहरूमा रोजगारी सुरक्षा, अघिल्ला सम्झौताहरूको मान्यता, र शिक्षा विधेयक छिटो पारित गर्ने विषय समावेश थिए।<ref>{{Cite web |title=Teachers suspend month-long strike after nine-point deal with government |url=https://kathmandupost.com/national/2025/04/30/teachers-suspend-month-long-strike-after-nine-point-deal-with-government |website=The Kathmandu Post |publisher=Kantipur Media Group |date=2025-04-30 |access-date=2025-04-30}}</ref><ref>{{Cite web |title=Agreement between government and teachers' federation ends protest |url=https://en.setopati.com/political/164536 |website=Setopati |publisher=Setopati Media Pvt. Ltd. |date=2025-04-30 |access-date=2025-04-30}}</ref> == वार्ता == आन्दोलनको क्रममा नेपाल सरकार र नेपाल शिक्षक महासंघबीच पटकपटक संवाद भए पनि सुरुका चरणहरूमा ती वार्ताहरू निष्कर्षविहीन बने। शिक्षामन्त्री विद्या भट्टराईको राजीनामा पछि वार्ता प्रक्रिया पुनः सक्रिय भयो। विभिन्न चरणका संवादपछि अन्ततः २०८२ वैशाख १७ गते शिक्षा मन्त्री रघुजी पन्त र नेपाल शिक्षक महासंघबीच लिखित रूपमा ९ बुँदे सहमति कायम भयो। सहमतिपछि महासंघले आन्दोलन स्थगित गर्ने निर्णय गर्‍यो। सहमतिका विषयहरूमा शिक्षकहरूको सेवा सुरक्षासम्बन्धी व्यवस्था, अघिल्ला सम्झौताहरूको मान्यता, र शिक्षा विधेयकको शीघ्र पारित गर्ने प्रतिबद्धता समावेश थिए।<ref>{{Cite web |title=शिक्षकको सडक र शैक्षिक हडताल स्थगित |url=https://ekantipur.com/Education/2025/04/30/teachers-street-agitation-and-academic-strike-postponed-08-15.html |website=ekantipur.com |publisher=Kantipur Publications |date=2025-04-30 |access-date=2025-04-30}}</ref> == निष्कर्ष == ९ बुँदे सहमतिमा शिक्षकहरूको सेवा सुरक्षाको स्पष्ट व्यवस्था, अघिल्लो सम्झौताहरूको पुनः मान्यता, राहत शिक्षकको भविष्य, सामाजिक सुरक्षा तथा शिक्षा विधेयकको समयमै पारित गर्ने प्रतिबद्धता उल्लेख थियो। सहमतिपछि आन्दोलन औपचारिक रूपमा अन्त्य गरियो। == हेर्नुहोस == * [[नेपालमा शिक्षा|नेपालको शिक्षा]] * [[नेपालको संविधान]] == संदर्भ == <references /> [[Category:नेपाल]] [[Category:शिक्षा]] 7ehhrkmsjxvv9mrjf9vuwyfxf4ry41r 828 147817 1364713 1330631 2026-07-04T14:07:17Z पर्वत सुवेदी 31224 1364713 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local function multiFind(s, patterns, init) local i, j = mw.ustring.find(s, patterns[1], init) for n = 2, #patterns do local i2, j2 = mw.ustring.find(s, patterns[n], init) if i2 and (not i or i2 < i) then i, j = i2, j2 end end return i, j end local function wrapAtSpaces(s) return mw.ustring.gsub(s, '(%s+)', '<span class="wrap">%1</span>') end local function wrapAtSpacesSafely(s) local patterns = { '%[%[[^%]|]-%s[^%]|]-|', -- Piped links '</?[A-Za-z][^>]-%s[^>]->' -- HTML tags } s = mw.ustring.gsub(s, '%[%[([^%]|]-%s[^%]|]-)%]%]', '[[%1|%1]]') -- Pipe all links local t = {} local init while true do local i, j = multiFind(s, patterns, init) if not i then break end local pre = wrapAtSpaces(mw.ustring.sub(s, init, i - 1)) -- What precedes the match table.insert(t, pre) table.insert(t, mw.ustring.sub(s, i, j)) -- The match init = j + 1 end local post = wrapAtSpaces(mw.ustring.sub(s, init)) -- What follows the last match table.insert(t, post) return table.concat(t) end local function checkNamespace(isDebug) return isDebug or require('Module:Category handler').main({ true }) end local function renderCats(cats, isDebug) if not cats[1] or not checkNamespace(isDebug) then return '' end local t = {} for _, v in ipairs(cats) do table.insert(t, string.format( '[[%sCategory:%s]]', isDebug and ':' or '', v )) end return table.concat(t) end local function resolveSynonym(s) return mw.loadData('Module:Lang/ISO 639 synonyms')[s] or s end local function splitTag(s) local langCode = s:gsub('%-.*', ''):lower() langCode = resolveSynonym(langCode) local regionCode = s:match('%-(.+)') local isPrivate = regionCode and regionCode:sub(1, 2) == 'x-' return langCode, regionCode, isPrivate end local function getLangName(code, link, raw) return require('Module:Lang')._name_from_tag({ code, link = link, raw = raw, -- Without linking, "{{IPA}}" gets expanded in some contexts template = '[[Template:IPA|IPA]]' }) end local function linkLang(name, target, link) return link == 'yes' and string.format( '[[%s|%s]]', target or name .. ' language', name ) or name end function p._main(args) local ret, cats = {}, {} local isDebug = args.debug == 'yes' local s, langCode, regionCode, isPrivate -- Guide-linking mode if args[2] and args[2] ~= '' then local data = mw.loadData('Module:IPA/data') local isGeneric = args.generic == 'yes' s = args[2] langCode, regionCode, isPrivate = splitTag(args[1]) local langData = data.langs[langCode] or {} if regionCode then if not isPrivate then regionCode = regionCode:upper() end if langData.dialects and langData.dialects[regionCode] then -- Overwrite language data with the dialect's local newLangData = {} for k, v in pairs(langData) do if k ~= 'dialects' then newLangData[k] = v end end local dialectData = langData.dialects[regionCode] if dialectData.aliasOf then -- Use the canonical region code regionCode = dialectData.aliasOf isPrivate = regionCode:sub(1, 2) == 'x-' dialectData = langData.dialects[regionCode] end -- Lowercase IANA variant if dialectData.isVariant then regionCode = regionCode:lower() end for k, v in pairs(dialectData) do newLangData[k] = v end langData = newLangData else isGeneric = true end end local fullLangCode = regionCode and langCode .. '-' .. regionCode or langCode local langName = langData.name and linkLang(langData.name, langData.link, args.link) or getLangName(fullLangCode, args.link) if langName:sub(1, 5) == '<span' then -- Module:Lang has returned an error return langName .. renderCats({ 'IPA template errors' }, isDebug) end if args.cat ~= 'no' then local catLangName = langData.name or getLangName(fullLangCode, nil, 'yes') if catLangName:sub(1, 5) == '<span' then -- Module:Lang has returned an error, but it's not fatal table.insert(cats, 'IPA template errors') mw.addWarning(catLangName) else table.insert(cats, string.format('%s आइपिए समावेश पृष्ठहरू', catLangName)) end end -- Label local label = args.label if not label then local labelCode = args[3] and args[3]:lower() or langData.defaultLabelCode if labelCode == '' then label = '' else local langText if langData.text then langText = linkLang( langData.text, mw.ustring.match(langName, '^%[%[([^|%]]+)'), args.link ) else langText = mw.ustring.gsub( langName, '^%[%[(([^|]+) languages)%]%]$', '[[%1|%2]]' ) langText = mw.ustring.gsub( langText, ' languages(%]?%]?)$', '%1' ) end if labelCode and data.labels[labelCode] then label = data.labels[labelCode]:format(langText) else label = data.defaultLabel:format(langText) end end end if label and label ~= '' then local span = mw.html.create('span') :addClass('IPA-label') :wikitext(label) if args.small ~= 'no' then span:addClass('IPA-label-small') table.insert(ret, mw.getCurrentFrame():extensionTag({ name = 'templatestyles', args = { src = 'Module:IPA/styles.css' } })) end table.insert(ret, tostring(span) .. ' ') end -- Brackets s = (not isGeneric and langData.format or '&#91;%s&#93;'):format(s) -- Link to key local key = not isGeneric and langData.key or data.defaultKey s = string.format('[[%s|%s]]', key, s) else -- Basic mode s = args[1] if args.lang and args.lang ~= '' then langCode, regionCode, isPrivate = splitTag(args.lang) end if args.cat ~= 'no' then table.insert(cats, 'Pages with plain IPA') end end -- Transcription do local lang = (langCode or 'und') .. '-Latn' if not isPrivate and regionCode then lang = lang .. '-' .. regionCode end lang = lang .. '-fonipa' local span = mw.html.create('span') :addClass('IPA') :addClass(args.class) :attr('lang', lang) -- wrap=all: Do nothing -- wrap=none: Never break -- Otherwise: Break at spaces only if args.wrap ~= 'all' then span:addClass('nowrap') if args.wrap ~= 'none' then s = wrapAtSpacesSafely(s) end end if (not args[2] or args[2] == '') and args.tooltip ~= '' then local tooltip = args.tooltip or 'Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)' span:attr('title', tooltip) end s = tostring(span:wikitext(s)) table.insert(ret, s) end -- Audio local audio = args.audio ~= '' and args.audio or args[4] ~= '' and args[4] if audio then local button = mw.getCurrentFrame():expandTemplate({ title = 'Audio', args = { audio, '' } }) table.insert(ret, ' ' .. button) table.insert(cats, 'Pages including recorded pronunciations') end -- Categories table.insert(ret, renderCats(cats, isDebug)) return table.concat(ret) end function p.main(frame) local args = frame:getParent().args if not args[1] then return '' end for i, v in ipairs(args) do args[i] = mw.text.trim(v) end return p._main(args) end return p d941s8kk69mq7fo51m6su6ldsqrusy7 828 147818 1364711 1330641 2026-07-04T13:54:58Z पर्वत सुवेदी 31224 1364711 Scribunto text/plain return { defaultLabel = "%s उच्चारण:", labels = { ["lang"] = "%s:", ["pron"] = "pronounced", ["also"] = "also", ["alsolang"] = "also %s:", ["langalso"] = "%s also", ["local"] = "locally", ["localpron"] = "स्थानीय उच्चारण:", ["ipa"] = "IPA:", }, defaultKey = "मद्दत:अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला", langs = { ["und"] = { text = "", defaultLabelCode = "ipa", }, ["mis"] = { text = "", defaultLabelCode = "ipa", }, ["en"] = { key = "मद्दत:अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला/अङ्ग्रेजी", format = "/%s/", defaultLabelCode = "", dialects = { ["GB"] = { text = "UK", defaultLabelCode = "lang", }, ["UK"] = { aliasOf = "GB" }, ["US"] = { text = "US", defaultLabelCode = "lang", }, }, }, ["acw"] = { name = "Hejazi Arabic", key = "Help:IPA/Hejazi Arabic", }, ["ady"] = { key = "Help:IPA/Adyghe", }, ["aeb"] = { key = "Help:IPA/Tunisian Arabic", }, ["aer"] = { key = "Help:IPA/Australian languages", }, ["af"] = { key = "Help:IPA/Afrikaans", }, ["aln"] = { key = "Help:IPA/Albanian", }, ["als"] = { key = "Help:IPA/Albanian", }, ["am"] = { key = "Help:IPA/Amharic", }, ["ang"] = { key = "Help:IPA/Old English", }, ["apc"] = { dialects = { ["LB"] = { name = "Lebanese Arabic", key = "Help:IPA/Lebanese Arabic", }, }, }, ["ar"] = { key = "Help:IPA/Arabic", }, ["arb"] = { key = "Help:IPA/Arabic", }, ["arz"] = { key = "Help:IPA/Egyptian Arabic", }, ["as"] = { key = "Help:IPA/Assamese", }, ["ast"] = { key = "Help:IPA/Astur-Leonese", dialects = { ["ES-LE"] = { name = "Leonese", }, }, }, ["aus"] = { text = "Aboriginal", key = "Help:IPA/Australian languages", }, ["az"] = { key = "Help:IPA/Azerbaijani", }, ["be"] = { key = "Help:IPA/Belarusian", }, ["ber"] = { key = "Help:IPA/Berber", }, ["bg"] = { key = "Help:IPA/Bulgarian", }, ["bn"] = { key = "Help:IPA/Bengali", }, ["bo"] = { text = "Tibetan", key = "Help:IPA/Tibetan", }, ["br"] = { key = "Help:IPA/Breton", }, ["bs"] = { key = "Help:IPA/Serbo-Croatian", }, ["ca"] = { key = "Help:IPA/Catalan", dialects = { ["ES-IB"] = { name = "Balearic Catalan", key = "Help:IPA/Insular Catalan", }, ["IT"] = { name = "Algherese", key = "Help:IPA/Insular Catalan", }, ["VALENCIA"] = { isVariant = true, -- makes it lowercase }, }, }, ["ckb"] = { name = "Central Kurdish", key = "Help:IPA/Kurdish", }, ["ch"] = { key = "Help:IPA/Chamorro" }, ["cjy"] = { name = "Jin Chinese", key = "Help:IPA/Jin Chinese", }, ["cmn"] = { name = "Mandarin", link = "Standard Chinese", key = "Help:IPA/Mandarin", }, ["cnr"] = { key = "Help:IPA/Serbo-Croatian", }, ["co"] = { key = "Help:IPA/Corsican", }, ["crh"] = { key = "Help:IPA/Tatar", }, ["cs"] = { key = "Help:IPA/Czech", }, ["cy"] = { key = "Help:IPA/Welsh", }, ["da"] = { key = "Help:IPA/Danish", }, ["de"] = { key = "Help:IPA/Standard German", dialects = { ["AT"] = {}, ["CH"] = {}, }, }, ["dsb"] = { key = "Help:IPA/Sorbian", }, ["egl"] = { key = "Help:IPA/Emilian-Romagnol", }, ["el"] = { key = "Help:IPA/Greek", }, ["eo"] = { key = "Help:IPA/Esperanto", }, ["es"] = { key = "Help:IPA/Spanish", dialects = { ["419"] = { name = "Latin American Spanish", }, }, }, ["et"] = { key = "Help:IPA/Estonian", }, ["eu"] = { key = "Help:IPA/Basque", }, ["ext"] = { key = "Help:IPA/Astur-Leonese", }, ["fa"] = { key = "Help:IPA/Persian", }, ["fi"] = { key = "Help:IPA/Finnish", }, ["fil"] = { key = "Help:IPA/Tagalog", }, ["fj"] = { key = "Help:IPA/Fijian", }, ["fr"] = { key = "Help:IPA/French", }, ["frp"] = { name = "Franco-Provençal", key = "Help:IPA/Franco-Provençal", }, ["fy"] = { key = "Help:IPA/West Frisian", }, ["ga"] = { key = "Help:IPA/Irish", dialects = { ["GB"] = { aliasOf = "x-ulster" }, ["IE-C"] = { name = "Connacht Irish", }, ["IE-M"] = { name = "Munster Irish", }, ["IE-U"] = { aliasOf = "x-ulster" }, ["x-ulster"] = { name = "Ulster Irish", }, } }, ["gct"] = { key = "Help:IPA/Alemannic German", }, ["gd"] = { key = "Help:IPA/Scottish Gaelic", }, ["gl"] = { key = "Help:IPA/Galician", }, ["grc"] = { key = "Help:IPA/Greek", dialects = { ["x-attic"] = {}, ["x-classic"] = {}, }, }, ["gsw"] = { key = "Help:IPA/Alemannic German", }, ["gu"] = { key = "Help:IPA/Gujarati", }, ["gv"] = { key = "Help:IPA/Manx", }, ["haw"] = { key = "Help:IPA/Hawaiian", }, ["hbo"] = { key = "Help:IPA/Hebrew", }, ["he"] = { key = "Help:IPA/Hebrew", }, ["hi"] = { key = "Help:IPA/Hindi and Urdu", }, ["hmn"] = { key = "Help:IPA/Hmong", }, ["hns"] = { name = "Hindustani", key = "Help:IPA/Hindi and Urdu", }, ["hr"] = { key = "Help:IPA/Serbo-Croatian", }, ["hsb"] = { key = "Help:IPA/Sorbian", }, ["hsn"] = { key = "Help:IPA/Xiang Chinese", }, ["ht"] = { key = "Help:IPA/Haitian Creole", }, ["hu"] = { key = "Help:IPA/Hungarian", }, ["hy"] = { key = "Help:IPA/Armenian", }, ["id"] = { key = "Help:IPA/Malay", }, ["ig"] = { key = "Help:IPA/Igbo", }, ["ik"] = { key = "Help:IPA/Inupiaq", }, ["is"] = { key = "Help:IPA/Icelandic", }, ["it"] = { key = "Help:IPA/Italian", dialects = { ["IT-52"] = { name = "Tuscan", key = "Help:IPA/Central Italian", }, ["IT-55"] = { name = "Central Italian", key = "Help:IPA/Central Italian", }, ["IT-57"] = { name = "Central Italian", key = "Help:IPA/Central Italian", }, ["IT-RM"] = { name = "Romanesco", key = "Help:IPA/Central Italian", }, }, }, ["iu"] = { key = "Help:IPA/Inuktitut", }, ["ja"] = { key = "Help:IPA/Japanese", }, ["ka"] = { key = "Help:IPA/Georgian", }, ["khb"] = { name = "Tai Lue", key = "Help:IPA/Shan and Tai Lue", }, ["kjb"] = { key = "Help:IPA/Mayan" }, ["kk"] = { key = "Help:IPA/Kazakh", }, ["kl"] = { key = "Help:IPA/Greenlandic", }, ["km"] = { key = "Help:IPA/Khmer", }, ["kmr"] = { name = "Northern Kurdish", key = "Help:IPA/Kurdish", }, ["ko"] = { key = "Help:IPA/Korean", }, ["ksh"] = { name = "Colognian", key = "Help:IPA/Colognian", }, ["ku"] = { key = "Help:IPA/Kurdish", }, ["ky"] = { key = "Help:IPA/Kyrgyz", }, ["la"] = { key = "Help:IPA/Latin", dialects = { ["x-church"] = { name = "Ecclesiastical Latin", }, ["x-classic"] = { name = "Classical Latin", }, }, }, ["lac"] = { key = "Help:IPA/Mayan" }, ["lb"] = { key = "Help:IPA/Luxembourgish", }, ["lij"] = { key = "Help:IPA/Ligurian", }, ["lkt"] = { key = "Help:IPA/Lakota", }, ["lmo"] = { key = "Help:IPA/Lombard", }, ["lo"] = { key = "Help:IPA/Lao", }, ["lt"] = { key = "Help:IPA/Lithuanian", }, ["lv"] = { key = "Help:IPA/Latvian", }, ["mfe"] = { name = "Mauritian Creole", key = "Help:IPA/Mauritian Creole", }, ["mg"] = { key = "Help:IPA/Malagasy", }, ["mh"] = { key = "Help:IPA/Marshallese", }, ["mi"] = { key = "Help:IPA/Māori", }, ["mk"] = { key = "Help:IPA/Macedonian", }, ["ml"] = { key = "Help:IPA/Malayalam", }, ["mn"] = { key = "Help:IPA/Mongolian", }, ["mr"] = { key = "Help:IPA/Marathi", }, ["ms"] = { key = "Help:IPA/Malay", }, ["mt"] = { key = "Help:IPA/Maltese", }, ["mwl"] = { key = "Help:IPA/Astur-Leonese", }, ["my"] = { key = "Help:IPA/Burmese", }, ["myn"] = { key = "Help:IPA/Mayan", }, ["nah"] = { key = "Help:IPA/Nahuatl", }, ["nan"] = { dialects = { ["TW"] = { key = "Help:IPA/Taiwanese Hokkien", }, }, }, ["nap"] = { key = "Help:IPA/Neapolitan", }, ["nci"] = { key = "Help:IPA/Nahuatl", }, ["ne"] = { key = "मद्दत:अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला/नेपाली", }, ["nhe"] = { name = "Huasteca Nahuatl", key = "Help:IPA/Nahuatl", }, ["nl"] = { key = "Help:IPA/Dutch", dialects = { ["BE"] = {}, }, }, ["nlv"] = { key = "Help:IPA/Nahuatl", }, ["no"] = { key = "Help:IPA/Norwegian", dialects = { ["NO-03"] = { name = "Urban East Norwegian", }, } }, ["nod"] = { key = "Help:IPA/Northern Thai", }, ["nv"] = { key = "Help:IPA/Navajo", }, ["oc"] = { key = "Help:IPA/Occitan", }, ["or"] = { key = "Help:IPA/Odia", }, ["pa"] = { key = "Help:IPA/Punjabi", }, ["pht"] = { key = "Help:IPA/Lao", }, ["pi"] = { key = "Help:IPA/Sanskrit", }, ["pjt"] = { key = "Help:IPA/Australian languages", }, ["pl"] = { key = "Help:IPA/Polish", }, ["pms"] = { key = "Help:IPA/Piedmontese", }, ["prs"] = { key = "Help:IPA/Persian", }, ["ps"] = { key = "Help:IPA/Pashto", }, ["pt"] = { key = "मद्दत:अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला/पोर्तगाली", dialects = { ["BR"] = { name = "Brazilian Portuguese", }, ["PT"] = { name = "European Portuguese", }, } }, ["qu"] = { key = "Help:IPA/Quechua", }, ["quc"] = { key ="Help:IPA/Mayan" }, ["rgn"] = { key = "Help:IPA/Emilian-Romagnol", }, ["rm"] = { key = "Help:IPA/Romansh", }, ["ro"] = { key = "Help:IPA/Romanian", }, ["ru"] = { key = "Help:IPA/Russian", }, ["ryu"] = { key = "Help:IPA/Okinawan", }, ["sa"] = { key = "Help:IPA/Sanskrit", }, ["sc"] = { key = "Help:IPA/Sardinian", }, ["scn"] = { key = "Help:IPA/Sicilian", dialects = { ["IT-75"] = { name = "Salentino", }, ["IT-78"] = { name = "Calabrian", link = "Central-Southern Calabrian", }, }, }, ["sdh"] = { key = "Help:IPA/Kurdish", }, ["sh"] = { key = "Help:IPA/Serbo-Croatian", }, ["shn"] = { key = "Help:IPA/Shan and Tai Lue", }, ["sk"] = { key = "Help:IPA/Slovak", }, ["sl"] = { key = "Help:IPA/Slovene", }, ["sou"] = { key = "Help:IPA/Thai", }, ["sq"] = { key = "Help:IPA/Albanian", }, ["sr"] = { key = "Help:IPA/Serbo-Croatian", }, ["ss"] = { key = "Help:IPA/Nguni", }, ["sv"] = { key = "Help:IPA/Swedish", dialects = { ["FI"] = { name = "Finland Swedish", }, }, }, ["sw"] = { key = "Help:IPA/Swahili", }, ["swg"] = { key = "Help:IPA/Alemannic German", }, ["syl"] = { key = "Help:IPA/Sylheti", }, ["ta"] = { key = "Help:IPA/Tamil", }, ["te"] = { key = "Help:IPA/Telugu", }, ["tg"] = { key = "Help:IPA/Persian", }, ["th"] = { key = "Help:IPA/Thai", }, ["ti"] = { key = "Help:IPA/Tigrinya", }, ["tk"] = { key = "Help:IPA/Turkmen", }, ["tl"] = { key = "Help:IPA/Tagalog", }, ["tr"] = { key = "Help:IPA/Turkish", }, ["tt"] = { key = "Help:IPA/Tatar", }, ["tts"] = { name = "Isan", key = "Help:IPA/Lao", }, ["uk"] = { key = "Help:IPA/Ukrainian", }, ["ur"] = { key = "Help:IPA/Hindi and Urdu", }, ["uz"] = { key = "Help:IPA/Uzbek", }, ["vec"] = { key = "Help:IPA/Venetian", }, ["vi"] = { key = "Help:IPA/Vietnamese", dialects = { ["VN-26"] = { name = "Central Vietnamese", }, ["VN-DN"] = { name = "Central Vietnamese", }, ["VN-HN"] = { name = "Northern Vietnamese", }, ["VN-SG"] = { name = "Southern Vietnamese", }, }, }, ["wa"] = { key = "Help:IPA/Walloon", }, ["wae"] = { key = "Help:IPA/Alemannic German", }, ["wbp"] = { key = "Help:IPA/Australian languages", }, ["wen"] = { key = "Help:IPA/Sorbian", }, ["wuu"] = { key = "Help:IPA/Wu Chinese", }, ["xh"] = { key = "Help:IPA/Nguni", }, ["yi"] = { key = "Help:IPA/Yiddish", }, ["yo"] = { key = "Help:IPA/Yoruba", }, ["yue"] = { name = "Cantonese", key = "Help:IPA/Cantonese", }, ["za"] = { key = "Help:IPA/Zhuang", }, ["zsm"] = { name = "Malaysian", key = "Help:IPA/Malay", }, ["zu"] = { key = "Help:IPA/Nguni", }, }, } ro4qvemu0fx9zqkj7j1lkc8tmqa2gzl 0 149025 1364729 1347224 2026-07-04T17:41:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364729 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|हिन्दु, बौद्ध र जैन ब्रह्माण्ड विज्ञानको पवित्र पर्वत}} [[चित्र:Bhutanese thanka of Mt. Meru and the Buddhist Universe.jpg|thumb|मेरु पर्वत र बौद्ध ब्रह्माण्डको भुटानी ''[[थान्का]]'' (१९औँ शताब्दी, [[ट्रोङ्सा जोङ]], ट्रोङ्सा, भुटान)।]] '''मेरु पर्वत''' (जसलाई '''सुमेरु''', '''सिनेरु''' वा '''महामेरु''' पनि भनिन्छ) हिन्दु, जैन र बौद्ध ब्रह्माण्ड विज्ञान भित्र रहेको एक पवित्र, पाँच-चुचुरो भएको पर्वत हो। यसलाई भौतिक, आध्यात्मिक र पराभौतिक ब्रह्माण्डको केन्द्रको रूपमा पुजिन्छ।<ref>{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year= 1990| page= [https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/78 78]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref> यो चार महान् ब्रह्माण्डीय महाद्वीपहरू; '''पुब्बविदेह दीपा''', '''उत्तरकुरु दीपा''', '''अमरगोयान दीपा''' र '''जम्बु दीपा'''को सङ्गमस्थलमा अवस्थित छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। स्पष्ट रूपमा पहिचान गरिएको वा ज्ञात भू-भौतिक स्थान नभए तापनि मेरु पर्वतलाई सधैँ [[हिमालय|हिमालय पर्वतमाला]] वा (पश्चिमी भारतको) [[अरावली|अरावली पर्वतमाला]]मा रहेको मानिन्छ। मेरु पर्वतको उल्लेख भारत बाहिरका [[ताओवाद]] जस्ता अन्य धर्मका शास्त्रहरूमा पनि पाइन्छ जुन चीनमा बौद्ध धर्मको आगमनबाट प्रभावित भएको थियो।<ref>{{Cite web |title=THƯỢNG THẤT TIÊU TAI TẬP PHÚC DIỆU KINH |url=https://thegioivohinh.com/diendan/showthread.php?882588-TH%C6%AF%E1%BB%A2NG-TH%E1%BA%A4T-TI%C3%8AU-TAI-T%E1%BA%ACP-PH%C3%9AC-DI%E1%BB%86U-KINH |access-date=2023-03-08 |website=thegioivohinh.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230308221146/https://thegioivohinh.com/diendan/showthread.php?882588-TH%C6%AF%E1%BB%A2NG-TH%E1%BA%A4T-TI%C3%8AU-TAI-T%E1%BA%ACP-PH%C3%9AC-DI%E1%BB%86U-KINH |date=2023-03-08 }}</ref> धेरै हिन्दु, जैन र बौद्ध मन्दिरहरू मेरु पर्वतको प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्वको रूपमा निर्माण गरिएका छन्। == व्युत्पत्ति == व्युत्पत्तिगत रूपमा, [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]मा 'मेरु' को अर्थ "अग्लो" भन्ने हुन्छ। यस पर्वतको उचित नाम ''मेरु'' (संस्कृत: ''मेरुपर्वत'') हो, जसमा प्रशंसनीय उपसर्ग ''सु-'' थपिएपछि यसको अर्थ "उत्कृष्ट मेरु पर्वत" वा "भव्य मेरु पर्वत" हुन आउँछ।<ref>{{Cite book|title=The circle of bliss : Buddhist meditational art|last=C.|first=Huntington, John|date=2003|publisher=Serindia Publications|others=Bangdel, Dina., Thurman, Robert A. F., Los Angeles County Museum of Art., Columbus Museum of Art.|isbn=1932476016|location=Chicago|oclc=52430713}}</ref> ''मेरु'' [[जपमाला|माला]]को बीचमा रहने मुख्य दाना वा मणिको नाम पनि हो।<ref>{{Cite web|url=https://www.sanskritdictionary.com/?q=meru&iencoding=iast&lang=sans|website=Sanskrit Dictionary|title=Meru|access-date=2019-08-16}}</ref> == हिन्दु धर्ममा == [[चित्र:The cosmic tortoise, and Mount Meru.jpg|thumb|ब्रह्माण्डीय कछुवा र मेरु पर्वत]] हिन्दुहरू मेरु पर्वतलाई [[देवता]]हरूको निवास स्थल ''[[स्वर्ग]]'' जाने सिँढी मान्दछन्।<ref name="Allen">{{cite book|title=A Mountain in Tibet|first=Charles|last=Allen|year=1982|publisher=Futura Publications|isbn=0-7088-2411-0}}</ref> मेरुलाई ब्रह्माण्डको केन्द्र मानिन्छ र यसको उचाइ ८४,००० [[योजन]] (लगभग १०,८२,००० किलोमिटर) वर्णन गरिएको छ जुन पृथ्वीको व्यासको ८५ गुणा हुन आउँछ। एक [[योजन]]को अर्थ लगभग ११.५ किलोमिटर (९ माइल) मान्न सकिन्छ, यद्यपि यसको परिमाण समयअनुसार फरक देखिन्छ — उदाहरणका लागि, [[वराहमिहिर]]का अनुसार पृथ्वीको परिधि ३,२०० योजन छ र ''आर्यभटीय''मा यो अलि कम छ, तर सूर्यसिद्धान्तमा ५,०२६.५ योजन भनिएको छ। ''[[मत्स्य पुराण]]'' र ''[[भागवत पुराण]]'' लगायत अन्य केही हिन्दु ग्रन्थहरूले मेरु पर्वतको उचाइ ८४,००० योजन नै उल्लेख गरेका छन् जसलाई रूपान्तरण गर्दा ६,७२,००० माइल वा १०,८२,००० किलोमिटर हुन आउँछ। सूर्य र चन्द्रमा लगायत सबै ग्रहहरू मेरु पर्वतको वरिपरि घुम्छन् जसले पृथ्वीलाई [[पाताल]] र [[स्वर्ग]]सँग जोड्दछ र यस पर्वतको शिखर [[कैलाश पर्वत|कैलाश]]मा भगवान [[शिव]] बस्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।<ref name="Chamaria">{{cite book|title=Kailash Manasarovar on the Rugged Road to Revelation|first=Pradeep|last=Chamaria|year=1996|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-170-17336-6}}</ref><ref>{{cite book|last1=Chandra|first1=Suresh|title=Encyclopaedia of Hindu Gods and Goddesses|date=1998|publisher=Sarup and Sons|isbn=978-81-7625-039-9|page=93|url=https://books.google.com/books?id=mfTE6kpz6XEC|access-date=6 September 2023}}</ref> देवताहरू मेरु पर्वतमा बारम्बार जाने गरेको वर्णन गरिएको छ।<ref>{{cite book|title=Hindu Gods and Goddesses|first=Sunita Pant|last=Bansal|year=2005|isbn=978-8-187-96772-9|publisher=Smriti Books}}</ref> ''[[महाभारत]]''का अनुसार, मेरु पर्वत माल्यवत र गन्धमादन पर्वतहरूको बीचमा 'हिमवत' शृङ्खलाको मध्यमा अवस्थित छ। केही शास्त्रहरूले शिव पर्वतको 'शैवत्र' भनिने एक श्रृङ्ग (चुचुरो) मा निवास गर्ने सङ्केत गर्छन्।<ref name="Chamaria" /> ''महाभारत''मा अगाडि भनिए अनुसार सूर्यका किरणहरू पर्दा यो पर्वत सुन जस्तै चम्कन्छ र यहाँ सुन्दर वन, ताल, फलफूलका रूखहरूले सजिएका नदीहरू, बहुमूल्य रत्नहरू र जीवनरक्षक जडीबुटीहरू छन्। यसले मेरुलाई स्वर्ग पुग्ने माध्यमको रूपमा पनि वर्णन गर्दछ र कुनै पनि पाप नभएको प्राणीले मात्र यसलाई चढ्न सक्छ भनिएको छ।<ref name="Chamaria" /> मेरुलाई [[कुवेर]]को निवास स्थान पनि भनिन्छ भने उनी सुनौलो ढोका नजिकै 'अलका' नामक ताल भएको ठाउँमा बस्छन्। उक्त ताल सुनौलो कमलले सजिएको छ र त्यहाँको मीठो पानीबाट [[मन्दाकिनी नदी]] उत्पन्न हुन्छ।<ref name="Chamaria" /> ''महाभारत''का अनुसार, [[पाण्डव]]हरू आफ्नी पत्नी [[द्रौपदी]]सहित स्वर्ग जाने माध्यमका रूपमा पर्वतको शिखरतिर लागेका थिए, तर कुकुरको साथमा रहेका [[युधिष्ठिर]] मात्र त्यहाँ पुग्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite news|url=https://news24online.com/india/mysteries-of-kailash-what-are-these-9-foot-tall-entities-found-in-mansarovar-mkir/177672/|title=Mysteries of Kailash: What Are These 9-Foot Tall Entities Found In Mansarovar?|work=News24|date=4 October 2023|access-date=1 December 2023}}</ref> हिन्दु धर्मग्रन्थ ''[[रामायण]]''ले मेरु पर्वतमा अवस्थित कैलाश र [[मानसरोवर]]लाई संसारको अरू कुनै ठाउँसँग तुलना गर्न नसकिने ठाउँको रूपमा वर्णन गरेको छ।<ref name="Chamaria" /> मेरु पर्वतलाई भगवान [[हनुमान]]का पिता राजा [[केसरी (रामायण)|केसरी]]को राज्य पनि भनिन्छ। ''[[विष्णु पुराण]]''का अनुसार मेरु विश्वको एउटा स्तम्भ हो जुन कमलको प्रतीकका रूपमा रहेका ६ वटा पर्वत शृङ्खलाहरूको केन्द्रमा अवस्थित छ। यसले कैलाश पर्वतकम चारवटा मुखहरू स्फटिक, माणिक, सुन र वैदूर्यले बनेको कुरा पनि उल्लेख गरेको छ।<ref name="Allen" /> यसमा अगाडि भगवान शिव पर्वतको घेराभित्र गहिरो ध्यानमा मग्न भई पद्मासनमा बसिरहेको भनि वर्णन गरिएको छ।<ref>{{cite journal|last1=Mohan|first1=T.S.|title=Kailash Yatra|journal=Hinduism Today|date=Jan–Mar 2012|volume=34|issue=1|pages=18–33|url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=70696022&site=eds-live&scope=site|issn=0896-0801|id=70696022}}</ref> यो पर्वत चारवटा तालहरूको घर हो, जसको पानी देवताहरूद्वारा बाँडफाँड गरिन्छ र [[गङ्गा (देवी)|गङ्गा]]बाट उत्पत्ति भई पृथ्वीतर्फ बग्ने चारवटा नदीहरू पनि यहाँ छन्। ''[[वायु पुराण]]''ले पनि यस्तै वर्णन गर्दै यस पर्वतलाई जलचर चराहरूले भरिएको तथा कमल र कुमुदिनीले सजिएको सफा पानीको ताल नजिकै अवस्थित रहेको बताएको छ।<ref name="Chamaria" /> ''[[भागवत पुराण]]''ले कैलाशलाई मेरुको दक्षिणमा राखेको छ। ''[[स्कन्द पुराण]]''मा यो पर्वत उच्चतम चुचुराहरूमध्ये रहेको र सधैं हिउँले ढाकिएको उल्लेख छ।<ref name="Chamaria" /> प्राचीन कालमा मेरु राजा पद्मज ब्रह्माको निवास स्थान रहेको बताइन्छ। देवताहरूको यो पौराणिक पर्वतको उल्लेख १५औँ शताब्दीको [[मजापाहित]] कालमा लेखिएको पुरानो जाभानी पाण्डुलिपि [[तान्तु पगेलारन]]मा गरिएको छ। यस पाण्डुलिपिले [[जाभा]] टापुको पौराणिक उत्पत्ति र माउन्ट मेरुका केही अंशहरू जाभामा सारिएको पौराणिक कथाको वर्णन गर्दछ। पाण्डुलिपि अनुसार, [[बतारा गुरु]] ([[शिव]]) ले देवताहरू [[ब्रह्मा]] र [[विष्णु]]लाई जाभामा मानिसहरू भर्न आदेश दिएका थिए। यद्यपि, त्यस समयमा जाभा टापु समुद्रमा स्वतन्त्र रूपमा तैरिरहेको थियो र सधैँ हल्लिरहन्थ्यो। टापुको चाल रोक्नको लागि, देवताहरूले [[जम्बुद्वीप]] (भारत) मा रहेको महामेरुको अंश सारेर जाभामा जोडी यसलाई पृथ्वीमा टाँस्ने निर्णय गर्छन्।<ref>{{cite book | last =Soekmono | first =Dr R.| title =Pengantar Sejarah Kebudayaan Indonesia 2 | publisher =Penerbit Kanisius | year =1973 | location =Yogyakarta, Indonesia| page =119 | isbn = 979-413-290-X}}</ref> यसको परिणामस्वरूप बनेको पर्वत सेमेरु हो, जुन जाभाको सबैभन्दा अग्लो पर्वत पनि हो। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु पौराणिक कथामा स्थानहरू]] 4j5nlq97y4fjc1surjpyw5ouqd4gi1o 0 149444 1364722 1350324 2026-07-04T16:26:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364722 wikitext text/x-wiki मकैबारी चिया बगान भारतको [[पश्चिम बङ्गाल]] राज्यको [[दार्जिलिङ जिल्ला|दार्जीलिङ जिल्ला]] अन्तर्गत खरसाङ महकुमाको खरसाङ सी.डी. ब्लकमा अवस्थित एउटा चिया बगान हो। == इतिहास == दार्जीलिङ टी कम्पनीका एजेन्ट क्याप्टेन सामलरद्वारा सन् १८५२ मा मकैबारी चिया बगानको स्थापना भएको थियो। सामलरले यो बगान खरसाङमा कमिसरी (commissary) र हुलाक सेवा सञ्चालन गर्ने गिरीश चन्द्र बनर्जीलाई बेचे। यो दार्जीलिङको सबैभन्दा पुरानो चिया बगानहरू मध्ये एक हो। [https://hilljourney.com/destinations/kurseong-tourist-place/places/makaibari-tea-estate-kurseong मकैबारीमा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260413025124/https://hilljourney.com/destinations/kurseong-tourist-place/places/makaibari-tea-estate-kurseong |date=2026-04-13 }} रहेको चिया कारखाना दार्जीलिङ जिल्लाकै पहिलो कारखाना थियो, जुन सन् १८५९ मा सञ्चालनमा ल्याइएको थियो र सन् १९३३ मा बन्द भएको थियो। यो भारतीय परिवारको स्वामित्वमा रहेको दार्जीलिङका सीमित चिया बगानहरू मध्ये एक हो। क्याप्टेन सामलरको छोटो स्वामित्वलाई छोडेर, यो बगान सधैं बनर्जी परिवारसँगै रहँदै आएको छ। (विप्र दास पालचौधुरीको गयाबारी, तिनधरिया र मोहरगङ चिया बगानहरू, तथा कमल हलदरको कमलपुर चिया बगान सुरुदेखि नै उनीहरूकै परिवारसँग रहँदै आएका छन् र दार्जीलिङका अन्य चिया बगानहरू जस्तो यिनीहरूको कुनै बेलायती सम्बन्ध थिएन।) सन् १९७० को दशकदेखि, मकैबारीको नेतृत्व चौथो पुस्ताका बगान मालिक (planter) तथा अनुसन्धानकर्ता स्वराज कुमार बनर्जीले गरेका थिए। सन् २०१४ मा लक्मी (Luxmi) ग्रुपले मकैबारी चिया बगान अधिग्रहण गर्‍यो। यद्यपि, स्वराज कुमार बनर्जी सन् २०१७ सम्म कम्पनीको अध्यक्षको रूपमा रहिरहे। लक्मी ग्रुपको आसाम, दार्जीलिङ, रुवान्डा र उत्तर बङ्गालमा गरी २५ वटा चिया बगानहरूमा स्वामित्व छ। कम्पनीका अध्यक्ष दीपांकर चटर्जी ४० वर्षभन्दा बढी समयदेखि चिया बगान मालिक (प्लान्टर) हुन्। सन् २०१७ मा, स्वराज कुमार बनर्जीले आफूभन्दा ३० वर्ष कान्छा रुद्र चटर्जीलाई चिया बगानको बागडोर सुम्पिँदै अन्ततः मकैबारी छोडे। सन् २०१८ मा, स्वराज कुमार बनर्जीले कोलकातास्थित लक्मी ग्रुपलाई आफ्नो अधिकांश शेयर बेचेपछि आफूसँग राखेको मकैबारी टी एण्ड ट्रेडिङ कम्पनीको १२% शेयर श्रमिकहरूलाई उपहार स्वरूप दिने घोषणा गरे। ocjfs5c5w2n7rtpsgpu3nj9kpxmdxs3 0 150667 1364750 1364593 2026-07-05T02:12:34Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1364750 wikitext text/x-wiki '''हुक्का''' (अन्य नामहरूका लागि [[#Names and etymology|other names]] पनि हेर्नुहोस्),<ref name="TCALR1916">{{cite book|title=The Ceylon Antiquary and Literary Register, Volume 1|year=1916|work=[[The Times]]|page=111|quote=It has even drawn largely on English, and such words as daktar and platfarm, isteshan and tikat, trem-ghari and rel-ghari, registran karna and apil karna are as common as similar words are in Ceylon. To make up for it Hindustani has not only enriched the vocabulary of Anglo-Indian English with such words as topi and pugre, oheerot and hookah, dhoby and sepoy, ghary and tamasha, durbar and bukshish, Kachcheri and Punkah, but has contributed to it words like jungle, bazar, [and] loot.}}</ref><ref name="1994Pathak">{{cite book|last=Pathak|first=R. S.|title=Indianisation of English Language and Literature|year=1994|publisher=Bahri Publications|page=72|quote=Bhabani Bhattacharya, who uses Hindi words like ''taveez'', ''laddoo'', ''hookah'', ''vaid'' and ''halwai'', also makes deft employment of reverential term ''Bai'' for the heroine besides using exclamatory terms as ''Ho'', ''Han'' (yes) and ''Ram-Ram''.}}</ref><ref name="Environ. Health Prev. Med.">{{cite journal |last1=Qasim |first1=Hanan |last2=Alarabi |first2=A. B. |last3=Alzoubi |first3=K. H. |last4=Karim |first4=Z. A. |last5=Alshbool |first5=F. Z. |last6=Khasawneh |first6=F. T. |date=September 2019 |title=The effects of hookah/waterpipe smoking on general health and the cardiovascular system |url=https://environhealthprevmed.biomedcentral.com/track/pdf/10.1186/s12199-019-0811-y.pdf |url-status=live |journal=[[Environmental Health and Preventive Medicine]] |publisher=[[BioMed Central]] |volume=24 |issue=58 |page=58 |doi=10.1186/s12199-019-0811-y |doi-access=free |issn=1347-4715 |pmc=6745078 |pmid=31521105 |bibcode=2019EHPM...24...58Q |s2cid=202570973 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424161857/https://environhealthprevmed.biomedcentral.com/track/pdf/10.1186/s12199-019-0811-y.pdf |archive-date=24 April 2021 |access-date=8 September 2021}}</ref> '''शिशा''',<ref name="Environ. Health Prev. Med."/> वा '''वाटरपाइप'''<ref name="Environ. Health Prev. Med."/> [[ताप]] वा [[वाष्पीकरण]] गरी त्यसपछि [[धूम्रपान]] गर्न प्रयोग गरिने एकल वा बहु-नलीयुक्त उपकरण हो, जसमा [[सुर्ती]], [[सुगन्धित सुर्ती]] (प्रायः ''[[muʽassel]]''), वा कहिलेकाहीँ [[Cannabis (drug)|cannabis]], [[hashish]] तथा [[opium]] प्रयोग गरिन्छ।<ref name="Environ. Health Prev. Med."/> धुवाँलाई सासमार्फत भित्र तान्नुअघि पानी भरिएको भाँडो—प्रायः काँचको—बाट पार गराइन्छ।<ref name="Environ. Health Prev. Med."/><ref name="Devichand2007">{{cite news |last=Devichand |first=Mukul |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/6238382.stm |title=UK | Magazine | Pipe dream |publisher=BBC News |date=2007-06-25 |access-date=2013-09-03 |quote=Despite being a recent addition to [[British culture]], shisha has a long history. Many believe that it originated in [[India]] (known there as "hookah") about a thousand years ago, when more often the shisha pipe was used to smoke opium rather than tobacco. |archive-date=19 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819105721/http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/6238382.stm |url-status=live }}</ref><ref name="Cyclopædia">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yvNWAAAAMAAJ&pg=PA99 |title = The cyclopaedia of India and of Jordan and eastern and southern Asia, Volume 2 |publisher = [[Bernard Quaritch]] |quote=HOOKAH. Hindi. The Indian pipe and apparatus for smoking. |access-date = 2007-08-01 |year = 1885}}</ref><ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite EB1911 |volume=13 |wstitle=Hookah |page=670}}</ref><ref name=who-ad>{{cite web |url=https://www.who.int/entity/tobacco/global_interaction/tobreg/Waterpipe%20recommendation_Final.pdf |title=WHO Study Group on Tobacco Product Regulation (TobReg) an advisory note Waterpipe tobacco smoking: dangerous health effects include risk to public safety if used by multiple users, research needs and recommended actions by regulators, 2005 |publisher=World Health Organization |access-date=2013-09-03}}{{dead link|date=December 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> हुक्कामार्फत [[Health effects of tobacco|सुर्ती]], [[Effects of cannabis#Related to smoking|भाङ]], अफिम तथा अन्य लागू पदार्थको सेवन गर्दा हुने प्रमुख स्वास्थ्य जोखिमहरूमा पानीले फिल्टर गर्न नसक्ने [[Toxicant|विषाक्त रसायन]], [[carcinogens]] तथा [[Heavy metals#Toxicity|भारी धातुहरू]]को सम्पर्कमा आउनु समावेश हुन्छ,<ref name="Environ. Health Prev. Med."/><ref name="Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol.">{{cite journal |last1=Alarabi |first1=A. B. |last2=Karim |first2=Z. A. |last3=Alshbool |first3=F. Z. |last4=Khasawneh |first4=F. T. |last5=Hernandez |first5=Keziah R. |last6=Lozano |first6=Patricia A. |last7=Montes Ramirez |first7=Jean E. |last8=Rivera |first8=José O. |date=February 2020 |title=Short-Term Exposure to Waterpipe/Hookah Smoke Triggers a Hyperactive Platelet Activation State and Increases the Risk of Thrombogenesis |journal=[[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]] |publisher=[[Lippincott Williams & Wilkins]] |volume=40 |issue=2 |pages=335–349 |doi=10.1161/ATVBAHA.119.313435 |doi-access=free |issn=1079-5642 |pmc=7000176 |pmid=31941383 |s2cid=210335103 }}</ref><ref name="Ann. Am. Thorac. Soc.">{{cite journal |last1=Patel |first1=Mit P. |last2=Khangoora |first2=Vikramjit S. |last3=Marik |first3=Paul E. |date=October 2019 |title=A Review of the Pulmonary and Health Impacts of Hookah Use |journal=[[Annals of the American Thoracic Society]] |publisher=[[American Thoracic Society]] |volume=16 |issue=10 |pages=1215–1219 |doi=10.1513/AnnalsATS.201902-129CME |doi-access= |issn=2325-6621 |pmid=31091965 |s2cid=155103502 }}</ref><ref name="Cancer Epidemiol. Biomark. Prev.">{{cite journal |last1=Etemadi |first1=Arash |last2=Blount |first2=Benjamin C. |last3=Calafat |first3=Antonia M. |last4=Chang |first4=Cindy M. |last5=De Jesus |first5=Victor R. |last6=Poustchi |first6=Hossein |last7=Wang |first7=Lanqing |last8=Pourshams |first8=Akram |last9=Shakeri |first9=Ramin |last10=Shiels |first10=Meredith S. |last11=Inoue-Choi |first11=Maki |last12=Ambrose |first12=Bridget K. |last13=Christensen |first13=Carol H. |last14=Wang |first14=Baoguang |last15=Ye |first15=Xiaoyun |last16=Murphy |first16=Gwen |last17=Feng |first17=Jun |last18=Xia |first18=Baoyun |last19=Sosnoff |first19=Connie S. |last20=Boffetta |first20=Paolo |last21=Brennan |first21=Paul |last22=Bhandari |first22=Deepak |last23=Kamangar |first23=Farin |last24=Dawsey |first24=Sanford M. |last25=Abnet |first25=Christian C. |last26=Freedman |first26=Neal D. |last27=Malekzadeh |first27=Reza |date=February 2019 |title=Urinary Biomarkers of Carcinogenic Exposure among Cigarette, Waterpipe, and Smokeless Tobacco Users and Never Users of Tobacco in the Golestan Cohort Study |journal=[[Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention]] |publisher=[[American Association for Cancer Research]] |volume=28 |issue=2 |pages=337–347 |doi=10.1158/1055-9965.EPI-18-0743 |eissn=1538-7755 |issn=1055-9965 |pmc=6935158 |pmid=30622099 |s2cid=58560832}}</ref><ref name="WHO15">{{cite book|author=WHO Study Group on Tobacco Product Regulation|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/161991/1/9789241508469_eng.pdf?ua=1|title=Advisory note: waterpipe tobacco smoking: health effects, research needs and recommended actions by regulator|date=2015|publisher=World Health Organization|edition=2nd.|location=Geneva|access-date=13 June 2015|archive-date=7 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107210136/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/161991/1/9789241508469_eng.pdf?ua=1|url-status=live}}</ref> साथै हुक्का साझा रूपमा प्रयोग गर्दा वा राम्रोसँग सफा नगरिएको अवस्थामा [[infectious diseases|संक्रामक रोगहरू]] सर्ने जोखिम पनि रहन्छ।<ref name="Environ. Health Prev. Med."/><ref name="Ann. Am. Thorac. Soc."/><ref>{{cite journal|last1=Akl|first1=EA|last2=Gaddam|first2=S|last3=Gunukula|first3=SK|last4=Honeine|first4=R|last5=Jaoude|first5=PA|last6=Irani|first6=J|title=The effects of waterpipe tobacco smoking on health outcomes: a systematic review |journal=International Journal of Epidemiology|date=June 2010|volume=39|issue=3|pages=834–57|pmid=20207606|doi=10.1093/ije/dyq002|doi-access=free | issn = 0300-5771 }}</ref><ref name="ElZaatari15">{{cite journal|last1=El-Zaatari|first1=ZM|last2=Chami|first2=HA|last3=Zaatari|first3=GS|date=March 2015|title=Health effects associated with waterpipe smoking|journal=Tobacco Control|volume=24|issue=Suppl 1|pages=i31–i43|doi=10.1136/tobaccocontrol-2014-051908|pmc=4345795|pmid=25661414}}</ref> हुक्का तथा वाटरपाइपको प्रयोग विश्वव्यापी [[public health|सार्वजनिक स्वास्थ्य]]को एक प्रमुख चिन्ताको विषय हो, र यसको प्रयोग [[Middle East and North Africa|मध्यपूर्व तथा उत्तर अफ्रिका]]का जनसमुदायका साथै [[United States|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[Europe|युरोप]], [[Central Asia|मध्य एशिया]] तथा [[South Asia|दक्षिण एशिया]]का युवाहरूमा उच्च दरमा पाइन्छ।<ref name="Environ. Health Prev. Med."/><ref name="Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol."/><ref name="Ann. Am. Thorac. Soc."/><ref name="Cancer Epidemiol. Biomark. Prev."/><ref name="WHO15"/> हुक्का वा वाटरपाइपको आविष्कार [[मुगल भारत]]को समयमा [[अकबर]]का इरानी चिकित्सक अबुल-फतह गिलानीले [[फतेहपुर सिक्री]] नामक भारतीय सहरमा गरेका थिए।<ref name="Ann. Am. Thorac. Soc."/><ref name= "Sivaramakrishnan4-5"/><ref name=Wealth>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hm1XAAAAMAAJ&q=hookah+isndia |title=The Wealth of India |quote=The smoking of hookah and hubble-bubble started in India during the reign of the great Moghul emperor, Akbar |publisher=Council of Scientific & Industrial Research |access-date=2007-08-01|year=1976 }}</ref> त्यसपछि हुक्का [[Indian subcontinent|भारतीय उपमहाद्वीप]]बाट सर्वप्रथम [[Persia]]मा फैलियो, जहाँ यसको संरचनालाई परिमार्जन गरी हालको स्वरूप प्रदान गरियो, र त्यसपछि यो ओटोमन साम्राज्यमा फैलियो।<ref name="Aljarrah2009">{{cite journal|author=Khaled Aljarrah |author2=Zaid Q Ababneh |author3=Wael K Al-Delaimy|year=2009|title=Perceptions of hookah smoking harmfulness: predictors and characteristics among current hookah users|journal=Tobacco Induced Diseases|volume=5|issue=1|page=16|issn=1617-9625|doi=10.1186/1617-9625-5-16 |pmid=20021672 |pmc=2806861 |quote=Hookahs originated in India in the 15th century and then spread to the Near East countries. Hookahs spread first to Persia and underwent further changes to its original shape to the current known shape. In the middle of the 16th century, hookahs reached the Ottoman Empire, Egypt, and other Mediterranean regions. |doi-access=free }}</ref> वैकल्पिक रूपमा, यसको उत्पत्ति [[Persia]]को [[Safavid dynasty]]मा भएको हुन सक्ने पनि मानिन्छ,<ref name="Ann. Am. Thorac. Soc."/><ref>{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/galyan-|title=ḠALYĀN|website=Encyclopaedia Iranica|access-date=2019-05-29|quote=It seems, therfore, [sic] that Abu'l-Fatḥ Gīlānī should be credited with the introduction of the ḡalyān, already in use in Persia, to India.|archive-date=27 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127064634/http://www.iranicaonline.org/articles/galyan-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Charlemagne's tablecloth: a piquant history of feasting |author=Nichola Fletcher |publisher=Macmillan |date=1 August 2005 |page=10 |url=https://books.google.com/books?id=vMfEyKvR59sC&q=Charlemagne's+Tablecloth+hookahs&pg=PA10 |isbn=978-0-312-34068-1 }}</ref> जहाँबाट यो अन्ततः [[Indian subcontinent|भारतीय उपमहाद्वीप]]मा फैलियो।<ref name=common>{{cite book |title=Essential Concepts for Healthy Living Update |author=Sandra Alters |author2=Wendy Schiff|publisher=Jones & Bartlett Learning |date=28 January 2011 |url=https://books.google.com/books?id=EciU_y1JroMC&q=hookah+origin+persia+india&pg=PA353|isbn=978-0-7637-8975-6}}</ref><ref>{{cite book |title=Control of tobacco-related cancers and other diseases: proceedings of an international symposium, January 15–19, 1990, TIFR, Bombay |author=Prakash C. Gupta |publisher=Prakash C. Gupta |year=1992 |page=33 |url=https://books.google.com/books?id=-Zqo67BjH7UC&q=hookah+origin++India&pg=PA33|isbn=978-0-19-562961-3 }}</ref> हुक्काको प्रारम्भिक विकासका समयमा सुर्ती तथा लागू पदार्थको प्रयोग [[taboo|निषेधित]] मानिने भए पनि, यसको प्रयोग क्रमशः अभिजात वर्गबीच लोकप्रिय बन्दै गयो र पछि व्यापक रूपमा स्वीकार गरियो।<ref>{{Cite book |last1=Chopra |first1=H. K. |url=https://books.google.com/books?id=2WL0fAS-JDQC&q=hookah+india+history&pg=PA298 |title=Textbook of Cardiology (A Clinical & Historical Perspective) |last2=Nanda|first2=Navin C.|date=2012-12-30|publisher=JP Medical Ltd|isbn=978-93-5090-081-9}}</ref> जलेको सुर्तीको स्थान क्रमशः [[heated tobacco product|वाष्पीकरण गरिने]] सुगन्धित सुर्तीले लिन थालेको छ। यद्यपि, दक्षिण एशियाका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अझै पनि परम्परागत हुक्काको प्रयोग गरिन्छ, जहाँ ''तुम्बाक'' (स्वादरहित सुर्तीका पातहरूको शुद्ध र मोटा रूप) प्रयोग गरिन्छ र यसलाई सिधै कोइलाले बालेर धूम्रपान गरिन्छ।<ref>{{cite journal | vauthors = Qasim H, Alarabi AB, Alzoubi KH, Karim ZA, Alshbool FZ, Khasawneh FT | title = The effects of hookah/waterpipe smoking on general health and the cardiovascular system | journal = Environmental Health and Preventive Medicine | volume = 24 | issue = 1 | article-number = 58 | date = September 2019 | pmid = 31521105 | pmc = 6745078 | doi = 10.1186/s12199-019-0811-y | bibcode = 2019EHPM...24...58Q | doi-access = free }}</ref> यस विधिबाट सुर्ती तथा निकोटिनको मात्रा धेरै प्राप्त हुने भए पनि, वाष्पीकरण गरिने हुक्काको तुलनामा यसले स्वास्थ्यमा अझ बढी प्रतिकूल प्रभाव पार्छ।<ref>{{Cite journal |last=Jaccard |first=Guy |last2=Tafin Djoko |first2=Donatien |last3=Korneliou |first3=Alexandra |last4=Belushkin |first4=Maxim |date=2020-01-01 |title=Analysis of waterpipe aerosol constituents in accordance with the ISO standard 22486 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214750020304157 |journal=Toxicology Reports |volume=7 |pages=1344–1349 |doi=10.1016/j.toxrep.2020.10.007 |issn=2214-7500|pmc=7569180 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Evidence of compensation among waterpipe smokers using harm reduction components |url=https://www.researchgate.net/profile/Marielle-Brinkman/publication/328622078_Evidence_of_compensation_among_waterpipe_smokers_using_harm_reduction_components/links/5be5becb4585150b2baa715c/Evidence-of-compensation-among-waterpipe-smokers-using-harm-reduction-components.pdf |access-date=2026-03-02}}</ref> '''हुक्का''' शब्द [[Hindustani language|हिन्दुस्तानी]] भाषाको "हुक्का" (''huqqa'') शब्दबाट व्युत्पन्न भएको हो,<ref name="1994Pathak"/><ref>{{cite web|url=http://crossasia-repository.ub.uni-heidelberg.de/1896/1/Hindi_Urdu_Words_in_Oxford_Eng_Dictionaries_June_27_2011_1.pdf|title=The Socio-Cognitive Dynamics of Hindi/Urdu Lexemes in the Concise Oxford English Dictionary|last=Qadeer|first=Atlaf|year=2011|access-date=8 October 2016|archive-date=10 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010162345/http://crossasia-repository.ub.uni-heidelberg.de/1896/1/Hindi_Urdu_Words_in_Oxford_Eng_Dictionaries_June_27_2011_1.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161010162345/http://crossasia-repository.ub.uni-heidelberg.de/1896/1/Hindi_Urdu_Words_in_Oxford_Eng_Dictionaries_June_27_2011_1.pdf |date=10 October 2016 }}</ref><ref name="Pathak1994">{{cite book|last=Pathak|first=R. S.|title=Indianisation of English Language and Literature|year=1994|publisher=Bahri Publications/|page=24|quote=In the domain of philosophy, religion and fine arts, particularly music, the words come entirely from Hindi-Sanskrit. The commonest ones are ''puja'', ''bhajan'', ''shastra'', ''purana'', ''karma'', ''vina'', ''raga'', etc. Finally, common festivals and socio-cultural institutions throughout the country provide such terms as ''Holi'', ''Dee(pa)wali'', ''brahmin'', ''sudra'', ''hookah'', ''bidi'', ''budmash'', ''shikari'' and so on.}}</ref> जसको मूल [[Arabic|अरबी]] भाषा हो ({{lang|ar|حُقَّة}} ''ḥuqqa'' बाट व्युत्पन्न, जसको अर्थ "सन्दुक, बोतल वा पानीको पाइप" हुन्छ)।<ref>{{cite book |last1=Steingass |first1=Francis Joseph |title=The Student's Arabic–English Dictionary |date=1884 |publisher=W. H. Allen |location=London |url=https://archive.org/details/cu31924026873194 |access-date=30 October 2019}}</ref> यसको उत्पत्तिस्थलभन्दा बाहिर पनि हुक्का सेवन विश्वभर लोकप्रिय बन्दै गएको छ,<ref name="Aljarrah2009"/> विशेष गरी युवापुस्तामाझ।<ref>{{cite journal |last1=Brockman |first1=LN |last2=Pumper |first2=MA |last3=Christakis |first3=DA |last4=Moreno |first4=MA |title=Hookah's new popularity among US college students: a pilot study of the characteristics of hookah smokers and their Facebook displays |journal=BMJ Open |date=December 2012 |volume= 2|series=2 |issue=6 |doi=10.1136/bmjopen-2012-001709 |doi-access=free|pmid=23242241 |article-number=e001709 |pmc=3533013}}</ref> ==इतिहास== [[File:Ernst Rudolf Smoking The Hookah.jpg|thumb|upright|''हुक्का सेवन'', [[Rudolf Ernst]] द्वारा बनाइएको चित्र।]] [[File:Painting of Bajirao And Mastani.jpg|thumb|हुक्का सेवन गर्दै पेशवा [[Bajirao I]]]] [[भारत]]को [[फतेहपुर सिक्री]] सहरमा, देशको [[South India|दक्षिणी भाग]]बाट आएका [[Society of Jesus]] का रोमन क्याथोलिक धर्मप्रचारकहरूले [[मुगल सम्राट]] [[Akbar the Great]] (१५४२–१६०५ ई.) लाई सुर्तीको परिचय गराएका थिए।<ref name="Hookah India Chapman">{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=India and Its Native Princes: Travels in Central India and in the Presidencies of Bombay and Bengal |edition=Reprint — Asian Educational Services 2005 |year=2005 |orig-date=1875 |publisher=Chapman and Hall |location=London |isbn=978-81-206-1887-9 |page=290 |chapter=XXVII — The Ruins of Futtehpore|quote=According to tradition, it was here that he received the Jesuits of Goa, who brought him the leaves and seeds of tobacco and it was a Futtehpore that Hakim Aboul Futteh Ghilani, one of Akbar's physicians, is supposed to have invented the hookah, the pipe of India.}}</ref> [[Louis Rousselet]] का अनुसार, त्यसपछि अकबरका चिकित्सक हकीम अबुल फतह गिलानी {{Langx|fa|حکیم ابوالفتح گیلانی}} ले भारतमा हुक्काको आविष्कार गरेका थिए।<ref name= Sivaramakrishnan4-5>{{cite book |title= Tobacco and Areca Nut |last= Sivaramakrishnan |first=V. M |year=2001 |publisher=Orient Blackswan |location= [[Hyderabad (India)|Hyderabad]] |isbn= 978-81-250-2013-4 | pages= 4–5|quote=The hookah is of historical interest. Portuguese merchants introduced tobacco leaves and European style pipes into Bijapur, the glittering capital of the Adil Shahi kingdom.From here, Asad Beg, the Moghul ambassador in Bijapur, took a large quantity of tobacco leaves and pipes to the Mughal court. He presented Emperor Akbar with some tobacco leaves and a jewel-encrusted European style pope. Out of courtesy and curiosity, Akbar took a few puffs, but his personal physician was worried that tobacco smoke, a hitherto totally unknown substance, might be dangerous. So, he suggested that the smoke be purified by passing it through water, before being inhaled. Thus, the hookah, or water pipe, came into being.}}</ref><ref name= Blechynden215>{{cite book |title= Calcutta, Past and Present |last= Blechynden |first= Kathleen |year= 1905 |publisher=University of California |location=Los Angeles | page= 215|quote=It is said that it was in the early years of their settlement at Hughly that the Portuguese introduced tobacco to the notice of the Emperor Akbar, and that the Indian pipe, the ''hookah'', was invented.}}</ref><ref name= RousseletLouis>{{cite book |title= India and Its Native Princes: Travels in Central India and in the Presidencies of Bombay and Bengal |url= https://archive.org/details/indiaitsnativepr00loui |last= Rousselet |first=Louis |year= 1875 |publisher=Chapman & Hall |location= London | page= [https://archive.org/details/indiaitsnativepr00loui/page/290 290]|isbn= 978-81-206-1887-9 |quote=According to tradition, it was here that he received the Jesuits of Goa, who brought him the leaves and seeds of tobacco; and it was at Futtehpore that Hakim Aboul Futteh Ghilani, one of Akbar's physicians, is supposed to have invented the hookah, the pipe of India.}}</ref>यद्यपि, फारसी कवि [[Ahli Shirazi|अहली शिराजी]] (मृत्यु १५३५) को एउटा रुबाईमा ḡalyān को प्रयोगको उल्लेख गरिएको छ (Falsafī, II, p. 277; Semsār, 1963, p. 15), जसले यसको प्रयोग कम्तीमा शाह [[Tahmasp I|तहमास्प प्रथम]]को शासनकालसम्म पुगेको संकेत गर्दछ। त्यसैले, पर्सियामा पहिलेदेखि प्रचलित रहेको ḡalyān लाई भारतमा परिचय गराउने श्रेय अबुल-फतह गिलानीलाई दिनु उपयुक्त देखिन्छ।<ref name= "iranica">{{cite web | url= http://www.iranicaonline.org/articles/galyan- | title= ḠALYĀN | publisher= [[Encyclopedia Iranica]] | date= 15 December 2000 | access-date= 19 December 2012 | last= Razpush | first= Shahnaz | pages= 261–65 | archive-date= 27 January 2012 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120127064634/http://www.iranicaonline.org/articles/galyan- | url-status= live }}</ref> तथापि, सन् १५६० को दशकअघि वाटर पाइपको अस्तित्व रहेको कुनै प्रमाण उपलब्ध छैन। साथै, सुर्ती १७औँ शताब्दीमा मात्र भारत पुगेको मानिन्छ। त्यसअघि भारतमा [[Cannabis (drug)|भाङ]] सेवन गरिन्थ्यो, जसबाट अहली शिराजीको उक्त रुबाईमा सम्भवतः कुनै अर्को पदार्थ, सायद कुनै भिन्न विधिबाट, सेवन गरिएको संकेत मिल्छ।<ref>{{cite encyclopedia |url= http://www.iranicaonline.org/articles/tobacco |title= Tobacco |encyclopedia= Encyclopaedia Iranica |publisher= Iranica online |date= 2009-07-20 |access-date= 2013-09-03 |archive-date= 16 September 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130916004125/http://www.iranicaonline.org/articles/tobacco |url-status= live }}</ref>युरोपेलीहरूले [[tobacco|सुर्ती]]लाई पर्सिया र भारतमा परिचय गराएपछि, [[Persia]]को उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित [[Gilan Province|गिलान]] प्रान्तका हकीम अबुल-फतह गिलानी हमारस्तानतर्फ बसाइँ सरे। पछि उनी मुगल दरबारका चिकित्सक बने र भारतीय अभिजात वर्गमा सुर्ती सेवन लोकप्रिय भएपछि त्यसबाट हुन सक्ने स्वास्थ्यसम्बन्धी चिन्ता व्यक्त गरे।<ref>{{cite web |title= An Oriental Delight |work= What I learned today |date= 29 May 2013 |url= https://medium.com/what-i-learned-today/776b63cbb110 |publisher= Medium |access-date= 21 June 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140116123140/https://medium.com/what-i-learned-today/776b63cbb110 |archive-date= 16 January 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116123140/https://medium.com/what-i-learned-today/776b63cbb110 |date=16 January 2014 }}</ref> त्यसपछि उनले धुवाँलाई "शुद्ध" बनाउनका लागि पानीबाट पार गरेर मात्र सासमार्फत तान्न मिल्ने प्रणालीको परिकल्पना गरे।<ref name= Sivaramakrishnan4-5/> [[Adil Shahi|बीजापुर]]का राजदूत असद बेगले अकबर प्रथमलाई धूम्रपान गर्न प्रोत्साहित गरेपछि गिलानीले ''ḡalyān'' को परिचय गराए।<ref name= Sivaramakrishnan4-5 /> अभिजात वर्गमा यसको लोकप्रियता बढेपछि यो नयाँ धूम्रपान उपकरण चाँडै नै भारतीय कुलीन तथा सम्भ्रान्त वर्गको प्रतिष्ठाको प्रतीक बन्न पुग्यो।<ref name= Sivaramakrishnan4-5 /><ref name= RousseletLouis /> ==आधुनिक विकास== निर्माताहरूले [[copper|तामा]], [[brass|पित्तल]] तथा निम्नस्तरीय मिश्रधातुको सट्टा क्रमशः [[stainless steel|स्टेनलेस स्टिल]] र [[aluminium|एल्युमिनियम]]को प्रयोग गर्न थालेका छन्। [[leather|छाला]] र तारको सट्टा हुक्काका नलीहरूमा [[Silicone rubber|सिलिकोन रबर]]का मिश्रणहरू प्रयोग गरिन्छ। नयाँ सामग्रीहरूले आधुनिक हुक्कालाई अझ टिकाउ बनाएका छन्, धूम्रपानका क्रममा आउने गन्धलाई कम गरेका छन् तथा [[corrosion|क्षय]] वा [[bacterial decay|जीवाणुजन्य क्षय]]को जोखिमबिना धुन मिल्ने बनाएका छन्। नयाँ प्रविधि तथा आधुनिक डिजाइन प्रवृत्तिहरूले हुक्काको बाह्य स्वरूपमा पनि परिवर्तन ल्याइरहेका छन्। आधुनिक हुक्काका स्पष्ट फाइदाहरू भए पनि, उच्च उत्पादन लागत तथा परम्परागत हुक्का उत्पादन हुने क्षेत्रहरूमा आधुनिक उपकरणहरूको अभावका कारण अधिकांश हुक्का अझै पनि पुरानै प्रविधिबाट उत्पादन गरिन्छ। हुक्काको व्यावसायिक पक्ष विश्वव्यापी उद्योगका रूपमा विकसित भएको छ। सन् १९९९ मा स्थापना भएको लेबनानस्थित '''Al Fakher''' विश्वकै सबैभन्दा परिचित सुगन्धित सुर्ती ब्रान्डहरूमध्ये एक बनेको छ। यसले आधुनिक मु'अस्सल (''mu'assel'') प्रयोगको अनुभवलाई मानकीकरण गर्न तथा बेरुतदेखि बर्लिन र ब्युनस आयर्ससम्म फैलिएको क्याफे हुक्का संस्कृतिको विकासमा योगदान पुर्‍याएको मानिन्छ। १०० भन्दा बढी देशहरूमा यसको व्यापक वितरणलाई उद्योगका विश्लेषकहरूले हुक्कालाई क्षेत्रीय परम्पराबाट मुख्यधाराको मनोरञ्जनात्मक गतिविधिमा रूपान्तरण गराउने प्रमुख कारणहरूमध्ये एकका रूपमा उल्लेख गर्ने गरेका छन्। ==संस्कृति== ===दक्षिण एशिया=== ====भारत==== {{multiple image|total_width=300 | image1 = Big hookah.jpg|caption1=मालाबार हुक्कामा गरिएको उत्कृष्ट नक्काशी। | image2 = Gaddi village men with hookah, on mountain path, 1980.jpg|caption2=[[Gaddi people|गद्दी]] गाउँका पुरुषहरू, भारतको [[Dharamshala|धर्मशाला]] नजिकको पहाडी बाटोमा हुक्कासहित। }}हुक्काको अवधारणाको उत्पत्ति [[medieval India|मध्यकालीन भारत]]मा भएको मानिन्छ।<ref name= "RousseletLouis"/><ref name=Wealth/> एक समय यो सम्पन्न तथा उच्च वर्गको विशेष प्रयोगको वस्तु थियो र विशेषगरी [[Mughal Empire|मुगल]] शासनकालमा अत्यन्त लोकप्रिय थियो। त्यसपछि हुक्काको लोकप्रियता केही घटेको भए पनि हाल पुनः सर्वसाधारणको ध्यान आकर्षित गर्न थालेको छ, र यसलाई उपभोगका लागि उपलब्ध गराउने क्याफे तथा रेस्टुरेन्टहरू पनि लोकप्रिय बन्दै गएका छन्। भारतमा प्राचीनकालदेखि हुक्काको प्रयोग केवल एउटा परम्परा मात्र नभई प्रतिष्ठाको विषय पनि मानिन्थ्यो। धनी तथा जमिनदार वर्गका मानिसहरूले हुक्का सेवन गर्ने गर्थे। भारतका धेरै गाउँहरूमा परम्परागत चलनअनुसार हुक्कामार्फत सुर्ती सेवन गरिन्छ। सुर्ती–गुड (मोलासिस) मिश्रित पदार्थको धूम्रपान अहिले भारतका युवामाझ पनि लोकप्रिय बन्दै गएको छ। भारतमा धूम्रपानरहित संस्करणसमेत समावेश भएका विभिन्न प्रकारका {{transliteration|ar|[[mu'assel]]}} उपलब्ध गराउने धेरै चेन क्लब, बार तथा कफी पसलहरू छन्। सन् २०११ मा [[Bangalore|बेंगलुरु]]मा हुक्कामाथि प्रतिबन्ध लगाइएको थियो। तथापि, व्यक्तिगत प्रयोग वा आयोजना गरिने कार्यक्रमका लागि यसलाई खरिद वा भाडामा लिन सकिन्छ।<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-07/bangalore/29628694_1_hookah-bars-shisha-joints | archive-url=https://web.archive.org/web/20130511190209/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-07/bangalore/29628694_1_hookah-bars-shisha-joints | archive-date=11 May 2013 | work=[[The Times of India]] | title=Business at hookah-less cafes go up in smoke | date=7 June 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511190209/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-07/bangalore/29628694_1_hookah-bars-shisha-joints |date=2013-05-11 }}</ref>भारतको पश्चिमी तटमा अवस्थित सानो माछा मार्ने सहर [[Koyilandy|कोयिलान्डी]] एक समय हुक्काको व्यापक उत्पादन तथा निर्यातका लागि प्रसिद्ध थियो। यी हुक्काहरूलाई [[Koyilandy#Koyilandy hookahs|मालाबार हुक्का वा कोयिलान्डी हुक्का]] भनेर चिनिन्छ। आज यी उत्कृष्ट कलात्मक हुक्काहरू कोयिलान्डी बाहिर भेट्टाउन निकै कठिन भएको छ, र स्वयं कोयिलान्डीमै पनि तिनलाई भेट्टाउन गाह्रो हुँदै गएको छ। भारतमा हुक्काको लोकप्रियता पुनः बढ्दै जाँदा, विशेषगरी [[Gujarat|गुजरात]]मा हुक्का सेवनविरुद्ध हालका वर्षहरूमा अनेकौँ छापा तथा प्रतिबन्धहरू लगाइएका छन्।<ref name="Indian Express">{{cite news|url = http://www.indianexpress.com/news/-Ban-on-public-smoking-up-in-smoke-in-Gujarat-/465845/|title = Hookah|work = The Indian Express|access-date = 2008-06-08|archive-date = 8 July 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090708141859/http://www.indianexpress.com/news/-Ban-on-public-smoking-up-in-smoke-in-Gujarat-/465845/|url-status = live}}</ref> ====पाकिस्तान==== यद्यपि हुक्काको प्रयोग पुस्तौँदेखि विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा परम्परागत रूपमा प्रचलित रहँदै आएको छ,<ref>{{cite journal|title=Full text | Hookah smoking and cancer: carcinoembryonic antigen (CEA) levels in exclusive/ever hookah smokers |journal=Harm Reduction Journal |volume=5 |page=19 |doi=10.1186/1477-7517-5-19 |pmid=18501010 |pmc=2438352 |year=2008 |last1=Sajid |first1=Khan |last2=Chaouachi |first2=Kamal |last3=Mahmood |first3=Rubaida |doi-access=free }}</ref> पाकिस्तानका महानगरीय सहरहरूमा हुक्का सेवन अत्यन्त लोकप्रिय बनेको छ। पाकिस्तानका धेरै क्याफेहरूमा आफ्ना ग्राहकहरूलाई हुक्का सेवनको सुविधा उपलब्ध गराइन्छ। धेरै घरपरिवारमा पनि हुक्का धूम्रपान वा सजावटका उद्देश्यका लागि राख्ने चलन छ। पञ्जाब, पख्तूनख्वा तथा उत्तरी बलुचिस्तानमा कोइलाहरू राखिने सबैभन्दा माथिल्लो भागलाई ''चिलम'' भनिन्छ। कराँची र लाहोरजस्ता ठूला सहरहरूमा क्याफे तथा रेस्टुरेन्टहरूले हुक्का उपलब्ध गराई प्रतिघण्टाका आधारमा शुल्क लिने गर्थे। सन् २०१३ मा यसलाई [[Supreme Court of Pakistan|पाकिस्तानको सर्वोच्च अदालत]]ले प्रतिबन्ध लगायो। क्याफे सञ्चालकहरूले नाबालिगहरूलाई समेत शिशा उपलब्ध गराउन थालेपछि यही प्रतिबन्ध लगाइनुको प्रमुख कारण बनेको थियो।<ref>{{cite news |date=8 July 2013 |title=Sheesha ban smoked |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2013/07/08/city/islamabad/sheesha-ban-smoked/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112248/http://www.pakistantoday.com.pk/2013/07/08/city/islamabad/sheesha-ban-smoked |archive-date=2 April 2015 |access-date=7 March 2015 |work=[[The Pakistan Today]]}}</ref> ====बङ्गलादेश==== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = I'tisam-ud-Din.png | caption1 = १८औँ शताब्दीका [[Bengali Muslim|बङ्गाली मुस्लिम]] [[I'tisam-ud-Din|इ'तिसाम-उद-दिन]] हुक्का सेवन गर्दै। | image2 = Bamboo Hookah at khagrachori 03.jpg | caption2 = [[Garo people|गारो]] महिला परम्परागत बाँसको हुक्का सेवन गर्दै। }} हुक्का ({{langx|bn|হুক্কা|hukka}}) [[Bangladesh|बङ्गलादेश]]को परम्परागत धूम्रपान उपकरण हो, विशेषगरी पुराना [[Bengali Muslim|बङ्गाली मुस्लिम]] [[zamindar|जमिनदार]] उच्चवर्गीय समुदायबीच यसको प्रयोग व्यापक रूपमा प्रचलित थियो।<ref>{{cite journal|last1=Kaneta Choudhury|last2=S.M.A. Hanifi|last3=Abbas Bhuiya|last4=Shehrin Shaila Mahmood|title=Sociodemographic Characteristics of Tobacco Consumers in a Rural Area of Bangladesh|journal=Journal of Health, Population, and Nutrition|date=December 2007|volume=25|issue=4|pages=456–464|pmc=2754020|pmid=18402189}}</ref> तथापि, स्वादयुक्त शिशाको प्रयोग सन् २००० को प्रारम्भतिर सुरु भएको थियो। सन् २००८ देखि २०११ बीच सहरी क्षेत्रहरूमा हुक्का लाउन्जहरू तीव्र रूपमा फैलिएका थिए र विश्रामको माध्यमका रूपमा युवा तथा मध्यम उमेरका व्यक्तिहरूमाझ पनि लोकप्रिय बने। अवैध लागूऔषधको प्रयोग रोक्नका लागि सरकारले हुक्का बारहरूविरुद्ध कडा कारबाही गरेको आरोप पनि लाग्ने गरेको छ।<ref>{{cite news|last1=Ahmed Shatil Alam|title=Killer in disguise|url=http://newagebd.net/84643/killer-in-disguise/#sthash.LnBdhDzn.dpbs|access-date=7 March 2015|work=[[The New Age]]|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402104114/http://newagebd.net/84643/killer-in-disguise/#sthash.LnBdhDzn.dpbs|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402104114/http://newagebd.net/84643/killer-in-disguise/#sthash.LnBdhDzn.dpbs |date=2 April 2015 }}</ref> हुक्का [[electoral symbol|निर्वाचन चिह्न]]का रूपमा पनि प्रयोग भएको छ, जसको पहिलो प्रयोग [[1973 Bangladeshi general election|सन् १९७३ को बङ्गलादेशी आम निर्वाचन]]मा उम्मेदवारका लागि गरिएको थियो।<ref>{{cite book|publisher=Embassy of Bangladesh|date=26 January 1973|volume=3|issue=2|title=Bangladesh: a fortnightly news bulletin|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TWEwAQAAIAAJ&q=hookah&pg=PA8-IA134|page=4|chapter=Elections symbols prescribed}}</ref> [[Mountstuart Elphinstone|माउन्टस्टुअर्ट एल्फिन्स्टोन]]को जीवनीमा [[James Achilles Kirkpatrick|जेम्स अचिलिस किर्कप्याट्रिक]]सँग [[Indian subcontinent|भारतीय उपमहाद्वीप]]मा रहँदा ''hookah-bardar'' (हुक्का तयार गर्ने वा सेवा गर्ने सेवक) रहेको उल्लेख गरिएको छ। किर्कप्याट्रिकका हुक्का सेवकले उनलाई ठगी गरी लुटेको र पछि इङ्ग्ल्यान्ड पुगेर आफूलाई ''प्रिन्स अफ सिलहट''का रूपमा प्रस्तुत गरेको वर्णन गरिएको छ। उक्त व्यक्तिलाई [[prime minister of Great Britain|बेलायतका प्रधानमन्त्री]] [[William Pitt the Younger|विलियम पिट द यङ्गर]]ले भेटेका थिए, त्यसपछि उनले [[Duke of York|ड्युक अफ योर्क]]सँग भोजन गरेका थिए र अन्ततः [[George III|जर्ज तृतीय]]समक्ष पनि उपस्थित भएका थिए।<ref>{{cite book|title=Life of the Honourable Mountstuart Elphinstone|first=Thomas Edward|last=Colebrooke|pages=34–35|year=1884|author-link=Sir Edward Colebrooke, 4th Baronet|chapter=First Start in Diplomacy|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-09722-2|chapter-url=https://books.google.com/books?id=tSoMEJ-_Nx0C&q=hookah&pg=PA34|access-date=26 October 2020|archive-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601132443/https://books.google.com/books?id=tSoMEJ-_Nx0C&q=hookah&pg=PA34#v=snippet&q=hookah&f=false|url-status=live}}</ref> ====नेपाल==== {{multiple image | total_width = 300 | image1 = Hukkah nepal.jpg | caption1 = नेपालको एक रेस्टुरेन्टमा रहेको हुक्का। | image2 = Tobacco smoking4.jpg | caption2 = [[Darchula|दार्चुला]], [[Nepal|नेपाल]]मा हुक्का (''हुक्का'') मार्फत सुर्ती सेवन गर्दै एक पुरुष। }} ''हुक्का'' (हुक़्क़ा), विशेषगरी काठबाट बनेका हुक्काहरू, [[Nepal|नेपाल]]मा लोकप्रिय छन्। नेपाली इतिहासमा हुक्काको प्रयोगलाई सामान्यतया उच्च वा सम्भ्रान्त परिवारको सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतीकका रूपमा लिइएको छ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iorHBAAAQBAJ&q=hookah+elite+family+status+nepal&pg=PA360|title=North-East India: Land, People and Economy|last1=Dikshit|first1=K. R.|last2=Dikshit|first2=Jutta K.|date=2013-10-21|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-94-007-7055-3|access-date=26 October 2020|archive-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601132444/https://books.google.com/books?id=iorHBAAAQBAJ&q=hookah+elite+family+status+nepal&pg=PA360#v=snippet&q=hookah%20elite%20family%20status%20nepal&f=false|url-status=live}}</ref> [[File:Huble Buble sign Kathmandu. 1993.jpg|thumb|सन् १९९३ मा काठमाडौंमा रहेको "Huble Buble" को साइनबोर्ड]] हाल काठमाडौं, पोखरा र धरानमा विशेष हुक्का बारहरू सञ्चालनमा छन्। यद्यपि हुक्का युवापुस्ता तथा पर्यटकहरूमाझ लोकप्रिय बन्दै गएको छ, सस्तो मूल्यका चुरोटहरू व्यापक रूपमा उपलब्ध भएकाले हुक्का सेवन गर्नेहरूको समग्र संख्या भने घट्दै गएको मानिन्छ।<ref>{{cite web |last=Nepal |first=ECS |title=Smoke on The Water: Hubby-bubbly .Hookah |url=http://www.ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=176 |publisher=ECS Nepal |access-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724190114/http://www.ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=176 |archive-date=24 July 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724190114/http://www.ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=176 |date=24 July 2011 }}</ref> ===मध्य पूर्व=== [[File:Hookah 2.jpg|right|thumb|एक [[Egypt|मिस्री]] हुक्का (शिशा)।]] [[File:View of Constantinople by Jean Pascal Sébah (1905).png|thumbnail|[[Istanbul|इस्तानबुल]]को एउटा क्याफे, सन् १९०५]] [[Arab world|अरब विश्व]] तथा [[Middle East|मध्य पूर्व]]मा मानिसहरूले आफ्नो संस्कृति र परम्पराको एक भागका रूपमा हुक्का सेवन गर्छन्। मध्य पूर्वमा हुक्काका स्थानीय नामहरूमा argila, čelam/čelīm, ḡalyān वा ghalyan, ḥoqqa, nafas, nargile र shisha पर्दछन्।<ref name="iranica"/> सामाजिक रूपमा हुक्का सेवन गर्दा प्रायः एक वा दुईवटा [[Hose (tubing)|नली]] भएको हुक्का प्रयोग गरिन्छ, र कहिलेकाहीँ भोज वा साना जमघटहरूमा तीन वा चारवटा नली भएका हुक्काहरू पनि प्रयोग गरिन्छ। धूम्रपान गर्ने व्यक्तिले सेवन समाप्त गरेपछि नलीलाई पुनः टेबलमा राख्छन्, जसले त्यो अन्य व्यक्तिका लागि उपलब्ध रहेको संकेत गर्दछ, वा त्यसलाई आफैतर्फ मोडेर अर्को व्यक्तिलाई दिन्छन्, ताकि [[Smoking pipe (tobacco)|मुखभाग]] (mouthpiece) प्राप्त गर्ने व्यक्तितर्फ नसोझियोस्। मध्य पूर्वका अधिकांश [[café|क्याफे]]हरूमा शिशा उपलब्ध हुन्छ।<ref>{{cite book|title=Frommer's Dubai|author=Shane Christensen|publisher=John Wiley & Sons|date=25 January 2011|page=141|url=https://books.google.com/books?id=Uee71cyblkwC&q=shisha+in+middle+east&pg=PA141|isbn=978-1-119-99427-5|access-date=26 October 2020|archive-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601132444/https://books.google.com/books?id=Uee71cyblkwC&q=shisha+in+middle+east&pg=PA141|url-status=live}}</ref> क्याफेहरू व्यापक रूपमा फैलिएका छन् र अरब विश्वका प्रमुख सामाजिक भेटघाट स्थलहरूमध्ये पर्दछन्, जसरी बेलायतका [[public house|पब्लिक हाउस]]हरू सामाजिक जमघटका प्रमुख स्थान मानिन्छन्।<ref>{{cite book|title=Coffee – Philosophy for Everyone: Grounds for Debate|author=Fritz Allhoff|publisher=John Wiley & Sons|date=23 February 2011|page=10|url=https://books.google.com/books?id=e0Lri7eoIoUC&q=coffee+houses+in+arab+world&pg=PA10|isbn=978-1-4443-9336-1|access-date=26 October 2020|archive-date=1 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601132445/https://books.google.com/books?id=e0Lri7eoIoUC&q=coffee+houses+in+arab+world&pg=PA10|url-status=live}}</ref> ==संदर्भ== 8r9o4qjfhcb3znfjydlw48dvflou8zx 12 150679 1364712 2026-07-04T14:02:07Z पर्वत सुवेदी 31224 नयाँ पृष्ठ: {{Information page|H:IPA|WP:IPA}} यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमालाका (आइपिए) सङ्केतहरूको एउटा आधारभूत सूची दिइएको छ। नेपाली भाषाका लागि पर्याप्त हुने सङ्केतहरूको सानो समूह हेर्नका लाग... 1364712 wikitext text/x-wiki {{Information page|H:IPA|WP:IPA}} यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमालाका (आइपिए) सङ्केतहरूको एउटा आधारभूत सूची दिइएको छ। नेपाली भाषाका लागि पर्याप्त हुने सङ्केतहरूको सानो समूह हेर्नका लागि [[मद्दत:अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला/नेपाली]] हेर्नुहोस्। केही दुर्लभ आईपिए सङ्केतहरू यहाँ समावेश गरिएका छैनन्; ती सङ्केतहरू [[अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|मुख्य आईपिए लेख]] वा [[अन्तर्राष्ट्रिय ध्वन्यात्मक वर्णमाला तालिका|विस्तृत तालिका]]मा फेला पार्न सकिन्छ। उच्चारणका लागि विकिपिडियाको लेखन शैली निर्देशिका हेर्न [[विकिपिडिया:लेखन शैली/उच्चारण]] हेर्नुहोस्। daa991iqn9w11q6mcbuz2aupl7xiwr0 14 150680 1364714 2026-07-04T14:07:59Z पर्वत सुवेदी 31224 नयाँ पृष्ठ: {{लुकाइएका श्रेणी}} 1364714 wikitext text/x-wiki {{लुकाइएका श्रेणी}} l7chkebm7e8pgr0sfhugxmu53rkx88n 14 150681 1364715 2026-07-04T14:08:13Z पर्वत सुवेदी 31224 नयाँ पृष्ठ: {{लुकाइएका श्रेणी}} 1364715 wikitext text/x-wiki {{लुकाइएका श्रेणी}} l7chkebm7e8pgr0sfhugxmu53rkx88n 0 150684 1364755 2026-07-05T02:15:40Z पर्वत सुवेदी 31224 पर्वत सुवेदीद्वारा [[सती (देवी)]] पृष्ठलाई [[सतिदेवी]]मा सारियो 1364755 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषण [[सतिदेवी]] tg7298ok8wk2o8vrmxn4ipvverfyc45 0 150685 1364760 2026-07-05T05:22:19Z KB Thakulla 31378 नयाँ पृष्ठ: '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[ईङ्ग्ल्यान्ड]] रहेको छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image... 1364760 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[ईङ्ग्ल्यान्ड]] रहेको छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|युएई}} | champions = {{flag|न्युजिल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|दक्षिण अफ्रिका}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] hfyuxy2ntodz2rr74a9b6rt1v3vwegy 1364761 1364760 2026-07-05T05:25:41Z KB Thakulla 31378 /* */ 1364761 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] रहेको छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | champions = {{flag|न्युजिल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|दक्षिण अफ्रिका}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] 20w8641wxl0j2op4906aw7pyaxw33nr 1364762 1364761 2026-07-05T05:26:12Z KB Thakulla 31378 /* */ 1364762 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] रहेको छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] rkq7hsygy7mhj2v6pw3kux838j4a9z8 1364763 1364762 2026-07-05T05:27:37Z KB Thakulla 31378 /* */ 1364763 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] cicmwpcpad71j8i6en36am098xv1jmx 1364764 1364763 2026-07-05T05:28:25Z KB Thakulla 31378 /* */ 1364764 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] dxw21turojlcfn7m6iyv3lpm0lf02vz 1364765 1364764 2026-07-05T05:30:05Z KB Thakulla 31378 /* */ 1364765 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ Teams qualified for the tournament<ref name="Qualification"/> ! scope=col | Method of qualification ! scope=col | No. of teams ! scope=col | Teams ! scope=col | [[ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I ranking]]{{efn|The [[ICC Women's T20I Team Rankings]] as of 11 June 2026, before the start of the tournament.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref>}} |- | Host || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[2024 Women's T20 World Cup]]<br/><small>(Top 5 teams from the previous tournament, excluding hosts)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[ICC Women's T20I Team Rankings]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[2026 Women's T20 World Cup Qualifier]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! Total || 12 || || |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] mijqrkldx87h7enpps58zclurxgwe73 1364766 1364765 2026-07-05T05:30:54Z KB Thakulla 31378 /* टिम छनोट */ 1364766 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू<ref name="Qualification"/> ! scope=col | Method of qualification ! scope=col | No. of teams ! scope=col | Teams ! scope=col | [[ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I ranking]]{{efn|The [[ICC Women's T20I Team Rankings]] as of 11 June 2026, before the start of the tournament.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref>}} |- | Host || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[2024 Women's T20 World Cup]]<br/><small>(Top 5 teams from the previous tournament, excluding hosts)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[ICC Women's T20I Team Rankings]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[2026 Women's T20 World Cup Qualifier]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! Total || 12 || || |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] owoszq6v4bolkn3xxe11tpbmliadz8a 1364767 1364766 2026-07-05T05:32:04Z KB Thakulla 31378 /* टिम छनोट */ 1364767 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू<ref name="Qualification"/> ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]]{{efn|The [[ICC Women's T20I Team Rankings]] as of 11 June 2026, before the start of the tournament.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref>}} |- | Host || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[2024 Women's T20 World Cup]]<br/><small>(Top 5 teams from the previous tournament, excluding hosts)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[ICC Women's T20I Team Rankings]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[2026 Women's T20 World Cup Qualifier]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! Total || 12 || || |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] tjv9azpnj3wk3juz5at4mawmb86mt6c 1364768 1364767 2026-07-05T05:33:08Z KB Thakulla 31378 /* टिम छनोट */ 1364768 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू<ref name="Qualification"/> ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]]{{efn|The [[ICC Women's T20I Team Rankings]] as of 11 June 2026, before the start of the tournament.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref>}} |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[2024 Women's T20 World Cup]]<br/><small>(Top 5 teams from the previous tournament, excluding hosts)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[ICC Women's T20I Team Rankings]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[2026 Women's T20 World Cup Qualifier]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! Total || 12 || || |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] 0ffl29kttd8yda64zuq7r36yfy02b4k 1364770 1364768 2026-07-05T05:38:47Z KB Thakulla 31378 /* टिम छनोट */ 1364770 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]]{{efn|The [[ICC Women's T20I Team Rankings]] as of 11 June 2026, before the start of the tournament.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref>}} |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[2024 Women's T20 World Cup]]<br/><small>(Top 5 teams from the previous tournament, excluding hosts)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[ICC Women's T20I Team Rankings]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[2026 Women's T20 World Cup Qualifier]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! Total || 12 || || |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] f0lx9bqn5zb15ttniq15x0gcqg3id8y 1364772 1364770 2026-07-05T05:43:22Z KB Thakulla 31378 /* टिम छनोट */ 1364772 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]]{{efn|The [[ICC Women's T20I Team Rankings]] as of 11 June 2026, before the start of the tournament.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref>}} |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! Total || 12 || || |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] 2p7mof0x65ighgqpir03wuoxfbnmczy 1364773 1364772 2026-07-05T05:43:52Z KB Thakulla 31378 /* टिम छनोट */ 1364773 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]]{{efn|The [[ICC Women's T20I Team Rankings]] as of 11 June 2026, before the start of the tournament.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref>}} |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] 51g4asapnwjd27cz151sk3pu1bznfx9 1364776 1364773 2026-07-05T05:45:57Z KB Thakulla 31378 /* टिम छनोट */ 1364776 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] b7quyf5te3ga7i9vrzm2p737iye7llr 1364778 1364776 2026-07-05T05:46:40Z KB Thakulla 31378 /* टिम छनोट */ 1364778 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] mrfhpyckdxjn8dkyz6jkvceeh2ymrxd 1364779 1364778 2026-07-05T05:46:59Z KB Thakulla 31378 /* टिम छनोट */ 1364779 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] cbq67v2vwmyftkpkbeig4pkrd5ulouf 1364782 1364779 2026-07-05T05:50:18Z KB Thakulla 31378 /* टिम छनोट */ 1364782 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] aru60pqo39bm9j9ecnqjf82vsn4zpmb 1364784 1364782 2026-07-05T05:52:13Z KB Thakulla 31378 /* खेल स्थान */ 1364784 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|NZ}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] 8t0dmsd35t053u08034gizyn1uc226e 1364785 1364784 2026-07-05T05:52:36Z KB Thakulla 31378 /* समूह A */ 1364785 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|NZ}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ===समूह B=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|NZ}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] 9yksjau6cjaytavshsjecleqpq87kmh 1364786 1364785 2026-07-05T05:53:25Z KB Thakulla 31378 /* समूह A */ 1364786 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|NZ}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ===समूह B=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|NZ}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] 1a7y1eqbwa5z6ejv6td3w07cwsmhs46 1364789 1364786 2026-07-05T05:55:10Z KB Thakulla 31378 /* समूह A */ 1364789 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|SA}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ===समूह B=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|NZ}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] f5oklvce66fm25zvxuvti3d6ez5810p 1364791 1364789 2026-07-05T05:55:41Z KB Thakulla 31378 /* समूह A */ 1364791 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|SA}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|BAN}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ५ || {{crw|NED}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ===समूह B=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|NZ}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] 1mzmyk0zz4v4v3mhk1kdo4lljg3awhe 1364792 1364791 2026-07-05T05:55:59Z KB Thakulla 31378 /* समूह A */ 1364792 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|SA}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|BAN}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ६ || {{crw|NED}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ===समूह B=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|NZ}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] 3zwyrfyyfarhm1sd7o2mw1qsuqnkw1a 1364794 1364792 2026-07-05T05:56:23Z KB Thakulla 31378 /* समूह B */ 1364794 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|SA}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|BAN}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ६ || {{crw|NED}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ===समूह B=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|NZ}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ६ || {{crw|SL}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] hnohvmi4o4xvoj26k5q1s2b8jww6gdx 1364795 1364794 2026-07-05T05:57:38Z KB Thakulla 31378 /* समूह B */ 1364795 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|SA}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|BAN}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ६ || {{crw|NED}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ===समूह B=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|ENG}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|WIN}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|SL}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|NZ}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SCO}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ६ || {{crw|IRE}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] rrsp5ar7sk6g9qr3eo2zfuly4j17lxs 1364799 1364795 2026-07-05T06:01:32Z KB Thakulla 31378 /* समूह A */ 1364799 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ५ || ५ || ० || ० || ० || '''१०''' || +३.८८२ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|SA}} || ५ || ४ || १ || ० || ० || '''८''' || +०.६३३ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ५ || ३ || २ || ० || ० || '''६''' || +१.७१८ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ५ || २ || ३ || ० || ० || '''४''' || -०.७१० |- |align=left| ५ || {{crw|BAN}} || ५ || १ || ४ || ० || ० || '''२''' || -१.८७२ |- |align=left| ६ || {{crw|NED}} || ५ || ० || ५ || ० || ० || '''०''' || -३.२७६ |} ===समूह B=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|ENG}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|WIN}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|SL}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|NZ}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SCO}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ६ || {{crw|IRE}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] 74e1ugl7hz7heo0m2p6pqd9azk47fg8 1364800 1364799 2026-07-05T06:02:03Z KB Thakulla 31378 /* समूह A */ 1364800 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ५ || ५ || ० || ० || ० || '''१०''' || +३.८८२ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|SA}} || ५ || ४ || १ || ० || ० || '''८''' || +०.६३३ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ५ || ३ || २ || ० || ० || '''६''' || +१.७१८ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ५ || २ || ३ || ० || ० || '''४''' || -०.७१० |- |align=left| ५ || {{crw|BAN}} || ५ || १ || ४ || ० || ० || '''२''' || -१.८७२ |- |align=left| ६ || {{crw|NED}} || ५ || ० || ५ || ० || ० || '''०''' || -३.२७६ || |} ===समूह B=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|ENG}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|WIN}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|SL}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|NZ}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SCO}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ६ || {{crw|IRE}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] tcinrwf01olee9peeailu18aypzmmwf 1364801 1364800 2026-07-05T06:03:06Z KB Thakulla 31378 /* समूह A */ 1364801 wikitext text/x-wiki '''२०२६ महिला टि२० विश्वकप''' [[आइसिसी महिला टि२० विश्वकप]]को दसौं संस्करण हो। यो प्रतियोगिताको आयोजक [[इङ्ल्यान्ड]] र [[वेल्स]] रहेका छ। {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ महिला टि२० विश्वकप | image = | imagesize = | caption = | fromdate =१२ जुन | todate = ५ जुलाई २०२४ | administrator = [[अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद्]] | cricket format = [[महिला टि२० इन्टरनेशनल]] | host = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} <br> {{flag|वेल्स}} | champions = {{flag|इङ्ल्यान्ड}} | count = १ | runner up = {{flag|अस्ट्रेलिया}} | participants = १२ | matches = ३३ | player of the series = | most runs = | most wickets = | website = {{url|https://womens.t20worldcup.com}} | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप | next_year = २०२८ | next_tournament = २०२६ आइसिसी महिला टि२० विश्वकप }} ==टिम छनोट == {| class="wikitable sortable defaultcenter col1left col3left" |+ प्रतियोगितामा छनोट भएका टिमहरू ! scope=col | छनोट तरिका ! scope=col | टिम संख्या ! scope=col | टिमहरू ! scope=col | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|WT20I रेङ्किङ]] <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i|title=ICC Women's T20I Team Rankings|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=11 June 2026}}</ref> |- | आयोजक || '''1''' || {{crw|ENG}} || 2 |- | rowspan="5" | [[:en:2024 Women's T20 World Cup|२०२४ टि२० विश्वकप]]<br/><small>(प्रतियोगिताका शिर्ष ५ टिमहरू, आयोजक बाहेक)</small> || rowspan="5" | '''5''' || {{crw|AUS}} || 1 |- | {{crw|IND}} || 3 |- | {{nobr|{{crw|NZ}}}} || 4 |- | {{crw|SA}} || 5 |- | {{crw|WIN}} || 7 |- | rowspan="2" | [[:en:ICC Women's T20I Team Rankings|महिला टि२०आई रेङ्किङ]] || rowspan="2" | '''2''' || {{crw|PAK}} || 8 |- | {{crw|SL}} || 6 |- | rowspan="4" | [[:en:2026 Women's T20 World Cup Qualifier|२०२६ टि२० महिला विश्वकप क्वालिफाएर]] || rowspan="4" | '''4''' || {{crw|BAN}} || 10 |- | {{crw|IRE}} || 9 |- | {{crw|NED}} || 14 |- | {{crw|SCO}} || 11 |- class=sortbottom ! जम्मा || 12 || || |} ==खेल स्थान== {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center;font-size:90%;" ! colspan="4" | Venues in England |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="4" | {{location map+ |UK|float=center |width=350 |caption= |alt=A map of England with pin-points on 2026 Women's T20 World Cup venues |places= {{Location map~ |UK |lat=52.46 |long=-1.90 |position=right |label=[[Edgbaston Cricket Ground|Edgbaston]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-2.58 |position=left |label=[[Bristol County Ground|Bristol]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.82 |long=-1.58 |position=right |label=[[Headingley Cricket Ground|Headingley]]}} {{Location map~ |UK |lat=53.48 |long=-2.25 |position=left |label=[[Old Trafford Cricket Ground|Old Trafford]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.53 |long=-0.17 |position=top |label=[[Lord's]]}} {{Location map~ |UK |lat=51.48 |long=-0.11 |position=bottom |label=[[The Oval]]}} {{Location map~ |UK |lat=50.92 |long=-1.32 |position=left |label=[[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]]}} }} |- ! [[Birmingham]] ! [[Bristol]] ! [[Leeds]] ! [[London]] |- | [[Edgbaston Cricket Ground]] | [[Bristol County Ground|County Ground]] | [[Headingley Cricket Ground]] | [[Lord's]] |- | Capacity: '''25,000''' | Capacity: '''17,500''' | Capacity: '''18,350''' | Capacity: '''31,100''' |- | Matches: '''4''' | Matches: '''6''' | Matches: '''5''' | Matches: '''4 (Final)''' |- | [[File:Edgbaston---close-of-play.jpg|150px|alt=Edgbaston Cricket Ground in ]] | [[File:Bristol County Ground.jpg|150px|alt=Bristol County Ground in ]] | [[File:Headingley Cricket Stadium.jpg|150px|alt=Headingley Cricket Ground in ]] | [[File:Lords-Cricket-Ground-Pavilion-06-08-2017.jpg|150px|alt=Lord's in 2017]] |- ! [[London]] ! [[Manchester]] ! [[Southampton]] |- | [[The Oval]] | [[Old Trafford Cricket Ground]] | [[Rose Bowl (cricket ground)|Rose Bowl]] |- | Capacity: '''27,500''' | Capacity: '''26,000''' | Capacity: '''25,000''' |- | Matches: '''3 (Semi-finals)''' | Matches: '''5''' | Matches: '''6''' |- | [[File:OCS Stand (Surrey v Yorkshire in foreground).JPG|150px|alt=The Oval in ]] | [[File:Old Trafford Cricket Ground August 2014 (cropped).jpg|150px|alt=Old Trafford Cricket Ground in 2014]] | [[File:Pavilion stands.JPG|150px|alt=Rose Bowl in ]] |} ==समूह चरण== ===समूह A=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|AUS}} || ५ || ५ || ० || ० || ० || '''१०''' || +३.८८२ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|SA}} || ५ || ४ || १ || ० || ० || '''८''' || +०.६३३ |- |align=left| ३ || {{crw|IND}} || ५ || ३ || २ || ० || ० || '''६''' || +१.७१८ ||rowspan = "4"| |- |align=left| ४ || {{crw|PAK}} || ५ || २ || ३ || ० || ० || '''४''' || -०.७१० |- |align=left| ५ || {{crw|BAN}} || ५ || १ || ४ || ० || ० || '''२''' || -१.८७२ |- |align=left| ६ || {{crw|NED}} || ५ || ० || ५ || ० || ० || '''०''' || -३.२७६ |} ===समूह B=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150| क्र. सं. !width=150| टिम !width=20 | खेल !width=20 | जित !width=20 | हार !width=20 | टाइ !width=20 | न.बि. !width=20 | अङ्क !width=20 | नेट रन रेट !width=20 | क्वालिफिकेशन |- style="background:#ccffcc;" |align=left| १ || {{crw|ENG}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +२.२२३ ||rowspan = "2"|प्लेअफ चरण प्रवेश |- style="background:#ccffcc;" |align=left| २ || {{crw|WIN}} || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +०.८७९ |- |align=left| ३ || {{crw|SL}} || ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +०.३२२ ||rowspan = "3"| |- |align=left| ४ || {{crw|NZ}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.०४० |- |align=left| ५ || {{crw|SCO}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |- |align=left| ६ || {{crw|IRE}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -२.१७३ |} ==सन्दर्भ == {{reflist}} [[en:2026 Women's T20 World Cup]] p1t7zdmgg6o3sif1phk3q12b9m9lobc 3 150686 1364818 2026-07-05T06:41:10Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1364818 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, डम्बर सिंह थापाज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|२९,८६६]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:डम्बर सिंह थापा|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १२:२६, ५ जुलाई २०२६ (नेपाली समय) 4fcf1v078z1lx0aea4l33dnhflsbdyg 2 150687 1364825 2026-07-05T06:53:09Z डम्बर सिंह थापा 79665 नयाँ पृष्ठ: सुनकोशी गा.पा. सिन्धुली बगाले थापाको इतिहास जसराम थापाका छोरा २. डम्बर थापा (काठमान्डु बाट अमारे आएका) ३. अन्तरे छोरा बक्रबर सिंह थापा ४. जठो छोरा सोभा सिंह थापा ५. ठाइला छोरा जोध... 1364825 wikitext text/x-wiki सुनकोशी गा.पा. सिन्धुली बगाले थापाको इतिहास जसराम थापाका छोरा २. डम्बर थापा (काठमान्डु बाट अमारे आएका) ३. अन्तरे छोरा बक्रबर सिंह थापा ४. जठो छोरा सोभा सिंह थापा ५. ठाइला छोरा जोधाहा सिंह थापा ६. जेठो छोरा हिमदल थापा ७. माइलो छोरा श्रीध्वोज थापा ८. जेठो छोरा इन्द्र बहादुर थापा ९. जेठो छोरा चक्र बहादुर थापा १०. छोराहरु उत्तम कुमार थापा , केदार बहादुर थापा ,आसिस थापा छोरी हरु अम्बिका थापा ,खुस्बु थापा जसराम थापाका छोरा डम्बर थापा जो भोट का राजदुत थिए भन्ने कुरा आएको छ सुन्नमा तिब्बत अहिलेको चीन तिब्बत का राजदुत ले नेपालमा गाई काटेर खाएको हुनाले तिब्बत को राजदुत लाई नेपाल मा मरिदिएको ले तिब्बत मा जो राजदुत गयनी गायब गरिदिन्थे रे अन्तिम मा नेपाल का राजाले डम्बर थापालाई राजदुत जा भनेछन मरे मरिन्छ भनेर डम्बर थापा राजदुत भएर गएछन ।आफ्नो टिम लिएर त्यो बेलाको चलन धोती पाटा लगाएर आफैले खाना बनाएर खाने चलन सोही बमोजिम डम्बर थापा ले नि आफै बनाएर खाएछन । त्याहाको सरकार ले भोलि १२ बजे पछि डम्बर थापा लाई तयारी हुनु जे खानु छ मीठो बनाएर खानु र अन्तिम इच्छा के छ  भन्ने आदेश आयछ । सो आदेश ल्याउने मान्छे लाई डम्बर थापाले भनेछन म यहाँ को राजालाई भेटेर कुरा गर्ने अन्तिम इच्छा छ भनेछन सो बमोजिम भोलिपल्ट खाना बनाएर खाए त्यसपछी त्याहा का प्रतिनिधि आएर तिब्बत का राजा सङ भेट गराएछन र भेट मा गाई काटेको बारेमा गाई भनेको नेपाल माता बराबर हो भनेछ्न र राजा सङ नडराइ कुरा गरेछ्न ।तिब्बती राजालाई डम्बर थापा को कुरा ले नै मोहित बनाएछ कस्तो साहसी निडर यो मान्छे त मलाइ चाहिने रहिछ भनेर त्यो दिनबाट त्याहाको राजपरिबार अनुसार सुबिधा दिएर राखेछ्न र यहि बस त एउटा एरियाको राजा चला मेरो छोरी बिहे गर भनेछन ।डम्बर थापाले तेसो नगर्ने आफू नेपाली भएको ले नेपाल प्रती नै आस्था र निष्ठाबान रहेको र आफ्नो कार्यकाल सकेर नेपाल नै फर्किने प्रतिबद्ध जना एछ्न र आफु बिबाहित भएको ले राजाको छोरी संग बिहे नहुने कुरा जानकारी गराएछ्न। सो बमोजिम आफ्नो कर्यकाल सकेर नेपाल फर्किएछन।त्यो बेला तिब्बती राजा खुशी भएर अथाह सम्पती सुनको कोट दिएर पठाएछ्न र डम्बर थापा काठमाडौ आइपुगे यता काठमाडौ का राजा उता गयो उतै मरिसक्यो भन्ने सोचेका रहिछ्न ।जाने बेलामा मेरो परिबार को हेरचाह गर्दिनु भनेका रहिछ्न ।राजाले वास्ता नगरेको बडो दुखका साथ मा परिबार भक्तपुर मा बसेका रहिछन ।सो बमिजिम डम्बर थापा आको खबर ले राजाले बाजागाजा सहित भक्तपुरमा डम्बर थापालाइ लिन पठाएछ्न ।राजाले परिबारलाइ वास्ता नगरेको कारनले दर्शन भेट दिए न छन र भनेछ्न मैले यत्रो गर्दा सरकारले यत्रो गर्दा मेरो परिबार को यो हालत भन्ने खबर पठाछन।पछि राजाले तलाइ जहाँ मन पर्छ तेहि बस जति एरिया मन पर्छ तेति एरिया लेर बस भनेपछी काठमाडौ छोडेछन m9f1zqqxxcj588qmqjditgx8ir03xwi