विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 1942 1393025 1390570 2026-10-23T20:51:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393025 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = लोकतान्त्रिक समाजवादी गणतन्त्र श्रीलङ्का | common_name = श्रीलङ्का | native_name = {{ubl|{{native name|si|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය|italics=off}} | {{native name|ta|இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு|italics=off}} }} | image_flag = Flag of Sri Lanka.svg | image_coat = Emblem of Sri Lanka.svg | coa_size = 70 | national_anthem = "[[श्रीलङ्का माता]]"<br />({{Lang-ne|"श्रीलङ्का आमा"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[चित्र:Sri Lankan national anthem, performed by the United States Navy Band.oga|center]]</div> | image_map = Sri Lanka on the globe (Asia centered).svg | image_map2 = | capital = {{ubl|[[श्री जयवर्दनेपुरा कोटे]] (विधायी)<ref>{{cite web |title=Sri Jayewardenepura Kotte |url=https://www.britannica.com/place/Sri-Jayewardenepura-Kotte |website=[[Encyclopædia Britannica]] | access-date=12 May 2020}}</ref>|[[कोलम्बो]] (कार्यपालिका र न्यायिक)<ref>{{cite web |title=Colombo |url=https://www.britannica.com/place/Colombo |website=[[Encyclopædia Britannica]] | access-date=12 May 2020}}</ref><br />{{Coord|6|56|N|79|52|E|type:city}}}} | largest_city = [[कोलम्बो]] | official_languages = {{ubl|[[सिंहली भाषा|सिंहली]]|[[तमिल भाषा|तमिल]]<ref>{{cite web |title=Official Languages Policy |url=http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |website=languagesdept.gov.lk |publisher=Department of Official Languages |access-date=20 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=163&lang=en |archive-date=12 April 2021 }}</ref>}} | languages_sub = yes | languages2_type = मान्यता प्राप्त भाषाहरू | languages2 = [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] | ethnic_groups = {{ubl|७४.९% [[सिंहली जाति]]|११.२% [[श्रीलङ्काली तमिल]]|९.२% [[श्रीलङ्काली मुर्स]]|४.२% [[श्रीलङ्काका भारतीय तमिलहरू|भारतीय तमिल]]|०.५% अन्य}} | ethnic_groups_year = सन् २०१२<ref name="CIATONGA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |title=South Asia: Sri Lanka |date=22 September 2021 |publisher=[[CIA]] |access-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |archive-date=17 December 2021 }}</ref> | religion = {{nowrap|७०.२% [[बुद्ध धर्म]] (आधिकारिक)<ref>{{cite web |url=https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/sri-lanka/ |title=2018 Report on International Religious Freedom: Sri Lanka |publisher=United States Department of State |access-date=3 March 2022}}</ref>}}<br />१२.६% [[श्रीलङ्कामा हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]]<br />९.७% [[इस्लाम]]<br />७.४% [[ईसाई धर्म]]<br />०.१% अन्य | religion_year = सन् २०१२ | demonym = श्रीलङ्काली | government_type = [[एकात्मक राज्य|एकात्मक]] [[अर्ध राष्ट्रपति प्रणाली]]<ref>{{cite web |title=Constitution of Sri Lanka |url=https://www.parliament.lk/files/pdf/constitution.pdf |website=[[Parliament of Sri Lanka]]|access-date=24 October 2022}}</ref> | leader_title1 = [[श्रीलङ्काको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = [[रणिल विक्रमासिङ्घे]] | leader_title2 = [[श्रीलङ्काको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[दिनेश गुणवर्द्धना]] | legislature = [[श्रीलङ्काको संसद|संसद]] | area_km2 = ६५,६१०.२ | area_rank = १२०औँ<!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = २५,३३२<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = ४.४ | population_estimate = {{increaseNeutral}} २२,१८१,०००<ref name="2022 population">{{cite web |title=Mid‐year Population Estimates by District & Sex, 2014 ‐ 2022 |url=http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex |website=statistics.gov.lk |publisher=Department of Census and Statistics |access-date=19 April 2023}}</ref> | population_census = २०,२७७,६००<ref name="popsl">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |title=Census of Population and Housing 2011 Enumeration Stage February–March 2012 |work=Department of Census and Statistics – Sri Lanka |access-date=15 July 2014 |archive-date=6 December 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=6 December 2013 }}</ref> | population_estimate_year = सन् २०२२ | population_estimate_rank = ५७औँ | population_census_year =सन् २०१२ | population_census_rank = | population_density_km2 = ३३७.७ | population_density_sq_mi = | population_density_rank = २४औँ | GDP_PPP = {{decrease}} $३१८.६&nbsp;बिलियन<ref name="IMFWEO">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=524,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = सन् २०२३ | GDP_PPP_rank = ६०औँ | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} $१४,२३४<ref name="IMFWEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = १०१औँ | GDP_nominal = {{decrease}} $७३.७&nbsp;बिलियन<ref name="IMFWEO" /> | GDP_nominal_year = सन् २०२३ | GDP_nominal_rank = ७९औँ | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $३,२९३<ref name="IMFWEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = १३२औँ | Gini = ३९.८<!--number only--> | Gini_year = सन् २०१६ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=LK |title=Gini Index |publisher=World Bank}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ०.७८२<!--number only--> | HDI_year = सन् २०२१<!--Please use the year to which the HDI year data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = ७३औँ | currency = [[श्रीलङ्काली रुपैयाँ]] (रु) | time_zone = [[श्रीलङ्काली मानक समय]] | utc_offset = +५:३० | drives_on = बायाँ }} '''श्रीलङ्का''', आधिकारिक रूपमा '''लोकतान्त्रिक समाजवादी गणतन्त्र श्रीलङ्का''', [[दक्षिण एसिया]]मा अवस्थित एउटा [[द्वीप देश|द्वीपीय देश]] हो। यो देश [[हिन्द महासागर]]मा अवस्थित छ, [[बङ्गालको खाडी]]को दक्षिणपश्चिममा, [[भारतीय उपमहाद्वीप|भारतीय प्रायद्वीप]]बाट [[मन्नारको खाडी]] र [[पाल्क जलसन्धि]]ले छुटेको छ। श्रीलङ्काले दक्षिण-पश्चिममा [[माल्दिभ्स]] र उत्तर-पश्चिममा [[भारत]]सँग [[सामुद्रिक सीमाना]] साझा गर्दछ। श्रीलङ्कामा लगभग २ करोड मानिसहरूको आबादी छ र धेरै संस्कृति, भाषा र जातिहरूको घर हो। [[सिंहली जाति]]हरूले राष्ट्रको जनसङ्ख्याको बहुमत बनाउँछन्, त्यसपछि [[तमिल जाति|तमिल]]हरू छन्, जो सबैभन्दा ठुलो अल्पसङ्ख्यक समूह हुन् र उत्तरी श्रीलङ्कामा केन्द्रित छन्; दुवै समूहले द्वीपको इतिहासमा प्रभावशाली भूमिका खेलेका छन्। श्रीलङ्का एक [[विकासशील देश]] हो, [[मानव विकास सूचकाङ्क]]मा ७३औँ स्थानमा छ। यो विकासको हिसाबले सबैभन्दा उच्च स्थानमा रहेको दक्षिण एसियाली राष्ट्र हो र दक्षिण एसियामा दोस्रो उच्च प्रतिव्यक्ति आय भएको देश हो। तर, चलिरहेको आर्थिक सङ्कटले यसको मुद्राको पतन, बढ्दो मुद्रास्फीति र अत्यावश्यक वस्तुको चर्को अभावका कारण मानवीय सङ्कट उत्पन्न भएको छ। यसले सडक आन्दोलनको विष्फोट पनि निम्त्याएको छ, नागरिकहरूले राष्ट्रपति र सरकारलाई राजीनामा दिनुपर्ने सफलतापूर्वक माग गरेका छन्। श्रीलङ्का आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय समूहहरूसँग संलग्नताको लामो इतिहास रहेको छ: यो [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]]को संस्थापक सदस्य र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]], [[राष्ट्रमण्डल]], र [[असंलग्न आन्दोलन]]को सदस्य हो। == नामकरण == {{मुख्य|श्रीलङ्काका नामहरू}} [[सिंहली भाषा]]मा लक-वैसिया भनेको [[लङ्का]] टापुका बासिन्दा हो। इलु (पुरानो सिंहली) मा लक-दिवाको अर्थ लङ्काको द्वीप हो। श्रीलङ्काको लागि अर्को परम्परागत सिंहली नाम लकदिवा थियो, जसको दिवा अर्थ "टापु" पनि हो। अर्को परम्परागत नाम लकबिमा हो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KTluAAAAMAAJ|title=Lionsong: Sri Lanka's Ethnic Conflict|last=Bandara|first=C. M. S. J. Madduma|date=2002-01-01|publisher=Sandaruwan Madduma Bandara|isbn=9789559796602|language=en}}</ref> दुबै अवस्थामा लक फेरि लङ्काबाट आएको हो। एउटै नाम तमिलमा इलान्काईको रूपमा अपनाइएको हुन सक्छ। [[संस्कृत]] महाकाव्य रामायणले यसलाई लङ्का र राजा [[रावण]]को वासस्थानको उल्लेख गरेको छ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6kpQAQAAIAAJ|title=Lakdiva purāṇa koḍi|last=Silvā|first=Ṭī Em Jī Es|date=2001-01-01|publisher=Sūriya Prakāśakayō|isbn=9789558425398|language=si}}</ref> श्रीलङ्काको नाम श्रीलङ्काको स्वतन्त्रता आन्दोलनको सन्दर्भमा पेश गरिएको थियो।<ref>Articles 1 and 2 of the 1972 constitution: "1. Sri Lanka (Ceylon) is a Free, Sovereign and Independent Republic. 2. The Republic of Sri Lanka is a Unitary State."</ref> == इतिहास == {{मुख्य|श्रीलङ्काको इतिहास}} ५औँ शताब्दीमा लेखिएको [[पाली भाषा|पाली]] इतिहास [[महावंश]] अनुसार, श्रीलङ्काका मूल बासिन्दाहरू यक्ष र नागाहरू हुन् भनिन्छ। श्रीलङ्कामा ६०० ईपू प्रयोग गरिएको पुरातन कब्रिस्तानहरू पनि फेला परेका छन्। सिंहली इतिहास परम्परागत रूपमा ५४३ ईपूमा [[वङ्ग राज्य]] (वर्तमान [[बङ्गाल|बङ्गाल]]) बाट निष्कासन गरिएपछि ७०० अनुयायीहरूसहित श्रीलङ्का पुगेका अर्ध-पौराणिक [[राजकुमार विजय]]को आगमनको साथ सुरु हुन्छ।<ref>{{cite web |date=8 October 2011 |title=The Coming of Vijaya |url=http://mahavamsa.org/mahavamsa/original-version/06-coming-vijaya/ |work=The Mahavamsa}}</ref> मौर्य सम्राट [[अशोक]]का छोरा महिन्दा [[बुद्ध धर्म]]को सन्देश बोकेर मिहिन्ताले पुगेका थिए। उनको कार्यभारले राजालाई जित्यो, जसले विश्वासलाई अँगाले र [[सिंहली जाति|सिंहली जनता]]मा यसलाई प्रचार गरेका थिए।<ref name="mahav1">{{cite web |date=28 May 2008 |title=King Devanampiya Tissa (306 BC – 266 BC) |url=http://mahavamsa.org/2008/05/king-devanampiya-tissa-306-bc/ |access-date=15 July 2014 |work=[[Mahavamsa]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814102643/http://mahavamsa.org/2008/05/king-devanampiya-tissa-306-bc/ |archive-date=14 August 2014}}</ref> सन् ९९३ मा [[चोल वंश|चोल सम्राट]] [[राजाराज प्रथम]]को आक्रमणले तत्कालीन सिंहली शासक महिन्दा पाँचौँलाई श्रीलङ्काको दक्षिणी भागमा भाग्न बाध्य पारेको थियो। यस अवस्थाको फाइदा उठाउँदै, राजाराजा प्रथमका छोरा [[राजेन्द्र प्रथम]]ले सन् १०१७ मा ठुलो आक्रमण गरे। महिन्दा पाँचौँलाई कब्जा गरी भारत लगियो, र चोलहरूले [[अनुराधापुरा राज्य]]को पतनको कारणले अनुराधापुरा सहर ध्वस्त भयो। पछि, तिनीहरूले राजधानी [[पोलोननरुवा]]मा सारियो।<ref name="Siriweera 2004, p. 44">{{cite book|last=Siriweera|first=W. I.|title=A Study of the Economic History of Pre Modern Sri Lanka|publisher=Vikas Publishing House|year=1994|isbn=978-0-7069-7621-2|pages=44–45|url=https://books.google.com/books?id=OubsAAAAMAAJ}}</ref> सन् १२१५ मा, [[जाफना राज्य]]को संस्थापकको रूपमा चिनिने अनिश्चित उत्पत्ति भएको आक्रमणकारी [[कलिङ्ग]] माघाले पोलोनारुवा राज्यलाई आक्रमण गरी कब्जा गरे।<ref name="ethniccr1">{{cite book|title=Sri Lankan Ethnic Crisis: Towards a Resolution|author=Herath, R.B.|year=2002|publisher=Trafford Publishing|isbn=978-1-55369-793-0|pages=18–21|url=https://books.google.com/books?id=jzMCzJxJBpsC}}</ref> उत्तर, यस बीचमा, अन्ततः जाफना राज्यमा विकसित भयो। जाफना राज्य एक अवसर बाहेक दक्षिणको कुनै पनि राज्यको अधीनमा आएको छैन।<ref>{{cite book|author=Gnanaprakasar, Swamy|title=A Critical History of Jaffna|publisher=Asian Educational Services|year=2003|place=[[New Delhi]]|page=122|isbn=978-81-206-1686-8|url=https://books.google.com/books?id=o9H53Sldfv8C}}</ref> [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]] एमियन्सको सन्धिको परिणाम स्वरूपमा, १४ फेब्रुअरी १८१५ मा, श्रीलङ्काको स्वतन्त्रताको अन्त्य गर्दै दोस्रो कान्ड्यान युद्धमा [[क्यान्डी]]लाई बेलायतीहरूले कब्जामा लिएको थियो। श्रीलङ्काका अन्तिम स्वदेशी सम्राट श्री विक्रम राजसिंहालाई भारत निर्वासन गरिएको थियो।<ref name="scnsl">{{cite web |title=History of Sri Lanka and significant World events from 1796 AD to 1948 |url=http://www.scenicsrilanka.com/history-of-sri-lanka-1948.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102055412/http://www.scenicsrilanka.com/history-of-sri-lanka-1948.html |archive-date=2 November 2013 |access-date=15 July 2014 |work=scenicsrilanka.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102055412/http://www.scenicsrilanka.com/history-of-sri-lanka-1948.html |date=2 November 2013 }}</ref> श्रीलङ्काले ४ फेब्रुअरी १९४८ मा अङ्ग्रेजहरूबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो।<ref name="countrst68">{{cite web |title=Sinhalese Parties |url=http://countrystudies.us/sri-lanka/21.htm |access-date=15 July 2014 |work=[[Library of Congress Country Studies]]}}</ref> == भूगोल == {{मुख्य|श्रीलङ्काको भूगोल}} [[चित्र:Sri Lanka rel location map.svg|thumb|left|250px|श्रीलङ्काको नक्सा]] श्रीलङ्का, दक्षिण एसियाको एउटा टापु आँसुको थोपाको आकारको, [[भारतीय भूखण्ड]]मा अवस्थित छ, एक प्रमुख भूखण्ड।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cmNuAAAAMAAJ|title=Sri Lanka, the Resplendent Isle|first=Richard|last=Simon|publisher=Times Editions|year=1989|page=79|isbn=9789812040602}}</ref> यो [[बङ्गालको खाडी]]को दक्षिणपश्चिममा [[हिन्द महासागर]]मा ५° र १०° उ [[अक्षांश]]हरू र ७९° र ८२° पू [[देशान्तर]]को बीचमा छ। श्रीलङ्कालाई [[भारतीय उपमहाद्वीप]]को मुख्य भूमि भागबाट [[मन्नारको खाडी]] र [[पाल्क जलसन्धि]]ले छुट्याइएको छ। भारतीय मुख्यभूमि र श्रीलङ्का बीच एक भूमि [[रामसेतु]] पुल अस्तित्वमा थियो। यो अब समुन्द्री सतह माथि बाँकी रहेको चूना ढुङ्गाको शृङ्खला मात्रै हो।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6996621.stm|title=Gods row minister offers to quit|date=15 September 2007|publisher=BBC}}</ref> यस टापुमा प्रायः समतलदेखि घुमाउरो तटीय मैदानहरू सम्मिलित छन्, पहाडहरू दक्षिण-मध्य भागमा मात्र उदाइरहेका छन्। उच्चतम बिन्दु पिदुरुतलागला हो, समुद्र सतह माथि २,५२४ मिटर (८,२८१ फिट) पुग्छ। श्रीलङ्कामा १०३ नदी छन्। यी मध्ये सबैभन्दा लामो [[महावेली नदी]] हो, जसको फैलावट ३३५ किलोमिटर (२०८ माइल) छ। यी जलमार्गहरूले १० मिटर (३३ फुट) वा सोभन्दा बढीको ५१ प्राकृतिक झरनाहरूलाई जन्म दिन्छ। सबैभन्दा अग्लो बम्बराकान्डा झरना हो, जसको उचाइ २६३ मिटर (८६३ फिट) छ। श्रीलङ्काको तटरेखा १,५८५ किलोमिटर (९८५ माइल) लामो छ।<ref name="unep">{{cite web |title=Depletion of coastal resources |url=http://www.rrcap.unep.org/pub/soe/srilanka_coastal.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331091614/http://www.rrcap.unep.org/pub/soe/srilanka_coastal.pdf |archive-date=31 March 2012 |publisher=[[United Nations Environment Programme]] |page=86 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331091614/http://www.rrcap.unep.org/pub/soe/srilanka_coastal.pdf |date=31 March 2012 }}</ref> मन्नारको खाडीमा पेट्रोलियम र ग्यासको अस्तित्व पनि पुष्टि भएको छ, र पुन: प्राप्तियोग्य परिमाणको निकासी भइरहेको छ।<ref name="prdssl">{{cite web |year=2009 |title=Three Dimensional Seismic Survey for Oil Exploration in Block SL-2007-01-001 in Gulf of Mannar–Sri Lanka |url=http://www.prds-srilanka.com/pdfs/Sri_Lanka_Seismic_EIA_Final_Report.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126072118/http://www.prds-srilanka.com/pdfs/Sri_Lanka_Seismic_EIA_Final_Report.pdf |archive-date=26 November 2013 |access-date=15 July 2014 |publisher=Cairn Lanka |pages=iv–vii}}</ref> === जलवायु र वनस्पति === समुद्री हावाको मध्यम प्रभावका कारण मौसम उष्णकटिबंधीय र न्यानो छ। मध्य हाईल्यान्डहरूमा औसत तापक्रम १७ °सेल्सियस (६२.६ °फरेनहाइट) बाट हुन्छ, जहाँ जाडोमा धेरै दिनसम्म चिसो हुन सक्छ, कम उचाइमा अधिकतम ३३°सेल्सियस (९१.४ °फरेनहाइट) सम्म।<ref>{{cite web |title=Climate & Seasons: Sri Lanka |url=http://www.mysrilanka.com/travel/theland/climate.htm |access-date=15 July 2014 |publisher=mysrilanka.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010151923/http://www.mysrilanka.com/travel/theland/climate.htm |archive-date=10 October 2017 }}</ref> श्रीलङ्कामा फूल फुल्ने बिरुवाहरू र चराहरू बाहेक सबै कशेरुका समूहहरूका लागि एसियाली देशहरूमध्ये प्रति एकाइ क्षेत्रफल सबैभन्दा धेरै जैविक विविधता छ। यसको वनस्पति र जीवजन्तुहरू बीचको प्रजातिहरूको उल्लेखनीय रूपमा उच्च अनुपात, ३,२१० फूल फुल्ने बिरुवाहरू मध्ये २७% र स्तनपायीहरू मध्ये २२%, स्थानीय छन्।<ref name="mahindapala">{{cite book|last1=Mahindapala|first1=R.|editor1-last=Carew-Reid|editor1-first=J.|title=Biodiversity Planning in Asia|date=2002|publisher=IUCN|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0643-2|page=451|url=http://www.icem.com.au/documents/biodiversity/bioplan/sri_lanka.pdf|chapter=Sri Lanka}}</ref> श्रीलङ्काले ४५३ प्रजातिका चराहरूलाई समर्थन गर्दछ र यसमा २४० प्रजातिका चराहरू समावेश छन् जुन देशमा प्रजनन गर्न चिनिन्छ। ३३ प्रजातिहरूलाई केही पक्षीविद्हरूले स्थानीय रूपमा स्वीकार गरेका छन् भने केही पक्षीविद्हरूले केवल २७ प्रजातिहरूलाई मात्र स्थानीय मान्छन् र बाँकी छवटालाई प्रस्तावित स्थानीय मान्छन्।<ref name="redlist20122">{{cite book|last1=Weerakoon|first1=D. K.|last2=Gunawardena|first2=K.|editor1-last=Weerakoon|editor1-first=D. K.|editor2-last=Wijesundara|editor2-first=S.|title=The National Red List 2012 of Sri Lanka; Conservation Status of the Fauna and Flora|date=2012|publisher=Ministry of Environment|location=Colombo, Sri Lanka|isbn=978-955-0-03355-3|page=114|url=http://www.cea.lk/web/images/pdf/redlist2012.pdf|chapter=The Taxonomy and Conservation Status of Birds in Sri Lanka}}</ref> == राजनीति र सरकार == श्रीलङ्का एक लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र एकात्मक राज्य हो जुन अर्ध-राष्ट्रपति प्रणालीद्वारा शासित छ। श्रीलङ्का एसियाको सबैभन्दा पुरानो लोकतन्त्र हो। संविधानका अधिकांश प्रावधान संसदको दुई तिहाइ बहुमतबाट परिमार्जन गर्न सकिन्छ। भाषा, धर्म, र श्रीलङ्कालाई एकात्मक राज्यको रूपमा सन्दर्भ जस्ता केही आधारभूत सुविधाहरूको संशोधन गर्न राष्ट्रव्यापी जनमतसङ्ग्रहमा दुई तिहाइ बहुमत र अनुमोदन दुवै आवश्यक पर्दछ।<ref>{{cite book|author=Norton, James H.K.|title=India and South Asia|publisher=[[McGraw-Hill]]|place=United States|isbn=978-0-07-243298-5|year=2001}}</ref> * '''[[कार्यकारिणी]]''': [[श्रीलङ्काको राष्ट्रपति]] राज्यको प्रमुख हो; सशस्त्र सेना को प्रमुख कमाण्डर; प्रमुख कार्यकारी, र लोकप्रिय रूपमा पाँच वर्षको कार्यकालको लागि निर्वाचित हुन्छ। * '''विधायिका''': श्रीलङ्काको संसद एक सदनात्मक २२५ सदस्यीय व्यवस्थापिका हो जसमा २२ बहु-सीट निर्वाचन क्षेत्रहरूबाट निर्वाचित १९६ सदस्यहरू र समानुपातिक प्रतिनिधित्वद्वारा २९ सदस्यहरू निर्वाचित हुन्छन्। * '''[[न्यायपालिका]]''': श्रीलङ्काको न्यायपालिकामा सर्वोच्च अदालत - रेकर्डको उच्चतम र अन्तिम सर्वोच्च अदालत, पुनरावेदन अदालत, उच्च अदालत र धेरै मातहत अदालतहरू छन्। अत्यधिक जटिल कानुनी प्रणालीले विभिन्न सांस्कृतिक प्रभावहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।<ref name="unpanh">{{cite web |title=Sri Lanka public administration |url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023242.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102055202/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023242.pdf |archive-date=2 November 2013 |access-date=15 July 2014 |publisher=[[United Nations Public Administration Network]] |page=2 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102055202/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023242.pdf |date=2 November 2013 }}</ref> == प्रशासनिक विभाजनहरू == [[चित्र:Sri Lanka provinces hi.svg|thumb|300px|श्रीलङ्काका प्रदेशहरू]] === प्रदेशहरू === {{मुख्य|श्रीलङ्काका प्रदेशहरू}} श्रीलङ्काको पहिलो स्तरको प्रशासनिक विभाजनहरू हुन्। हाल, श्रीलङ्का ९ प्रदेशहरूमा विभाजित छ। प्रत्येक प्रदेशलाई थप जिल्लाहरूमा विभाजन गरिएको छ, जसलाई थप विभागीय सचिवालयहरूमा विभाजन गरिएको छ।<ref name="PC">{{cite web |title=Introduction |url=http://www.priu.gov.lk/ProvCouncils/ProvicialCouncils.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090707214924/http://www.priu.gov.lk/ProvCouncils/ProvicialCouncils.html |archive-date=7 July 2009 |access-date=16 January 2010 |work=Provincial Councils |publisher=[[Government of Sri Lanka]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707214924/http://www.priu.gov.lk/ProvCouncils/ProvicialCouncils.html |date=7 July 2009 }}</ref> {| class="wikitable sortable" border="1" style="text-align:right; font-size:100%" !प्रदेश !राजधानी !भूमि क्षेत्र किमी२ !कुल क्षेत्रफल किमी२ !जनसङ्ख्या (२०१२) !घनत्व |- | align="left" |[[मध्य प्रदेश (श्रीलङ्का)|मध्य प्रदेश]] | align="left" |[[क्यान्डी]] |{{Convert|५५७५|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |{{Convert|५६७४|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |२,५७१,५५७ |{{Convert|४६१|/km2|/sqmi|abbr=values|sortable=on}} |- | align="left" |[[पूर्वी प्रदेश (श्रीलङ्का)|पूर्वी प्रदेश]] | align="left" |[[त्रिन्कोमाली]] |{{Convert|९३६१|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |{{Convert|९९९६|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |१,५५५,५१० |{{Convert|१६६|/km2|/sqmi|abbr=values|sortable=on}} |- | align="left" |[[उत्तर मध्य प्रदेश (श्रीलङ्का)|उत्तर मध्य प्रदेश]] | align="left" |[[अनुराधापुरा]] |{{Convert|९७४१|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |{{Convert|१०४७२|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |१,२६६,६६३ |{{Convert|१३०|/km2|/sqmi|abbr=values|sortable=on}} |- | align="left" |[[उत्तरी प्रदेश (श्रीलङ्का)|उत्तरी प्रदेश]] | align="left" |[[जाफना]] |{{Convert|८२९०|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |{{Convert|८८८४|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |१,०६१,३१५ |{{Convert|१२८|/km2|/sqmi|abbr=values|sortable=on}} |- | align="left" |[[उत्तर पश्चिमी प्रदेश (श्रीलङ्का)|उत्तर पश्चिमी प्रदेश]] | align="left" |[[कुरुनेगल]] |{{Convert|७५०६|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |{{Convert|७८८८|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |२,३८०,८६१ |{{Convert|३१७|/km2|/sqmi|abbr=values|sortable=on}} |- | align="left" |[[सबरगमुवा प्रदेश]] | align="left" |[[रत्नपुरा]] |{{Convert|४९२१|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |{{Convert|४९६८|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |१,९२८,६५५ |{{Convert|३९२|/km2|/sqmi|abbr=values|sortable=on}} |- | align="left" |[[दक्षिणी प्रदेश (श्रीलङ्का)|दक्षिणी प्रदेश]] | align="left" |[[गाल]] |{{Convert|५३८३|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |{{Convert|५५४४|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |२,४७७,२८५ |{{Convert|४६०|/km2|/sqmi|abbr=values|sortable=on}} |- | align="left" |[[उवा प्रदेश (श्रीलङ्का)|उवा प्रदेश]] | align="left" |[[बदुल्ला]] |{{Convert|८३३५|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |{{Convert|८५००|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |१,२६६,४६३ |{{Convert|१५२|/km2|/sqmi|abbr=values|sortable=on}} |- | align="left" |[[पश्चिमी प्रदेश (श्रीलङ्का)|पश्चिमी प्रदेश]] | align="left" |[[कोलम्बो]] |{{Convert|३५९३|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |{{Convert|३६८४|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |५,८५१,१३० |{{Convert|१६२८|/km2|/sqmi|abbr=values|sortable=on}} |- class="sortbottom" style="font-weight:bold" | align="left" |श्रीलङ्का |[[श्री जयवर्दनेपुरा कोटे]][[कोलम्बो]] |{{Convert|६२७०५|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |{{Convert|६५६१०|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on}} |२०,३५९,४३९ |{{Convert|३२५|/km2|/sqmi|abbr=values|sortable=on}} |} == जनसाङ्ख्यिकी == {{Pie chart|thumb=right|caption=श्रीलङ्कामा धर्म (२०१२ जनगणना)<ref>{{cite web |title=A3 : Population by religion according to districts, 2012 |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |work=Census of Population & Housing, 2011 |publisher=Department of Census & Statistics, Sri Lanka |access-date=20 July 2020 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065148/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017221053/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |date=17 October 2017 }}</ref><ref name="2011census">{{cite web |title=Census of Population and Housing 2011 |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=SriLanka&gp=Activities&tpl=3 |publisher=Department of Census and Statistic |access-date=13 October 2019 |archive-date=6 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200106095548/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=SriLanka&gp=Activities&tpl=3 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200106095548/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=SriLanka&gp=Activities&tpl=3 |date=6 January 2020 }}</ref>|label1=[[बुद्ध धर्म]]|value1=70.2|color1=Gold|label2=[[श्रीलङ्कामा हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]]|value2=12.6|color2=DarkOrange|label3=[[इस्लाम]]|value3=9.7|color3=Green|label4=[[ईसाई धर्म]]|value4=7.4|color4=Blue|label5=अरू|value5=0.05|color5=Gray}}श्रीलङ्कामा लगभग २२,१५६,००० मानिसहरू छन् र वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धि दर ०.५% छ। जन्मदर प्रति १,००० मान्छेहरूमा १३.८ जन्महरू छन्, र मृत्यु दर प्रति १,००० मानिसहरूमा ६.० मृत्यु छ। जनसङ्ख्या घनत्व पश्चिमी श्रीलङ्का, विशेष गरी राजधानी र वरपर सबैभन्दा बढी छ।<ref name="Annual Report 2020">{{cite web |title=Annual Report 2020 |url=https://www.treasury.gov.lk/api/file/0b7d1935-6235-4156-97b6-752d6a8039d0 |access-date=23 May 2022 |website=treasury.gov.lk |publisher=[[Ministry of Finance (Sri Lanka)|Ministry of Finance]]}}</ref> [[सिंहली भाषा|सिंहली]] र [[तमिल भाषा|तमिल]] दुई आधिकारिक भाषाहरू हुन्। संविधानले [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]लाई [[सम्पर्क भाषा]]को रूपमा परिभाषित गरेको छ। अङ्ग्रेजी शिक्षा, वैज्ञानिक र व्यावसायिक उद्देश्यका लागि व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ।<ref>{{cite web |title=Official Languages Commission |url=http://www.languagescom.gov.lk/about_us.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214143656/http://www.languagescom.gov.lk/about_us.htm |archive-date=14 February 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214143656/http://www.languagescom.gov.lk/about_us.htm |date=14 February 2012 }}</ref> [[बुद्ध धर्म]] सबैभन्दा ठुलो हो र अध्याय २, धारा ९, "श्रीलङ्का गणतन्त्रले बुद्ध धर्मलाई पहिलो स्थान दिनेछ र तदनुसार बुद्ध शासनको संरक्षण र पालनपोषण गर्नु राज्यको कर्तव्य हुनेछ" अन्तर्गत यसलाई श्रीलङ्काको "आधिकारिक धर्म" मानिन्छ।<ref name="lawnet.gov.lk">{{cite web |title=Ashik v Bandula And Others (Noise Pollution Case) |url=https://www.lawnet.gov.lk/wp-content/uploads/2016/11/018-SLLR-SLLR-2007-V-1-ASHIK-v.-BANDULA-AND-OTHERSNoise-Pollution-Case.pdf |access-date=6 January 2021 |website=lawnet.gov.lk |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301194734/https://www.lawnet.gov.lk/wp-content/uploads/2016/11/018-SLLR-SLLR-2007-V-1-ASHIK-v.-BANDULA-AND-OTHERSNoise-Pollution-Case.pdf |archive-date=1 March 2020 }}</ref> [[श्रीलङ्कामा हिन्दु धर्म|श्रीलङ्कामा हिन्दु]]हरू धार्मिक अल्पसङ्ख्यक भएता पनि, हिन्दु धर्म कम्तिमा २ शताब्दी ईपूदेखि नै श्रीलङ्कामा अवस्थित छ। ईपू तेस्रो शताब्दीमा बुद्ध धर्मको आगमन हुनु अघि श्रीलङ्कामा हिन्दु धर्म प्रमुख धर्म थियो।<ref>{{cite journal |last1=Claveyrolas |first1=Mathieu |last2=Goreau-Ponceaud |first2=Anthony |last3=Madavan |first3=Delon |last4=Meyer |first4=Eric |last5=Trouillet |first5=Pierre-yves |date=2018 |title=Hindus and Others: A Sri Lankan Perspective (Introduction) |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01900123/document |journal=The South Asianist Journal |publisher=University of Edinburg |volume=6 |issue=1 |page=4 |access-date=4 July 2022}}</ref> {{clear}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{एसिया}} [[श्रेणी:श्रीलङ्का| ]] [[श्रेणी:एसियाका देशहरू]] [[श्रेणी:द्वीपीय देशहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण एसियाली देशहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनका सदस्य राष्ट्रहरू]] [[श्रेणी:हिन्द महासागरका द्वीपीय देशहरू]] 8j9thlr1keh545oa1w3as75ebd2pmiv 0 2574 1393036 1392982 2026-10-24T02:10:05Z Rajeeb bastola 39875 1393036 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख|पर्व तथा दिवस}} {{विशेष लेख}} {{Infobox holiday |holiday_name=दसैँ |type = हिन्दु |image=Durga Puja celebration.jpg |caption= दुर्गा माता |nickname= बडादसैँ, विजया दशमी, आयुध-पूजा, दसेहरा, दसाहरा, दसेरा, दसारा, |country= [[नेपाल]], [[भारत]] तथा अन्य देशका हिन्दुहरू |observedby= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] |observances= [[दुर्गा पूजा]],[[टीका]] र [[जमरा]] लगाउने |celebrations= यो दिन [[नौरथा|दुर्गा पूजा]]को अन्तिम दिनको रूपमा मनाउनुका साथै एक-आपसमा खुसियाली साटासाट गरिन्छ। |longtype= धार्मिक |significance= महिषासुर राक्षसको बध, [[राम|श्रीराम]]ले [[रावण]]माथि विजय प्राप्त गरेको [[दुर्गा]]ले दैत्य चण्ड-मुण्ड तथा शुम्भ-निशुम्भलाई बध गरेको खुसियालीमा मनाउने गरिन्छ<ref name="Fuller2004p108">{{cite book|author=Christopher John Fuller|title=The Camphor Flame: Popular Nepali and hilly Society in India|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC&pg=PA108 |year=2004|publisher= Princeton University Press|isbn=0-691-12048-X|pages=108–109}}</ref> |begins= असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म |startedby= प्राचीन कालदेखि}} '''दसैँ''' वा '''बडा दसैँ''' (अन्य नाम: '''दसहरा''', '''विजया दशमी''', '''नौरथा''', '''नवरात्रि''', '''आयुध-पूजा''') [[नेपाली]]हरूको प्रमुख चाड हो।<ref>{{cite web|author=|title=नेपालीको महान् पर्व बडादसैँ सुरु, आज घटस्थापना|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/09/799909|language=नेपाली |work=|website=अनलाइन खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> राष्ट्रिय चाड समेत मनिने दसैँ (नौरथा) हिन्दु धर्मवलम्बीहरूले [[असोज|असोज]] महिनाको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[प्रतिपदा]] का दिनदेखि [[नवमी]] सम्म ([[नौरथा]]भर) शक्तिको आराधना गरी दसौँ दिन विहान [[दशमी]]का दिन आफुभन्दा ठुला मान्यजनहरूको हातबाट टीका-प्रसाद ग्रहण गरेर विशेष रूपमा [[पूर्णिमा|पुर्णिमा]] सम्म (प्रसाद ग्रहणका लागि) मनाउने गर्छन्। असोज शुक्ल प्रतिपदा ([[घटस्थापना]]) मा [[जमरा]] राखी नवमीसम्म नौरथा विधिले प्रत्येक दिन फरक देवीहरूको पूजा हुन्छ। प्रतिपदा देखि क्रमशः [[शैलपुत्री]], [[व्रह्मचारणी|ब्रह्मचारिणी]], [[चन्द्रघण्टा|चन्द्रघन्टा]], [[कुशमन्दा|कुष्माण्डा]], [[स्कन्दमाता]], [[कात्यायनी]], [[कालरात्री]], [[महागौरी]], [[सिद्धिदात्री]] गरी नवदुर्गाको पूजा गर्दै सप्तशती (चण्डी) पाठ गरी नव दुर्गा र तृशक्ति महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको विशेष पूजाआजा र आराधाना गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=नवरात्र के हो ? के के गरिन्छ, (माता ब्रह्मचारिणी देवी स्वरुपको पूजा विधि)|url=https://akhabarpati.com/news/6887|language=नेपाली|work=|website=अखबर पाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922155026/https://akhabarpati.com/news/6887|archive-date=2022-09-22}}</ref> विजया दशमीको दिन भगवतीले दानवी शक्तिमाथि र रामले [[रावण]]माथि विजय हासिल गरेको उपलक्ष्य र खुसीयालीमा नवदुर्गा भवानीको प्रसाद स्वरुप रातो टिका र जमरा लगाउने चलन रहेको छ।<ref>{{cite web|author=|title=किन सुरू भयो होला जमरा लगाउने चलन?|url=https://www.setopati.com/social/191067|language=नेपाली|work=|website=सेतोपाटी|date=|accessdate=०६ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127173442/https://www.setopati.com/social/191067|archive-date=2023-01-27}}</ref> [[असोज|असोज]] (असोज) महिनाको [[शुक्ल पक्ष]]को [[दशमी]] [[तिथि]]को दिन यस पर्वको प्रमुख दिन हो। यसलाई असत्य माथि सत्यको विजयको रूपमा लिइन्छ। यसकारण, यस [[दशमी]]लाई विजया दशमी भनिएको हो। आफ्ना नाता कुटुम्ब ठुला बडा र मान्यजनबाट टिका तथा [[जमरा]] लगाउने र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने नयाँ नयाँ कपडाहरू लगाउने, आफ्नो क्षमता अनुसार मिठो खाना खाने-ख्वाउने, घर आँगन, बाटोघाटो, गाँउ बस्ती सफासुग्गर राख्ने जस्ता काम यस चाडमा विशेष उत्साहका साथ गरिन्छ।<ref>{{cite web|author=|title=जमराको महत्व : स्वास्थ्यदेखि संस्कृतिसम्म !|url=https://kharibot.com/news-details/22777/kharibot|language=नेपाली |work=|website=खरिबोट|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref><ref>{{cite web|author=प्रकाश पाण्डे|title=दसैँ महिमा : दसैँको टिका, जमरा, दक्षिणा र आशीर्वादको के छ महत्व ?|url=https://kharibot.com/news-details/41413/kharibot|language=नेपाली |work=|website=|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ वर्षका तीन अत्यन्त शुभ [[तिथि|तिथिहरू]]मा पर्छन्: [[चैत|चैत]] (चैत) को [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को एवम् [[कात्तिक|कात्तिक]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]]को [[प्रतिपदा]] तिथि। यी दिनहरूमा हिन्दुहरू नयाँ कार्य सुरु गर्दछन्, शस्त्रको [[पूजा]] गर्दछन्। विजयदशमी भगवान् [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। दसैँ हर्ष एवम् उल्लास तथा विजयको पर्व हो। [[हिन्दु संस्कार|हिन्दु संस्कृति]] वीरताको पूजक अनि शौर्यको उपासक हो। व्यक्ति र समाजको रगतमा वीरता प्रकट होस् भन्ने ध्येयले दसैँको उत्सव (पर्व) सुरु भएको हो।<ref>{{cite web|author=|title=महान पर्व दसैँको महत्व र इतिहास|url=https://www.kakhara.com/detail/1394|language=नेपाली |work=|website=कखरा|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> दसैँ पर्वले दस प्रकारका पापहरू- काम, क्रोध, लोभ, मोह मद, मत्सर, अहङ्कार, आलस्य, हिंसा र चोरी त्याग्ने(छोड्ने) प्रेरणा दिन्छ।<ref name = "विप्र वार्ता">{{cite web|url= http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|title= सद्प्रेरणाको पर्व दसहरा|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |author= राजकुमार दूबे|last= |first= |authorlink= |publisher= विप्र वार्ता|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20110703060837/http://www.vipravarta.org/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%A6%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE|archive-date= 2011-07-03 }}</ref> == महत्त्व == असत्य माथि सत्यको विजयको प्रतीकका रूपमा दसैँ मनाइन्छ। शक्तिवादका अनुयायीहरूका लागि, यो देवी [[दुर्गा]]को विजयको प्रतिनिधित्व गर्दछ। हिन्दु धर्मशास्त्रमा महिषासुर दानवले देवलोक (देवताहरू बस्ने संसार)मा आतङ्क मच्चाएका थिए तर दुर्गाले राक्षसहरूलाई मारेकी थिइन्।<ref name=mm>{{cite web|title=Mahishasur Mardini|url=http://shaktisadhana.50megs.com/Newhomepage/shakti/mahishasuramardini.html|publisher=Shaktisadhana.50megs.com|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mahishasur>{{cite web|title=The Slayer Of Mahishasura |url=http://www.balagokulam.org/kids/stories/durga.php|publisher=Balagokulam.org|access-date=11 November 2015}}</ref><ref name=mn>{{cite web|title=Major festivals of nepal|url=http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|publisher=Asukagroup.com|access-date=11 November 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331023512/http://www.asukagroup.com/travel/festival.html|archive-date=31 March 2015}}</ref> दसैँको पहिलो नौ दिन दुर्गा र महिषासुरका विभिन्न अवतारहरूबीच भएको युद्धको प्रतीक हो। दसौँ दिन त्यो दिन हो जब दुर्गाले अन्ततः उनलाई पराजित गरेकी थिइन्। अन्य हिन्दुहरूका लागि यो चाड रावणमाथि रामको विजयको प्रतीक हो जुन [[रामायण]]मा वर्णन गरिएको छ। == महत्त्वपूर्ण दिनहरू == ====घटस्थापना==== [[चित्र:Tika and jamara.jpg|thumb|टिका र जमरा]] विजयादशमीको पहिलो दिन घटस्थापना हो। यसै दिनदेखि [[नौरथा]] आरम्भ हुन्छ। क्रमशः दशमीका दिन प्रातः काल मात्र यस व्रत समापन हुन्छ। यसै दिन जमरा राखिन्छ। यस दिन घट कलशको स्थापना गरी देवी-देवतालाई आवाहन गरिन्छ। यस दिन नदी, खोला, बगर वा आफुलाई पायक पर्ने ठाउँमा गई चोखो बालुवा अथवा पञ्चमाटो ल्याई दसैँ घर वा पूजाकोठामा राखी जमरा उमार्न जौ अथवा गाउँ घरमा चलिआएको अन्न छरिन्छ। ====महासप्तमी==== नौरथाको सातौँ दिनलाई फूलपाती अथवा महासप्तमी भनिन्छ। नौरथाको सप्तमीका दिन बेलपत्र, धानको गाभा, अनार, अदुवाको बोट, कच्चु, उखु, केरा आदि नौ प्रकारका पल्लवहरू दसैँ घरमा भित्र्याउने कार्यलाई फूलपाती भित्र्याउने भनिन्छ। [[वर्षा ऋतु]] सकिएर [[शरद ऋतु]]को स्वागतका लागि नयाँ पालुवाहरू घरमा भित्र्याउँदा घरभित्र रहने रोग वृद्धिकारक जीवांश र विभिन्न प्रकारका नकारात्मक कीटाणु र जीवाणुहरू औषधीय पालुवाको प्रभावले घरमा रहन सक्दैनन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। ====महाअष्टमी==== नौरथाको आठौँ दिनलाई महाअष्टमी भनिन्छ। यस दिनमा महाकाली -भद्रकालीको विशेष पूजा-आजा गरिन्छ। देवीभागवत् अनुसार प्राचीन कालमा [[दक्ष प्रजापति]] को यज्ञ नाश गर्ने ज्यादै शक्तिशाली भद्रकाली (करोडौँ योनी-शक्ति) का साथ अष्टमीका दिन उत्पन्न भएको पूजा गर्ने चलन छ। पूजा पश्चात् यी देवीलाई बोका, कुखुरा, हाँस, राँगो आदि बलि दिइन्छ। यी दिनहरूमा मानिसहरू आ-आफ्ना कुलदेवी, देवता र स्थानीय देवीदेवतालाई पूजी बलि दिन्छन्। शाकाहारीहरूले नरिवल, कुभिण्डो, केरा, घिरौँला, आदि फल अर्पण गर्दछन्। काठमाडौँको तलेजु भवानीको मन्दिर पनि यस दिन सर्वसाधारणको लागि खुल्ला रहन्छ। यसै दिन दसैँघर (हनुमानढोका) को मूल चोकमा तलेजु भवानीलाई ५४ राँगा र त्यत्ति नै बोका बलि अर्पण गरिन्छ। ====महानवमी==== नौरथाको नवौँ दिनलाई महानवमी भनिन्छ। यस दिन विशेष गरी सिद्धिद्धात्रि देवीको पूजा-आजा गरिन्छ। यसै दिन बिहान कलपूर्जा, हातहतियारहरू तथा सवारीका साधनहरू आदिलाई बलि दिई विश्वकर्माको पूजा पनि सम्पन्न गरिन्छ। यस दिन अरू पूजाको अतिरिक्त विशेष गरी दुई वर्षदेखि दस वर्षसम्मका नवकन्याहरूको पनि पूजाआजा गरिन्छ। ====विजयादशमी==== नौरथाको दसौँ दिनलाई विजयादशमी पनि भनिन्छ। यस सम्बन्धमा श्रीमद्देवीभागवत नौरथा प्रकरणमा नौरथा पर्यन्त अहोरात्र व्रत बसी दशमीका दिन शुभ साइतमा भगवान रामचन्द्रले रावण माथि विजय प्राप्त गरेकाले यसलाई विजयादशमी भनिएको हो भन्ने कथन छ। यस दिनमा देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरमुलीले भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद दिन्छन्। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको नयाँ लुगा लाई टीका लगाउन जान्छन्। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (पुरुष):- !आशिष !अनुवाद |- | {{poem quote|text= आयू द्रोणसुते श्रीयो दसरथे शत्रुक्षयं राघवे। ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्‍योधने। दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते। विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ॥}} |{{poem quote|text= [[द्रोणाचार्य|द्रोण]]पुत्र [[अश्वत्थामा|अस्वत्थामा]]को जस्तो दीर्घायु, [[दशरथ|दशरथ राजा]]को जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, [[राम|भगवान् राम]]को जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष|नहुष राजा]]को जस्तो ऐश्वर्य, [[वायु (देव)|पवन]]सुत [[हनुमान]]को जस्तो गतिशीलता, [[दुर्योधन]]को जस्तो मान, [[सूर्य (देवता)|सूर्य]]पुत्र [[कर्ण (महाभारत)|कर्ण]]को जस्तो दानवीरता, हलधर [[बलराम]]को जस्तो बल, [[कुन्ती]]पुत्र [[युधिष्ठिर]]को जस्तो सत्यवादिता, [[विदुर]]को जस्तो ज्ञान र [[नारायण|भगवान् नारायण]]को जस्तो कीर्ति तिमीलाई प्राप्त होस्}} |} द्रोणपुत्र अस्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, दसरथ राजाको जस्तो श्रीसम्पत्ति प्राप्त होस्, भगवान् रामको जस्तो शत्रु नाश हुन्, [[नहुष]] राजाको जस्तो ऐश्वर्य, पवनसुत हनुमानको जस्तो गतिशीलता, दुर्योधनको जस्तो मान, सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानवीरता, हलधर बलरामको जस्तो बल, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको जस्तो सत्यवादिता, विदुरको जस्तो ज्ञान र भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति तपाईँलाई प्राप्त होस् भनी मान्यजनबाट आशीर्वचन लिइन्छ। मानिसको मस्तिष्कमा रहेको विकारलाई हटाई पराक्रमी पुरुषार्थी भावको विकासका लागि टीका लगाइन्छ। मजिठोको रातो रङमा गाईको दूधको दहीले रंगाएको रातो, सेतो अक्षताको टीका लगाउनुपर्छ। रातो र सेतो शान्ति र समृद्धिको प्रतीक हो। टीकाले मन, मस्तिष्क, विचारलाई शुद्ध चेतनायुक्त बनाउँछ भन्ने विश्वास रहेको छ। {| class="wikitable" |+टीका लाउँदा दिने आशिष (महिला):- !आशिष !अनुवाद |- |{{poem quote|text= जयन्ती मङ्गलाकाली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवधात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तुते। जयत्वं देवी चामुण्डे जय भूतार्तिहारिणि जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते॥}} |{{poem quote|text= ओम जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा, क्षमा, शिव, धात्री, स्वाहा, स्वाधा, म तिमीलाई नमन गर्दछु। हे देवी चामुण्डा तिम्रो जय होस्, तिम्रो जय होस्, प्राणीको दुःख नाश गर्ने होस्। जय सर्वगते देवी कालरात्रिमा म तिमीलाई नमन गर्दछु।}} |} आफ्नो घरमा टीका लगाउन आउनेको क्रम पनि उत्तिकै रहन्छ। अन्त्यमा यो टीका लगाउने काम पूणिर्मासम्म जारी रहन्छ र पूर्णिमादेखि एक पक्षको (पन्ध्र) दसैँ चाडको अन्त्य हुन्छ।यसै बखत वर्षा पुग्यो भनी इन्द्रलाई समाचार दिने पौराणिक कथनको अवलम्बन गरी वर्षा थाम्न चङ्गा उडाउने कार्य पनि बन्द गरिन्छ। 'आवाहनं नजानामि नजानामि विर्जसनम्। पूजां चैव नजानामि क्षम्यतां परमेश्वरी। इमां पूजां मया देवी यथाशक्त्या निवेदितम्। रक्षार्थ त्वत्प्रसादाय व्रज स्वस्थानमुत्तमम्।।' यसपछि देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई त्यसपछि घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ। अनि घरका मुलिद्वारा भगवतीको प्रसाद स्वरूप अवीर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दसैँको लागि तयार पारी राखिएको लुगाले ठाँटिएर टीका लगाउन जान्छन्। === कोजाग्रत पूर्णिमा === पूर्णिमाको दिन मनाइने यस पर्वको अन्तिम दिनलाई 'कोजाग्रत' पूर्णिमा भनिन्छ। कोजाग्रतको शाब्दिक अर्थ ' जागृत' भन्ने हो। यस दिन धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको पूजा आराधना गरिन्छ। देवी लक्ष्मी पृथ्वीमा अवतरित हुन्छिन् र धन र समृद्धिको साथ रातभर जाग्राम रहने जो कोहीलाई वर्षा गराउँछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। मानिसहरू तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा लगायतका खेलहरू पनि खेल्ने गर्छन् तथापि, यस्ता खेलहरू नेपालमा प्रतिबन्धित छन्। == अन्य देशहरूमा == ===भारतमा दसैँ=== विजयदशमी भगवान [[राम]]को विजयको रूपमा मनाइयोस् अथवा [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा, दुवैमा रूपमा यो [[शक्ति]]-[[पूजा]]को पर्व हो, शस्त्र पूजनको तिथि हो। हर्षोउल्लास तथा विजयको पर्व हो। संसारका कुना-कुनामा यो पर्व विभिन्न रूपमा मनाइन्छ। '''[[सिक्किम]]'''मा पनि [[नेपाल]]मा जस्तै घटस्थापना, फूलपाती, विजया दशमी आदि धूमधामसित मनाइन्छ, नेपालमा जस्तै दसैँ मनाउने अन्य स्थानहरू हुन्: # [[पश्चिम बङ्गाल]] उत्तरी जिल्लाहरू जसमा दार्जिलिङ्ग, जलपाईगुडी हुन्। # [[भुटान]] देश। # [[म्यानमार]]। # भारतका उत्तर-पूर्वी नेपाली बसेका राज्यहरू जस्तै [[मेघालय]], [[असम|असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[नागाल्यान्ड]], [[मणिपुर]], [[त्रिपुरा]], [[उत्तराखण्ड]]को देहरादून आदि। # विश्वका ती स्थानहरू जहाँ नेपालीहरू बसोबास गर्दैछन्। '''[[हिमाचल प्रदेश]]'''मा '''कुल्लू का दसहरा''' भनेर प्रसिद्ध छ। अन्य स्थानहरूकै जस्तो यहाँ पनि दस दिन अथवा एक सप्ताह पूर्व यस पर्वको तयारी आरम्भ हुन्छ। स्त्री-पुरुष सबै सुन्दर वस्त्रहरू पहिरिएर [[तुरही]], बिगुल, [[ढोल]], [[नगरा]], [[बाँसुरी]] आदि-आदि जोसित जो बाजा छ, लिएर बाहिर निस्कन्छन्। पहाडका मानिसहरू आफ्नो ग्रामीण देवताको धूम धामसित जुलूस निकालेर पूजा गर्दछन्। देवताहरूको मूर्तिलाई आकर्षक पालकीमा सुन्दर ढङ्गले सजाइन्छ। साथै उनीहरू आफ्नो मुख्य देवता रघुनाथजीको पनि पूजा गर्दछन्। यस जुलूसमा प्रशिक्षित नर्तक-नटी नृत्य गर्दछन्। यस प्रकार जुलूस बनाएर नगरका मुख्य भागहरू हुँदै नगर परिक्रमा गर्दछन् र कुल्लू नगरमा देवता रघुनाथजीको वंदनासित दसैँ (दसहरा) उत्सवको आरम्भ गर्छन्। दशमीको दिन यस उत्सवको शोभा रोचक हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत">{{cite web|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|title= भारत भरमा दसहरा उत्सव|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटीएम|work= |publisher= भास्कर डट कम|pages= ०२|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080905114145/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191639_dassera_utsav.html|archive-date= 2008-09-05 }}</ref> '''[[पन्जाब, भारत|पन्जाब]]'''मा दसहरा [[नौरथा]]का नौ दिनको उपवास राखेर मनाइन्छ। त्यसबेला यहाँ अतिथहरूको स्वागत पारंपरिक मिठाई र उपहारले गरिन्छ। यहाँ पनि रावण-दहनको आयोजन हुन्छ अनि मैदानहरूमा मेला लाग्छन्। '''बस्तर'''मा दसहराको मुख्य कारणलाई रामले रावणमाथि गरेको विजय नमानेर, मानिसहरू यसको कारण मां दन्तेश्वरीको आराधनालाई समर्पित एक पर्व मान्दछन्। दन्तेश्वरी माता बस्तर अञ्चलका निवासीहरूको आराध्य देवी हुन्, जसलाई दुर्गाको रूप मानिन्छ। यहाँ यो पर्व पुरै ७५ दिनसम्म चल्दछ। यहाँ दसहरा [[साउन|साउन]] मासको [[औँसी|अमावाश्य]] देखि [[असोज|असोज]] मासको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]सम्म चल्छ। प्रथम दिन जसलाई काछिन गादि भन्दछन्, देवीसित समारोह आरम्भको अनुमति लिइन्छ। देवीलाई एउटा गद्दीमा सजाइन्छ, जसलाई काछिन गादि भनिन्छ। यो समारोह लगभग १५औँ शताब्दीदेखि सुरु भएको बतान्छ। यस पछि जोगी-बिठाई कार्यक्रम, त्यसपछि भीतर रैनी (विजया दशमी) र बाहर रैनी (रथ-यात्रा) र अंतमा मुरिया दरबार उत्सव मनाइन्छ। यो [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] [[त्रयोदशी|त्रयोदसी]]मा ओहाडी पर्वसित समापन हुन्छ।<ref name = "रीडिफ">{{cite web|url= http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|title= सांस्कृतिक परम्पराओं की विरासत - बस्तर दसहरा|accessdate= १ अक्टोबर|date= २००८|format= एचटीएम|work= |publisher= रिडिफ आइल्यान्ड|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090131103851/http://rypcg.rediffiland.com/blogs/2008/10/01/.html|archive-date= 2009-01-31 }}</ref> '''[[पश्चिम बङ्गाल]]'''मा यो पर्व [[दुर्गा पूजा]]को रूपमा नै मनाइन्छ। यो बङ्गालीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व हो। [[पश्चिम बङ्गाल|बङ्गाल]]मा पाँच दिनसम्म यो पर्व मनाइन्छ। यहाँ देवी दुर्गालाई भव्य सुशोभित पण्डालहरूमा सजाइन्छ। देशका नामी कलाकारहरू बोलाएर दुर्गाको मूर्ति तयार गरिन्छ। यसका साथै अन्य देवी द्वेवताहरूको पनि मूर्तिहरू बनाइन्छ। पर्वको समयमा शहरका सानातिना स्टालहरू पनि मिठाईले भरिन्छन्। यहाँ षष्ठीको दिन दुर्गा देवीको बोधन, आमन्त्रण एवम् प्राण प्रतिष्ठा आदिको आयोजन गरिन्छ। त्यसपछि सप्तमी, अष्टमी एवम् नवमीका दिन प्रातः र सायंकाल दुर्गाको पूजामा व्यतीत हुन्छन्। दशमीको दिन विशेष पूजाको आयोजन गरिन्छ। प्रसाद चढाइन्छ र प्रसाद वितरण गरिन्छ। पुरुष आपसमा आलिंगन गर्दछन्, जसलाई कोलाकुली भनिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी">{{cite news|url= http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|title= विजयादशमी|accessdate= १९ अक्टोबर|date= २००७|format= एचटिएम|work= |publisher= भास्कर डटकम|pages= १|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20091001151305/http://www.bhaskar.com/spotlight/dussehra/200710190710191650_vijayadashmi.html|archive-date= 2009-10-01 }}</ref> स्त्रीहरूले देवीको शीरमा सिंदूर चढाउँछन् र देवीलाई आँशु झार्दै विदाइ दिन्छन्। यसका साथै उनीहरू आपस्तमा पनि सिन्दूर लगाउँछन् र सिन्दूर खेल्छन्। यस दिन यहाँ [[ठेउवा|नीलकण्ठ]] पक्षीको दर्शन शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर विजयादशमी"/> त्यसपछि देवी प्रतिमाहरूलाई ठुला-ठुला ट्रकहरूमा हालेर विसर्जनको निम्ति लगिन्छ। विसर्जनको यो यात्रा पनि साह्रै शोभनीय र दर्शनीय हुन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''[[तमिलनाडु]], [[आन्ध्र प्रदेश]] एवम् [[कर्नाटक]]'''मा दसहरा नौ दिनसम्म चल्छ जसमा तीन देवीहरू लक्ष्मी, सरस्वती र दुर्गाको पूजा गरिन्छ। पहिला तीन दिन [[लक्ष्मी]] - धन र समृद्धिकी देवीको पूजन हुन्छ। दोस्रो तीन दिन [[सरस्वती]]- कला र विद्याकी देवीको अर्चना गरिन्छ र अन्तिम दिन देवी दुर्गा-शक्तिकी देवीको स्तुति गरिन्छ। पूजन स्थललाई राम्ररी फूलहरूले र दीपकहरूले सजाइन्छ। मानिसहरू एक-अर्काप्रति मिठाईहरू र लुगाहरू आदान-प्रदान गर्दछन्। यहाँ दसहरा नानीहरूको निम्ति शिक्षा या कला सम्बन्धि नयाँ कार्य सिक्नकालागि शुभ समय मानिन्छ। कर्नाटकमा [[मैसुर|मैसुर]]को दसहरा विशेष उल्लेखनीय छ। [[मैसुर|मैसुर]]मा दसहराको समय पुरै शहरका गल्लीहरू रोशनीले सजाइन्छ र हात्तीहरूलाई सिंगारेर शहरभरि एक भव्य जुलूससित घुमाइन्छ। यस समय प्रसिद्ध '''मैसुर महल'''लाई दीपमालिकाहरूले सजाइन्छ। यसका साथै मानिसहरू टार्च लाईट लिएर नाँच-गान गरी आनन्द लिन्छन्। यी द्रविड प्रदेशहरूमा रावण-दहनको आयोजन गरिदैन।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[गुजरात]]मा मिट्टी सुशोभित रङ्गीन घडा देवीको प्रतीक मानिन्छ र यसलाई कुमारी केटीहरूले सिरमा राखेर एउटा लोकप्रिय नृत्य गर्छन् जसलाई गरबा भनिन्छ। गरबा नृत्य यस पर्वको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। पुरुष एवम् महिलाहरू दुईवटा साना-साना रङ्गाएका लौरा लिएर सङ्गीतको लयमा आपसमा बजाउँदै घूमेर नृत्य गर्दछन्। यस अवसरमा भक्ति, चलचित्र तथा पारंपरिक लोक-सङ्गीत सबै थोकको समायोजन हुन्छ। पूजा र आरतीपछि डांडिया रास रातभरि गरिन्छ। नौरथामा सुन र गहना किन्नु शुभ मानिन्छ।<ref name = "भास्कर भारत"/> [[महाराष्ट्र]]मा यस अवसरमा सिलंगणको नामले सामाजिक महोत्सवको रूपमा मनाइन्छ। सायंकालको समयमा सबैजना सुन्दर-सुन्दर नयाँ लुगा लगाएर गाँउको सीमा पार गरेर [[शमी]] वृक्षका पातको रूपमा 'स्वर्ण' (सुन) लिएर आ-आफ्नो गाउँ फिर्छन्। फेरि त्यस स्वर्णलाई परस्परमा आदान-प्रदान गर्दछन्। [[चित्र:An Ramlila Actor In The Role of Ravana.jpg|thumb|200px|[[रावण|लंकापति रावण]]लाई '''दसानन''' पनि भनिन्छ।]] महाराष्ट्रमा [[नौरथा]]का नौ दिन मां दुर्गालाई समर्पित गरिन्छ, जब कि दसौँ दिन ज्ञानकी देवी [[सरस्वती]]को वंदना गरिन्छ। यस दिन विद्यालय जाने बालबालिका आफ्नो पढाईको निम्ति आशीर्वाद माँग्न माता सरस्वतीका तांत्रिक चिह्नहरूको पूजा गर्छन्। कुनै पनि कुरालाई सुरु गर्न विशेष गरी विद्या सुरु गर्न यो दिन अति शुभ मानिन्छ। महाराष्ट्रका मानिसहरू यस दिनलाई विवाह, गृह-प्रवेश एवम् नयाँ घर किन्ने शुभ मुहूर्त मान्दछन्।<ref name = "भास्कर भारत"/> '''कश्मीर'''का अल्पसङ्ख्यक हिन्दु नौरथाको पर्वलाई श्रद्धासित मनाउँछन्। परिवारका सबै वयस्क सदस्य नौ दिनसम्म खालि पानी खाएर उपवास बस्छन्। अत्यन्त पुरानू परम्परा अनुसार नौ दिनसम्म मानिसहरू माता '''खीर भवानी'''को दर्शन गर्न जान्छन्। यो मन्दिर एउटा तालको बीचमा बनिएको छ। बताइन्छ कि देवीले अपने भक्तहरूसित भनेकी थिइन्: जब कुनै अनर्थ हुने सम्भावना हुन्छ त्यसबेला सरोवर (ताल)को पानी कालो हुनेछ। भनिन्छ कि इंदिरा गान्धीको हत्याको ठीक एक दिन पहिला र भारत-पाकिस्तान युद्धको पहिला यहाँको पानी साँच्चै कालो भएको भनी बताइएकोछ। == विविध == [[चित्र:Putting Tika From Elder.jpeg|thumbnail|right|दसैँमा टीका ग्रहण गर्दै]] यस चाडले "ईश्वरीय" र "राक्षसी" शक्तिहरूबीचको रक्तपातपूर्ण लडाइँको सम्झना गर्ने भएकोले यस समयमा पशुबलिहरू सामान्य जस्तै छ।<ref>{{cite web|url=http://www.explorehimalaya.com/blog/september-festivals/|title=September Festivals|date=27 September 2009|publisher=Explore Himalaya}}</ref> [[मालश्री धुन]] लाई दसैँको सङ्गीतको रुपमा नेपाली सङ्गीतको मूलधारमा समाहित गरिएको छ।<ref>[http://ecs.com.np/features/melodious-instruments-of-lyrical-nepal Melodious Instruments of Lyrical Nepal]</ref> यही धुनले नै दसैँ आएको घोषणा हुन्छ। मालाश्री धुन नेवाः कलाको सबैभन्दा पुरानो जीवित भक्ति सङ्गीत मध्ये एक हो, जसको उत्पत्ति १७औँ शताब्दीमा भएको थियो। उचित समयमा र दसैँ नेवारहरूले मात्र होइन तर सबै नेपालीहरूले मनाउने तथ्यलाई पनि ध्यानमा राख्दै, यो धुनलाई सृजना गरिएको थियो। यो राष्ट्रिय संस्कृतिको एक भाग हो जसलाई दसैँको समयमा बजाइन्छ। दसैँ नजिकिँदै जाँदा चङ्गा उडाउनु सामान्य हुँदै जान्छ। अब वर्षा नपठाउन भगवान्लाई सम्झाउने एउटा तरिका मानिने भएकाले चङ्गा उडाउने गरिन्छ।<ref name="Ecs Dasain">{{cite web|title=ECS Dasain|url=http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020074119/http://ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=314|archive-date=20 October 2011}}</ref> यो नेपालमा दसैँ मनाउनुको एउटा महत्वपूर्ण पाटो हो। रङ्गीचङ्गी चङ्गा र 'चङ्गा चेट' (यो वाक्यांश सामान्यतया एकले अर्को व्यक्तिको चङ्गाको डोरी काट्दा प्रयोग गरिन्छ) भनेर चिच्याउने आवाजहरू चाडको समयमा लोकप्रिय रहन्छ। तास, लङ्गुर बुर्जा, कौडा आदी खेल्नु पनि दसैँ मनाउने अर्को तरिका हो। दसैँको समयमा केटाकेटीहरू चङ्गा उडाउन व्यस्त हुँदा, परिवारका ठुला सदस्यहरू पैसा र रमाइलोको लागि एकसाथ भेला भएर र तास खेलेर आफ्नो समय बिताउँछन्। नयाँ लुगा किन्नु र लगाउनु चाडबाडको महत्वपूर्ण भाग हो। गाउँघरमा बसोबास गर्ने धेरै मानिस गरिबीको रेखामुनि रहेकाले उनीहरूका लागि नयाँ लुगा दसैँसँगै मात्र किनमेल गरेको पाइन्छ। लगभग सबै पसलहरूमा उत्सव प्रस्तावहरू र छुटहरूका साथ सामानहरू बिक्री गरिन्छ। यसले किनमेललाई थप आकर्षक बनाउँछ। चाडबाडमा सबैभन्दा बढी लत्ताकपडा बिक्री हुने गरेको छ।<ref name=swing>{{cite web|title=To Swing On A Ping|url=http://www.ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|publisher=ECS.com.np|access-date=11 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111025021935/http://ecs.com.np/living_category.php?category=8&id=104|archive-date=25 October 2011}}</ref> [[चित्र:पिर्केे पिङ.jpg|swing of a village|thumb|250px|दसैँमा निर्माण गरिएको फिर्के पिङ]] उत्सवको रूपमा देशका धेरै भागहरूमा बाँसको पिङहरू निर्माण गरिन्छ। दसैँमा विभिन्न प्रकारका पिङहरू निर्मण गरिन्छन्। यसले स्थानीय संस्कृति, परम्परा, सामुदायिक भावना, र आनन्दको सबै भन्दा राम्रो प्रस्तुती मानिन्छ। यी पिङहरू समुदायका सदस्यहरूले परम्परागत सामग्रीहरूद्वारा निर्माण गरेका हुन् जसमा कडा घाँस, बाँसको लट्ठी र काठ र डोरी प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया घटस्थापनाको एक हप्ताअघि नै पिङ निर्माण हुने र दसैँपछि आउने तिहारपछि मात्र भत्काउने गरिन्छ। कुनै-कुनै पिङको उचाइ बीस फिटभन्दा बढी हुन्छ। सबै उमेरका मानिसहरू पिङको आनन्द लिन्छन्। चाडबाडको समयमा मेला तथा उत्सवको आयोजना गरिन्छ। सामान्यतया, यस पर्वमा विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू पनि आयोजना गरिन्छ।। तथापि, सहरहरूमा व्यावसायिक मेला र उत्सवहरू सामान्यतया व्यवस्थित हुन्छन्। हरेक वर्ष दसैँमा राँगा, हाँस, भेडा, कुखुरा, खसी बोकालगायत हजारौँ जनावरको वध हुने गरेको छ। यस्ता बलिबाट देवीदेवताहरू प्रसन्न हुन्छन् भन्ने मान्यता भएकाले यसलाई महत्वपूर्ण अनुष्ठानका रूपमा लिइन्छ। प्रायः सबै मन्दिरहरू, विशेष गरी दुर्गा र काली मन्दिरहरूमा हजारौँ बलि चढाइन्छ। अष्टमी र नवमी बलि दिने प्रमुख दिन हो। देवीदेवताहरूलाई प्रसन्न पार्न हजारौँ पशुहरूको बलि चढाइन्छ भने मानिसहरू चाडवाडका लागि पशुहरूको पनि बलि चढाउँछन्। चाडबाडको पन्ध्र दिनसम्म धेरै भोज भतेर र जमघट हुने भएकाले मासुको माग ह्वात्तै बढ्छ। माग पूरा गर्न, जनावरहरूको वध धेरै उच्च र आवश्यक हुन्छ जसले गर्दा यस पर्व खर्चिलो हुन जान्छ।<ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/28118/|title=Enjoy Healthy Food This Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/goats-for-dashain-2/|title=Goat for Dashain - The Himalayan Times|date=21 September 2017|work=The Himalayan Times|access-date=24 September 2017|language=en-US}}</ref> == विजय पर्व == दसैँको उत्सव शक्ति र शक्तिको समन्वय गराउने उत्सव हो। नौरथाका नौ दिन जगदम्बाको उपासना गरेर शक्तिशाली बनेको मनुष्य विजय प्राप्तिको लागि तत्पर रहन्छ। यस दृष्टिले दसैँ अर्थात विजयको लागि प्रस्थानको उत्सवको उत्सव आवश्यक पनि हुन्छ। हिन्दु संस्कृति प्राचीनकालदेखि नैं वीरता र शौर्यको समर्थक रहेकोछ। प्रत्येक व्यक्ति र समाजको खूनमा वीरताको प्रादुर्भाव होस् भन्ने ध्येयले नैं दसैँको उत्सव मनाइन्छ। यदि कतै युद्ध अनिवार्य नैं भयो भनें शत्रुको आक्रमणको प्रतीक्षा नगरी उमाथि आक्रमण गरेर जित्नु नैं कुशल राजनीति हो। भगवान रामको समयदेखि नैं यो दिन विजय प्रस्थानको प्रतीक निश्चित भएको भन्ने भनाई छ। भगवान रामले रावणसित युद्ध गर्न यसै दिन प्रस्थान गरेका थिए। मराठा रत्न '''शिवाजी'''ले पनि '''औरंगजेव'''को विरुद्ध यसै दिन प्रस्थान गरेर हिन्दु धर्मको रक्षा गरेका थिए। इतिहासमा अनेक उदाहरण छन् जब हिन्दु राजा यस दिन विजय-प्रस्थान गर्दथे। [[चित्र:Rama and Hanuman fighting Ravana, an album painting on paper, c1820.jpg|thumb|200px|[[रावण]]लाई मार्दै [[राम]]को चित्रण।]] यस पर्वलाई भगवतीको 'विजया' नाममाथि पनि 'विजया दशमी' भनिएको हो। यस दिन भगवान [[राम|रामचंद्र]] चौध वर्षको वनवास भोगेर तथा [[रावण]]को वध गरेर [[अयोध्या]] पुगे। यस कारण पनि यस पर्वलाई 'विजया दशमी' भनिन्छ। यस्तो मानिएको छ कि [[असोज|असोज]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] दशमीमा तारा उदय हुने समय 'विजय' नामक '''मुहूर्त''' हुन्छ। यो काल सर्वकार्य सिद्धिदायक हुन्छ। यसकारण पनि यसलाई विजया दशमी भनिएको हो। यस्तो पनि मानिएको छ कि शत्रुमाथि विजय पाउनका लागि यसै समयमा प्रस्थान गर्नुपर्छ। यस दिन '''श्रवण नक्षत्र'''को योग अझ शुभ मानिएकोछ। यस दिन '''दुर्‍योधन'''ले '''पाण्डव'''लाई जुवामा पराजित गरेर बाह्र वर्षको वनवासको साथ तेह्रौँ वर्षमा अज्ञातवासको शर्त दिएका थिए। तेह्रौँ वर्षमा यदि उनीहरूको पत्ता लागे पाण्डवले पुनः वनवास भोग्नु पर्ने थियो। यसै अज्ञातवासमा '''अर्जुन'''ले आफ्नो धनु एउटा [[शमी]] वृक्षमा राखेका थिए तथा स्वयं राजा '''विराट'''को दरवारमा नौकरी गरेकाथिए। जब गोरक्षाको लागि '''विराट'''का पुत्रले '''अर्जुन'''लाई आफ्नो साथ लिए, तब अर्जुनले शमी वृक्षबाट आफ्ना हतियार उठाएर शत्रुमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए। विजया दशमीको दिन भगवान रामचन्द्रले लङ्कामाथि चढाई गर्न प्रस्थान गर्दा शमी वृक्षले भगवानको विजयको उद्घोष गरेको बताइन्छ। विजयकालमा शमीको पूजा यसै कारण भएको हो। == पशुबलिसँग सम्बन्धित विवाद == दसैँ पर्वमा पशुबलिका कारण प्रायः आलोचना हुने गरेको छ। सामूहिक पशुबलि विरुद्ध सरकारी कारबाहीको माग गरिएको छ।<ref>{{cite web|last=Criveller |first=Gianni |url=http://www.asianews.it/news-en/Buddhists-and-animal-rights-activists-against-animal-slaughter-for-Durga-32254.html |title=NEPAL Buddhists and animal rights activists against animal slaughter for Durga - Asia News |publisher=Asianews.it |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=Bibek Bhandari |url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1625292/animal-rights-activists-want-nepals-sacrifice-festival-stopped |title=Animal rights activists want Nepal's sacrifice festival stopped &#124; South China Morning Post |date=27 October 2014 |publisher=Scmp.com |access-date=11 November 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.myrepublica.com/news/27990/|title=NFC starts selling goats for Dashain|work=My Republica|access-date=24 September 2017|language=en}}</ref> ताजा रगत चढाउँदा देवी दुर्गा प्रसन्न हुन्छ भन्ने विश्वासका साथ विशेषगरी पर्वको आठौँ र नवौँ दिनमा सयौँ पशुपक्षीको विधिपूर्वक वध गरिन्छ।<ref>{{cite news|last=Haviland |first=Charles |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7052543.stm|title=Revulsion over Nepal animal slaughter|work=बीबीसी |date=19 October 2007 |access-date=9 October 2016}}</ref> परम्परागत रूपमा बलिको लागि योग्य चरा र जनावरहरूमा खसी, बोका, राँगा, भेडा, कुखुरा र हाँस समावेश छन्।<ref>{{cite web |url=http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |title=Dashain festival, Nepal - Occupy for Animals! |publisher=Occupyforanimals.net |access-date=11 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015154/http://www.occupyforanimals.net/dashain-festival-nepal.html |archive-date=17 November 2015 }}</ref> केही पशु अधिकारकर्मीहरूले चराचुरुङ्गी र जनावरहरूको विपरीत फर्सी र नरिवलको प्रयोगको लागि आह्वान गरेका छन्।<ref name="globalvoices1">{{cite web|url=https://globalvoices.org/2010/10/21/debating-animal-cruelty-during-nepals-dashain-festival/ |title=Debating Animal Cruelty During Nepal's Dashain Festival · Global Voices |publisher=Globalvoices.org |date=21 October 2010 |access-date=11 November 2015}}</ref> विभिन्न राष्ट्रिय विभूति तथा पशु अधिकारकर्मीले पनि यस पर्वमा पशुक्रूरताको विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। २०७३ असोज १७ का दिन नेपाली हास्यकलाकार [[हरिवंश आचार्य]]ले नेपाल साप्ताहिकमा 'एउटा खसीको आत्माकथा' शीर्षकको व्यङ्ग्यात्मक लेख लेखेका थिए।<ref name="auto">{{cite web|title=एउटा खसीको आत्मकथा|url=http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|website=नेपाल साप्ताहिक|language=ne|publisher=कान्तिपुर प्रकाशन|access-date=9 October 2016|date=3 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006090033/http://nepal.ekantipur.com/news/2016-10-03/20161003140201.html|archive-date=6 October 2016}}</ref> नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा पनि विभिन्न आदिवासी जनजाति (आदिवासी जनजाति) ले आफुमाथि राज्यले चाडबाड थोपरिएको तर्क गर्दै आएका छन्। नेपाली राज्यमा प्रभुत्व जमाएको हिन्दु सम्भ्रान्तवर्गको सांस्कृतिक प्रभुत्वको विरोध गर्न विभिन्न सङ्गठन (हिन्दु विरोधी) ले दसैँ बहिष्कार गरेका छन्।<ref>{{cite web|author=वसन्त महर्जन|title=अतिवादको चेपुवामा दसैँ|url=https://www.himalkhabar.com/news/9371|language=नेपाली |work=|website=हिमाल खबर|date=|accessdate=०६ असोज २०७९}}</ref> अहिलेसम्म ती अभियानहरूले देशभरि सीमित प्रभाव पारेका छन्। तैपनि, दसैँ र अन्य सांस्कृतिक उत्सवहरू पनि नेपाली जीवनशैलीमा गाँसिएका छन्।<ref>{{Cite journal|last=Hangen|first=Susan|title=Boycotting Dasain: history, memory and ethnic politics in Nepal|url=https://www.academia.edu/811844|journal=Studies in Nepali History and Society|date=January 2005 |language=en}}</ref> === टीका टिप्पणी === &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|विजयकाल|क|none}} असोजस्य सिते पक्षे दसम्यां तारकोदये।<br /> ::स कालो विजयो ज्ञेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये॥ &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|संकल्प मन्त्र|ख|none}} मम क्षेमारोग्यादिसिद्ध्‌यर्थं यात्रायां विजयसिद्ध्‌यर्थं<br /> ::गणपतिमातृकामार्गदेवतापराजिताशमीपूजनानि करिष्ये। &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ग.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|शौर्य|ग|none}} यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थों धनुर्धरः।<br /> ::तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥ == सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category-inline}} {{हिन्दु चाडपर्वहरू}} {{हिन्दु धर्म}} [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:पर्व]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:सिक्किमको संस्कृति]] 4dwps78tw6e235nkf6pls04e3pr4ezc 0 6311 1393047 1389218 2026-10-24T03:47:14Z ~2026-56295-18 81556 1393047 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = मेचीनगर नगरपालिका | settlement_type = [[नगरपालिका]] | nickname = | image_skyline = Nepal - India border Kakarbhitta.jpg | image_caption = नेपाल भारत सीमा स्तम्भ | mapsize = | pushpin_map = झापा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26|40|00|N|88|05|20|E|region:NP_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[झापा जिल्ला|झापा]] | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = गोपालचन्द्र बुढाथोकी <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = मीनाकुमारी पोख्रेल <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date1 = [[धुलावारी]] र [[काँकडभिट्टा]] | established_title2 = सम्मिलित (मिति) | established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ | established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[धाइजन]], [[दुवागढी]], [[बाहुनडाँगी]] र [[ज्यामिरगढी]] | established_title4 = सम्मिलित (मिति) | established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 192.52 <!-- Population -->| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=11&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 133073 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = जातीयता | population_rank = ४औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१८औँ (नेपाल) | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | elevation_m = | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ५७२०४ | area_code_type = | area_code = +९७७-२३ | iso_code = | website = {{URL|http://mechinagarmun.gov.np/}} | footnotes = }} '''मेचीनगर नगरपालिका''' पूर्वी [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]]मा पर्ने [[झापा जिल्ला]]को पूर्वी भागमा अवस्थित एक नगरपालिका हो। झापा जिल्लाका दुई प्रमुख बजारहरू [[काँकडभिट्टा]] र [[धुलाबारी]]लाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर घोषणा गरिएको मेचीनगर पूर्वी नेपालको प्रमुख उद्योगिक तथा वाणिज्य केन्द्र हो। यस नगरपालिका अन्तर्गत रहेको [[काँकडभिट्टा]] नाका नेपालको [[भारत]] तथा [[बङ्गलादेश]]सँग व्यापार गर्ने एक प्रमुख नाका हो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा [[धाइजन]], [[दुवागढी]], [[बाहुनडाँगी]] र [[ज्यामिरगढी]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> कुल १५ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार १,११,७३७ रहेको छ। == इतिहास == वि.सं. २०५४ को पहिलो चुनावमा नेकपा (एमाले) का [[रबीन कोइराला|रविन कोइराला]] र [[चन्द्र भण्डारी (नेपाली राजनीति)|चन्द्र भण्डारी]] क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुखमा निर्वाचित भई वि.सं. २०५९ को असार मसान्तसम्म पदमा बहाल रहेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://janasamsad.com/?p=24178 |title=बन्ने भो मेचीनगर रिङरोड |date=२८ भाद्र २०७८, सोमबार ०६:१६ |website=जनसंसद |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160911/https://janasamsad.com/?p=24178 |archive-date=2022-01-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://loktantrapost.com/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97/ |title=मेचीनगरका ‘एक्ला अपाङ्ग’ उम्मेद्वार |date=२ असार २०७४, शुक्रबार ११:२१ |website=लोकतन्त्र पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160909/https://loktantrapost.com/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97/ |archive-date=2022-01-28 }}</ref> वि.सं. २०६० असोज १४ गते [[कल्यान खड्का]] र [[जितन राजवंशी]] क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुख मनोनित भएर वि.सं. २०६१ असार मसान्तसम्म पदमा आसिन रहेका थिए। पूर्वी नेपालको [[हङकङ]] बजारको नामले चर्चित [[धुलावारी]]<ref>{{Cite web |url=https://aamsanchar.com/2017/06/13/26679/ |title=स्थानीय तहको निर्बाचन : राजनीति भन्दा विकासको‌ मुद्दा बलियो‌ (समाचार बिष्लेषण) |date=2017-06-13 |website=आमसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथा पूर्वको मुख्यद्वार मानिने [[काँकडभिट्टा]] गाविसलाई एकैठाउँमा गाभेर र धाइजन, दुहागढी, ज्यामिरगढी र बाहुनडाँगी गाविसका केही भाग समेटेर नेपाल [[भारत]]को सिमानामा पर्ने [[मेची नदी]] तथा तत्कालिन [[मेची अञ्चल]]कै नामबाट 'मेचीनगर नगरपालिका' नामकरण गरि वि.सं. २०५३ माघ ११ गते यसलाई सरकारद्वारा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। नेपालमा सङ्घीय शासन व्यवस्था लागू भएपछि वि.सं. २०७४ मा सम्पन्न भएको पहिलो [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय तह निर्वाचन]]मा नेपाली काँग्रेसका [[मस्यौदा:बिमल आचार्य|बिमल आचार्य]] नगर प्रमुख पदमा र नेकपा एमालेकी [[मिना उप्रेती]] नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://sajilokhabar.com/?p=49573 |title=मेचीनगरको मेयरमा काँग्रेस र उपमेयरमा एमाले विजयी |date=2017-07-07 |website=सजिलो खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128161436/https://sajilokhabar.com/?p=49573 |archive-date=2022-01-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/608324 |title=झापाको मेचीनगरमा कांग्रेसका विमल बने मेयर |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28}}</ref> वि.सं. २०७९ मा सम्पन्न दोस्रो [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|स्थानीय तह निर्वाचन]]बाट [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]का [[गोपालचन्द्र बुढाथोकी]] र [[मीना उप्रेती]] क्रमशः नगर प्रमुख र नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/536031 |title=मेचीनगरमा एमालेका गोपालचन्द्र बुढाथोकी विजयी |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203025641/https://www.lokpath.com/story/536031 |archive-date=2022-12-03 }}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,३३,०७३ रहेको छ भने यहाँ ३२,६९५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ मेचीनगर नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[बाहुनडाँगी]] (७, ९) || ६,३४१ || १३.१ || ४८४.०५ |- | २ || [[बाहुनडाँगी]] (४, ६) || ६,८०४ || १३.५ || ५०४.०० |- | ३ || [[बाहुनडाँगी]] (३, ५) || ७,२२७ || १८.५ || ३९०.६५ |- | ४ || [[बाहुनडाँगी]] (१, २) || ५,४३९ || १२.४ || ४३८.६३ |- | ५ || मेचीनगर (८, ९) || ५,३२६ || ९.१७ || ५८०.८१ |- | ६ || मेचीनगर (१०) || १५,७३८ || ४.४३ || ३५५२.६० |- | ७ || मेचीनगर (११-१२) र [[ज्यामिरगढी]] (८, ९) || १३,१८८ || १६.२१ || ८१३.५७ |- | ८ || मेचीनगर (७, १३) || ८,२९६ || १२.१ || ६८५.६२ |- | ९ || मेचीनगर (४, ६) || ११,९८९ || १३.५ || ८८८.०७ |- | १० || मेचीनगर (१, ३) || १५,५०० || ८.०५ || १९२५.४७ |- | ११ || [[धाइजन]] (१, २, ७–९) || ६,५५० || ९.५५ || ६८५.८६ |- | १२ || [[धाइजन]] (३, ४-६) || ८,१३९ || ७.०१ || ११६१.०६ |- | १३ || [[दुवागढी]] (२, ३-५) || ७,४०४ || १२.३ || ६०१.९५ |- | १४ || [[दुवागढी]] (१, ६–९) || ६,९०४ || १९.१ || ३६१.४७ |- | १५ || [[ज्यामिरगढी]] (१, ७) || ८,२२८ || २३.६ || ३४८.६४ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,३३,०७३''' || '''१९२.५२''' || '''६९१.२२''' |} == भौगोलिक स्थिति == कुल १९२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस नगरपालिकाको पूर्वमा [[भारत]], पश्चिममा [[अर्जुनधारा नगरपालिका]] र [[बिर्तामोड नगरपालिका|विर्तामोड नगरपालिका]], उत्तरमा [[बुद्धशान्ति गाउँपालिका]] र [[इलाम जिल्ला]] र दक्षिणमा [[भद्रपुर नगरपालिका]] पर्दछन्। यस नगरपालिकामा हिन्दू, किरात, बुद्ध, श्रीकृष्ण प्रणामी, मुस्लिम, शैव, वैष्णव, साई, यशु तथा मानव धर्म मान्नेको वाहुल्य पाइन्छ। नेपाल अधिराज्यमा मात्र नभएर विश्वमै लोपोन्मुख [[किसान जाति]] यो नगरमा मात्र बसोबास गरेको पाइन्छ। यस बाहेक यहाँ धिमाल, दनुवार, मेचे, थारू चौधरी, सुनुवार, राई, लिम्बु, भोटे, तामाङ्ग, शेर्पा, नेवार, मगर, गुरुङ्ग, भुजेल, राजवंशी, जोगी, ब्राम्हण, क्षेत्री, माझी र कुमाल जातिको बसोवास रहेको छ। == रितिथिति == पातालगङ्गा, बौद्ध गुम्बा, विश्वनाथ मन्दिर, पञ्चमुखी हनुमान मन्दिर, दुर्गा मन्दिर, काली मन्दिर, पशुपतिनाथ मन्दिर, कृष्ण प्रणामी मन्दिर यहाँका प्रमुख पर्यटकीय स्थल हुन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://mechinagarmun.gov.np मेचीनगर नगरपालिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202123406/http://mechinagarmun.gov.np/ |date=2018-02-02 }} {{झापा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:तराईका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:झापा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] nfmq9ciju97hlzuqxzdw9l80eyb1sfe 1393048 1393047 2026-10-24T03:54:43Z ~2026-56295-18 81556 1393048 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = मेचीनगर नगरपालिका | settlement_type = [[नगरपालिका]] | nickname = | image_skyline = Nepal - India border Kakarbhitta.jpg | image_caption = नेपाल भारत सीमा स्तम्भ | mapsize = | pushpin_map = झापा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26|40|00|N|88|05|20|E|region:NP_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[झापा जिल्ला|झापा]] | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = गोपालचन्द्र बुढाथोकी <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = मीनाकुमारी पोख्रेल <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date1 = [[धुलावारी]] र [[काँकडभिट्टा]] | established_title2 = सम्मिलित (मिति) | established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ | established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[धाइजन]], [[दुवागढी]], [[बाहुनडाँगी]] र [[ज्यामिरगढी]] | established_title4 = सम्मिलित (मिति) | established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 192.52 <!-- Population -->| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=11&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 133073 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = जातीयता | population_rank = ४औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१८औँ (नेपाल) | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | elevation_m = | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ५७२०४ | area_code_type = | area_code = +९७७-२३ | iso_code = | website = {{URL|http://mechinagarmun.gov.np/}} | footnotes = }} '''मेचीनगर नगरपालिका''' पूर्वी [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]]मा पर्ने [[झापा जिल्ला]]को पूर्वी भागमा अवस्थित एक नगरपालिका हो। झापा जिल्लाका दुई प्रमुख बजारहरू [[काँकडभिट्टा]] र [[धुलाबारी]]लाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर घोषणा गरिएको मेचीनगर पूर्वी नेपालको प्रमुख उद्योगिक तथा वाणिज्य केन्द्र हो। यस नगरपालिका अन्तर्गत रहेको [[काँकडभिट्टा]] नाका नेपालको [[भारत]] तथा [[बङ्गलादेश]]सँग व्यापार गर्ने एक प्रमुख नाका हो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा [[धाइजन]], [[दुवागढी]], [[बाहुनडाँगी]] र [[ज्यामिरगढी]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> कुल १५ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार १,११,७३७ रहेको छ। == इतिहास == वि.सं. २०५४ को पहिलो चुनावमा नेकपा (एमाले) का [[रबीन कोइराला|रविन कोइराला]] र [[चन्द्र भण्डारी (नेपाली राजनीति)|चन्द्र भण्डारी]] क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुखमा निर्वाचित भई वि.सं. २०५९ को असार मसान्तसम्म पदमा बहाल रहेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://janasamsad.com/?p=24178 |title=बन्ने भो मेचीनगर रिङरोड |date=२८ भाद्र २०७८, सोमबार ०६:१६ |website=जनसंसद |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160911/https://janasamsad.com/?p=24178 |archive-date=2022-01-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://loktantrapost.com/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97/ |title=मेचीनगरका ‘एक्ला अपाङ्ग’ उम्मेद्वार |date=२ असार २०७४, शुक्रबार ११:२१ |website=लोकतन्त्र पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160909/https://loktantrapost.com/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97/ |archive-date=2022-01-28 }}</ref> वि.सं. २०६० असोज १४ गते [[कल्यान खड्का]] र [[जितन राजवंशी]] क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुख मनोनित भएर वि.सं. २०६१ असार मसान्तसम्म पदमा आसिन रहेका थिए। पूर्वी नेपालको [[हङकङ]] बजारको नामले चर्चित [[धुलावारी]]<ref>{{Cite web |url=https://aamsanchar.com/2017/06/13/26679/ |title=स्थानीय तहको निर्बाचन : राजनीति भन्दा विकासको‌ मुद्दा बलियो‌ (समाचार बिष्लेषण) |date=2017-06-13 |website=आमसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथा पूर्वको मुख्यद्वार मानिने [[काँकडभिट्टा]] गाविसलाई एकैठाउँमा गाभेर र धाइजन, दुहागढी, ज्यामिरगढी र बाहुनडाँगी गाविसका केही भाग समेटेर नेपाल [[भारत]]को सिमानामा पर्ने [[मेची नदी]] तथा तत्कालिन [[मेची अञ्चल]]कै नामबाट 'मेचीनगर नगरपालिका' नामकरण गरि वि.सं. २०५३ माघ ११ गते यसलाई सरकारद्वारा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। नेपालमा सङ्घीय शासन व्यवस्था लागू भएपछि वि.सं. २०७४ मा सम्पन्न भएको पहिलो [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय तह निर्वाचन]]मा नेपाली काँग्रेसका [[मस्यौदा:बिमल आचार्य|बिमल आचार्य]] नगर प्रमुख पदमा र नेकपा एमालेकी [[मिना उप्रेती]] नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://sajilokhabar.com/?p=49573 |title=मेचीनगरको मेयरमा काँग्रेस र उपमेयरमा एमाले विजयी |date=2017-07-07 |website=सजिलो खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128161436/https://sajilokhabar.com/?p=49573 |archive-date=2022-01-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/608324 |title=झापाको मेचीनगरमा कांग्रेसका विमल बने मेयर |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28}}</ref> वि.सं. २०७९ मा सम्पन्न दोस्रो [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|स्थानीय तह निर्वाचन]]बाट [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]का [[गोपालचन्द्र बुढाथोकी]] र [[मीना उप्रेती]] क्रमशः नगर प्रमुख र नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/536031 |title=मेचीनगरमा एमालेका गोपालचन्द्र बुढाथोकी विजयी |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203025641/https://www.lokpath.com/story/536031 |archive-date=2022-12-03 }}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,३३,०७३ रहेको छ भने यहाँ ३२,६९५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ मेचीनगर नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[बाहुनडाँगी]] (७, ९) || ६,३४१ || १३.१ || ४८४.०५ |- | २ || [[बाहुनडाँगी]] (४, ६) || ६,८०४ || १३.५ || ५०४.०० |- | ३ || [[बाहुनडाँगी]] (३, ५) || ७,२२७ || १८.५ || ३९०.६५ |- | ४ || [[बाहुनडाँगी]] (१, २) || ५,४३९ || १२.४ || ४३८.६३ |- | ५ || मेचीनगर (८, ९) || ५,३२६ || ९.१७ || ५८०.८१ |- | ६ || मेचीनगर (१०) || १५,७३८ || ४.४३ || ३५५२.६० |- | ७ || मेचीनगर (११-१२) र [[ज्यामिरगढी]] (८, ९) || १३,१८८ || १६.२१ || ८१३.५७ |- | ८ || मेचीनगर (७, १३) || ८,२९६ || १२.१ || ६८५.६२ |- | ९ || मेचीनगर (४, ६) || ११,९८९ || १३.५ || ८८८.०७ |- | १० || मेचीनगर (१, ३) || १५,५०० || ८.०५ || १९२५.४७ |- | ११ || [[धाइजन]] (१, २, ७–९) || ६,५५० || ९.५५ || ६८५.८६ |- | १२ || [[धाइजन]] (३-६) || ८,१३९ || ७.०१ || ११६१.०६ |- | १३ || [[दुवागढी]] (२-५) || ७,४०४ || १२.३ || ६०१.९५ |- | १४ || [[दुवागढी]] (१, ६–९) || ६,९०४ || १९.१ || ३६१.४७ |- | १५ || [[ज्यामिरगढी]] (१-७) || ८,२२८ || २३.६ || ३४८.६४ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,३३,०७३''' || '''१९२.५२''' || '''६९१.२२''' |} == भौगोलिक स्थिति == कुल १९२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस नगरपालिकाको पूर्वमा [[भारत]], पश्चिममा [[अर्जुनधारा नगरपालिका]] र [[बिर्तामोड नगरपालिका|विर्तामोड नगरपालिका]], उत्तरमा [[बुद्धशान्ति गाउँपालिका]] र [[इलाम जिल्ला]] र दक्षिणमा [[भद्रपुर नगरपालिका]] पर्दछन्। यस नगरपालिकामा हिन्दू, किरात, बुद्ध, श्रीकृष्ण प्रणामी, मुस्लिम, शैव, वैष्णव, साई, यशु तथा मानव धर्म मान्नेको वाहुल्य पाइन्छ। नेपाल अधिराज्यमा मात्र नभएर विश्वमै लोपोन्मुख [[किसान जाति]] यो नगरमा मात्र बसोबास गरेको पाइन्छ। यस बाहेक यहाँ धिमाल, दनुवार, मेचे, थारू चौधरी, सुनुवार, राई, लिम्बु, भोटे, तामाङ्ग, शेर्पा, नेवार, मगर, गुरुङ्ग, भुजेल, राजवंशी, जोगी, ब्राम्हण, क्षेत्री, माझी र कुमाल जातिको बसोवास रहेको छ। == रितिथिति == पातालगङ्गा, बौद्ध गुम्बा, विश्वनाथ मन्दिर, पञ्चमुखी हनुमान मन्दिर, दुर्गा मन्दिर, काली मन्दिर, पशुपतिनाथ मन्दिर, कृष्ण प्रणामी मन्दिर यहाँका प्रमुख पर्यटकीय स्थल हुन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://mechinagarmun.gov.np मेचीनगर नगरपालिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202123406/http://mechinagarmun.gov.np/ |date=2018-02-02 }} {{झापा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:तराईका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:झापा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] d2rm0rojfaryswdrgf438mv5wmq41w5 1393049 1393048 2026-10-24T03:56:54Z ~2026-56295-18 81556 1393049 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = मेचीनगर नगरपालिका | settlement_type = [[नगरपालिका]] | nickname = | image_skyline = Nepal - India border Kakarbhitta.jpg | image_caption = नेपाल भारत सीमा स्तम्भ | mapsize = | pushpin_map = झापा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26|40|00|N|88|05|20|E|region:NP_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[झापा जिल्ला|झापा]] | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = गोपालचन्द्र बुढाथोकी <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = मीनाकुमारी पोख्रेल <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date1 = [[धुलावारी]] र [[काँकडभिट्टा]] | established_title2 = सम्मिलित (मिति) | established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ | established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[धाइजन]], [[दुवागढी]], [[बाहुनडाँगी]] र [[ज्यामिरगढी]] | established_title4 = सम्मिलित (मिति) | established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 192.52 <!-- Population -->| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=11&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 133073 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = जातीयता | population_rank = ४औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१८औँ (नेपाल) | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | elevation_m = | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ५७२०४ | area_code_type = | area_code = +९७७-२३ | iso_code = | website = {{URL|http://mechinagarmun.gov.np/}} | footnotes = }} '''मेचीनगर नगरपालिका''' पूर्वी [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]]मा पर्ने [[झापा जिल्ला]]को पूर्वी भागमा अवस्थित एक नगरपालिका हो। झापा जिल्लाका दुई प्रमुख बजारहरू [[काँकडभिट्टा]] र [[धुलाबारी]]लाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर घोषणा गरिएको मेचीनगर पूर्वी नेपालको प्रमुख उद्योगिक तथा वाणिज्य केन्द्र हो। यस नगरपालिका अन्तर्गत रहेको [[काँकडभिट्टा]] नाका नेपालको [[भारत]] तथा [[बङ्गलादेश]]सँग व्यापार गर्ने एक प्रमुख नाका हो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा [[धाइजन]], [[दुवागढी]], [[बाहुनडाँगी]] र [[ज्यामिरगढी]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> कुल १५ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार १,११,७३७ रहेको छ। == इतिहास == वि.सं. २०५४ को पहिलो चुनावमा नेकपा (एमाले) का [[रबीन कोइराला|रविन कोइराला]] र [[चन्द्र भण्डारी (नेपाली राजनीति)|चन्द्र भण्डारी]] क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुखमा निर्वाचित भई वि.सं. २०५९ को असार मसान्तसम्म पदमा बहाल रहेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://janasamsad.com/?p=24178 |title=बन्ने भो मेचीनगर रिङरोड |date=२८ भाद्र २०७८, सोमबार ०६:१६ |website=जनसंसद |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160911/https://janasamsad.com/?p=24178 |archive-date=2022-01-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://loktantrapost.com/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97/ |title=मेचीनगरका ‘एक्ला अपाङ्ग’ उम्मेद्वार |date=२ असार २०७४, शुक्रबार ११:२१ |website=लोकतन्त्र पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160909/https://loktantrapost.com/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97/ |archive-date=2022-01-28 }}</ref> वि.सं. २०६० असोज १४ गते [[कल्यान खड्का]] र [[जितन राजवंशी]] क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुख मनोनित भएर वि.सं. २०६१ असार मसान्तसम्म पदमा आसिन रहेका थिए। पूर्वी नेपालको [[हङकङ]] बजारको नामले चर्चित [[धुलावारी]]<ref>{{Cite web |url=https://aamsanchar.com/2017/06/13/26679/ |title=स्थानीय तहको निर्बाचन : राजनीति भन्दा विकासको‌ मुद्दा बलियो‌ (समाचार बिष्लेषण) |date=2017-06-13 |website=आमसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथा पूर्वको मुख्यद्वार मानिने [[काँकडभिट्टा]] गाविसलाई एकैठाउँमा गाभेर र धाइजन, दुहागढी, ज्यामिरगढी र बाहुनडाँगी गाविसका केही भाग समेटेर नेपाल [[भारत]]को सिमानामा पर्ने [[मेची नदी]] तथा तत्कालिन [[मेची अञ्चल]]कै नामबाट 'मेचीनगर नगरपालिका' नामकरण गरि वि.सं. २०५३ माघ ११ गते यसलाई सरकारद्वारा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। नेपालमा सङ्घीय शासन व्यवस्था लागू भएपछि वि.सं. २०७४ मा सम्पन्न भएको पहिलो [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय तह निर्वाचन]]मा नेपाली काँग्रेसका [[मस्यौदा:बिमल आचार्य|बिमल आचार्य]] नगर प्रमुख पदमा र नेकपा एमालेकी [[मिना उप्रेती]] नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://sajilokhabar.com/?p=49573 |title=मेचीनगरको मेयरमा काँग्रेस र उपमेयरमा एमाले विजयी |date=2017-07-07 |website=सजिलो खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128161436/https://sajilokhabar.com/?p=49573 |archive-date=2022-01-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/608324 |title=झापाको मेचीनगरमा कांग्रेसका विमल बने मेयर |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28}}</ref> वि.सं. २०७९ मा सम्पन्न दोस्रो [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|स्थानीय तह निर्वाचन]]बाट [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]का [[गोपालचन्द्र बुढाथोकी]] र [[मीना उप्रेती]] क्रमशः नगर प्रमुख र नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/536031 |title=मेचीनगरमा एमालेका गोपालचन्द्र बुढाथोकी विजयी |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203025641/https://www.lokpath.com/story/536031 |archive-date=2022-12-03 }}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,३३,०७३ रहेको छ भने यहाँ ३२,६९५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ मेचीनगर नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[बाहुनडाँगी]] (७-९) || ६,३४१ || १३.१ || ४८४.०५ |- | २ || [[बाहुनडाँगी]] (४, ६) || ६,८०४ || १३.५ || ५०४.०० |- | ३ || [[बाहुनडाँगी]] (३, ५) || ७,२२७ || १८.५ || ३९०.६५ |- | ४ || [[बाहुनडाँगी]] (१, २) || ५,४३९ || १२.४ || ४३८.६३ |- | ५ || मेचीनगर (८, ९) || ५,३२६ || ९.१७ || ५८०.८१ |- | ६ || मेचीनगर (१०) || १५,७३८ || ४.४३ || ३५५२.६० |- | ७ || मेचीनगर (११-१२) र [[ज्यामिरगढी]] (८, ९) || १३,१८८ || १६.२१ || ८१३.५७ |- | ८ || मेचीनगर (७, १३) || ८,२९६ || १२.१ || ६८५.६२ |- | ९ || मेचीनगर (४-६) || ११,९८९ || १३.५ || ८८८.०७ |- | १० || मेचीनगर (१-३) || १५,५०० || ८.०५ || १९२५.४७ |- | ११ || [[धाइजन]] (१, २, ७–९) || ६,५५० || ९.५५ || ६८५.८६ |- | १२ || [[धाइजन]] (३-६) || ८,१३९ || ७.०१ || ११६१.०६ |- | १३ || [[दुवागढी]] (२-५) || ७,४०४ || १२.३ || ६०१.९५ |- | १४ || [[दुवागढी]] (१, ६–९) || ६,९०४ || १९.१ || ३६१.४७ |- | १५ || [[ज्यामिरगढी]] (१-७) || ८,२२८ || २३.६ || ३४८.६४ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,३३,०७३''' || '''१९२.५२''' || '''६९१.२२''' |} == भौगोलिक स्थिति == कुल १९२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस नगरपालिकाको पूर्वमा [[भारत]], पश्चिममा [[अर्जुनधारा नगरपालिका]] र [[बिर्तामोड नगरपालिका|विर्तामोड नगरपालिका]], उत्तरमा [[बुद्धशान्ति गाउँपालिका]] र [[इलाम जिल्ला]] र दक्षिणमा [[भद्रपुर नगरपालिका]] पर्दछन्। यस नगरपालिकामा हिन्दू, किरात, बुद्ध, श्रीकृष्ण प्रणामी, मुस्लिम, शैव, वैष्णव, साई, यशु तथा मानव धर्म मान्नेको वाहुल्य पाइन्छ। नेपाल अधिराज्यमा मात्र नभएर विश्वमै लोपोन्मुख [[किसान जाति]] यो नगरमा मात्र बसोबास गरेको पाइन्छ। यस बाहेक यहाँ धिमाल, दनुवार, मेचे, थारू चौधरी, सुनुवार, राई, लिम्बु, भोटे, तामाङ्ग, शेर्पा, नेवार, मगर, गुरुङ्ग, भुजेल, राजवंशी, जोगी, ब्राम्हण, क्षेत्री, माझी र कुमाल जातिको बसोवास रहेको छ। == रितिथिति == पातालगङ्गा, बौद्ध गुम्बा, विश्वनाथ मन्दिर, पञ्चमुखी हनुमान मन्दिर, दुर्गा मन्दिर, काली मन्दिर, पशुपतिनाथ मन्दिर, कृष्ण प्रणामी मन्दिर यहाँका प्रमुख पर्यटकीय स्थल हुन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://mechinagarmun.gov.np मेचीनगर नगरपालिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202123406/http://mechinagarmun.gov.np/ |date=2018-02-02 }} {{झापा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:तराईका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:झापा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] om9v6gv7qczoi8rebkn25drjbuoy7sz 1393050 1393049 2026-10-24T03:57:42Z ~2026-56295-18 81556 1393050 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = मेचीनगर नगरपालिका | settlement_type = [[नगरपालिका]] | nickname = | image_skyline = Nepal - India border Kakarbhitta.jpg | image_caption = नेपाल भारत सीमा स्तम्भ | mapsize = | pushpin_map = झापा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26|40|00|N|88|05|20|E|region:NP_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[झापा जिल्ला|झापा]] | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = गोपालचन्द्र बुढाथोकी <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = मीनाकुमारी पोख्रेल <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] | established_title = स्थापना | established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> | established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date1 = [[धुलावारी]] र [[काँकडभिट्टा]] | established_title2 = सम्मिलित (मिति) | established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ | established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[धाइजन]], [[दुवागढी]], [[बाहुनडाँगी]] र [[ज्यामिरगढी]] | established_title4 = सम्मिलित (मिति) | established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 192.52 <!-- Population -->| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=11&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 133073 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = जातीयता | population_rank = ४औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१८औँ (नेपाल) | timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | elevation_m = | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ५७२०४ | area_code_type = | area_code = +९७७-२३ | iso_code = | website = {{URL|http://mechinagarmun.gov.np/}} | footnotes = }} '''मेचीनगर नगरपालिका''' पूर्वी [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]]मा पर्ने [[झापा जिल्ला]]को पूर्वी भागमा अवस्थित एक नगरपालिका हो। झापा जिल्लाका दुई प्रमुख बजारहरू [[काँकडभिट्टा]] र [[धुलाबारी]]लाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर घोषणा गरिएको मेचीनगर पूर्वी नेपालको प्रमुख उद्योगिक तथा वाणिज्य केन्द्र हो। यस नगरपालिका अन्तर्गत रहेको [[काँकडभिट्टा]] नाका नेपालको [[भारत]] तथा [[बङ्गलादेश]]सँग व्यापार गर्ने एक प्रमुख नाका हो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा [[धाइजन]], [[दुवागढी]], [[बाहुनडाँगी]] र [[ज्यामिरगढी]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> कुल १५ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार १,११,७३७ रहेको छ। == इतिहास == वि.सं. २०५४ को पहिलो चुनावमा नेकपा (एमाले) का [[रबीन कोइराला|रविन कोइराला]] र [[चन्द्र भण्डारी (नेपाली राजनीति)|चन्द्र भण्डारी]] क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुखमा निर्वाचित भई वि.सं. २०५९ को असार मसान्तसम्म पदमा बहाल रहेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://janasamsad.com/?p=24178 |title=बन्ने भो मेचीनगर रिङरोड |date=२८ भाद्र २०७८, सोमबार ०६:१६ |website=जनसंसद |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160911/https://janasamsad.com/?p=24178 |archive-date=2022-01-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://loktantrapost.com/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97/ |title=मेचीनगरका ‘एक्ला अपाङ्ग’ उम्मेद्वार |date=२ असार २०७४, शुक्रबार ११:२१ |website=लोकतन्त्र पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128160909/https://loktantrapost.com/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97/ |archive-date=2022-01-28 }}</ref> वि.सं. २०६० असोज १४ गते [[कल्यान खड्का]] र [[जितन राजवंशी]] क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुख मनोनित भएर वि.सं. २०६१ असार मसान्तसम्म पदमा आसिन रहेका थिए। पूर्वी नेपालको [[हङकङ]] बजारको नामले चर्चित [[धुलावारी]]<ref>{{Cite web |url=https://aamsanchar.com/2017/06/13/26679/ |title=स्थानीय तहको निर्बाचन : राजनीति भन्दा विकासको‌ मुद्दा बलियो‌ (समाचार बिष्लेषण) |date=2017-06-13 |website=आमसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथा पूर्वको मुख्यद्वार मानिने [[काँकडभिट्टा]] गाविसलाई एकैठाउँमा गाभेर र धाइजन, दुहागढी, ज्यामिरगढी र बाहुनडाँगी गाविसका केही भाग समेटेर नेपाल [[भारत]]को सिमानामा पर्ने [[मेची नदी]] तथा तत्कालिन [[मेची अञ्चल]]कै नामबाट 'मेचीनगर नगरपालिका' नामकरण गरि वि.सं. २०५३ माघ ११ गते यसलाई सरकारद्वारा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। नेपालमा सङ्घीय शासन व्यवस्था लागू भएपछि वि.सं. २०७४ मा सम्पन्न भएको पहिलो [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय तह निर्वाचन]]मा नेपाली काँग्रेसका [[मस्यौदा:बिमल आचार्य|बिमल आचार्य]] नगर प्रमुख पदमा र नेकपा एमालेकी [[मिना उप्रेती]] नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://sajilokhabar.com/?p=49573 |title=मेचीनगरको मेयरमा काँग्रेस र उपमेयरमा एमाले विजयी |date=2017-07-07 |website=सजिलो खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128161436/https://sajilokhabar.com/?p=49573 |archive-date=2022-01-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/608324 |title=झापाको मेचीनगरमा कांग्रेसका विमल बने मेयर |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28}}</ref> वि.सं. २०७९ मा सम्पन्न दोस्रो [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|स्थानीय तह निर्वाचन]]बाट [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]का [[गोपालचन्द्र बुढाथोकी]] र [[मीना उप्रेती]] क्रमशः नगर प्रमुख र नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/536031 |title=मेचीनगरमा एमालेका गोपालचन्द्र बुढाथोकी विजयी |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203025641/https://www.lokpath.com/story/536031 |archive-date=2022-12-03 }}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,३३,०७३ रहेको छ भने यहाँ ३२,६९५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ मेचीनगर नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[बाहुनडाँगी]] (७-९) || ६,३४१ || १३.१ || ४८४.०५ |- | २ || [[बाहुनडाँगी]] (४, ६) || ६,८०४ || १३.५ || ५०४.०० |- | ३ || [[बाहुनडाँगी]] (३, ५) || ७,२२७ || १८.५ || ३९०.६५ |- | ४ || [[बाहुनडाँगी]] (१, २) || ५,४३९ || १२.४ || ४३८.६३ |- | ५ || मेचीनगर (८, ९) || ५,३२६ || ९.१७ || ५८०.८१ |- | ६ || मेचीनगर (१०) || १५,७३८ || ४.४३ || ३५५२.६० |- | ७ || मेचीनगर (११,१२) र [[ज्यामिरगढी]] (८, ९) || १३,१८८ || १६.२१ || ८१३.५७ |- | ८ || मेचीनगर (७, १३) || ८,२९६ || १२.१ || ६८५.६२ |- | ९ || मेचीनगर (४-६) || ११,९८९ || १३.५ || ८८८.०७ |- | १० || मेचीनगर (१-३) || १५,५०० || ८.०५ || १९२५.४७ |- | ११ || [[धाइजन]] (१, २, ७–९) || ६,५५० || ९.५५ || ६८५.८६ |- | १२ || [[धाइजन]] (३-६) || ८,१३९ || ७.०१ || ११६१.०६ |- | १३ || [[दुवागढी]] (२-५) || ७,४०४ || १२.३ || ६०१.९५ |- | १४ || [[दुवागढी]] (१, ६–९) || ६,९०४ || १९.१ || ३६१.४७ |- | १५ || [[ज्यामिरगढी]] (१-७) || ८,२२८ || २३.६ || ३४८.६४ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,३३,०७३''' || '''१९२.५२''' || '''६९१.२२''' |} == भौगोलिक स्थिति == कुल १९२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस नगरपालिकाको पूर्वमा [[भारत]], पश्चिममा [[अर्जुनधारा नगरपालिका]] र [[बिर्तामोड नगरपालिका|विर्तामोड नगरपालिका]], उत्तरमा [[बुद्धशान्ति गाउँपालिका]] र [[इलाम जिल्ला]] र दक्षिणमा [[भद्रपुर नगरपालिका]] पर्दछन्। यस नगरपालिकामा हिन्दू, किरात, बुद्ध, श्रीकृष्ण प्रणामी, मुस्लिम, शैव, वैष्णव, साई, यशु तथा मानव धर्म मान्नेको वाहुल्य पाइन्छ। नेपाल अधिराज्यमा मात्र नभएर विश्वमै लोपोन्मुख [[किसान जाति]] यो नगरमा मात्र बसोबास गरेको पाइन्छ। यस बाहेक यहाँ धिमाल, दनुवार, मेचे, थारू चौधरी, सुनुवार, राई, लिम्बु, भोटे, तामाङ्ग, शेर्पा, नेवार, मगर, गुरुङ्ग, भुजेल, राजवंशी, जोगी, ब्राम्हण, क्षेत्री, माझी र कुमाल जातिको बसोवास रहेको छ। == रितिथिति == पातालगङ्गा, बौद्ध गुम्बा, विश्वनाथ मन्दिर, पञ्चमुखी हनुमान मन्दिर, दुर्गा मन्दिर, काली मन्दिर, पशुपतिनाथ मन्दिर, कृष्ण प्रणामी मन्दिर यहाँका प्रमुख पर्यटकीय स्थल हुन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://mechinagarmun.gov.np मेचीनगर नगरपालिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202123406/http://mechinagarmun.gov.np/ |date=2018-02-02 }} {{झापा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:तराईका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:झापा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] r0k3d3czyg5aamlkycqhr8nwbymximq 0 9441 1393044 1383423 2026-10-24T03:09:49Z Rajeeb bastola 39875 1393044 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = आन्ध्र प्रदेश | type = राज्य | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Tirumala_090615.jpg | photo2a = Undavalli Caves, Vijayawada, Guntur, Andhra Pradesh, India (2018) 1.jpg | photo2b = Vizag_seaport.jpg | size = 250 | foot_montage = }} | image_caption = माथिबाट, बायाँबाट दाँया: [[तिरुपती बेङ्कटेश्वर मन्दिर]], [[विजयवाडा]]को उण्डवल्ली गुफाहरू, र भिजाग बन्दरगाह | motto = [[सत्यमेव जयते]] (सत्यको सधै जित हुन्छ) | anthem = [[माँ तेलगु थाल्लिकी]] (हाम्रो आमा तेलगुको लागि) | image_map = IN-AP.svg | coordinates = {{coord|16.51|80.52|region:IN-AP_type:adm1st_dim:500000|display=inline,title}} | region = दक्षिण भारत | formation_date4 = १ नोभेम्बर १९५६<ref>{{Cite news |title=Andhra celebrates Formation Day, CM hoists tricolour |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amaravati/andhra-celebrates-formation-day-cm-hoists-tricolour/articleshow/78979207.cms |date=1 November 2020 |work=Times of India}}</ref> | capital = अमरावती | largestcity = विशाखपट्नम | districts = [[आन्ध्र प्रदेशका जिल्लाहरू|२६]] | legislature_type = द्विसदनीय <br/>[[आन्ध्र प्रदेश विधायिका]] | assembly = [[आन्ध्र प्रदेश विधान सभा]] | assembly_seats = १७५ सीटहरू | council = [[आन्ध्र प्रदेश विधान परिषद्]] | council_seats = ५८ सीटहरू | rajya_sabha_seats = ११ सीटहरू | lok_sabha_seats = २५ सीटहरू | area_total_km2 = १६२९७० | area_rank = ७औँ | elevation_m = २६९ | elevation_max_m = १६८० | elevation_max_point = [[अर्मा कोन्डा]] | population_total = ४९५७७१०३ | population_footnotes = {{IncreaseNeutral}} | population_as_of = सन् २०११ | population_rank = १०औँ | population_urban = १४६०१०३७२ | population_rural = ३४९६६७३० | population_density = ३०४ | population_demonym = अन्ध्रुलु, [[तेलगु जाति|तेलगुवारु]] | 0fficial_Langs = [[तेलगु भाषा|तेलगु]] | additional_official = [[उर्दु भाषा|उर्दु]]<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/ap-govt-issues-orders-recognising-urdu-as-the-official-language-749112|title=AP govt. issues orders recognising Urdu as the official language|last=Pavan|work=[[The Hans India]]|date=17 June 2022}}</ref> | official_script = [[तेलगु लिपि]] | website = ap.gov.in }} '''आन्ध्र प्रदेश''' [[भारत]]को दक्षिणी तटीय क्षेत्रमा रहेको राज्य हो। यो १,६२,९७० वर्ग किलोमिटर (६२,९२० वर्ग माइल) क्षेत्रफल भएको सातौँ सबैभन्दा ठुलो राज्य हो र ४,९५,७७,१०३ जनसङ्ख्या भएको दशौं सबैभन्दा ठुलो राज्य हो। यसको सीमा [[छत्तीसगढ]], [[ओडिसा]], [[कर्नाटक]], [[तमिलनाडु]], [[तेलङ्गाना]] र [[बङ्गालको खाडी]]सँग जोडिएको छ। आन्ध्र प्रदेशको तटीय क्षेत्र भारतको दोस्रो सबैभन्दा लामो समुद्र तट हो जुन लगभग ९७४ किलोमिटर (६०५ माइल) मा अवस्थित छ। आन्ध्र राज्य र एकीकृत आन्ध्र प्रदेशको रूपमा अस्तित्वमा आएपछि, राज्यले २ जुन २०१४ मा आफ्नो वर्तमान रूप लियो, जब नयाँ राज्य तेलङ्गाना विभाजनको माध्यमबाट गठन गरिएको थियो। [[अमरावती]] राज्यको राजधानी हो र सबैभन्दा ठुलो सहर [[विशाखापट्टनम|विशाखपट्नम]] हो। तेलङ्गानासँग पानी बाँडफाँड र सम्पत्ति विभाजनको विवाद अझै सुल्झिएको छैन। [[तेलगु भाषा|तेलगु]], [[भारतका शास्त्रीय भाषाहरू|भारतको शास्त्रीय भाषाहरू]] मध्ये एक हो जुन बहुसङ्ख्यक मानिसहरूद्वारा प्रयोग गरिन्छ, [[मातृभाषा|पहिलो आधिकारिक भाषा]] हो। ईसा पूर्व आठौँ शताब्दीमा [[ऋग्वेद|ऋग्वेदिक]] ग्रन्थ [[ऐतरेय ब्राह्मण]]का अनुसार आन्ध्रहरू [[यमुना नदी]]को किनारबाट [[उत्तर भारत]] छोडेर [[दक्षिण भारत]]मा बसाइँ सरेका थिए। ईपूर्व तेस्रो शताब्दीमा आन्ध्र [[मौर्य साम्राज्य]]को [[अशोक]]को एक जागीरदार राज्य थियो। उनको मृत्यु पछि, यो शक्तिशाली भयो र यसको साम्राज्यलाई सम्पूर्ण मराठा देश र [[सातवाहन वंश|सतवाहन राजवंश]]को शासनअन्तर्गत बाहिर विस्तार गर्यो। तत्पश्चात् [[पल्लव वंश|पल्लव]], [[पूर्वी चालुक्य]], ककतीय, [[विजयनगर साम्राज्य]], कुतुब शाही वंश, निजाम वंश, [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]] र [[ब्रिटिस राज]] प्रमुख शासकहरू थिए। [[पूर्वी घाट]] तटीय मैदान र समप्राय मैदानलाई छुट्याउने एक प्रमुख विभाजन रेखा हो। यी प्रायः [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] र पेन्ना नदीहरूद्वारा निर्मित [[मुखद्वीप|मुखद्वीप क्षेत्रहरू]] हुन्। यहाँको ६० प्रतिशत जनसङ्ख्या कृषि तथा यससँग सम्बन्धित क्रियाकलापमा संलग्न छ। धान राज्यको प्रमुख खाद्य बाली र मुख्य खाद्यान्न हो। यस राज्यले कुल माछा उत्पादनमा १०% र भारतमा झींगा उत्पादनमा ७०% भन्दा बढी योगदान गर्दछ। खाद्य उत्पादन, गैर-धातु खनिज, टेक्सटाइल र फार्मास्युटिकल्स जस्ता उद्योग क्षेत्रहरू शीर्ष रोजगार प्रदायकहरू हुन्। अटोमोटिभ क्षेत्रले भारतको अटो निर्यातको १० प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ। यस राज्यमा भारतको चुनढुङ्गा भण्डारको लगभग एक तिहाई भण्डार, ब्याराइट र ग्यालेक्सी ग्रेनाइटको ठुलो भण्डार, र तेल र प्राकृतिक ग्याँसको भण्डार छ। == इतिहास == [[महाजनपद|सोह्र वैदिक महाजनपदहरू]]मध्ये एक [[अश्मक|अश्मक महाजनपद]]मा आन्ध्र प्रदेश, [[महाराष्ट्र]] र तेलङ्गाना समावेश थिए। भट्टीप्रोलु, [[अमरावती]], धरणीकोटा र वड्डामानु जस्ता स्थानहरूबाट प्राप्त पुरातात्विक प्रमाणहरूले आन्ध्र क्षेत्र [[मौर्य साम्राज्य]]को एक भाग थियो भनेर देखाउँछ। [[अशोक|सम्राट अशोक]]को मृत्यु पछि, मौर्य शासन लगभग २०० ईपूर्व कमजोर भयो र आन्ध्र क्षेत्रका धेरै साना राज्यहरू द्वारा प्रतिस्थापित गरियो। [[ब्राह्मी लिपि]]को सबैभन्दा पुरानो उदाहरण, तेलगु सहित धेरै लिपिहरूको पूर्वज, भट्टिप्रोलुबाट आउँछ, जहाँ लिपि बुद्धको अवशेषहरू भएको कलशमा प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=Ananda Buddha Vihara |url=http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014070155/http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |archive-date=14 October 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930085421/http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |date=30 September 2007 }}</ref> पाँचौँ र छैटौँ शताब्दीमा आन्ध्र प्रदेश, [[कलिङ्ग]] र तेलङ्गानाको अधिकांश भागहरूमा प्रभुत्व जमाउने विष्णुकुण्डिनहरू पहिलो राजवंश थिए। वेन्गीका [[पूर्वी चालुक्य|पूर्वी चालुक्यहरू]], जसको वंश सातौँ शताब्दीदेखि ११३० ईस्वीसम्म लगभग पाँच सय वर्षसम्म चलेको थियो, अन्ततः [[चोल वंश]]मा विलीन भयो। तिनीहरूले सन् ११८९ सम्म चोल वंशको संरक्षणमा शासन गरिरहे।  राजा राजाराज नरेन्द्रको अनुरोधमा प्रथम तेलगु कवि मानिएका नान्नायाले सन् १०२५ मा [[महाभारत]]को [[तेलगु भाषा|तेलगु भाषा]]मा अनुवाद सुरु गरे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ak9csfpY2WoC&dq=Nannaya+tikkana&pg=PA393|title=Literary cultures in history: Reconstructions from South Asia|date=19 May 2003|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22821-4|editor-last=Pollock|editor-first=Sheldon|editor-link=Sheldon Pollock|pages=393, 397|language=en|access-date=1 June 2023|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405023753/https://books.google.com/books?id=ak9csfpY2WoC&dq=Nannaya+tikkana&pg=PA393|url-status=live}}</ref> [[विजयनगर साम्राज्य]]को उत्पत्ति १४औँ शताब्दीको सुरुमा [[दक्खिन पठार|डेक्कन पठार]]मा भएको थियो। यसको स्थापना सन् १३३६ मा सङ्गम वंशका हरिहर राय प्रथम र उनका भाइ बुक्का राय प्रथमले गरेका थिए, जसले वारंगलका काकतीयहरूको कोष अधिकारीहरूको रूपमा सेवा गरेका थिए। आफ्नो शासनकालमा, पेम्मासानी नायकहरूले आन्ध्र प्रदेशका केही भागहरूमा नियन्त्रण गरे र १६औँ शताब्दीमा साम्राज्यको अग्रदस्ताको रूपमा रहेका ठुला भाडाका सेनाहरू थिए। साम्राज्यको संरक्षणले ललित कला र साहित्यलाई [[कन्नड भाषा|कन्नड]], [[तेलगु भाषा|तेलगु]], [[तमिल भाषा|तमिल]] र संस्कृतमा नयाँ उचाइमा पुग्न सक्षम बनायो, जबकि [[कर्नाटक सङ्गीत|कर्नाटक सङ्गीत]] यसको वर्तमान स्वरूपमा विकसित भयो। यस अवधिमा निर्माण गरिएका स्मारकहरूको लेपाक्षी समूहमा विजयनगर राजाहरूको भित्तिचित्रहरू, द्रविड कला र शिलालेखहरू छन्। यसलाई [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्कोको विश्व सम्पदा]] समितिको अस्थायी सूचीमा राखिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece|title=Lepakshi Nandi, Veerabhadra temple on UNESCO world heritage tentative list|date=29 March 2022|access-date=30 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201091816/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece|archive-date=1 December 2022|website=The Hindu|url-status=live}}</ref> == भूगोल == यस राज्यको उत्तर र पश्चिममा [[तेलङ्गाना]], उत्तरमा [[छत्तीसगढ]] र [[ओडिसा]], पूर्वमा [[बङ्गालको खाडी]], दक्षिणमा [[तमिलनाडु]] र पश्चिममा [[कर्नाटक]] रहेका छन्। यानाम जिल्ला, [[पुदुच्चेरी]]को एक क्षेत्र, काकीनाडा जिल्लाको सीमामा रहेको राज्यमा पर्दछ। यसको समुद्र तट लगभग ९७४ किलोमिटर (६०५ माइल) छ, जसले यसलाई देशको दोस्रो सबैभन्दा लामो समुद्र तट बनाउँदछ। भौगोलिक क्षेत्र अनुसार यहाँको हावापानी फरक फरक हुन्छ। ग्रीष्मऋतु मार्चदेखि जुनसम्म रहन्छ। तटीय मैदानमा, गर्मीको तापमान सामान्यतया राज्यको अन्य भागको तुलनामा बढी हुन्छ, तापमान २० र ४१ डिग्री सेल्सियस (६८ र १०६ डिग्री फारेनहाइट) को बीचमा हुन्छ। जुलाई देखि सेप्टेम्बर दक्षिण-पश्चिम मनसुनबाट उष्णकटिबन्धीय वर्षाको मौसम हो। अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्म बङ्गालको खाडीमा न्युन चापीय प्रणाली र उष्ण कटिबन्धीय चक्रवातहरू उत्तरपूर्वी मनसुनसँगै बन्छन्, जसले गर्दा राज्यको दक्षिणी र तटीय क्षेत्रमा वर्षा हुन्छ। नोभेम्बर देखि फेब्रुअरी सम्म जाडो महिना हो। राज्यमा लामो तटीय क्षेत्र भएकोले जाडो धेरै चिसो हुँदैन। जाडो को तापमान को दायरा सामान्यतया १२ देखि ३० डिग्री सेल्सियस (५४ देखि ८६ डिग्री फारेनहाइट) छ।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c|title=Lambasingi records 2º c|date=16 December 2013|work=Deccan Chronicle|access-date=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713203422/http://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c|archive-date=13 July 2015|location=Visakhapatnam|url-status=live}}</ref> == जनसाङ्ख्यिकी == भारतको सन् २०११ को जनगणना अनुसार आन्ध्र प्रदेशको जनसङ्ख्या ४,९५,७७,१०३ रहेको छ भने घनत्व ३०४/वर्ग किलोमिटर (७९०/वर्ग माइल) रहेको छ। यहाँको जनसङ्ख्याको ७०.५३% ग्रामीण र २९.४७% सहरी छ। यस राज्यमा १७.०८% अनुसूचित जाति र ५.५३% अनुसूचित जनजाति को जनसङ्ख्या रहेको छ। ०–६ वर्ष उमेर समूहका बालबालिकाको सङ्ख्या ५२ लाख २२ हजार ३८४ रहेको छ, जुन कुल जनसङ्ख्याको १०.६ प्रतिशत हो। तीमध्ये २६ लाख ८६ हजार ४५३ बालक र २५ लाख ३५ हजार ९३१ बालिका रहेका छन्। १८-२३ उमेर समूहका वयस्कहरू ५,८१५,८६५ (२,९२१,२८४ पुरुष, २,८९४,५८१महिला) छन्।<ref>{{Cite book|title=Population in different age group - Census 2011|publisher=MHRD|pages=3|url=https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf|access-date=28 May 2023|archive-date=10 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010154018/https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf|url-status=live}}</ref> [[तेलगु भाषा|तेलगु]] राज्यको पहिलो आधिकारिक भाषा हो, र [[उर्दु भाषा|उर्दु]] राज्यको दोस्रो आधिकारिक भाषा हो। तेलगु लगभग ९०% जनसङ्ख्याको मातृभाषा हो। लगभग ६% जनसङ्ख्याद्वारा बोलिने उर्दु, संयुक्त आन्ध्र प्रदेशका पन्ध्र जिल्लाहरूमा दोस्रो आधिकारिक भाषा थियो र १७ जुन २०२२ मा यसलाई दोस्रो आधिकारिक भाषा बनाइएको थियो।<ref>{{Cite web |date=17 June 2022 |title=AP recognises Urdu as second official language |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/170622/ap-recognises-urdu-as-second-official-language.html |work=[[Deccan Chronicle]] |access-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204183122/https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/170622/ap-recognises-urdu-as-second-official-language.html |archive-date=4 December 2023 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Sister project links}} ===सरकार=== * {{Official website}} ===सामान्य जानकारी=== * {{curlie|Regional/Asia/India/Andhra_Pradesh/}} * {{osmrelation-inline|2022095}} {{आन्ध्र प्रदेश}} {{भारतका राज्यहरू}} [[श्रेणी:आन्ध्र प्रदेश| ]] [[श्रेणी:दक्षिण भारत]] [[श्रेणी:भारतका राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशहरू]] d8fpe5im65luetkdgwlzpnb2796mml4 1393045 1393044 2026-10-24T03:11:06Z Rajeeb bastola 39875 1393045 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = आन्ध्र प्रदेश | type = राज्य | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Tirumala_090615.jpg | photo2a = Undavalli Caves, Vijayawada, Guntur, Andhra Pradesh, India (2018) 1.jpg | photo2b = Vizag_seaport.jpg | size = 250 | foot_montage = }} | image_caption = माथिबाट, बायाँबाट दाँया: [[तिरुपती बेङ्कटेश्वर मन्दिर]], [[विजयवाडा]]को उण्डवल्ली गुफाहरू, र भिजाग बन्दरगाह | motto = [[सत्यमेव जयते]] (सत्यको सधै जित हुन्छ) | anthem = [[माँ तेलगु थाल्लिकी]] (हाम्रो आमा तेलगुको लागि) | image_map = IN-AP.svg | coordinates = {{coord|16.51|80.52|region:IN-AP_type:adm1st_dim:500000|display=inline,title}} | region = दक्षिण भारत | formation_date4 = १ नोभेम्बर १९५६<ref>{{Cite news |title=Andhra celebrates Formation Day, CM hoists tricolour |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amaravati/andhra-celebrates-formation-day-cm-hoists-tricolour/articleshow/78979207.cms |date=1 November 2020 |work=Times of India}}</ref> | capital = अमरावती | largestcity = विशाखपट्नम | districts = [[आन्ध्र प्रदेशका जिल्लाहरू|२६]] | legislature_type = द्विसदनीय <br/>[[आन्ध्र प्रदेश विधायिका]] | assembly = [[आन्ध्र प्रदेश विधान सभा]] | assembly_seats = १७५ सीटहरू | council = [[आन्ध्र प्रदेश विधान परिषद्]] | council_seats = ५८ सीटहरू | rajya_sabha_seats = ११ सीटहरू | lok_sabha_seats = २५ सीटहरू | area_total_km2 = १६२९७० | area_rank = ७औँ | elevation_m = २६९ | elevation_max_m = १६८० | elevation_max_point = [[अर्मा कोन्डा]] | population_total = ४९५७७१०३ | population_footnotes = {{IncreaseNeutral}} | population_as_of = सन् २०११ | population_rank = १०औँ | population_urban = १४६०१०३७२ | population_rural = ३४९६६७३० | population_density = ३०४ | population_demonym = अन्ध्रुलु, [[तेलगु जाति|तेलगुवारु]] | 0fficial_Langs = [[तेलगु भाषा|तेलगु]] | additional_official = [[उर्दु भाषा|उर्दु]]<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/ap-govt-issues-orders-recognising-urdu-as-the-official-language-749112|title=AP govt. issues orders recognising Urdu as the official language|last=Pavan|work=[[The Hans India]]|date=17 June 2022}}</ref> | official_script = [[तेलगु लिपि]] | website = ap.gov.in }} '''आन्ध्र प्रदेश''' [[भारत]]को दक्षिणी तटीय क्षेत्रमा रहेको राज्य हो। यो १,६२,९७० वर्ग किलोमिटर (६२,९२० वर्ग माइल) क्षेत्रफल भएको सातौँ सबैभन्दा ठुलो राज्य हो र ४,९५,७७,१०३ जनसङ्ख्या भएको दशौं सबैभन्दा ठुलो राज्य हो। यसको सीमा [[छत्तीसगढ]], [[ओडिसा]], [[कर्नाटक]], [[तमिलनाडु]], [[तेलङ्गाना]] र [[बङ्गालको खाडी]]सँग जोडिएको छ। आन्ध्र प्रदेशको तटीय क्षेत्र भारतको दोस्रो सबैभन्दा लामो समुद्र तट हो जुन लगभग ९७४ किलोमिटर (६०५ माइल) मा अवस्थित छ। आन्ध्र राज्य र एकीकृत आन्ध्र प्रदेशको रूपमा अस्तित्वमा आएपछि, राज्यले २ जुन २०१४ मा आफ्नो वर्तमान रूप लियो, जब नयाँ राज्य तेलङ्गाना विभाजनको माध्यमबाट गठन गरिएको थियो। [[अमरावती]] राज्यको राजधानी हो र सबैभन्दा ठुलो सहर [[विशाखापट्टनम|विशाखपट्नम]] हो। तेलङ्गानासँग पानी बाँडफाँड र सम्पत्ति विभाजनको विवाद अझै सुल्झिएको छैन। [[तेलगु भाषा|तेलगु]], [[भारतका शास्त्रीय भाषाहरू|भारतको शास्त्रीय भाषाहरू]] मध्ये एक हो जुन बहुसङ्ख्यक मानिसहरूद्वारा प्रयोग गरिन्छ, [[मातृभाषा|पहिलो आधिकारिक भाषा]] हो। ईसा पूर्व आठौँ शताब्दीमा [[ऋग्वेद|ऋग्वेदिक]] ग्रन्थ [[ऐतरेय ब्राह्मण]]का अनुसार आन्ध्रहरू [[यमुना नदी]]को किनारबाट [[उत्तर भारत]] छोडेर [[दक्षिण भारत]]मा बसाइँ सरेका थिए। ईसा पूर्व तेस्रो शताब्दीमा आन्ध्र [[मौर्य साम्राज्य]]को [[अशोक]]को एक जागीरदार राज्य थियो। उनको मृत्यु पछि, यो शक्तिशाली भयो र यसको साम्राज्यलाई सम्पूर्ण मराठा देश र [[सातवाहन वंश|सतवाहन राजवंश]]को शासनअन्तर्गत बाहिर विस्तार गर्यो। तत्पश्चात् [[पल्लव वंश|पल्लव]], [[पूर्वी चालुक्य]], ककतीय, [[विजयनगर साम्राज्य]], कुतुब शाही वंश, निजाम वंश, [[इस्ट इन्डिया कम्पनी]] र [[ब्रिटिस राज]] प्रमुख शासकहरू थिए। [[पूर्वी घाट]] तटीय मैदान र समप्राय मैदानलाई छुट्याउने एक प्रमुख विभाजन रेखा हो। यी प्रायः [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] र पेन्ना नदीहरूद्वारा निर्मित [[मुखद्वीप|मुखद्वीप क्षेत्रहरू]] हुन्। यहाँको ६० प्रतिशत जनसङ्ख्या कृषि तथा यससँग सम्बन्धित क्रियाकलापमा संलग्न छ। धान राज्यको प्रमुख खाद्य बाली र मुख्य खाद्यान्न हो। यस राज्यले कुल माछा उत्पादनमा १०% र भारतमा झींगा उत्पादनमा ७०% भन्दा बढी योगदान गर्दछ। खाद्य उत्पादन, गैर-धातु खनिज, टेक्सटाइल र फार्मास्युटिकल्स जस्ता उद्योग क्षेत्रहरू शीर्ष रोजगार प्रदायकहरू हुन्। अटोमोटिभ क्षेत्रले भारतको अटो निर्यातको १० प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ। यस राज्यमा भारतको चुनढुङ्गा भण्डारको लगभग एक तिहाई भण्डार, ब्याराइट र ग्यालेक्सी ग्रेनाइटको ठुलो भण्डार, र तेल र प्राकृतिक ग्याँसको भण्डार छ। == इतिहास == [[महाजनपद|सोह्र वैदिक महाजनपदहरू]]मध्ये एक [[अश्मक|अश्मक महाजनपद]]मा आन्ध्र प्रदेश, [[महाराष्ट्र]] र तेलङ्गाना समावेश थिए। भट्टीप्रोलु, [[अमरावती]], धरणीकोटा र वड्डामानु जस्ता स्थानहरूबाट प्राप्त पुरातात्विक प्रमाणहरूले आन्ध्र क्षेत्र [[मौर्य साम्राज्य]]को एक भाग थियो भनेर देखाउँछ। [[अशोक|सम्राट अशोक]]को मृत्यु पछि, मौर्य शासन लगभग २०० ईपूर्व कमजोर भयो र आन्ध्र क्षेत्रका धेरै साना राज्यहरू द्वारा प्रतिस्थापित गरियो। [[ब्राह्मी लिपि]]को सबैभन्दा पुरानो उदाहरण, तेलगु सहित धेरै लिपिहरूको पूर्वज, भट्टिप्रोलुबाट आउँछ, जहाँ लिपि बुद्धको अवशेषहरू भएको कलशमा प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=Ananda Buddha Vihara |url=http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014070155/http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |archive-date=14 October 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930085421/http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |date=30 September 2007 }}</ref> पाँचौँ र छैटौँ शताब्दीमा आन्ध्र प्रदेश, [[कलिङ्ग]] र तेलङ्गानाको अधिकांश भागहरूमा प्रभुत्व जमाउने विष्णुकुण्डिनहरू पहिलो राजवंश थिए। वेन्गीका [[पूर्वी चालुक्य|पूर्वी चालुक्यहरू]], जसको वंश सातौँ शताब्दीदेखि ११३० ईस्वीसम्म लगभग पाँच सय वर्षसम्म चलेको थियो, अन्ततः [[चोल वंश]]मा विलीन भयो। तिनीहरूले सन् ११८९ सम्म चोल वंशको संरक्षणमा शासन गरिरहे।  राजा राजाराज नरेन्द्रको अनुरोधमा प्रथम तेलगु कवि मानिएका नान्नायाले सन् १०२५ मा [[महाभारत]]को [[तेलगु भाषा|तेलगु भाषा]]मा अनुवाद सुरु गरे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ak9csfpY2WoC&dq=Nannaya+tikkana&pg=PA393|title=Literary cultures in history: Reconstructions from South Asia|date=19 May 2003|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22821-4|editor-last=Pollock|editor-first=Sheldon|editor-link=Sheldon Pollock|pages=393, 397|language=en|access-date=1 June 2023|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405023753/https://books.google.com/books?id=ak9csfpY2WoC&dq=Nannaya+tikkana&pg=PA393|url-status=live}}</ref> [[विजयनगर साम्राज्य]]को उत्पत्ति १४औँ शताब्दीको सुरुमा [[दक्खिन पठार|डेक्कन पठार]]मा भएको थियो। यसको स्थापना सन् १३३६ मा सङ्गम वंशका हरिहर राय प्रथम र उनका भाइ बुक्का राय प्रथमले गरेका थिए, जसले वारंगलका काकतीयहरूको कोष अधिकारीहरूको रूपमा सेवा गरेका थिए। आफ्नो शासनकालमा, पेम्मासानी नायकहरूले आन्ध्र प्रदेशका केही भागहरूमा नियन्त्रण गरे र १६औँ शताब्दीमा साम्राज्यको अग्रदस्ताको रूपमा रहेका ठुला भाडाका सेनाहरू थिए। साम्राज्यको संरक्षणले ललित कला र साहित्यलाई [[कन्नड भाषा|कन्नड]], [[तेलगु भाषा|तेलगु]], [[तमिल भाषा|तमिल]] र संस्कृतमा नयाँ उचाइमा पुग्न सक्षम बनायो, जबकि [[कर्नाटक सङ्गीत|कर्नाटक सङ्गीत]] यसको वर्तमान स्वरूपमा विकसित भयो। यस अवधिमा निर्माण गरिएका स्मारकहरूको लेपाक्षी समूहमा विजयनगर राजाहरूको भित्तिचित्रहरू, द्रविड कला र शिलालेखहरू छन्। यसलाई [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्कोको विश्व सम्पदा]] समितिको अस्थायी सूचीमा राखिएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece|title=Lepakshi Nandi, Veerabhadra temple on UNESCO world heritage tentative list|date=29 March 2022|access-date=30 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201091816/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece|archive-date=1 December 2022|website=The Hindu|url-status=live}}</ref> == भूगोल == यस राज्यको उत्तर र पश्चिममा [[तेलङ्गाना]], उत्तरमा [[छत्तीसगढ]] र [[ओडिसा]], पूर्वमा [[बङ्गालको खाडी]], दक्षिणमा [[तमिलनाडु]] र पश्चिममा [[कर्नाटक]] रहेका छन्। यानाम जिल्ला, [[पुदुच्चेरी]]को एक क्षेत्र, काकीनाडा जिल्लाको सीमामा रहेको राज्यमा पर्दछ। यसको समुद्र तट लगभग ९७४ किलोमिटर (६०५ माइल) छ, जसले यसलाई देशको दोस्रो सबैभन्दा लामो समुद्र तट बनाउँदछ। भौगोलिक क्षेत्र अनुसार यहाँको हावापानी फरक फरक हुन्छ। ग्रीष्मऋतु मार्चदेखि जुनसम्म रहन्छ। तटीय मैदानमा, गर्मीको तापमान सामान्यतया राज्यको अन्य भागको तुलनामा बढी हुन्छ, तापमान २० र ४१ डिग्री सेल्सियस (६८ र १०६ डिग्री फारेनहाइट) को बीचमा हुन्छ। जुलाई देखि सेप्टेम्बर दक्षिण-पश्चिम मनसुनबाट उष्णकटिबन्धीय वर्षाको मौसम हो। अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्म बङ्गालको खाडीमा न्युन चापीय प्रणाली र उष्ण कटिबन्धीय चक्रवातहरू उत्तरपूर्वी मनसुनसँगै बन्छन्, जसले गर्दा राज्यको दक्षिणी र तटीय क्षेत्रमा वर्षा हुन्छ। नोभेम्बर देखि फेब्रुअरी सम्म जाडो महिना हो। राज्यमा लामो तटीय क्षेत्र भएकोले जाडो धेरै चिसो हुँदैन। जाडो को तापमान को दायरा सामान्यतया १२ देखि ३० डिग्री सेल्सियस (५४ देखि ८६ डिग्री फारेनहाइट) छ।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c|title=Lambasingi records 2º c|date=16 December 2013|work=Deccan Chronicle|access-date=26 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713203422/http://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c|archive-date=13 July 2015|location=Visakhapatnam|url-status=live}}</ref> == जनसाङ्ख्यिकी == भारतको सन् २०११ को जनगणना अनुसार आन्ध्र प्रदेशको जनसङ्ख्या ४,९५,७७,१०३ रहेको छ भने घनत्व ३०४/वर्ग किलोमिटर (७९०/वर्ग माइल) रहेको छ। यहाँको जनसङ्ख्याको ७०.५३% ग्रामीण र २९.४७% सहरी छ। यस राज्यमा १७.०८% अनुसूचित जाति र ५.५३% अनुसूचित जनजाति को जनसङ्ख्या रहेको छ। ०–६ वर्ष उमेर समूहका बालबालिकाको सङ्ख्या ५२ लाख २२ हजार ३८४ रहेको छ, जुन कुल जनसङ्ख्याको १०.६ प्रतिशत हो। तीमध्ये २६ लाख ८६ हजार ४५३ बालक र २५ लाख ३५ हजार ९३१ बालिका रहेका छन्। १८-२३ उमेर समूहका वयस्कहरू ५,८१५,८६५ (२,९२१,२८४ पुरुष, २,८९४,५८१महिला) छन्।<ref>{{Cite book|title=Population in different age group - Census 2011|publisher=MHRD|pages=3|url=https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf|access-date=28 May 2023|archive-date=10 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010154018/https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf|url-status=live}}</ref> [[तेलगु भाषा|तेलगु]] राज्यको पहिलो आधिकारिक भाषा हो, र [[उर्दु भाषा|उर्दु]] राज्यको दोस्रो आधिकारिक भाषा हो। तेलगु लगभग ९०% जनसङ्ख्याको मातृभाषा हो। लगभग ६% जनसङ्ख्याद्वारा बोलिने उर्दु, संयुक्त आन्ध्र प्रदेशका पन्ध्र जिल्लाहरूमा दोस्रो आधिकारिक भाषा थियो र १७ जुन २०२२ मा यसलाई दोस्रो आधिकारिक भाषा बनाइएको थियो।<ref>{{Cite web |date=17 June 2022 |title=AP recognises Urdu as second official language |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/170622/ap-recognises-urdu-as-second-official-language.html |work=[[Deccan Chronicle]] |access-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204183122/https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/170622/ap-recognises-urdu-as-second-official-language.html |archive-date=4 December 2023 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Sister project links}} ===सरकार=== * {{Official website}} ===सामान्य जानकारी=== * {{curlie|Regional/Asia/India/Andhra_Pradesh/}} * {{osmrelation-inline|2022095}} {{आन्ध्र प्रदेश}} {{भारतका राज्यहरू}} [[श्रेणी:आन्ध्र प्रदेश| ]] [[श्रेणी:दक्षिण भारत]] [[श्रेणी:भारतका राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशहरू]] jefw0ozg4jz88zgbqem48l765ycrg3u 0 9452 1393042 1218998 2026-10-24T03:03:46Z Rajeeb bastola 39875 1393042 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = महाराष्ट्र | type = राज्य | image_skyline =SBML9878-140422-BackBay_skyline.jpg | image_caption=[[मुम्बई|मुम्बई सहर]] | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = पश्चिम भारत | capital = मुम्बई | winter_capital = नागपुर | largestcity = मुम्बई | metro = मुम्बई महानगरीय क्षेत्र | districts = ३६ | Governor = [[रमेश बैस]] | Chief_Minister = [[एकनाथ शिन्दे]] | party = [[शिव सेना]] | area_total_km2 = ३०७७१३ | area_rank = तेस्रो | length_km = ६०५ | width_km = ८७० | elevation_m = १०० | elevation_max_m = १,६४६ | elevation_max_point = [[कलसुबाई]] | elevation_min_m = -१ | elevation_min_point = [[अरब सागर]] | population_total = ११२,३७४,३३३ | population_as_of = सन् २०११ | population_rank = दोस्रो | population_density = ३७० | 0fficial_Langs = [[मराठी भाषा|मराठी]] | official_script = [[देवनागरी लिपि]] }} '''महाराष्ट्र''' [[भारत]]को पश्चिमी प्रायद्वीप क्षेत्रको एउटा [[प्रदेश|राज्य]] हो जसले [[दक्खिन पठार|डेक्कन पठार]]को पर्याप्त भाग ओगटेको छ। यो पश्चिममा [[अरब सागर]], दक्षिणमा भारतीय राज्य [[कर्नाटक]] र [[गोवा]], दक्षिणपूर्वमा [[तेलङ्गाना]] र पूर्वमा [[छत्तीसगढ]], उत्तरमा [[गुजरात]] र [[मध्य प्रदेश]], र [[दादरा र नगर हवेली र दमन र दीव]]को [[केन्द्र शासित प्रदेश|भारतीय केन्द्र शासित क्षेत्र]]सँग जोडिएको छ। महाराष्ट्र भारतको दोस्रो-सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या भएको राज्य हो र विश्वव्यापी रूपमा तेस्रो-सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको देश उपविभाग हो। राज्यलाई ६ मण्डल र [[महाराष्ट्रका जिल्लाहरू|३६ जिल्लाहरू]]मा विभाजन गरिएको छ, राज्यको राजधानी [[मुम्बई]], भारतको सबैभन्दा जनसङ्ख्या भएको सहरी क्षेत्र, र [[नागपुर]]ले शीतकालीन राजधानीको रूपमा सेवा गरिरहेको छ। [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] र [[कृष्णा नदी]] राज्यका दुई प्रमुख नदी हुन् र राज्यको भौगोलिक क्षेत्रफलको १६.४७ प्रतिशत वनले ओगटेको छ। महाराष्ट्र राज्यमा ६ [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्र]]हरूको घर हो: [[अजन्ता गुफाहरू]], [[अजन्ता गुफाहरू]], [[अजन्ता गुफाहरू]], [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]], भिक्टोरियन गोथिक र आर्ट डेको एन्सेम्बलहरू र [[पश्चिमी घाट]]। महाराष्ट्र भारतको सबैभन्दा औद्योगिक राज्यहरू मध्ये एक हो। राज्यको राजधानी, मुम्बई, भारतको वित्तीय र व्यावसायिक राजधानी हो। भारतको सबैभन्दा ठुलो स्टक एक्सचेन्ज [[बम्बई स्टक एक्सचेन्ज]], एसियाको सबैभन्दा पुरानो, सहरमा अवस्थित छ, जस्तै [[नेसनल स्टक एक्सचेन्ज]], जुन भारतको दोस्रो ठुलो स्टक एक्सचेन्ज र विश्वको सबैभन्दा ठुलो डेरिभेटिभ एक्सचेन्जहरू मध्ये एक हो। == नामकरण == आधुनिक [[मराठी भाषा]] [[महाराष्ट्री प्राकृत]]बाट विकसित भएको हो, र मरहट्टा (पछि मराठाहरूका लागि प्रयोग गरियो) शब्द जैन महाराष्ट्रिय साहित्यमा पाइन्छ। महाराष्ट्रिय, मराठी र [[मराठा]]को साथमा महाराष्ट्र शब्द एउटै मूलबाट आएको हुन सक्छ। यद्यपि, तिनीहरूको सही व्युत्पत्ति अनिश्चित छ।<ref name="Gazetteer1967">{{cite book|title=Maharashtra State Gazetteers: General Series|url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ|access-date=30 March 2013|year=1967|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications|page=208|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ|archive-date=27 May 2013|url-status=live}}</ref> भाषिक विद्वानहरूका बीचमा सबैभन्दा व्यापक रूपमा स्वीकृत सिद्धान्त भनेको मराठा र महाराष्ट्र शब्दहरू अन्ततः महा र राष्ट्रियको संयोजनबाट व्युत्पन्न भएको हो, जुन डेक्कन क्षेत्रमा शासन गर्ने प्रमुखहरूको जनजाति वा राजवंशको नाम हो। वैकल्पिक सिद्धान्तले यो शब्द महा ("महान") र राष्ट्र ("राष्ट्र/आधिपत्य") शब्दबाट आएको हो भनी बताउँछ। यद्यपि, यो सिद्धान्त आधुनिक विद्वानहरूको बीचमा केही विवादास्पद छ जसले यसलाई पछिका लेखकहरूको संस्कृत व्याख्या हो भनेर विश्वास गर्छन्।<ref name="auto1">{{cite report|author=H. H. Risley|date=1908|title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices|url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf|page=93|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf|archive-date=6 November 2020}}</ref><ref name="Gazetteer19672">{{cite book|title=Maharashtra State Gazetteers: General Series|url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ|access-date=30 March 2013|year=1967|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications|page=208|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ|archive-date=27 May 2013|url-status=live}}</ref> == इतिहास == ईपूर्व चौथो र तेस्रो शताब्दीमा महाराष्ट्रमा [[मौर्य साम्राज्य]]ले शासन गरेको थियो। लगभग २३० ईपूर्व, महाराष्ट्र [[सातवाहन वंश]]को शासन अन्तर्गत आयो जसले यसलाई अर्को ४०० वर्षसम्म शासन गरेको थियो। सातवाहन वंशको शासन पछि [[पश्चिमी क्षत्रप]], [[गुप्त साम्राज्य]], [[गुर्जर प्रतिहार वंश|गुर्जर प्रतिहार]], [[वाकाटक वंश|वाकाटक]], [[कदम्ब वंश|कदम्ब]], [[चालुक्य वंश|चालुक्य साम्राज्य]], [[राष्ट्रकुट वंश|राष्ट्रकूट वंश]], र [[पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य|पश्चिमी चालुक्य]] र यादव वंशको शासन थियो। हालको [[छत्रपति सम्भाजीनगर|छत्रपती संभाजीनगर]]मा रहेको बौद्ध [[अजन्ता गुफाहरू]]ले सातवाहन र वाकाटक शैलीको प्रभावहरू देखाउँछन्। गुफाहरू सम्भवतः यस अवधिमा उत्खनन गरिएको थियो।<ref name="Javid2008">{{cite book|author=Ali Javid|title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India|url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101|year=2008|publisher=Algora Publishing|isbn=978-0-87586-484-6|page=101|access-date=15 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101|archive-date=1 January 2016|url-status=live}}</ref> १७औँ शताब्दीको प्रारम्भमा, शाहजी भोसले, एक महत्वाकांक्षी स्थानीय सेनापति जसले अहमदनगर सल्तनत, [[मुगल साम्राज्य|मुगल]]हरू र [[बिजलपुरा|बिजापुर]]का आदिल शाहलाई आफ्नो क्यारियरको विभिन्न अवधिहरूमा सेवा गरेका थिए, आफ्नो स्वतन्त्र शासन स्थापना गर्ने प्रयास गरेका थिए। यो प्रयास असफल भयो, तर उनका छोरा [[शिवाजी]]ले [[मराठा साम्राज्य]] स्थापना गर्न सफल भए।<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |access-date=12 September 2014 |publisher=Bijapur district administration }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |date=22 July 2014 }}</ref> यसको चरम सीमामा, मराठा साम्राज्यले उपमहाद्वीपको धेरै भाग ओगटेको थियो, २.८ मिलियन किमी२ भन्दा बढी क्षेत्रलाई समेटेको थियो। भारतमा मुगल शासनको अन्त्यको लागि मराठाहरूलाई ठुलो हदसम्म श्रेय दिइन्छ।<ref>{{Cite book|title=Pearson, M. N. (February 1976). "Shivaji and the Decline of the Mughal Empire". ''The Journal of Asian Studies'' 35 (2): 221–235}}</ref> ==भूगोल== ३०७,७१३ किमी२ (११८,८०९ वर्ग माइल) को कुल क्षेत्रफल भएको महाराष्ट्र भूमि क्षेत्रको हिसाबले तेस्रो ठुलो राज्य हो र यसले भारतको कुल भौगोलिक क्षेत्रफलको ९.३६ प्रतिशत ओगटेको छ। यसले देशको पश्चिमी र मध्य भाग ओगटेको छ र अरब सागरको साथ ८४० किलोमिटर फैलिएको तटवर्ती छ। राज्यको प्रमुख भौतिक विशेषता यसको पठार चरित्र हो, जुन [[कोङ्कण]] तटवर्ती क्षेत्रबाट [[पश्चिमी घाट]]को पहाड शृङ्खलाले छुट्याइएको छ, जुन उत्तरदेखि दक्षिणसम्म तटसँग समानान्तर हुन्छ।<ref name="outline">{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |access-date=24 January 2014 |publisher=Government of Maharashtra}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{भारतका राज्यहरू}} [[श्रेणी:महाराष्ट्र| ]] [[श्रेणी:भारतका राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशहरू]] km60bmhgt325zjmlaphcuj7e3zwi4ku 0 12792 1393032 1311306 2026-10-24T01:24:10Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393032 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = सुनगाभा/सुनाखरी |fossil_range = {{fossil range|80|0}}[[Late Cretaceous]] - Recent |image = Haeckel Orchidae.jpg |image_caption = Color plate from [[Ernst Haeckel]]'s ''[[Kunstformen der Natur]]'' |regnum = [[वनस्पति]] |unranked_divisio = [[फूल फुल्ने वनस्पति]] (एन्जिओस्पर्म) |unranked_classis = [[एकदलीय वनस्पति]] |ordo = [[Asparagales]] |familia = '''Orchidaceae''' |familia_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] |type_genus = ''[[Orchis]]'' |type_genus_authority = Tourn. ex [[Carl von Linné|L.]] |subdivision_ranks = Subfamilies |subdivision = * [[Apostasioideae]] <small>Horaninov</small> * [[Cypripedioideae]] <small>Kosteletzky</small> * [[Epidendroideae]] <small>Kosteletzky</small> * [[Orchidoideae]] <small>Eaton</small> * [[Vanilloideae]] <small>Szlachetko</small> |range_map = Orchidaceae.png |range_map_caption = सुनगाभा फूलको विश्वव्यापी वितरण नक्शा }} वैज्ञानिक नाम अर्किडासीले चिनिने सुनगाभा वानस्पतिक परिवार अत्यन्तै विविधता युक्त तथा संसारभर फैलिएको वानस्पतिक परिवार हो । अर्किड फेमिली भनेर पनि चिनिने यस वानस्पतिक परिवारमा अत्यन्तै रंगिविरंगी तथा वासना युक्त फूलहरू समाहित छन् । [[सुर्यमुखी परिवार]] जस्तै यो वानस्पतिक परिवार पनि सबै भन्दा धेरै प्रजातिहरू भएका दुई वानस्पतिक परिवार मध्ये एक हो । यी परिवारहरू अन्तर्गत हालसम्म ८८० वर्गका २१,९५०देखि २६,०४९ फूलका प्रजाति पत्ता लगिसकेका छन् ।<ref name="Stevens">Stevens, P. F. (2001 onwards). ''Angiosperm Phylogeny Website'' Version 9, June 2008 [http://www.mobot.org/mobot/research/apweb/welcome.html Mobot.org]</ref><ref name=WCSP>{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/|title=WCSP |work= World Checklist of Selected Plant Families|accessdate=2010}}</ref> == भिन्न नाम, एउटै फूल == [[चित्र:Sunakhari Nepal.JPG|thumb|150px|'''सुनाखरी''']] '''सुनगाभा''', '''सुनाखरी''', '''अर्किड''' यी तीनै नामले एउटै फूललाई जनाउँछ । सुनगाभा र सुनाखरी नाम केवल स्थान बिषेश अनुसार बोलीचालीमा फरक नाम हुन भने, अर्किड चाहिं आयातित नाम । तर काठमाडौँका पुष्प ब्यवसायीहरू विदेशी प्रजातिका सुनगाभा/सुनाखरीलाई अर्किड नै भन्न रुचाउँछन । == के हो सुनगाभा ? == वैज्ञानिक शब्दावलीमा सुनाखरीलाई 'डेण्ड्रोवियम' भनिन्छ । 'डेण्ड्रो'को अर्थ वृक्ष र 'विओस्' भनेको जीवन हो । सुनाखरीहरू अन्य रूखमा हुर्कने गर्दछन् । प्रायः सबै रूखका हाँगा र कापमा उम्रने गरेपनि सुनगाभाहरू [[परजीवी]] हुँदैनन् । यिनले [[ऐंजेरु]]ले झै आफू चढेकै वृक्षमा जरा गाडेर खाद्य-रस चुस्दैनन्, हावाबाटै मलजल प्राप्त गर्दछन् । कुनै-कुनै प्रजाति त जमीनमै उम्रन्छन्, रूख चढ्दा पनि चढ्दैन । नेपालमा 'डेण्ड्रोवियम' जाति भित्र २६ प्रजातिका सुनाखरी छन् । तीमध्ये १२ प्रजातिमा जडीबुटीको गुण पाइन्छ । == विभिधता == सुनगाभा परिवारभित्र १७ हजार प्राकृतिक तथा हजारौं मानवकृत ठिमाहा जातजातिका वनस्पति पर्दछन् । पुष्पमेलामा देखिने ठिमाहा जातको वर्चस्वलाई अरू वनस्पतिले उछिन्न गाह्रो छ, किनभने यिनका पुष्पाकृति, रङ, साजसज्जा र आकर्षण अरूको भन्दा बिल्कुलै बेग्लै र कौतुहलमय छन् । सुनगाभा परिवारका कुनै-कुनै फूलहरूको परागसेचन र गर्भाधान प्रक्रिया पत्याइनसक्नुको हुन्छ। यसलाई सफल बनाउन भँवरा, माहुरी, बारुला, कमिला र अन्य विभिन्न कीटपतङ्गहरूलाई आकर्षित गर्ने ती सुनगाभाको रूपरङ र सजावट यति आकर्षक हुन्छ, यौन-उत्तेजनाले मत्त कुनै-कुनै बारुलाहरू फूललाई नै पोथी ठानेर सम्भोग गर्न पुग्दछन् । युरोपमा पाइने 'फ्रिस जातिको सुनगाभाको यस्तो करामत नेपालका सुनगाभामा भने देख्न पाइँदैन । सिम्बिडियम([[:en:Cymbidium]] सुनगाभाका फूलहरूलाई माउबोटबाट काटेर फूलदानमा राख्दा पनि महिनौंसम्म तिनको मोहिनी रूप ओइलाउँदैन र रङ खुइलिँदैन । राम्रो स्याहारसुसार खोज्ने यी बिरुवाहरू हत्तपत्त मर्दैनन् । सिम्बिडियमका प्राकृतिक प्रजातिको सङ्ख्या तीन सयभन्दा धेरै छ भने नेपालमा पनि बाक्लो वन भएका क्षेत्रमा ११ प्रजाति भेटिन्छन् । पुष्पाकृति र रङशोभाका दृष्टिले सबै प्रजाति उत्कृष्ट कोटिमा पर्दछन् । चैतदेखि जेठ सिम्बिडियम फुल्ने याम हो । यसका स्वच्छ सेता फूलभित्रको तल्लो 'ठमा हल्का सुनौलो जलप भएको इवर्नियम र इमरल्ड, यूँको फिका हरियो तरेलीहरूको माझमा छिरबिरे राता बुट्टाले सजिएको डेभोनियानम, सेतो किनारा छोडेर छ्याप्पै रातो पोतिएका तरेलीहरूका माझमा रक्ताम्य ओठ बाएको इरिथ्रियम जातका सुनगाभाहरू नयाँ वर्षका नेपाली सौगात हुन् । केही सिम्बिडियम सुनगाभा दशैं-तिहारताका फुल्दछन् । सन् १८२०मा कलकत्ता वनस्पति उद्यानका सुपरीटेन्डेन्ट नाथानियल वालिचले काठमाडौँ उपत्यकाको शिवपुरीबाट सङ्कलन गरेको इरिडिवाइडिस प्रजातिका सुन्दर फूलहरू विश्वकै लागि नेपालीको नौलो परिचय बनेका थिए । त्यसअघिसम्म यो सुनगाभाको अस्तित्व बारे संसारमै कसैलाई थाहा थिएन । नेपाली लान्सिफोलियम([[:en:Lilium lancifolium]] प्रजातिको सुनगाभा ग्रीष्मयामपछि पनि वर्षाभरि फुल्ने सिम्बिडियममा पर्दछ। यस फूलका बाहिरी तीनवटा तरेलीको आकार खड्गजस्तै लाम्चो र टुप्पो तीखो देखिने हुनाले यसले लान्सिफोलियम अर्थात् भाला वा खड्ग आकारको तरेली भन्ने संज्ञा पाएको हो । यसैगरी ग्रीष्म र वर्षा खप्ने पेण्डूलम प्रजातिका रातो र प्याजी रङका फूलका लहराहरू तख्ताघडीको लङ्गुरझै दायाबायाँ झुलेर पहराका ठूला-ठूला ढुङ्गाका चेपमा लटरम्म फुलिरहेका हुन्छन् । सिम्बिडियम सुनगाभा नेपालका औल, बेसी र चुरेका घाँचमा बढी भेटिन्छन् । यिनका वंशाणुगत गुणहरू कैयौँ व्यापारिक सिम्बिडियममा समाहित भइसकेका हुनसक्छन् । 'डेण्ड्रोवियम'का अरू लोकप्रिय प्रजातिमा सुनको गहना जस्तो लटरम्म लर्कने सुनगाभालाई 'डेन्सीफ्लोरम' भनिन्छ। यसको मध्यभागमा केही लाली चढेको भए पनि सबै तरेलीहरू सुनौला हुन्छन् । फूलका झुप्पाहरू घोगाको आकृतिमा भुईंतिर लत्रेर फुल्छन्। यो वनस्पतिको चारपाटे मोटो डाँठ हुन्छ। फूल लटरम्म हुँदा चिल्लापातहरूले शोभा थप्छन्। यसका पहेंला प्रतिस्पर्धी सुनाखरीमध्ये डे. क्रिसान्थम, डे. फिम्ब्रियाटम, डे. क्राइसियम र डे. जिब्सोनी उल्लेखनीय छन् । विछट्टै राम्रो प्याजी रङको डे. नोविले पनि सबैको प्यारो सुनाखरी हो। सुनाखरीमध्ये [[जिवन्ती]] नामले प्रख्यात 'डेण्ड्रोवियम माकाराई' ३०/३५ वर्ष पहिले नै त्रिभुवन राजपथबाट ट्रकका ट्रक निकासी हुन्थे । च्यवनप्रासलगायत विभिन्न आयुर्वेदिक औषधिमा प्रयोग हुने यो सुनाखरी आजभोलि प्रायः लोप भएको छ। जिवन्ती नामबाट प्रयोग हुने अरू बिरुवा पनि छन्, तर बढी प्रहार भएको सम्पदा सुनाखरीको प्रजाति नै हो । सुनाखरी दम, खोकी, घाँटी दुखेको तथा ज्वरोमा प्रयोग हुन्छ । यौनवर्द्धक औषधिको रूपमा पनि यसको प्रयोग गरिन्छ । औषधि गुणकै कारण लोपोन्मुख हत्ताजडी (पाँचऔंले) अर्किड परिवारकै वनस्पति हो, तर यो जमीनमा आलु फलेझै फल्छ, उच्च लेकाली क्षेत्रमा । नेपालको तराई, मधेश र चुरे क्षेत्रको २०० मिटरदेखि १५०० मिटरसम्मको उचाइमा पाइने 'डेण्ड्रोवियम एफाइलम' ([[:en:Dendrobium aphyllum]] सौन्दर्यको दृष्टिले अनुपम हुन्छ। 'एफाइलम'को अर्थ पातविहीन हुन आउँछ। फुल्दा पात नहुने यो सुनाखरी नेपाल, भुटान हुँदै चीनको युनान प्रान्तसम्म फैलिएको छ। युनानका पुष्पप्रेमीहरू यो फूल फुल्दा 'एक हजार एक पुष्पवर्षा' भन्ने उद्गार पोख्दछन्। एउटै बिरुवा पचासौं वर्ष फुल्ने र हप्ता दिनमै ओइलाउने भएकोले पुष्प अनुरागीहरू यो फूल फुलेको हेर्न मौका चुकाउँदैनन्। मधुर वासनायुक्त यस वनस्पतिका लामा–लामा डाँठहरूमा माथिदेखि तलसम्म आँख्ला परेको हुन्छ। ती आँख्लाबाट निस्केका स–साना भेट्नामा दुईदेखि पाँच सेन्टिमिटरसम्मका फूल फक्रन्छन्। फूलका बाहिरी तरेलीहरूमा प्याजी रङका हल्का रेसाहरू देखिन्छ। माझ्मा एउटा हल्का पहेंलो तरेली बटारिएर सोली आकारमा फक्रन्छ। फूलको भित्री भाग प्याजी छिर्काहरूले अझ् आकर्षक देखिन्छ। फूलको रङ ठाउँ अनुसार फरक हुन्छ– प्याजीदेखि गुलावीसम्म। == कथन == सिम्बिडियम सुनगाभाको सुवास र सौन्दर्यलाई चीनका महान् दार्शनिक कन्फ्यूसियसले २५ सय वर्ष पहिले नै मुक्तकण्ठले तारीफ गरेका सुनगाभाको इतिहासमा अङ्कित छ। कन्फ्यूसियस र बुद्ध समकालीन (सिद्धार्थ गौतम १२ वर्षले मात्र जेठा) हुन्। सिम्बिडियम फूलको चर्चा हजारौं वर्ष पुरानो भएता पनि सिम्बिडियम भन्ने यसको नाम सन् १७९९मा मात्र जुरेको हो। स्वार्ज भन्ने वनस्पतिविज्ञले ग्रीक शब्द किम्बियोनलाई आधार बनाएर सिम्बिडियम नाम दिएका हुन्, जसको शाब्दिक अर्थ डुङ्गा अथवा नाउ हुन आउँछ। केही सिम्बिडियमको मध्यभागको 'ठे तरेली (लिप पेटल) डुङ्गाको आकारमा पसारिएको देखिन्छ। माहुरी र भँवराहरू त्यही तरेलीमा पहिलो पाइलो टेकेर फूलभित्र छिर्छन्। == नेपाल कै जातिय सुनाखरी == * Bulbophyllum ambrosia subsp. * Eria baniaii * Eria nepalensis * Eria pokharensis * Liparis olivacea Lindl. * Neottia nepalensis * Malaxis monophyllos var. * Malaxis tamurensis Tuyama * Oberonia nepalensis * Oreorchis pporphyranthes Tuyama * Pleione coronaria == खाध्य == खद्य पदार्थमा वास्नाको लागि प्रयोग हुने भनिला ([[:en:Vanilla]]) पनि सुनाखरी कै एउटा जात हो | == सुनगाभा फूलका तस्बीरहरू == <center><gallery perrow="5"> Image:Corallorhiza maculata 10222.JPG| Image:Cephalanthera longifolia plant100604.jpg| Image:Blattformen toapel.jpg| Image:Habenaria radiata.jpg| Image:Pterostylis coccinea 270903.jpg| Image:Neuwiedia griffithii.jpg| Image:Pink Lady's Slipper.jpg| Image:Ophrys insectifera flower.jpg| Image:Catasetum fimbriatum Orchi 05.jpg|'' Image:Holcoglossum kimballianum Orchi 04.jpg| Image:Spiranthes spiralis 120807.jpg| Image:Vanilla plantation in wood dsc00190.jpg| Image:Bulbophyllum putidum.jpg| Image:Cattleya intermedia.jpg| Image:Epidendrum ciliare.jpg| Image:Dracula vampira.jpg| Image:Odontoglossum grande Orchi 003.jpg| Image:Neottia ovata 050606.jpg| Image:Vanda tricolor var suavis.jpg| Image:Oncidium papilio Orchi 03.jpg| Image:Cambria_orchid.JPG| Image:White Orchid.jpg| Image:Aa orchids tattonpark 2008-07-24.jpg| Image:Renanthera_storei.jpg| Image:Neottia nidus-avis plants.jpg| Image:Cattleya aclandiae Orchi 01.jpg| File:Orchid on display at American Orchid Society, Delray Beach.jpg | File:Purple orchids at Am Orchid Society, Delray Bch.JPG| File:Orchids at American Orchid Society, Delray Beach.JPG| </gallery></center> == सन्दर्भ सामग्री == Hara et al. (१९७८), Rajbhandari & Dahal (२००४), Shakya & Shrestha (२००७), Shrestha et al. (२००७) Two new species of orchids: Eria annapurnensis L.R.Shakya & M.R.Shrestha, a new species, and Gastrochilus calceolaris var. biflora L.R.Shakya & M.R.Shrestha, a new variety (both Orchidaceae), EDINBURGH JOURNAL OF BOTANY == श्रोत == *[https://web.archive.org/web/20130430050212/http://nepalihimal.com/article/927]-सुनगाभासँग बग्दो देश {{Commonscat|Orchidaceae}} [[श्रेणी:फूलहरू]] tur0o6buhnghhf29nenh844kinkvf1y 0 13297 1393012 1389930 2026-10-23T12:41:42Z Rajeeb bastola 39875 1393012 wikitext text/x-wiki {{Infobox state | name = लदाख | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = क्षेत्र/ भूभाग | image_skyline = Tanglanglapass.jpg | image_alt = Gravel road through high mountains with brightly colored flags at the side | image_caption = लदाखको हिमालयमा पर्ने ताङ्गलाङ्ग भञ्ज्याङ | nickname = | image_map = Ladakh map.svg | map_alt = लद्दाखको नक्शा | map_caption = | pushpin_map = India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location of the district headquarters Leh | latd = 34 | latm = 10 | lats = 12 | latNS = N | longd = 77 | longm = 34 | longs = 48 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = राष्ट्र | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = [[भारतका राज्यहरू|राज्य]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 86904 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 270126 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[उर्दु भाषा|उर्दु]] | timezone1 = [[भारतिय प्रमाणिक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ठुलो सहर | blank1_info_sec1 = [[लेह]] | blank2_name_sec1 = सदरमुकाम | blank2_info_sec1 = [[लेह]] | blank3_name_sec1 = [[शिशु मृत्युदर]] | blank3_info_sec1 = 19%<!-- --><ref>{{cite web |last = Wiley |first = AS |year = 2001 |url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9818554?dopt=Abstract |title = The ecology of low natural fertility in Ladakh |publisher = Department of Anthropology, Binghamton University (SUNY) 13902–6000, USA, PubMed publication |accessdate = 2006-08-22 }}</ref> (1981) | website = {{URL|ladakh.nic.in/}} | footnotes = }} '''लदाख''' ({{bo|t=ལ་དྭགས|w=La-dwags}}, [[Ladakhi language|Ladakhi]] {{IPA-bo|lad̪ɑks|}}, {{lang-hi|लद्दाख}}, {{lang-ur|لدّاخ}} {{IPA-hi|ləd̪ˈd̪aːx|}}; "उच्च मार्गहरूको भूमि") जम्मू कश्मीर पुनर्गठन ऐन पारित भएपछि लद्दाखलाई ३१ अक्टोबर २०१९ मा भारतको केन्द्र शासित प्रदेशको रूपमा स्थापित गरिएको थियो। त्यसअघि यो जम्मू कश्मीर राज्यको हिस्सा थियो। लद्दाख भारतको सबैभन्दा ठूलो र दोस्रो कम जनसंख्या भएको केन्द्र शासित प्रदेश हो।[ ==सन्दर्भ सूची== {{reflist}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== {{Commonscat|Ladakh}} {{wikivoyage|Ladakh}} * {{cite web | title=Ladakh District | work= Leh-Ladakh | url=http://leh.nic.in/ }} * {{cite web | title=Official website of Government of Jammu and Kashmir | work=Jammu and Kashmir Tourism | url=http://www.jktourism.org/cities/ladakh/index-l.html | access-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090211195256/http://jktourism.org/cities/ladakh/index-l.html | archive-date=2009-02-11 }} * {{cite web | title=Photo Galleries of Ladakh | work= Sights and people of Ladakh | url=http://www.travellingbazaar.com/ladakh%201.html | accessdate=January 7, 2007 }} * {{cite web | title=Many useful resources including a number of full text historical works | work= Silk Road Seattle - University of Washington | url=http://depts.washington.edu/silkroad/ | accessdate=June 6, 2006 }} * {{cite web | title=Sustainable development and appropriate technology issues | work=The Ladakh Project | url=http://www.isec.org.uk/pages/ladakh.html | accessdate=February 25, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101106040022/http://www.isec.org.uk/pages/ladakh.html | archive-date=November 6, 2010 }} * {{cite web | title=Official site of the Autonomous Hill Development Council, Leh | work= | url=http://www.leh.nic.in/ | accessdate=June 6, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060601222643/http://leh.nic.in/ | archive-date=June 1, 2006 }} * {{cite web | title=Improvement of rural people livelihood in cold desert areas of the Western Himalayas | work=International NGO Network & 20 years experience of [[:fr:GERES|GERES]] in Ladakh | url=http://india.geres.eu/ | accessdate=June 4, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181115041149/http://india.geres.eu/ | archive-date=November 15, 2018 }} [[श्रेणी:लदाख| ]] [[श्रेणी:उत्तर भारत]] [[श्रेणी:भारतका क्षेत्रहरू]] {{stub}} {{GeoSouthAsia}} {{उत्तर भारतका ऐतिहासिक क्षेत्रहरू}} erj8px034zdt4pyme5o36t1tnmudom4 1393013 1393012 2026-10-23T12:47:54Z Rajeeb bastola 39875 1393013 wikitext text/x-wiki {{Infobox state | name = लदाख | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = क्षेत्र/ भूभाग | image_skyline = Tanglanglapass.jpg | image_alt = Gravel road through high mountains with brightly colored flags at the side | image_caption = लदाखको हिमालयमा पर्ने ताङ्गलाङ्ग भञ्ज्याङ | nickname = | image_map = Ladakh map.svg | map_alt = लद्दाखको नक्शा | map_caption = | pushpin_map = India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location of the district headquarters Leh | latd = 34 | latm = 10 | lats = 12 | latNS = N | longd = 77 | longm = 34 | longs = 48 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = [[भारतका राज्यहरू|राज्य]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 86904 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 270126 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[उर्दु भाषा|उर्दु]] | timezone1 = [[भारतिय प्रमाणिक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ठुलो सहर | blank1_info_sec1 = [[लेह]] | blank2_name_sec1 = सदरमुकाम | blank2_info_sec1 = [[लेह]] | blank3_name_sec1 = [[शिशु मृत्युदर]] | blank3_info_sec1 = 19%<!-- --><ref>{{cite web |last = Wiley |first = AS |year = 2001 |url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9818554?dopt=Abstract |title = The ecology of low natural fertility in Ladakh |publisher = Department of Anthropology, Binghamton University (SUNY) 13902–6000, USA, PubMed publication |accessdate = 2006-08-22 }}</ref> (1981) | website = {{URL|ladakh.nic.in/}} | footnotes = }} '''लदाख''' ({{bo|t=ལ་དྭགས|w=La-dwags}}, [[Ladakhi language|Ladakhi]] {{IPA-bo|lad̪ɑks|}}, {{lang-hi|लद्दाख}}, {{lang-ur|لدّاخ}} {{IPA-hi|ləd̪ˈd̪aːx|}}; "उच्च मार्गहरूको भूमि") जम्मू कश्मीर पुनर्गठन ऐन पारित भएपछि लद्दाखलाई ३१ अक्टोबर २०१९ मा भारतको केन्द्र शासित प्रदेशको रूपमा स्थापित गरिएको थियो। त्यसअघि यो जम्मू कश्मीर राज्यको हिस्सा थियो। लद्दाख भारतको सबैभन्दा ठूलो र दोस्रो कम जनसंख्या भएको केन्द्र शासित प्रदेश हो।[ ==सन्दर्भ सूची== {{reflist}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== {{Commonscat|Ladakh}} {{wikivoyage|Ladakh}} * {{cite web | title=Ladakh District | work= Leh-Ladakh | url=http://leh.nic.in/ }} * {{cite web | title=Official website of Government of Jammu and Kashmir | work=Jammu and Kashmir Tourism | url=http://www.jktourism.org/cities/ladakh/index-l.html | access-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090211195256/http://jktourism.org/cities/ladakh/index-l.html | archive-date=2009-02-11 }} * {{cite web | title=Photo Galleries of Ladakh | work= Sights and people of Ladakh | url=http://www.travellingbazaar.com/ladakh%201.html | accessdate=January 7, 2007 }} * {{cite web | title=Many useful resources including a number of full text historical works | work= Silk Road Seattle - University of Washington | url=http://depts.washington.edu/silkroad/ | accessdate=June 6, 2006 }} * {{cite web | title=Sustainable development and appropriate technology issues | work=The Ladakh Project | url=http://www.isec.org.uk/pages/ladakh.html | accessdate=February 25, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101106040022/http://www.isec.org.uk/pages/ladakh.html | archive-date=November 6, 2010 }} * {{cite web | title=Official site of the Autonomous Hill Development Council, Leh | work= | url=http://www.leh.nic.in/ | accessdate=June 6, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060601222643/http://leh.nic.in/ | archive-date=June 1, 2006 }} * {{cite web | title=Improvement of rural people livelihood in cold desert areas of the Western Himalayas | work=International NGO Network & 20 years experience of [[:fr:GERES|GERES]] in Ladakh | url=http://india.geres.eu/ | accessdate=June 4, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181115041149/http://india.geres.eu/ | archive-date=November 15, 2018 }} [[श्रेणी:लदाख| ]] [[श्रेणी:उत्तर भारत]] [[श्रेणी:भारतका क्षेत्रहरू]] {{stub}} {{GeoSouthAsia}} {{उत्तर भारतका ऐतिहासिक क्षेत्रहरू}} szpvfkvqayt7x9r8m4718jtm5mcyfno 1393014 1393013 2026-10-23T12:52:24Z Rajeeb bastola 39875 1393014 wikitext text/x-wiki {{Infobox state | name = लदाख | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = क्षेत्र/ भूभाग | image_skyline = Tanglanglapass.jpg | image_alt = Gravel road through high mountains with brightly colored flags at the side | image_caption = लदाखको हिमालयमा पर्ने ताङ्गलाङ्ग भञ्ज्याङ | nickname = | image_map = Ladakh map.svg | map_alt = लद्दाखको नक्शा | map_caption = | pushpin_map = India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location of the district headquarters Leh | latd = 34 | latm = 10 | lats = 12 | latNS = N | longd = 77 | longm = 34 | longs = 48 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flagu|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतका राज्यहरू|राज्य]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 86904 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 270126 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[उर्दु भाषा|उर्दु]] | timezone1 = [[भारतिय प्रमाणिक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ठुलो सहर | blank1_info_sec1 = [[लेह]] | blank2_name_sec1 = सदरमुकाम | blank2_info_sec1 = [[लेह]] | blank3_name_sec1 = [[शिशु मृत्युदर]] | blank3_info_sec1 = 19%<!-- --><ref>{{cite web |last = Wiley |first = AS |year = 2001 |url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9818554?dopt=Abstract |title = The ecology of low natural fertility in Ladakh |publisher = Department of Anthropology, Binghamton University (SUNY) 13902–6000, USA, PubMed publication |accessdate = 2006-08-22 }}</ref> (1981) | website = {{URL|ladakh.nic.in/}} | footnotes = }} '''लदाख''' ({{bo|t=ལ་དྭགས|w=La-dwags}}, [[Ladakhi language|Ladakhi]] {{IPA-bo|lad̪ɑks|}}, {{lang-hi|लद्दाख}}, {{lang-ur|لدّاخ}} {{IPA-hi|ləd̪ˈd̪aːx|}}; "उच्च मार्गहरूको भूमि") जम्मू कश्मीर पुनर्गठन ऐन पारित भएपछि लद्दाखलाई ३१ अक्टोबर २०१९ मा भारतको केन्द्र शासित प्रदेशको रूपमा स्थापित गरिएको थियो। त्यसअघि यो जम्मू कश्मीर राज्यको हिस्सा थियो। लद्दाख भारतको सबैभन्दा ठूलो र दोस्रो कम जनसंख्या भएको केन्द्र शासित प्रदेश हो।[ ==सन्दर्भ सूची== {{reflist}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== {{Commonscat|Ladakh}} {{wikivoyage|Ladakh}} * {{cite web | title=Ladakh District | work= Leh-Ladakh | url=http://leh.nic.in/ }} * {{cite web | title=Official website of Government of Jammu and Kashmir | work=Jammu and Kashmir Tourism | url=http://www.jktourism.org/cities/ladakh/index-l.html | access-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090211195256/http://jktourism.org/cities/ladakh/index-l.html | archive-date=2009-02-11 }} * {{cite web | title=Photo Galleries of Ladakh | work= Sights and people of Ladakh | url=http://www.travellingbazaar.com/ladakh%201.html | accessdate=January 7, 2007 }} * {{cite web | title=Many useful resources including a number of full text historical works | work= Silk Road Seattle - University of Washington | url=http://depts.washington.edu/silkroad/ | accessdate=June 6, 2006 }} * {{cite web | title=Sustainable development and appropriate technology issues | work=The Ladakh Project | url=http://www.isec.org.uk/pages/ladakh.html | accessdate=February 25, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101106040022/http://www.isec.org.uk/pages/ladakh.html | archive-date=November 6, 2010 }} * {{cite web | title=Official site of the Autonomous Hill Development Council, Leh | work= | url=http://www.leh.nic.in/ | accessdate=June 6, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060601222643/http://leh.nic.in/ | archive-date=June 1, 2006 }} * {{cite web | title=Improvement of rural people livelihood in cold desert areas of the Western Himalayas | work=International NGO Network & 20 years experience of [[:fr:GERES|GERES]] in Ladakh | url=http://india.geres.eu/ | accessdate=June 4, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181115041149/http://india.geres.eu/ | archive-date=November 15, 2018 }} [[श्रेणी:लदाख| ]] [[श्रेणी:उत्तर भारत]] [[श्रेणी:भारतका क्षेत्रहरू]] {{stub}} {{GeoSouthAsia}} {{उत्तर भारतका ऐतिहासिक क्षेत्रहरू}} ipnpbn946aqxeayccrx1q3v7r8x6udg 1393015 1393014 2026-10-23T12:53:43Z Rajeeb bastola 39875 1393015 wikitext text/x-wiki {{Infobox state | name = लदाख | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = क्षेत्र/ भूभाग | image_skyline = Tanglanglapass.jpg | image_alt = Gravel road through high mountains with brightly colored flags at the side | image_caption = लदाखको हिमालयमा पर्ने ताङ्गलाङ्ग भञ्ज्याङ | nickname = | image_map = Ladakh map.svg | map_alt = लद्दाखको नक्शा | map_caption = | pushpin_map = India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location of the district headquarters Leh | latd = 34 | latm = 10 | lats = 12 | latNS = N | longd = 77 | longm = 34 | longs = 48 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flagu|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतका राज्यहरू|राज्य]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 86904 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 270126 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[उर्दु भाषा|उर्दु]] | timezone1 = [[भारतिय प्रमाणिक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ठुलो सहर | blank1_info_sec1 = [[लेह]] | blank2_name_sec1 = [[राजधानी]] | blank2_info_sec1 = [[लेह]] | blank3_name_sec1 = [[शिशु मृत्युदर]] | blank3_info_sec1 = 19%<!-- --><ref>{{cite web |last = Wiley |first = AS |year = 2001 |url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9818554?dopt=Abstract |title = The ecology of low natural fertility in Ladakh |publisher = Department of Anthropology, Binghamton University (SUNY) 13902–6000, USA, PubMed publication |accessdate = 2006-08-22 }}</ref> (1981) | website = {{URL|ladakh.nic.in/}} | footnotes = }} '''लदाख''' ({{bo|t=ལ་དྭགས|w=La-dwags}}, [[Ladakhi language|Ladakhi]] {{IPA-bo|lad̪ɑks|}}, {{lang-hi|लद्दाख}}, {{lang-ur|لدّاخ}} {{IPA-hi|ləd̪ˈd̪aːx|}}; "उच्च मार्गहरूको भूमि") जम्मू कश्मीर पुनर्गठन ऐन पारित भएपछि लद्दाखलाई ३१ अक्टोबर २०१९ मा भारतको केन्द्र शासित प्रदेशको रूपमा स्थापित गरिएको थियो। त्यसअघि यो जम्मू कश्मीर राज्यको हिस्सा थियो। लद्दाख भारतको सबैभन्दा ठूलो र दोस्रो कम जनसंख्या भएको केन्द्र शासित प्रदेश हो।[ ==सन्दर्भ सूची== {{reflist}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== {{Commonscat|Ladakh}} {{wikivoyage|Ladakh}} * {{cite web | title=Ladakh District | work= Leh-Ladakh | url=http://leh.nic.in/ }} * {{cite web | title=Official website of Government of Jammu and Kashmir | work=Jammu and Kashmir Tourism | url=http://www.jktourism.org/cities/ladakh/index-l.html | access-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090211195256/http://jktourism.org/cities/ladakh/index-l.html | archive-date=2009-02-11 }} * {{cite web | title=Photo Galleries of Ladakh | work= Sights and people of Ladakh | url=http://www.travellingbazaar.com/ladakh%201.html | accessdate=January 7, 2007 }} * {{cite web | title=Many useful resources including a number of full text historical works | work= Silk Road Seattle - University of Washington | url=http://depts.washington.edu/silkroad/ | accessdate=June 6, 2006 }} * {{cite web | title=Sustainable development and appropriate technology issues | work=The Ladakh Project | url=http://www.isec.org.uk/pages/ladakh.html | accessdate=February 25, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101106040022/http://www.isec.org.uk/pages/ladakh.html | archive-date=November 6, 2010 }} * {{cite web | title=Official site of the Autonomous Hill Development Council, Leh | work= | url=http://www.leh.nic.in/ | accessdate=June 6, 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060601222643/http://leh.nic.in/ | archive-date=June 1, 2006 }} * {{cite web | title=Improvement of rural people livelihood in cold desert areas of the Western Himalayas | work=International NGO Network & 20 years experience of [[:fr:GERES|GERES]] in Ladakh | url=http://india.geres.eu/ | accessdate=June 4, 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181115041149/http://india.geres.eu/ | archive-date=November 15, 2018 }} [[श्रेणी:लदाख| ]] [[श्रेणी:उत्तर भारत]] [[श्रेणी:भारतका क्षेत्रहरू]] {{stub}} {{GeoSouthAsia}} {{उत्तर भारतका ऐतिहासिक क्षेत्रहरू}} 8dvo96rjdwruul4qg65op12pvxsnang 0 14252 1393059 1383313 2026-10-24T06:25:13Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393059 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = अवधी | nativename = अवधी/औधी | states = [[भारत]] र [[नेपाल]] | region = [[अवध]] | ethnicity = [[अवधी जाति]] | speakers = भारतमा ३८ लाख ५० हजार | date = सन् २०११ | ref = <ref>{{cite web |url= https://www.dnaindia.com/analysis/column-the-slow-death-of-bhojpuri-and-awadhi-2122062|title=The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.omniglot.com/writing/awadhi.htm|title=Omniglot — Awadhi (अवधी)}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|title= 'Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs|access-date= 2023-11-23|archive-url= https://web.archive.org/web/20250505150658/https://www.bignewsnetwork.com/news/270676192/awadhi-language-is-grouped-as-mother-tongue-under-hindi|archive-date= 2025-05-05}}</ref><ref>{{cite web |url= https://frontline.thehindu.com/the-nation/the-myth-of-hindi-heartland/article38277377.ece/|title=Going Native: Ghalib goes to Awadh…}}</ref> | speakers2 = ५००,००० नेपालमा | familycolor = Indo-European | fam1 = [[भारोपेली भाषा परिवार]] | fam2 = [[आर्य इरानेली भाषा परिवार|आर्य इरानेली]] | fam3 = [[आर्य भाषा परिवार|आर्य]] | fam4 = [[केन्द्रीय आर्य भाषा परिवार|केन्द्रीय आर्य]] | fam5 = [[केन्द्रीय आर्य भाषा परिवार|पूर्वी हिन्दी]] | script = {{unbulleted list |[[देवनागरी लिपि]] (वर्तमान) |[[कैथी लिपि]] (ऐतिहासिक) |[[फारसी वर्णमाला]] |[[रोमन लिपि]] }} | ancestor = [[अर्धमागधी प्राकृत]] | ancestor2 = [[अपभ्रंश|अर्धमागधी अपभ्रंश]] | iso2 = awa | iso3 = awa | glotto = awad1243 | glottorefname = अवधी | lingua = 59-AAF-ra | notice = IPA | dia1 = परदेसी | dia2 = गङ्गापारी | dia3 = मिर्ज़ापुरी | dia4 = उत्तरी | dia5 = [[फिजी हिन्दी]] | dia6 = [[क्यारिबियाली हिन्दुस्तानी]] | pronunciation = {{IPA-hi|əʋ.d̪ʱi|}} | map = Awadhi language.png | nation = {{FIJ}} {{small|([[फिजी हिन्दी]])}} | image = Awadhi language.svg | imagecaption = देवनागरी लिपिमा लेखिएको "अवधी" शब्द }} {{Contains special characters|Indic}} '''अवधी''', जसलाई '''औधि''' पनि भनिन्छ, [[उत्तर भारत|उत्तरी भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]]को [[अवध|अवध क्षेत्र]]मा बोलिने एक [[आर्य भाषा परिवार|आर्य भाषा]] हो।<ref>{{cite book|last=Oldenburg|first=Veena Talwar|author-link=|title=The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877|year=1984|url=https://archive.org/details/makingofcolonial0000olde|location=|publisher=Princeton University Press|page=[https://archive.org/details/makingofcolonial0000olde/page/5 5]|isbn=}}</ref> अवध नाम पुरातन सहर [[अयोध्या]]सँग जोडिएको छ, जसलाई [[राम|भगवान रामचन्द्र]]को जन्मभूमि मानिन्छ।<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=1}}</ref> १९औँ शताब्दीमा [[हिन्दी भाषा]] द्वारा विस्थापित हुनु अघि यो [[ब्रज भाषा|ब्रज]]सँगै [[सम्पर्क भाषा|साहित्यिक सम्पर्क भाषा]]को रूपमा व्यापक रूपमा प्रयोग भएको थियो।<ref name=":2">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=6}}</ref> भाषिक रूपमा, अवधी [[हिन्दुस्तानी भाषा|हिन्दुस्तानी]]सँग समान भाषा हो। यद्यपि, यसलाई [[भारत सरकार|भारतीय सरकार]]ले हिन्दीको बोलीको रूपमा लिन्छ, र अवधी बोलिने क्षेत्रलाई उनीहरूको सांस्कृतिक निकटताका कारण हिन्दी भाषा क्षेत्रको एक हिस्सा मानिन्छ, यस बीचमा मानक हिन्दीले पनि यस क्षेत्रको भाषिक भाषाको रूपमा सेवा गर्दछ। नतिजाको रूपमा, हिन्दी, अवधीको सट्टा, विद्यालय निर्देशनहरू साथै प्रशासनिक र आधिकारिक उद्देश्यहरूको लागि प्रयोग गरिन्छ; र यसको साहित्य हिन्दी साहित्यको दायराभित्र पर्छ।<ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web |last=Kawoosa |first=Vijdan Mohammad |date=22 November 2018 |title=How languages intersect in India |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015014438/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html |archive-date=Oct 15, 2022 |publisher=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Masica|1993|p=9}}</ref> अवधीको वैकल्पिक नामहरूमा बैस्वरी (बैश्वराको उपक्षेत्र पछि), साथै कहिलेकाहीँ अस्पष्ट पूरबी, शाब्दिक अर्थ "पूर्वी", र कोसली (प्राचीन [[कोसल|कोसल राज्य]]को नाममा राखिएको) समावेश गर्दछ।<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=10}}</ref> ==भौगोलिक वितरण == === भारत === अवधी मुख्यतया [[गङ्गा नदी|गङ्गा]]-[[यमुना नदी|यमुना]] दोआबको तल्लो भागको साथ मध्य [[उत्तर प्रदेश]]लाई समेट्ने [[अवध|अवध क्षेत्र]]मा बोलिन्छ।<ref name=":02">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=1}}</ref><ref name=":1">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|pp=9–10}}</ref> पश्चिममा, यो [[केन्द्रीय आर्य भाषा परिवार|पश्चिमी हिन्दी]], विशेष गरी [[कन्नौजी भाषा|कन्नौजी]] र [[बुन्देली भाषा|बुन्देली]]ले घेरिएको छ, जबकि पूर्वमा, [[पूर्वी आर्य भाषा परिवार|पूर्वी आर्य भाषाहरू]]को [[बिहारी भाषाहरू|बिहारी समूह]]बाट [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] बोलिन्छ।<ref>{{Cite book|last=Saksena|first=Baburam|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&dq=Awadhi+east+bhojpuri+language&pg=PA5|title=Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi).|date=1971|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0855-3|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verbeke|first=Saartje|url=https://books.google.com/books?id=63iC56LeJ_MC&dq=Hindi+is+central+indo+aryan+bhojpuri+eastern+indo+aryan&pg=PA67|title=Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages|date=2013-03-22|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-029267-1|language=en}}</ref> उत्तरमा, यो [[नेपाल|नेपाल देश]] र दक्षिणमा [[बघेली भाषा|बघेली]]ले घेरिएको छ, जुन अवधीसँग ठुलो समानता छ।<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=2–5}}</ref> उत्तर र मध्य उत्तर प्रदेशका निम्न जिल्लाहरूले अवधी बोल्छन्- * [[कानपुर नगर जिल्ला|कानपुर]] ([[कन्नौजी भाषा|कन्नौजी]] सहित) * [[लखिमपुर खेरी जिल्ला|लखिमपुर खेरी]] * [[सीतापुर जिल्ला|सीतापुर]] * [[हरदोई जिल्ला|हरदोई]] ([[कन्नौजी भाषा|कन्नौजी]] सहित) * [[उन्नाव जिल्ला|उन्नाव]] * [[फतेहपुर जिल्ला|फतेहपुर]] * [[बाराबंकी जिल्ला|बाराबंकी]] * [[लखनऊ जिल्ला|लखनऊ]] * [[रायबरेली जिल्ला|रायबरेली]] * [[अमेठी जिल्ला|अमेठी]] * [[बहराइच जिल्ला|बहराइच]] उत्तर प्रदेशको पूर्वी भागहरूमा अवधी भाषाले आफ्नो रूपलाई "पूर्वी मानक अवधी" भनिने विशेष बोलीमा परिवर्तन गर्छ। यस क्षेत्रले पूर्वाञ्चलको भोजपुरी भाषी जिल्लाहरूसँग सीमा जोड्छ। यस भागमा जिल्लाहरू समावेश छन्- * [[अयोध्या जिल्ला|अयोध्या]] * [[आम्बेडकरनगर जिल्ला|आम्बेडकरनगर]] * [[प्रयागराज जिल्ला|प्रयागराज]] * [[जौनपुर जिल्ला|जौनपुर]] (पश्चिमी भाग) * [[मीर्जापुर जिल्ला|मिर्जापुर]] (पश्चिमी भाग) * [[भदोही जिल्ला|भदोही]] (पश्चिमी भाग) * [[सुल्तानपुर जिल्ला|सुल्तानपुर]] * [[प्रतापगढ जिल्ला|प्रतापगढ]] * [[गोण्डा जिल्ला|गोण्डा]] * [[बस्ती जिल्ला|बस्ती]] (पश्चिमी भाग) * [[सिद्धार्थनगर जिल्ला|सिद्धार्थनगर]] (पश्चिमी भाग) * [[कौशम्बी जिल्ला|कौशम्बी]] ===नेपाल=== अवधी [[नेपालका प्रदेशहरू|नेपालको दुई प्रदेश]]मा बोलिन्छ: * [[लुम्बिनी प्रदेश]] ** [[बाँके जिल्ला]] ** [[बर्दिया जिल्ला]] ** [[दाङ जिल्ला]] ** [[कपिलवस्तु जिल्ला]] * [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] ** [[कैलाली जिल्ला]] ** [[कञ्चनपुर जिल्ला]] === दक्षिण एसिया बाहिर === {{further|फिजी हिन्दी|क्यारिबियाली हिन्दुस्तानी}}अवधी (साथै अन्य भाषाहरू) द्वारा प्रभावित भाषा [[फिजी]]मा भारतीयहरूका लागि [[सम्पर्क भाषा]]को रूपमा पनि बोलिन्छ र यसलाई [[फिजी हिन्दी]] भनिन्छ। यो [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]]बाट प्रभावित अवधीको प्रकार हो र यसलाई [[केन्द्रीय आर्य भाषा परिवार|पूर्वी हिन्दी]]को रूपमा पनि वर्गीकृत गरिएको छ।<ref>{{e25|hif|Fiji Hindi}}</ref> [[सुरिनाम]], [[ट्रिनिडाड र टोबागो]] र [[गयाना]]मा भारतीयहरूले बोल्ने [[क्यारिबियाली हिन्दुस्तानी]] भोजपुरीमा आधारित छ र आंशिक रूपमा अवधीमा आधारित छ। [[दक्षिण अफ्रिका]]मा बोलिने [[हिन्दुस्तानी भाषा|हिन्दुस्तानी]] र [[मौरिसस]]मा बोलिने भोजपुरी पनि केही हदसम्म अवधीबाट प्रभावित छन्।<ref>{{cite web |title=Awadhi language |url=https://omniglot.com/writing/awadhi.htm |access-date=17 December 2020 |website=omniglot.com}}</ref> == वर्गीकरण == [[चित्र:Awadhi_classification.png|कडी=https://en.wikipedia.org/wiki/चित्र:Awadhi_classification.png|पाठ=|अङ्गुठाकार|अवधी भाषाको भाषिक वर्गीकरण।]] अवधी एक [[भारोपेली भाषा परिवार|भारोपेली भाषा]] हो र [[आर्य भाषा परिवार]]को [[आर्य इरानेली भाषा परिवार|आर्य इरानेली उप-समूह]]सँग सम्बन्धित छ। आर्य बोली निरन्तरता भित्र, यो भाषाहरूको पूर्वी-मध्य क्षेत्र अन्तर्गत पर्दछ र प्रायः [[केन्द्रीय आर्य भाषा परिवार|पूर्वी-हिन्दी]]को रूपमा चिनिन्छ। यो सामान्यतया मानिन्छ कि [[अर्धमागधी प्राकृत]]को पुरानो रूप, जुन आंशिक रूपमा [[शौरसेनी प्राकृत|शौरसेनी]] र आंशिक रूपमा [[मागधी प्राकृत]]सँग सहमत थियो, अवधीको आधार हुन सक्छ।<ref name="auto">{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=2}}</ref> अवधीको सबैभन्दा नजिकको नातेदार [[बघेली भाषा]] हो किनभने वंशावली दुवै एउटै 'आधा-मागधी' बाट आएका हुन्। अधिकांश प्रारम्भिक भारतीय भाषाविद्हरूले बघेलीलाई 'अवधिको दक्षिणी रूप' मात्र मानेका थिए, तर हालैका अध्ययनहरूले बागेलीलाई अवधीको उप-बोली मात्र नभई एक अलग बोलीको रूपमा स्वीकार गरेका छन्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=__DaXf3XedoC|title=Patterns of Regional Geography: Indian perspective|last=Mandal|first=R. B.|date=1990|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-291-0|pages=127–129|language=en}}</ref> ==साहित्य​== {{Main|अवधी साहित्य}} === उत्तर-मध्यकालीन र प्रारम्भिक-आधुनिक भारत === यस अवधिमा, अवधी उत्तरी भारतमा [[महाकाव्य]]को साधन बनेको थियो। यसको साहित्य मुख्यतया: [[भक्ति काव्य|भक्तिकाव्य]] र प्रेमाख्यान मा विभाजित छ।<ref>{{Harvcoltxt|Grierson|1904|p=13}}</ref> === भक्तिकाव्य === {{multiple image | align = right | header_background = #FDF5E6 | header = [[तुलसीदास]]को [[रामचरितमानस]]को चित्रण | direction = vertical | footer_align = center | image_style = border:none; | total_width = 280 | image1 = 5_Illustration_from_the_Ramcharitmanas_of_Tulsidas_(1532–1623)_Jodhpur,_c._1775;_62.7_x_134.5_cm_Mehrangarh_Museum_Trust.jpg | image2 = 7 Rama's Army reaches Lanka from the Ram Charit Artist Unknown, ca. 1780, 63x125.8cm Mehrangarh Museum Trust.jpg | footer = (क) वलीको मृत्यु: राम र लक्ष्मणले मनसुनको प्रतीक्षा गर्दै, (ख) रामको सेना महासागर पार गर्दै लंकामा। | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} {{multiple image | total_width = 200 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | image_style = border:none; | image1 = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | caption1 = रानी नागमतीले आफ्नो सुता पद्मावतसँग कुरा गर्छिन् | image2 = Meister des Madhu-Malati-Manuskripts 001.jpg | caption2 = प्रेमीहरूले जङ्गलमा बाघलाई गोली हानेका छन्। रहस्यमय सूफी पाठ मधुमालती बाट। | alt1 = | header = अवधी सूफी ग्रन्थहरूका दृष्टान्तहरू | header_background = #FDF5E6 }} सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण काम, सम्भवतः कुनै पनि आधुनिक [[आर्य भाषा परिवार|आर्य भाषा]]मा, कवि-सन्त [[तुलसीदास]]बाट [[रामचरितमानस]] वा दोहा-चौपई [[छन्द]]मा लेखिएको "रामको कामको ताल" को रूपमा आएको हो। यसको कथानक प्रायः व्युत्पन्न हो, [[वाल्मीकि]]द्वारा लिखित [[रामायण|मूल रामायण]]बाट वा अध्यात्मा रामायणबाट, जुन दुवै [[संस्कृत]]मा छन्। [[महात्मा गान्धी]]ले रामचरितमानसलाई "सबै भक्ति साहित्यको सबैभन्दा ठुलो पुस्तक" भनेर प्रशंसा गरेका थिए भने पश्चिमी पर्यवेक्षकहरूले यसलाई "उत्तरी भारतको बाइबल" भनेर नामाकरण गरेका छन्।<ref>{{Harvcoltxt|Lutgendorf|1991|p=1}}</ref> यसलाई कहिलेकाँही समानार्थी रूपमा 'तुलसीदास रामायण' वा केवल 'रामायण' भनिन्छ।<ref>{{Harvcoltxt|Saxena|1971|pp=11–12}}</ref> तुलसीदासका रचना [[हनुमान चालीसा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MX1SDwAAQBAJ&q=awadhi&pg=PT151|title=Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description|last=Padam|first=Sandeep|date=21 March 2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-611-6|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UFE4DwAAQBAJ&q=hanuman+chalisa+awadhi&pg=PA42|title=Lucknow Poetica|last=Shamim|first=Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna|date=14 November 2016|publisher=Idea Publishing|page=42|language=en}}</ref>, पार्वती मङ्गला र जानकी मङ्गला पनि अवधीमा लेखिएका छन्।<ref name="Saxena 1971 12">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=12}}</ref> {{Verse translation|अंडकोस प्रति प्रति निज रूपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा॥ अवधपुरी प्रति भुअन निनारी। सरजू भिन्न भिन्न नर नारी॥|अण्डकोस प्रति निज रूपा। आउनुहोस् हामी धेरै अद्वितीय प्रजातिहरू हेरौं। अवधपुरी प्रति भुवन निनारी। सरजु, विभिन्न पुरुष र महिला।|lang=hi|italicsoff=y|attr1=|attr2=}}{{Verse translation|सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता-ऊपर॥ बार-बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ पवनतनय बल भारी॥|सिन्धु तीर सुन्दर भूमि हो। उत्सुक, माथि र तल हाम फाल्नुहोस्। रघुवीर बारम्बार। तारकेउ हावाको तनाव बल भारी छ।|italicsoff=y|attr1=|attr2=}}[[श्रीमद्भागवत् पुराण]]को 'दसम स्कन्ध' को पहिलो हिन्दी भाषा रूपान्तरण, हस्तिग्राम (वर्तमान [[रायबरेली]] नजिकैको हथगाउँ) का लालचदासको "हरिचरित" सन् १५३० मा सम्पन्न भएको थियो। यो लामो समयसम्म व्यापक रूपमा फैलियो र पूर्वी उत्तर प्रदेश र [[बिहार]], [[मालवा]] र [[गुजरात]]सम्म पाठका धेरै [[पाण्डुलिपि]] प्रतिलिपिहरू फेला परेका छन्, सबै [[कैथी लिपि]]मा लेखिएका छन्।<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=200}}</ref> सिकन्दर लोदीको शासनकालमा ईश्वरदास ([[दिल्ली]]को) सत्यवती (सन् १५०१) र लालदासको अवधबिलास (सन् १७००) पनि अवधीमा लेखिएका थिए। अवधी [[कबीर]] जस्ता भक्ति सन्तहरूको कार्यमा एक प्रमुख घटकको रूपमा देखा पर्‍यो, जसले प्राय: पञ्चमेल खिचरी वा धेरै स्थानीय भाषाहरूको "खजमज" भनेर वर्णन गरिएको भाषा प्रयोग गर्‍यो। कबीरको प्रमुख कृति बीजकको भाषा मुख्यतया अवधी हो।<ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=264}}</ref><ref>{{Harvcoltxt|Vaudeville|1990|p=259}}</ref> === प्रेमाख्यान === अवधी पनि १४औँ शताब्दीको अन्तिम चौथाईदेखि पूर्वी सूफीहरूको मनपर्ने साहित्यिक भाषाको रूपमा देखा पर्यो। यो प्रेमाख्यानको भाषा बन्यो, [[फारसी भाषा|फारसी]] मस्नावीको ढाँचामा बनेको प्रेमाख्यान कथाहरू, सूफी रहस्यवादमा समाहित तर विशुद्ध रूपमा भारतीय पृष्ठभूमिमा सेट गरिएको, ठुलो सङ्ख्यामा आकृतिहरू प्रत्यक्ष रूपमा भारतीय विद्याबाट उधारिएको। अवधी भाषामा त्यस्ता प्रेमाख्यानहरूमध्ये पहिलो मौलाना दाउदको कान्दयान (सन् १३७९) थियो। यस परम्परालाई जयसीले अगाडि बढाएका थिए, जसको उत्कृष्ट कृति पद्मावत (सन् १५४०) प्रसिद्ध शासक शेर शाह सुरीको शासनकालमा रचना भएको थियो। पद्मावतले अराकानदेखि डेक्कनसम्म टाढा-टाढा यात्रा गर्‍यो, र पर्शियन र अन्य भाषाहरूमा उत्सुकताका साथ प्रतिलिपि गरियो र पुन: वर्णन गरिएको थियो।<ref>{{Harvcoltxt|Orsini|2014|p=213}}</ref> {{Rquote|right|text=म तिमीलाई मेरो महान सहर, सधैँ सुन्दर जैसको बारेमा बताउँछु।<br/> सत्ययुगमा यो एक पवित्र स्थान थियो, त्यसपछि यसलाई "बगैँचाको सहर" भनिन्थ्यो।<br/> त्यसपछि त्रेता गयो, र जब द्वापर आयो, भुञ्जराजा नामक महान् ऋषि हुनुहुन्थ्यो।<br/> त्यतिबेला यहाँ ८८ हजार ऋषिहरू बसेका थिए, घना... र चौरासी पोखरीहरू।<br/> तिनीहरूले पक्की घाट बनाउन इँटा पकाए र आठ-चारवटा इनार खने।<br/> यता उता राम्रा किल्ला बनाए, रातमा आकाशमा ताराहरू देखिन्थे।<br/> तिनीहरूले माथि मन्दिरहरू सहित धेरै बगैँचाहरू पनि राख्छन्।<br/> दोहा: तिनीहरू तपस गर्दै बसे, ती सबै मानव अवतारहरू।<br/> दिनरात होम जप गर्दै यो संसार पार गरे।|author=जायसी|source=}} जयासीका अन्य प्रमुख कृतिहरू - कान्हावत, अखरावट र आखरी कलामहरू पनि अवधीमा लेखिएका छन्।<ref>{{Cite journal |last=Singh |first=Virendra |date=2009 |title=An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500 |url=https://www.researchgate.net/publication/296774084 |journal=Current Science |volume=96 |pages=1648–1649}}</ref> अवधी रोमान्स मिरिगावती (सन् १५०३) वा "द म्याजिक डो", शेख 'कुतुबान' सुहरावर्दीले लेखेका थिए, जो जौनपुरको सुल्तान हुसैन शाह शार्कीको दरबारमा निर्वासनमा परेका एक विशेषज्ञ र कथाकार थिए। कवि सय्यद मंझन राजगिरी द्वारा मधुमालती वा "रातको फूलको चमेली" नामक अर्को रोमान्स सन् १५४५ मा लेखिएको थियो।<ref name=":4">{{Harvcoltxt|Saxena|1971|p=15}}</ref> === आधुनिक भारत === आधुनिक कालमा [[अवधी साहित्य]]मा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण योगदान रमाई काका (१९१५–१९८२), बलभद्र प्रसाद दीक्षित (१८९८–१९४३) र वंशीधर शुक्ल (१९०४–१९८०) जस्ता लेखकहरूबाट आएका छन्।। ‘कृष्णायन’ (१९४२) एक प्रमुख अवधी महाकाव्य हो जुन द्वारका प्रसाद मिश्रले भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनको समयमा कारावासमा लेखेका थिए। २०२२ मा डा. विद्या विन्दु सिंहलाई अवधी साहित्यमा उनको योगदानको लागि पद्मश्री सम्मानित गरिएको छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{Reflist}} ==पुस्तकहरू== {{refbegin|indent=yes|3}} * {{Cite book|last=Saxena|first=Baburam|date=1971|url=https://books.google.com/books?id=WfkWvgqk5c4C&pg=PP1|title=Evolution of Awadhi|publisher=Motilal Banarsidass Publication|isbn=9788120808553|location=Allahabad}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32106|title=Linguistic survey of India, Vol. 6, Mediate Group|last=Grierson|first=George Abraham|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing|year=1904|location=India}} * {{Citation|last=Singh|first=Ravindra Pratap|title=Nature, Climate and Self: Reading select texts of Awadhi Baramasa|url=https://www.rjoe.org.in/Files/vol4issue2/new/RJOE-luknow%20sir%20-2(26-34).pdf|work=Research Journal of English|volume=4|issue=2|date=2019|issn=2456-2696}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wT5v79lMmzEC|title=Awadhi Granthavali Volume 5|last=Pandey|first=Jagdish Prasad|publisher=Vani Prakashan|year=2011|isbn=978-81-8143-905-5|location=India|language=hi}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC|title=Sri Ramacaritamanasa|last=Tulasīdāsa|date=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=747|language=en}} * {{Citation|last=Orsini|first=Francesca|title=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh|date=2014|url=https://eprints.soas.ac.uk/19887/|work=Religious Interactions in Mughal India|pages=195–232|editor-last=Dalmia|editor-first=Vasudha|publisher=Oxford University Press|language=en|isbn=978-0-19-808167-8|editor2-last=Faruqui|editor2-first=Munis|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204105518/https://eprints.soas.ac.uk/19887/|access-date=2023-11-23|archive-date=2023-12-04}} * {{Cite journal|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1990|title=Kabīr's language and languages, Hinduī as the language of non-conformity|journal=Indo-Iranian Journal|volume=33|issue=4|pages=259–266|doi=10.1163/000000090790083572|issn=0019-7246}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kA7HB8s621cC|title=The Magic Doe: Qutban Suhravardi's Mirigavati|last=Kutban|date=2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-984292-6|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3iHIOwV3mYC|title=Madhumalati: An Indian Sufi Romance|last=Manjhan|date=2001|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-160625-0|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=19zvfkwXyzUC|title=The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas|last=Lutgendorf|first=Philip|date=1991|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06690-8|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=central+portion |title=The Indo-Aryan languages|last=Masica|first =Colin P.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-23420-4|location=Cambridge|oclc=18947567}} {{refend}} {{भारतका भाषाहरू}} {{आर्य भाषा परिवार}} {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:केन्द्रीय आर्य भाषा परिवार]] [[श्रेणी:भारतमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:फिजीमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:अवधको संस्कृति]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:अवधी भाषा]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 4e6nqjlmej5nh15dpfyb0vzu4a59jhq 0 16342 1393034 1310908 2026-10-24T01:47:57Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393034 wikitext text/x-wiki [[File:Surmadevi.jpg|250px|thumb|सुर्माभवानीको मन्दिर तथा सुर्मा सरोवर]] '''सुर्मासरोवर''' [[बझाङ जिल्ला|बझाङ]] जिल्लाको सदरमुकाम चैनपुरबाट तीन दिनको दूरीमा रहेको एउटा सानो ताल हो । यो तालमा स्नान गरे सबै पापबाट मुक्ति पाइन्छ भन्ने भनाइ छ । बझाङवासीहरू [[साउन]] महिनाको [[एकादशी तिथि|एकादशी]]देखि त्रयोदशीसम्म त्यही ओडारमा बसेर स्नान गर्छन् । त्यहाँ जलदेवीको वासस्थान छ भन्ने भनाइ छ। चाँदेशिखर हिमालको फेदीमा रहेको सरोवरको पानी तीन ठाउँबाट बाहिरिएर पाँच किलोमिटर तल सुनिगाडमा पुनः मिसिन्छ। सरोवरको पूर्वपट्टिको डाँडाबाट एक किलोमिटर तल १०० भन्दा बढी मानिस खान–सुत्न मिल्ने विशाल विरु ओडार छ। दार्चुलातिरबाट आउने तीर्थालुहरू यही ओडारमा बास बस्छन्। साउनमा यस सरोवरमा स्नान गर्न आउने शर्द्धालुहरूको यात्रालाई [[सुर्मा सरोवर जात्रा]] भनिन्छ । विरु ओडारबाट केही तल धानसेरी पार्थीका विशाल नागीहरू छन्– छेवैमा तातोपानीको मुहान छ। त्यहाँबाट दुई किमी पूर्व हिंडेपछि धानसेरी जिउलो पुगिन्छ। किम्वदन्ती अनुसार, उहिले पार्थी डाँडाबाट हेर्दा यहाँ सयौं महिलाले सुर्मादेवीको धान रोपिरहेका देखिन्थे रे! यहाँ अर्को एउटा सानो ताल पनि छ, जुन यस भेगका कस्तूरी, झारल, नाउर आदि वन्यजन्तुको पानी पिउने ठाउँ हो। हिमश्रृंखलाको अवलोकन गर्दै धानसेरीबाट ५–६ घण्टा ओरालो झरेपछि [[सुरमा भगवती|सुर्मादेवी]] मन्दिर रहेको सुर्मा गाउँ पुगिन्छ। उहिले सुर्मा र दुर्गा दिदीबहिनी अहिले लेकगाउँ गाविसमा पर्ने थलीमा बस्थे रे! लसुनको निहुँमा झगडा परेका दिदीबहिनीले अंशबण्डा गर्दा थलीका खेतहरू बग्न थालेछन्। तिनै खेतका बीचमा रहेको पाँगरको रूख तान्दा त्यसको आधा भाग चुँडिएर आएछ। त्यो रूख रोपेको ठाउँ नै अहिलेको [[सुरमा भगवती|सुर्मा]] मन्दिर भएको र आधा रूख थलीमै रहेको जनविश्वास छ<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/1051/ |title=सुरम्य सुर्मा |access-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906070925/http://nepalihimal.com/article/1051 |archive-date=2013-09-06}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका मन्दिरहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{ठुटो}} [[श्रेणी:नेपालका मन्दिरहरू]] [[श्रेणी:भूगोल]] [[श्रेणी:शक्तिपीठ]] kpta75zstrrvt6hy70cpd1dbl3y4xcy 0 35936 1393066 1391894 2026-10-24T07:55:22Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1393066 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=अक्टोबर २०११}} नेपालको तराई तथा भारतका केही राज्यहरूमा बसोवास गर्ने जाति, राष्ट्रिय प्रतिवेदनका अनुसार, “विगत १५–२० वर्षमा काठ बनिया, [[राजभर]], [[धानुक]], [[सुन्धी|सुदी]], [[कलवार (जाति)|कलवार]] र [[तेली]] गरी छ वटा समूहले तराई मूलका हिन्दू जाति समूहहरूभित्र सामाजिक रूपमा ‘पानी नचल्ने’ समुदायबाट ‘पानी चल्ने’ समुदायको स्थिति प्राप्त गरेका छन्।”<ref>Nepal's Downtrodden: A nation struggles to find the way to relieve 4.5 million Dalits from the stigma of "untouchability", p. 6.</ref><ref>Dalits and Labour in Nepal: Discrimination and Forced Labour, p. 40.</ref> '''कलवार''', '''कलाल''' वा '''कलार''' उत्तर तथा मध्य भारतका विभिन्न क्षेत्रमा ऐतिहासिक रूपमा बसोबास एक [[जाति]] हो। यो समुदाय परम्परागत रूपमा मदिरा [[आसवन]] तथा बिक्री–वितरणसँग सम्बन्धित थियो। [[उत्तर प्रदेश]], [[राजस्थान]], [[पञ्जाब (भारत)|पञ्जाब]], [[हरियाणा]], [[जम्मू र कश्मीर]] लगायतका क्षेत्रमा कलवार समुदायको पूरानो समयमा उपस्थिति रहेको उल्लेख पाइन्छ। २०औँ शताब्दीको सुरुवाततिर विभिन्न कलवार जातीय संगठनहरूले परम्परागत मदिरासम्बन्धी व्यवसायबाट अलग हुँदै संस्कृतीकरणको प्रक्रियामार्फत आफ्नो सामाजिक पहिचानलाई पुनर्परिभाषित गर्ने प्रयास गरेका थिए।<ref name="bayly">{{cite book |last=Bayly |first=Christopher A. |chapter=Patrons and Politics in Northern India |title=Locality, Province and Nation: Essays on Indian Politics 1870 to 1940 |url=https://archive.org/details/localityprovince0000unse |editor1-first=John |editor1-last=Gallagher |editor2-first=Gordon |editor2-last=Johnson |editor3-first=Anil |editor3-last=Seal |publisher=Cambridge University Press |year=1973 |page=[https://archive.org/details/localityprovince0000unse/page/63 63] |isbn=978-0-521-09811-3}}</ref> [[File:Portrait of a Lahore distiller and vendor of liquor (Kalwar, Kullal, Kalal, or Kalar), ca.1862–72.png|thumb|Portrait of a Lahore distiller and vendor of liquor (Kalwar, Kullal, Kalal, or Kalar), ca.1862–72]] ==जनसङ्ख्या== विक्रम सम्वत २०५८ सालको जनगणनाअनुसार नेपालमा कलवारको जनसङ्ख्या ० दशमलव ५१ प्रतिशत रहेको अनुसार यसको कुल जनसङ्ख्या एक लाख १५ हजार ६ सय ६ रहेको छ। ==बसोबास== यो जाति नेपालको ७७ मध्ये ६५ जिल्लामा पाइन्छ। नेपालको पूर्वी [[तराई]] तथा मध्यतराईका जिल्लाहरू [[मोरङ जिल्ला|मोरङ]], [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]], [[सप्तरी जिल्ला|सप्तरी]], रौतहट, [[बारा]], पर्सा, सर्लाही, महोत्तरी, धनुषामा कलवार जातिको सघन बस्ती छ भने अन्य जिल्लाहरूमा त्यति बाक्लो बस्ती भेटिँदैन। == इतिहास == परम्परागत रूपमा मदिरा आसवन तथा बिक्री गर्नु उनीहरूको वंशानुगत पेशा भएकाले कलालहरूलाई दक्षिण एसियाको परम्परागत [[भारतीय जाति व्यवस्था|जातीय]] पदानुक्रममा निम्न सामाजिक स्थिति प्राप्त थियो। १८औँ शताब्दीमा कलाल सरदार [[जस्सा सिंह अहलुवालिया|जस्सा सिंह]] राजनीतिक शक्तिमा उदाएपछि यस अवस्थामा परिवर्तन आयो। जस्सा सिंहले आफ्नो जन्मगाउँको नामबाट आफूलाई [[अहलुवालिया (मिसल)|अहलुवालिया]] भनेर सम्बोधन गरे र [[कपूरथला राज्य]]को शासक वंश स्थापना गरे।<ref name="Donald_1968">{{cite book |last1=van den Dungen |first1=P. H. M. |editor1-last=Low |editor1-first=D. A. |editor1-link=Anthony Low |title=Soundings in Modern Southern Asia History |date=1968 |publisher=University of California Press |oclc=612533097 |pages=70-71 |url=https://books.google.com/books?id=WfD02m8q8eYC&pg=PA70 |language=en |chapter=Changes in status and occupation in nineteenth century Panjab}}</ref> जस्सा सिंहको राजनीतिक उदयपछि अन्य [[सिख]] कलालहरूले पनि आफ्नो जातीय नामका रूपमा अहलुवालिया अपनाउन थाले र परम्परागत पेशा त्याग्न थाले। [[ब्रिटिश राज|औपनिवेशिक ब्रिटिश प्रशासन]]ले मदिराको उत्पादन तथा बिक्रीमा लागू गरेका नियमहरूले यस प्रक्रियालाई थप तीव्र बनाए। २०औँ शताब्दीको सुरुवातसम्म अधिकांश कलालहरूले आफ्नो परम्परागत पेशा त्यागिसकेका थिए। यस अवधिसम्म उनीहरूले आफ्नो सामाजिक स्थिति उकास्ने उद्देश्यले आफूलाई [[खत्री]] वा [[राजपूत]] मूलका भएको दाबी गर्न थालेका थिए।<ref name="Donald_1968"/> ब्रिटिश शासन सुरु हुनुअघि मुस्लिम कलालहरूले पनि आफ्नो सामाजिक स्थिति उकास्ने प्रयासस्वरूप [[ककेजाई]] [[पठान]] पहिचान अपनाउने प्रयास गरेका थिए। कलालबाट [[काकाजाई|ककेजाई]] बनेका केही परिवारमध्ये [[होसियारपुर जिल्ला|होसियारपुर]]को एउटा परिवारले १८४० को दशकमा [[दोआबा|जालन्धर दोआबा]]मा शासन गरेको थियो। उक्त परिवारले आफ्नो सामाजिक स्थिति थप उकास्न आफूलाई उच्च जातका [[पञ्जाबी शेख|शेख]] भएको दाबी गरेको थियो। सिख कलालहरूले पनि आफूलाई खत्री वा राजपूत मूलका भएको दाबी गरेका थिए।<ref name="Donald_1968"/> प्रयागराजमा रहेका कलवारहरूले १८९० को दशकमा आफूलाई [[क्षत्रिय]] दर्जाको भएको दाबी गर्न थालेका थिए।<ref name="bayly"/> [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश]] शासनकालमा कलवारहरूले व्यापार, कृषि, सैनिक सेवा (विशेषगरी [[अहलुवालिया (जाति)|अहलुवालिया]]हरूले), सरकारी सेवा तथा कानुन व्यवसायलगायत विभिन्न पेशा अपनाएका थिए।<ref name="Donald_1968"/> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[पुनेल जाति]] * [[सुनुवार जाति]] * [[मगर जाति]] * [[थकाली जाति]] * [[राउटे जाति]] * [[गन्धर्व जाति|गाइने जाति]] {{ढाँचा:नेपालका जनजातीहरू}} [[श्रेणी:नेपालका जनजातिहरू]] [[श्रेणी: विकिथन-५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:नेपालका मूलबासीहरू]] hoj14bzp0uu209yvw82npvtqfoptrvk 0 36130 1393046 1329590 2026-10-24T03:42:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393046 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुधर्म}} '''[[हिन्दु धर्म|हिन्दू धर्म]]'''को [[इतिहास]] अति प्राचीन छ। यस धर्मलाई [[वेदकाल]]बाट पनि पूर्वको मानिन्छ, किनभनें [[वैदिक काल]] र वेदहरूको रचनाको काल अलग-अलग मानिन्छ। यहाँ शताब्दिहरूबाट मौखिक परम्परा चलती रही, जसका द्वारा यसको इतिहास अनि ग्रन्थ अघि बढ्दै रहे। त्यसको पछि यसलाई लिपिबद्ध गर्ने काल पनि धेरै लामो रहेकोछ। हिन्दू धर्मका सर्वपूज्य ग्रन्थ होउन् वेद। वेदहरूको रचना कुनै एक कालमा भएको होइन। विद्वानहरूले वेदहरूका रचनाकालको आरम्भ ४५०० ई.पू.बाट मानेको छ। अथवा यो बिस्तारै रचिए र अंतत: पहिला वेदलाई तीन भागहरूमा संकलित गरिएको- [[ऋग्वेद]], [[यजुर्वेद]] अनि [[सामवेद]] जि‍से '''वेदत्रयी''' भनिन्थ्यो। मान्यता अनुसार वेदको वि‍भाजन [[श्रीराम अवतार|राम]]का जन्‍मका पूर्व पुरुरवा ऋषिका समयमा भएको थियो। पछि अथर्ववेदको सङ्कलन ऋषि‍ अथर्वा द्वारा कि‍इएको। त्यहीं एक अन्य मान्यता अनुसार [[कृष्ण]]का समयमा [[व्यास (ऋषि)|वेद व्यास]]ले वेदहरूको विभाग गरेर तिनलाई लिपिबद्ध गरेको थियो। यस मानबाट लिखित रूपमा आजभन्दा ६५०८ वर्ष पूर्व पुराना छन् वेद। श्रीकृष्णका आजभन्दा ५३०० वर्ष पूर्व हुनेका तथ्‍य खोजिएका छन्। हिन्दू र [[जैन धर्म]]को उत्पत्ति पूर्व आर्हरूको अवधारणामा छ जो ४५०० ई.पू. [[मध्य एसिया]]बाट [[हिमालय]] [[File:Rigvedic geography.jpg|thumb|250px|left|[[ऋग्वेद]]को भूगोलीय क्षितिज (जिसमा [[ऋग्वेद कालको नदीहरू|नदीहरूका नाम]] एवं [[सीमेटरी एच]] दिएका छन्। यी [[हिन्दूकुश]] र [[पन्जाब, भारत|पञ्जाब]] क्षेत्रबाट [[गांगेय क्षेत्र|माथि गांगेय क्षेत्र]]सम्म फैलिएको थियो।]]तक फैले थिए। आर्हरूको नैं एक शाखाले पारसी धर्मको स्थापना पनि गरे यसका पछि क्रमश: [[यहूदी धर्म]] दुइ हजार ई.पू., [[बुद्ध धर्म|बौद्ध धर्म]] पाँच सौ ई.पू., [[इसाई धर्म|ईसाई धर्म]] सिर्फ दुइ हजार वर्ष पूर्व, [[इस्लाम धर्म]] आजभन्दा १४०० वर्ष पूर्व भयो। धार्मिक साहित्य अनुसार हिन्दू धर्मको केही र पनि धारणाहरू छन्। मान्यता यो पनि छ कि ९० हजार वर्ष पूर्व यसको आरम्भ भएको थियो। [[रामायण]], [[महाभारत]] र [[पुराणहरू]]मा [[सूर्यवंश|सूर्य]] र [[चंद्रवंशी]] राजाहरूको वंश परम्पराको उल्लेख उपलब्ध छ। यसका अतिरिक्त पनि अनेक वंशहरूको उत्पति र परम्पराको वर्णन आउँछ। उक्त सबैलाई इतिहास सम्मत क्रमबद्ध लेख्नु धेरै नैं कठिन कार्य छ, किनभनें पुराणहरूमा उक्त इतिहासलाई अलग-अलग प्रकारबाट व्यक्त गरिएको छ जसका कारण यसका सूत्रहरूमा बिखराव र भ्रम निर्मित थाह लाग्दछ, र पनि धर्मका ज्ञाताहरूका लागि यो भ्रम छैन। असलमा हिंदुहरूले आफ्नो इतिहासलाई गाएर, रटेर र सूत्रहरूका आधारमा मुखाग्र जिउँदो बनाई राखे। यही कारण रहा कि उ इतिहास बिस्तारै काव्यमय र श्रृंगारिक हुँदै आएको र जसलाई आधुनिक मानिस इतिहास मान्न तयार छैनन्। उ समय यस्तो थियो जबकि कागज र कलम हुँदैनथे। इतिहास लेखिन्थ्यो शिलाहरूमा, पत्थरहरूमा र मनमा। हिन्दू धर्मका इतिहास ग्रन्थ पढे ऋषि-मुनिहरूको परम्पराका पूर्व [[मनु|मनुहरू]]को परम्पराको उल्लेख मिल्दछ जसलाई [[जैन धर्म]]मा कुलेर भनिएको छ। यस्ता क्रमश: १४ मनु मानिएका छन् जसले समाजलाई सभ्य र प्राविधिक सम्पन्न बनाउनको लागि अथक प्रयास गरे। धरतीका प्रथम मानवको नाम [[स्वायंभव मनु]] थियो र प्रथम ‍स्त्री थिई [[शतरूपा]]। महाभारतमा आठ मनुहरूको उल्लेख छ। यस वक्त धरतीमा आठौँ मनु वैवस्वतका नैं सन्तानहरू छन्। आठौँ मनु [[वैवस्वत मनु|वैवस्वत]]का कालमा नैं [[भगवान विष्णु]]को [[मत्स्य अवतार]] भएको थियो। पुराणहरूमा हिन्दू इतिहासको आरम्भ सृष्टि उत्पत्तिबाट नैं मानिन्छ। यस्तो भन्नु कि यहाँबाट सुरुवात भएको यो ‍शायद उचित हुनेछैन र पनि हिन्दू इतिहास ग्रन्थ महाभारत र पुराणहरूमा मनु (प्रथम मानव)बाट भगवान कृष्णको पीढी सम्मको उल्लेख मिल्दछ। ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भसूची}} *[http://hindi.webdunia.com/religion/sanatandharma/history/0909/02/1090902058_1.htm हिन्दू इतिहासको भूमिका ] ==बाहिरी सूत्र== * [http://ompage.net/Text/hindutimeline.htm हिन्दू कालक्रम (Hindu Timeline)] (अङ्ग्रेजीमा) * [http://encyclopediaofauthentichinduism.org Encyclopedia of Authentic Hinduism] * [http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555715_9/Hinduism.html History of Hinduism on MSN Encarta encyclopedia]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029093051/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555715_9/Hinduism.html |date=2009-10-29 }} २००९-१०-३१) * [http://www.i3pep.org/archives/2003/11/01/hinduism-in-modern-times/ Hinduism in Modern Times] * [http://www.religionstree.com/#/Home?lineageId=3 Timeline of Hinduism and its offshoots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312154553/http://www.religionstree.com/#/Home?lineageId=3 |date=2013-03-12 }} *[http://blog.sureshchiplunkar.com/2009/08/kaaba-hindu-temple-pn-oak.html काबा, एक शिव मन्दिर नैं छ… : केही भनें थ्य, केही विचित्र संयोग (भाग-१)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031141424/http://blog.sureshchiplunkar.com/2009/08/kaaba-hindu-temple-pn-oak.html |date=2010-10-31 }} *[http://www.hansadutta.com/VEDIC/missing-chapters-21-160-171.php Some Missing Chapters of World History - Chapter २१ - ENTIRE PACIFIC REGION AS HINDU TERRITORY] *[http://www.topix.com/forum/religion/hindu/T47GLC0TNG6JN13D5 Ancient Hinduism in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924004438/http://www.topix.com/forum/religion/hindu/T47GLC0TNG6JN13D5 |date=2010-09-24 }} *[http://www.indiadivine.org/audarya/hinduism-forum/183838-world-vedic-arabias-ancient-vedic-past.html ARABIA'S ANCIENT VEDIC PAST] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.google.co.in/url?sa=t&source=web&cd=32&ved=0CBwQFjABOB4&url=http%3A%2F%2Fwww.icrc.org%2FWeb%2Feng%2Fsiteeng0.nsf%2Fhtmlall%2Freview-858-p285%2F%24File%2Firrc_858_sinha.pdf&ei=AbCDTPCWFYfKvQOz4NCXBA&usg=AFQjCNEIc9TqIMwj0vWdfQN_Rp_4dpTxcA&sig2=DHAxDL0rO8Oa2CwMR0xraw Hinduism and international humanitarian law] *[http://hindusutra.com/archive/2007/05/20/in-search-of-an-ancient-hindu-temple-in-azerbaijan/ In Search of an Ancient Hindu Temple in Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722173515/http://hindusutra.com/archive/2007/05/20/in-search-of-an-ancient-hindu-temple-in-azerbaijan/ |date=2012-07-22 }} *[http://sites.google.com/site/positivethinkingclub/religion-and-related-articles/renascent-hinduism RENASCENT HINDUISM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922033804/https://sites.google.com/site/positivethinkingclub/religion-and-related-articles/renascent-hinduism |date=2016-09-22 }} (GOVINDH.K.BHARATHAN) *[http://www.newagegod.com/LAFFmedia/godzjok2.htm Was the Kaaba Originally a Hindu Temple?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720061359/http://www.newagegod.com/LAFFmedia/godzjok2.htm |date=2011-07-20 }} *[http://www.hinduwebsite.com/history/holocaust.asp The biggest holocaust in the world history] {{हिन्दू धर्म}} {{हिन्दू काल गणना}} [[श्रेणी:हिन्दु धर्मको इतिहास]] [[श्रेणी:भारतको इतिहास]] 1pf51n1feoyv16a5ah72btaw0gltokq 0 47468 1393067 1369513 2026-10-24T09:20:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393067 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = ऋषिकेश शाह |image =Rishikesh Shah with President JF Kennedy.jpg|thumb|राष्ट्रपति [[जोन एफ. केनेडी|जोन एफ केनेडी]] र ऋषिकेश शाह | imagesize = | caption = |office1 = [[राजसभा स्थायी समितिका सभापति]] |monarch1 = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] |term_start1 = २०२० मंसिर २२ <ref>[http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3420 २०२० मंसिर २२ नेपाल राजपत्र]</ref> |term_end1 = २०२१ आषाढ २१ <ref>[श्री ऋषिकेश शाहले राजसभामा स्थायी समितिको सदस्यबाट पद मुक्त भएको http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=10876 २०२१ आषाढ २१ नेपाल राजपत्र]</ref> |predecessor1 =[[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|कुँवर इन्द्रजित सिंह]] |successor1 = - |known_for = [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को नेपाल प्रथम स्थायी प्रतिनिधि |birth_date =१९८२ |birth_place =पाल्पा <ref>[http://www.huronnepal.org/home/president_1 ऋषिकेश शाह ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211003551/http://www.huronnepal.org/home/president_1 |date=2018-12-11 }}</ref> |death_date = वि.सं २०५९ कार्तिक २७ |death_place = काठमान्डू |father = भिरकोटे राजा तारक बहादुर शाह |mother = रानी मदन दिव्येश्वरी शाह<ref>[https://web.archive.org/web/20021117122046/http://www.nepalnews.com.np/archive/2002/november/arc523.htm PM pays respects to Shaha]</ref> |party =[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] परित्याग |spouse = |alma_mater = |signature= }} '''ऋषिकेश शाह''' नेपालका पूर्वमन्त्री हुन्। यिनी २०१७ पुष १ गते [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]] लाई हटाई निर्दलीय [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागू गरेपछि मन्त्री भएका थिए। ==प्रारम्भिक जीवन== ऋषिकेश शाह [[भीरकोट राज्य|भिरकोटे राजा]] र जनरल प्रतापशमशेरकी छोरी मदनदिव्येश्वरीका पुत्र थिए। घर र मावल दुवै राजघराना भएकाले त्यसको असर ऋषिकेशको व्यक्तित्वमा पर्‍यो । उनले [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट रोबर्ट्स हाइस्कुलबाट म्याट्रिक गरेर पटना विश्वविद्यालयबाट अंग्रेजी साहित्यमा र [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय|इलाहावाद विश्वविद्यालय]]बाट राजनीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरे । अध्ययनसँगै जागिरे जीवनको खुड्किलो चढ्न पनि पारिवारिक पृष्ठभूमिले ऋषिकेशलाई साथ दियो । श्री ३ महाराज [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्धशमशेर]]को अनुग्रहबाट उनले [[त्रि-चन्द्र कलेज]]मा अध्यापन सुरु गरे । [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्मशमशेर]]ले सत्तामा आएपछि उनलाई त्रिचन्द्र कलेजमा वार्षिक १८ सय रुपैयाँ तलबसहितको नियुक्ति दिए । शनिबारको दिन पद्मशमशेरलाई पत्रपत्रिका पढेर सुनाउने अतिरिक्त जिम्मेवारी पनि पाए । [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्मशमशेर]]लाई प्रसन्न बनाएबापत वार्षिक २४ सय रुपैयाँ पाउने गरी ‘चिफ इन्सपेक्टर अफ स्कुल्स’ को जिम्मेवारीमा पदोन्नति भए <ref>(ऋषिकेश शाह, प्रारब्ध र पुरुषार्थ, सन् २०१४, पृ. ५३)</ref> ।<ref>[https://ekantipur.com/koseli/2019/12/21/157690548396336302.html बहुरंगी हृषीकेश]</ref> ==वृत्ति== === संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थायी प्रतिनिधि === [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले उनलाई टपक्क टिपेर [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को प्रथम स्थायी प्रतिनिधिमा सिफारसि गरेका थिए। उनी [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को प्रथम स्थायी प्रतिनिधि थिए। सन् १९६० ताका अमेरिकी म्यागेजिन 'टाइम'को मुखपृष्ठमा संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिवका सम्भावित चार उम्मदेवारका तस्बिर छापियो। जसमा एक नेपाली कूटनीतिज्ञ हृषिकेश शाह थिए । सुकार्नो जस्ता नेताहरूको अन्तर्राष्ट्रिय छवि त ठूलो छ तर वास्तविक कामहरू गर्ने यिनीहरू हुन् भनेर नेपालका ऋषिकेश शाहसहित केहीको नाम लिएको छ।”<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/nepali/articles/cpw80nppn8no|title=संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालको यात्राका 'अचम्म लाग्दा' प्रसङ्ग:ख्रुश्चेभलाई चुनौतीदेखि राष्ट्रसङ्घका महासचिवको विमान दुर्घटनाको जाँचको छानबिन गर्ने जिम्मेवारीसम्म|last=दाहाल|first=फणीन्द्र|work=बीबीसी न्यूज नेपाली}}</ref> सन् १९६१ सेप्टेम्बरमा [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घका महासचिव]] [[डग हमरसल्ड|ड्याग होमरसोल्ड]]को विमान दुर्घटनामा निधन भयो। त्यो दुर्घटनाको छानबिन गर्न आयोग बनेको थियो। छानबिन समितिको अध्यक्ष शाहलाई बनाइएका थिए । २०१७ सालमा निर्वाचित सरकारको विघटन र संसदीय पद्धति समाप्त भएको बाह्र दिनपछि राजा महेन्द्रले उनलाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थायी प्रतिनिधिबाट फिर्ता बोलाउँदै अर्थमन्त्री बनाएका थिए ।<ref>[https://www.kantipurdaily.com/literature/2014/03/17/385845.html हृषिकेशका क्रमभंग कथा]</ref> पूर्व परराष्ट्रमन्त्री [[भेषबहादुर थापा]]का अनुसार शाहको सक्रियता सराहनीय थियो र नेपालले तटस्थ भूमिका राष्ट्रसङ्घमा खेलिरहेको पुस्ट्याइँ उक्त अनुसन्धानको जिम्मेवारी दिइएको घटनाले गरेको थियो।<ref name=":0" /> === अर्थमन्त्री === [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को स्थायी प्रतिनिधि हुँदै उनी अर्थमन्त्री र राजसभा स्थायी समितिको सभापतिमा मनोनीत भए। २०१७ सालको घटनाताका उनी तेस्रो महत्त्वपूर्ण ओहदामा थिए। [[नेपालको संविधान २०१९|२०१९ सालको संविधान]] पनि उनकै अध्यक्षतामा निर्माण भएको थियो।<ref>[http://nepal.ekantipur.com/news/2011-10-23/2881.html नेपाल साप्ताहिक- सुन्दरप्रसाद शाह 'दुःखी'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224035630/http://nepal.ekantipur.com/news/2011-10-23/2881.html |date=2016-12-24 }}</ref> <ref>[https://www.jfklibrary.org/asset-viewer/archives/JFKWHP/1961/Month%2005/Day%2002/JFKWHP-1961-05-02-A MEETING WITH THE AMBASSADOR OF NEPAL, RISHIKESH SHAHA, 11:05AM]</ref> === राजसभा स्थायी समितिको सभापति === उनी अर्थमन्त्री र राजसभा स्थायी समितिको सभापतिमा मनोनीत भए। पछी राजा महेन्द्रले ऋषिकेश शाहलाई राजसभाको साधारण सदस्यसमेत नरहने गरी सभापतिबाट बर्खास्त नै गरे। == राजनीति प्रवेश == [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]बाट राजनीति थालेका शाह पछि पञ्चायत प्रवेश गरेका थिए । भारतीय संस्थापनसँग नजिक भएपछी शाहको पछि राजा मेहन्द्रसँग दूरी बढेको थियो ।<ref>[http://annapurnapost.com/news/55661 अन्नपूर्णपोस्ट]</ref> ==नेपाल मानव अधिकार सङ्गठन== [https://web.archive.org/web/20190226193007/http://www.huronnepal.org/] ==नेपाल विश्व सम्बन्ध परिषद== [https://ncwa.org.np/] == वैवाहिक जीवन == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> {{कमन्सश्रेणी|Rishikesh Shah}} [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:राजसभा स्थायी समितिका सभापतिहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा नेपालको स्थायी प्रतिनिधिहरु]] [[श्रेणी:नेपालका अर्थ मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् २००२ मा मृत्यु]] qpiqg440u90r5u2hlea7rsjvx1lks0v 0 53057 1393020 1383419 2026-10-23T19:57:33Z Tenzs 66455 विवरण ठीक गरियो 1393020 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=डिसेम्बर २०१२}} {{Infobox musical artist |image=Ani Chöying Drölma 2011.jpg |caption =आनी छोइङ डोल्मा |name = छोइङ डोल्मा |image_size = |background = solo_singer |birth_date = ४ जुन १९७१ |birth_place =[[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] |genre = |label = [[Six Degrees Records]]<br>[[Hannibal Records|Hannibal]]/[[Rykodisc Records]] |website = http://www.choying.com/ }} '''आनी छोइङ डोल्मा''' (जन्म ४ जुन १९७१) [[बौद्ध भिक्षुणी]] तथा नेपाली भाषाकी गायिका हुन्। उनले गाएको ''फूलको आँखामा फूलै संसार'' भन्ने बोलको गीत निकै चर्चित गीत हो। यिनले [[आर्य तारा स्कुल]] सञ्चालन गरेकी छन् जहाँ उनी अनाथ बच्चाहरूलाई पढाउँछिन्। ==जीवनी== सन् १९७१मा जन्मिएकी छोइङ्ग डोल्मा एक [[बौद्ध धर्म]] मान्ने आनी हुन्। त्यसैले उनलाई आनी छोईङ्ग डोल्मा भनेर चिनिन्छ। सामान्यत आनी र [[लामा]]हरू सामान्य ब्यक्तिको जिवन भन्दा फरक रहने गर्दछन्। तर आफ्नो सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्वलाई राख्दै नेपाली साङ्गितिक क्षेत्रमा उदाएकी एक फरक पृष्ठभुमिकी गायिका हुन् आनी छोइङ डोल्मा। उनलाई नेपालीले मात्रै नभएर पूरै संसारका बौद्ध अनुयायीले चिन्नेका छन्। उनले विशेषत धार्मीक भजन गाउने गरेकी छन्। उनी एक [[तिब्बतीयन शरणार्थी]] परीवारकी सदस्य हुन्। [[काठमाडौँं]] मै जन्मिएकी उनी अहिले [[नागी गुम्बा]]मा बस्ने गरेकी छिन्। शारीरिक शोषण गरेका उनका बाबुको हिंसा सहन नसकी १३ वर्षको उमेरमा नागी गुम्बा पुगेकी उनी अहिले पनि सोहि गुम्बामा सेवा गर्छिन्। वषौँसम्म उनलाई गुम्बामै बौद्ध भजनका ज्ञाताले सँगीतको तालीम दिएका थिए। सन् १९९४ मा अङग्रेजी गितार बादक स्टिभ टिब्बेटसले गुम्बा अवलोकनका लागि आउँदा आनी छोइङबाट प्रभावित भएर दुईवटा एल्बम समेत रेकर्ड गराएका थिए। तिब्बतीयन सँगीत रहेको छो र सेल्वा नाम गरेका दुई एल्बमलाई समिक्षकहरूले निकै प्रसंशासमेत गरेका थिए। तिब्बतभन्दा बाहिर रहेर पनि त्यहाँको सँगीतको प्रर्बद्धन गर्ने मध्ये आनी छोइङ पनि एक हुन्। उनी सँग विदेशी पैसा नेपाल भित्राएको आरोप छन्, जुन उनकी सफलता उडेको हेर्न नचाहने ब्राहमण र क्षेत्री वर्गका उनकै आसपासका मान्छे ले भ्रम फैलाएका थिए। ==सांगीतिक यात्रा== ===एल्बमहरू=== #Chö (१९९७) #Dancing Dakini (१९९९) #Choying (२०००) #Moments Of Bliss (२००४) #Selwa (२००४) #Smile (२००५) #Inner Peace (२००६) #आमा (२००९) #Matakala (२००९) #Inner Peace २ (२०११) ==सामाजिक कार्य== धेरै संस्थामार्फत सामाजिक सेवामा लागेकी आनी सामाजिक सेवाका बारेमा भन्छिन् – ‘सामाजिक सेवा आफ्नो धर्म हो। सामाजिक सेवा गर्नु भनेको एउटा मानवीय धर्म हो, जसमा विशेष गरेर आफू बुद्धको अनुयायी भएपछि जीवन सार्थक बनाउने आफ्नो प्रयास हो। नेपालमा सञ्चालनमा रहेका आनीका परियोजनाहरू आरोग्य फाउन्डेसन, आर्य तारा पाठशाला हुन्।<ref>{{cite web|title=धर्म गर्ने मान्छे कहिल्यै भोकै मर्दैन - आनी छोइङ डोल्मा|url=https://setopati.com/global/america/52331|website=सेतोपाटी|accessdate=11 January 2019}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==गुलजारका कवितामा ‘फोमो– आनी छोइङ डोल्मा’== बलिउडका प्रसिद्ध साहित्यिक ब्यक्तित्व [[गुलजार]]ले संसारभरमा आफुलाई मनपरेका ५४ जनाको बारेमा कविता लेखेर एक पुस्तक तयार गरेका छन्। मराठी भाषामा लेखिएको यो किताब एक सय ८० पानाको छ र सन् २०१८ अगस्त १८ तारिखका दिन यो तयार भएको हो। त्यस किताबमा नेपालबाट आनी छोइङ डोल्मा पनि परेकी छिन्। गुलजारले आनीमाथि लेखिएको कविताको शिर्षकमा ‘फोमो– आनी छोइङ ड्रोल्मा’ भनेरै उल्लेख गरेका छन्। फोमो आनीलाइ उनका आमाबुबाले मात्र बोलाउने नाम हो। [[गुलजार]]ले लेखेको उक्त पुस्तकको नाम '''सगे सारे''' हो।<ref>{{cite web|title=आनी छोइङमाथि गुलजारको कविता|url=https://setopati.com/social/173165|website=सेतोपाटी|accessdate=११ असार २०७५|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022215138/https://www.setopati.com/social/173165|archive-date=2019-10-22}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references /> ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.choying.com Official website] *[http://www.npr.org/2011/03/13/134455191/buddhist-nun-shares-the-sound-of-music NPR: Buddhist Nun Shares the Sound of Music] *[http://supernepal.com/ani-choying-drolma Songs by Ani Choying Drolma]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{कमन्सश्रेणी|Ani Choying Drolma}} [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:बौद्ध व्यक्तित्वहरू]] [[श्रेणी:नेपाली गायिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली कलाकारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली महिलाहरू]] [[श्रेणी:बौद्ध भिक्षुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७१ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू]] glq5ukzz6fce9wjya2ki3jokhpa3ucy 1393039 1393020 2026-10-24T02:33:45Z ~2026-56520-23 81554 /* जीवनी */ 1393039 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=डिसेम्बर २०१२}} {{Infobox musical artist |image=Ani Chöying Drölma 2011.jpg |caption =आनी छोइङ डोल्मा |name = छोइङ डोल्मा |image_size = |background = solo_singer |birth_date = ४ जुन १९७१ |birth_place =[[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] |genre = |label = [[Six Degrees Records]]<br>[[Hannibal Records|Hannibal]]/[[Rykodisc Records]] |website = http://www.choying.com/ }} '''आनी छोइङ डोल्मा''' (जन्म ४ जुन १९७१) [[बौद्ध भिक्षुणी]] तथा नेपाली भाषाकी गायिका हुन्। उनले गाएको ''फूलको आँखामा फूलै संसार'' भन्ने बोलको गीत निकै चर्चित गीत हो। यिनले [[आर्य तारा स्कुल]] सञ्चालन गरेकी छन् जहाँ उनी अनाथ बच्चाहरूलाई पढाउँछिन्। ==जीवनी== सन् १९७१मा जन्मिएकी छोइङ्ग डोल्मा एक [[बौद्ध धर्म]] मान्ने आनी हुन्। त्यसैले उनलाई आनी छोईङ्ग डोल्मा भनेर चिनिन्छ। सामान्यत आनी र [[लामा]]हरू सामान्य ब्यक्तिको जिवन भन्दा फरक रहने गर्दछन्। तर आफ्नो सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्वलाई राख्दै नेपाली साङ्गितिक क्षेत्रमा उदाएकी एक फरक पृष्ठभुमिकी गायिका हुन् आनी छोइङ डोल्मा। उनलाई नेपालीले मात्रै नभएर पूरै संसारका बौद्ध अनुयायीले चिन्नेका छन्। उनले विशेषत धार्मीक भजन गाउने गरेकी छन्। उनी एक [[तिब्बतीयन शरणार्थी]] परीवारकी सदस्य हुन्। [[काठमाडौँं]] मै जन्मिएकी उनी अहिले [[नागी गुम्बा]]मा बस्ने गरेकी छिन्। शारीरिक शोषण गरेका उनका बाबुको हिंसा सहन नसकी १३ वर्षको उमेरमा नागी गुम्बा पुगेकी उनी अहिले पनि सोहि गुम्बामा सेवा गर्छिन्। वषौँसम्म उनलाई गुम्बामै बौद्ध भजनका ज्ञाताले सँगीतको तालीम दिएका थिए। सन् १९९४ मा अङग्रेजी गितार बादक स्टिभ टिब्बेटसले गुम्बा अवलोकनका लागि आउँदा आनी छोइङबाट प्रभावित भएर दुईवटा एल्बम समेत रेकर्ड गराएका थिए। तिब्बतीयन सँगीत रहेको छो र सेल्वा नाम गरेका दुई एल्बमलाई समिक्षकहरूले निकै प्रसंशासमेत गरेका थिए। तिब्बतभन्दा बाहिर रहेर पनि त्यहाँको सँगीतको प्रर्बद्धन गर्ने मध्ये आनी छोइङ पनि एक हुन्। उनी सँग विदेशी पैसा नेपाल भित्राएको आरोप छन् यसको वास्तविक सत्यतथ्य कुरा के हो त्यो खुल्न भने बाकि नै छ । ==सांगीतिक यात्रा== ===एल्बमहरू=== #Chö (१९९७) #Dancing Dakini (१९९९) #Choying (२०००) #Moments Of Bliss (२००४) #Selwa (२००४) #Smile (२००५) #Inner Peace (२००६) #आमा (२००९) #Matakala (२००९) #Inner Peace २ (२०११) ==सामाजिक कार्य== धेरै संस्थामार्फत सामाजिक सेवामा लागेकी आनी सामाजिक सेवाका बारेमा भन्छिन् – ‘सामाजिक सेवा आफ्नो धर्म हो। सामाजिक सेवा गर्नु भनेको एउटा मानवीय धर्म हो, जसमा विशेष गरेर आफू बुद्धको अनुयायी भएपछि जीवन सार्थक बनाउने आफ्नो प्रयास हो। नेपालमा सञ्चालनमा रहेका आनीका परियोजनाहरू आरोग्य फाउन्डेसन, आर्य तारा पाठशाला हुन्।<ref>{{cite web|title=धर्म गर्ने मान्छे कहिल्यै भोकै मर्दैन - आनी छोइङ डोल्मा|url=https://setopati.com/global/america/52331|website=सेतोपाटी|accessdate=11 January 2019}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==गुलजारका कवितामा ‘फोमो– आनी छोइङ डोल्मा’== बलिउडका प्रसिद्ध साहित्यिक ब्यक्तित्व [[गुलजार]]ले संसारभरमा आफुलाई मनपरेका ५४ जनाको बारेमा कविता लेखेर एक पुस्तक तयार गरेका छन्। मराठी भाषामा लेखिएको यो किताब एक सय ८० पानाको छ र सन् २०१८ अगस्त १८ तारिखका दिन यो तयार भएको हो। त्यस किताबमा नेपालबाट आनी छोइङ डोल्मा पनि परेकी छिन्। गुलजारले आनीमाथि लेखिएको कविताको शिर्षकमा ‘फोमो– आनी छोइङ ड्रोल्मा’ भनेरै उल्लेख गरेका छन्। फोमो आनीलाइ उनका आमाबुबाले मात्र बोलाउने नाम हो। [[गुलजार]]ले लेखेको उक्त पुस्तकको नाम '''सगे सारे''' हो।<ref>{{cite web|title=आनी छोइङमाथि गुलजारको कविता|url=https://setopati.com/social/173165|website=सेतोपाटी|accessdate=११ असार २०७५|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022215138/https://www.setopati.com/social/173165|archive-date=2019-10-22}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references /> ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.choying.com Official website] *[http://www.npr.org/2011/03/13/134455191/buddhist-nun-shares-the-sound-of-music NPR: Buddhist Nun Shares the Sound of Music] *[http://supernepal.com/ani-choying-drolma Songs by Ani Choying Drolma]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{कमन्सश्रेणी|Ani Choying Drolma}} [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:बौद्ध व्यक्तित्वहरू]] [[श्रेणी:नेपाली गायिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली कलाकारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली महिलाहरू]] [[श्रेणी:बौद्ध भिक्षुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७१ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू]] ddwoxgpv6j2zhrdjxsgszvhmewlvjyk 1393040 1393039 2026-10-24T02:38:03Z ~2026-56520-23 81554 /* जीवनी */ 1393040 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=डिसेम्बर २०१२}} {{Infobox musical artist |image=Ani Chöying Drölma 2011.jpg |caption =आनी छोइङ डोल्मा |name = छोइङ डोल्मा |image_size = |background = solo_singer |birth_date = ४ जुन १९७१ |birth_place =[[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] |genre = |label = [[Six Degrees Records]]<br>[[Hannibal Records|Hannibal]]/[[Rykodisc Records]] |website = http://www.choying.com/ }} '''आनी छोइङ डोल्मा''' (जन्म ४ जुन १९७१) [[बौद्ध भिक्षुणी]] तथा नेपाली भाषाकी गायिका हुन्। उनले गाएको ''फूलको आँखामा फूलै संसार'' भन्ने बोलको गीत निकै चर्चित गीत हो। यिनले [[आर्य तारा स्कुल]] सञ्चालन गरेकी छन् जहाँ उनी अनाथ बच्चाहरूलाई पढाउँछिन्। ==जीवनी== सन् १९७१मा जन्मिएकी छोइङ्ग डोल्मा एक [[बौद्ध धर्म]] मान्ने आनी हुन्। त्यसैले उनलाई आनी छोईङ्ग डोल्मा भनेर चिनिन्छ। सामान्यत आनी र [[लामा]]हरू सामान्य ब्यक्तिको जिवन भन्दा फरक रहने गर्दछन्। तर आफ्नो सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्वलाई राख्दै नेपाली साङ्गितिक क्षेत्रमा उदाएकी एक फरक पृष्ठभुमिकी गायिका हुन् आनी छोइङ डोल्मा। उनलाई नेपालीले मात्रै नभएर पूरै संसारका बौद्ध अनुयायीले चिन्नेका छन्। उनले विशेषत धार्मीक भजन गाउने गरेकी छन्। उनी एक [[तिब्बतीयन शरणार्थी]] परीवारकी सदस्य हुन्। [[काठमाडौँं]] मै जन्मिएकी उनी अहिले [[नागी गुम्बा]]मा बस्ने गरेकी छिन्। शारीरिक शोषण गरेका उनका बाबुको हिंसा सहन नसकी १३ वर्षको उमेरमा नागी गुम्बा पुगेकी उनी अहिले पनि सोहि गुम्बामा सेवा गर्छिन्। वषौँसम्म उनलाई गुम्बामै बौद्ध भजनका ज्ञाताले सँगीतको तालीम दिएका थिए। सन् १९९४ मा अङग्रेजी गितार बादक स्टिभ टिब्बेटसले गुम्बा अवलोकनका लागि आउँदा आनी छोइङबाट प्रभावित भएर दुईवटा एल्बम समेत रेकर्ड गराएका थिए। तिब्बतीयन सँगीत रहेको छो र सेल्वा नाम गरेका दुई एल्बमलाई समिक्षकहरूले निकै प्रसंशासमेत गरेका थिए। तिब्बतभन्दा बाहिर रहेर पनि त्यहाँको सँगीतको प्रर्बद्धन गर्ने मध्ये आनी छोइङ पनि एक हुन्। उनी सँग विदेशी पैसा नेपाल भित्राएको आरोप छन् यसको वास्तविक सत्यतथ्य कुरा के हो त्यो अनुसन्धानको बिषय रहेको छ । ==सांगीतिक यात्रा== ===एल्बमहरू=== #Chö (१९९७) #Dancing Dakini (१९९९) #Choying (२०००) #Moments Of Bliss (२००४) #Selwa (२००४) #Smile (२००५) #Inner Peace (२००६) #आमा (२००९) #Matakala (२००९) #Inner Peace २ (२०११) ==सामाजिक कार्य== धेरै संस्थामार्फत सामाजिक सेवामा लागेकी आनी सामाजिक सेवाका बारेमा भन्छिन् – ‘सामाजिक सेवा आफ्नो धर्म हो। सामाजिक सेवा गर्नु भनेको एउटा मानवीय धर्म हो, जसमा विशेष गरेर आफू बुद्धको अनुयायी भएपछि जीवन सार्थक बनाउने आफ्नो प्रयास हो। नेपालमा सञ्चालनमा रहेका आनीका परियोजनाहरू आरोग्य फाउन्डेसन, आर्य तारा पाठशाला हुन्।<ref>{{cite web|title=धर्म गर्ने मान्छे कहिल्यै भोकै मर्दैन - आनी छोइङ डोल्मा|url=https://setopati.com/global/america/52331|website=सेतोपाटी|accessdate=11 January 2019}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==गुलजारका कवितामा ‘फोमो– आनी छोइङ डोल्मा’== बलिउडका प्रसिद्ध साहित्यिक ब्यक्तित्व [[गुलजार]]ले संसारभरमा आफुलाई मनपरेका ५४ जनाको बारेमा कविता लेखेर एक पुस्तक तयार गरेका छन्। मराठी भाषामा लेखिएको यो किताब एक सय ८० पानाको छ र सन् २०१८ अगस्त १८ तारिखका दिन यो तयार भएको हो। त्यस किताबमा नेपालबाट आनी छोइङ डोल्मा पनि परेकी छिन्। गुलजारले आनीमाथि लेखिएको कविताको शिर्षकमा ‘फोमो– आनी छोइङ ड्रोल्मा’ भनेरै उल्लेख गरेका छन्। फोमो आनीलाइ उनका आमाबुबाले मात्र बोलाउने नाम हो। [[गुलजार]]ले लेखेको उक्त पुस्तकको नाम '''सगे सारे''' हो।<ref>{{cite web|title=आनी छोइङमाथि गुलजारको कविता|url=https://setopati.com/social/173165|website=सेतोपाटी|accessdate=११ असार २०७५|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022215138/https://www.setopati.com/social/173165|archive-date=2019-10-22}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references /> ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.choying.com Official website] *[http://www.npr.org/2011/03/13/134455191/buddhist-nun-shares-the-sound-of-music NPR: Buddhist Nun Shares the Sound of Music] *[http://supernepal.com/ani-choying-drolma Songs by Ani Choying Drolma]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{कमन्सश्रेणी|Ani Choying Drolma}} [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:बौद्ध व्यक्तित्वहरू]] [[श्रेणी:नेपाली गायिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली कलाकारहरू]] [[श्रेणी:नेपाली महिलाहरू]] [[श्रेणी:बौद्ध भिक्षुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७१ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू]] qnxti79039s5bk1r9nqa8bfdi108ti6 0 53381 1393043 1250758 2026-10-24T03:08:42Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393043 wikitext text/x-wiki {{Infobox canal |name = स्वेज नहर |image = SuezCanal-EO.JPG |image_size = 180px |caption = पृथ्वी कक्ष देखि स्वेज नहर |o_name = |m_name = |company = [[स्वेज नहर कम्पनी]] |engineer = |a_engineer = |date_act = |date_const = २५ अप्रिल १८५९ |date_use = |date_comp = नोबेम्बर १८६९ |date_ext = |date_closed = |creator = |date_rest = यो अझै अवस्थित रहेको छ |len = |len_in = |o_len = |o_len_in = |len_note = |beam = |beam_in = |o_beam = |o_beam_in = |beam_note = |start = |o_start = |start_note = |end = |o_end = |end_note = |branch = |branch_of = |join = |locks = ० |o_locks = |lock_note = |elev = |elev_note = |status = खुल्ला |nav = [[स्वेज नहर प्राधिकरण]] }} '''स्वेज नहर''' ({{lang-ar|قناة السويس}} ''{{transl|ar|DIN|Qanāt al-Sūwais}}'') [[इजिप्ट]]मा अवस्थित [[भूमध्य सागर|भुमध्य सागर]] र [[रातो सागर|लाल सागर]]लाई जोड्ने मानव निर्मित [[जहाजी नहर]] हो । यसले [[भूमध्य सागर]] र [[रातो सागर]]लाई जोड्छ र [[अफ्रिका]] र [[एसिया]]लाई छुट्ट्याउछ । {{convert|193.30|km|mi|abbr=on}} lलामो यस नहर युरोप र एसिया बीचाको एक व्यस्त व्यापारिक मार्ग हो । फ्रेन्च कम्पनीले सन् १८५९बाट बनाउन थालेको यो नहर सन् १८६९बाट प्रयोगमा आउन थालेको हो। यो नहर  [[भूमध्य सागर|भू–मध्य सागर]]को जलमार्ग र संसारकै सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक रुट भयो। सन् १८५८ मा, फार्डनांड डे लेसेप्स (Ferdinand de Lesseps , जसले पछी [[पानामा नहर]] निर्माणको पनि प्रयास गरेका थिए) ले नहर बनाउने उद्देश्यले "स्वेज क्यानल कम्पनी" को स्थापना गरे। १८६९ नोबेम्बर १७ मा नहर औपचारिक रुपमा संचालनमा आएको थियो। नहर मिश्र सरकारको सम्पत्ति थियो, तर युरोपेली शेयरधारकहरू, प्रायः ब्रिटिश र फ्रान्सेली, सहुलियत कम्पनीको स्वामित्वमा थियो जसले जुलाई १९५६ सम्म यसलाई सञ्चालन गर्यो, तत्पश्चात् राष्ट्रपति गमाल अब्देल नासरले यसलाई राष्ट्रियकरण गरे—यसै घटनाले अक्टोबर–नोभेम्बर १९५६ को सुएज संकटको सुरुवात गर्यो। नहरको सञ्चालन र मर्मत राज्यको स्वामित्वमा रहेको सुएज नहर प्राधिकरण (एससीए) द्वारा गरिन्छ। [[कन्स्टान्टिनोपलको सम्मेलन]] अन्तर्गत, यो "युद्धको समयमा जस्तै शान्तिको समयमा, व्यापार वा युद्धको हरेक जहाजले, कुनै पनि झण्डाको भेदभाव बिना प्रयोग गर्न सकिन्छ। तैपनि, नहरले नौसेनाको सर्टकट र चोक पोइन्टको रूपमा महत्त्वपूर्ण सैन्य रणनीतिक भूमिका खेलेको छ।  भूमध्य सागर र लाल सागर (मिस्र र इजरायल) दुवैमा तटरेखा र आधारहरू भएका नौसेनाहरू सुएज नहरमा विशेष चासो राख्छन्।  इजिप्टले ५ जुन १९६७ मा छ दिनको युद्धको सुरुमा सुएज नहर बन्द गरेपछि, नहर ठीक आठ वर्षसम्म बन्द रह्यो, जुन ५ जुन १९७५ मा पुनः खोलियो। == इतिहास == === स्वेज संकट === [[चित्र:1956-07-30_Suez_Canal_Seized.ogv|thumb|नासरले नहरको राष्ट्रियकरणको घोषणा गरे (युनिभर्सल न्यूजरेल, ३० जुलाई १९५६) । ]] [[चित्र:Suez_Canal,_Port_Said_-_ISS_2.jpg|thumb|पोर्ट साईद, भूमध्यसागरबाट सुएज नहरको प्रवेशद्वारमा.]] २६ जुलाई १९५६ मा अलेक्जेद्रिया मा सबोधन गर्दै नासेरले इजिप्टको सेनालाई स्वेज नहर नियन्त्रण गर्न र नहरको राष्ट्रियकरण कार्वान्ययन गर्न आदेश दिए। <ref>{{harvnb|Kissinger|1994|p=530}}</ref> उनले राष्ट्रियकरण कानुन प्रकाशित भएको, स्वेज नहरको सबै सम्पत्ति रोक्का भएको, र सबै शेयरधनीहरूलाई पेरिस स्टक एक्सचेन्जको अन्तिम मूल्य अनुसार को पैसा चुक्ता गरिने घोषणा गरे।<ref>BBC On This Day, [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm 1956: Egypt seizes Suez Canal]</ref> त्यहि दिन, इजिप्टले इजरायली जहाजहरूलाई बन्द गरियो ।<ref name="BBC: 1956: Egypt Seizes Suez Canal">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm|title=1956: Egypt Seizes Suez Canal|date=26 July 1956|accessdate=4 March 2007|publisher=BBC}}</ref> सन १९५६मा पहिले [[इजरायल|इजराइल]] तथा पछि [[बेलायत|ब्रिटेन]] र [[फ्रान्स]]द्वारा मिस्र माथि गरिएको आक्रमणलाई [[स्वेज सङ्कट|स्वेज संकट]] (Suez Crisis) भनिन्छ। यो आक्रमण स्वेज नहर माथि पश्चिमी देशको नियन्त्रण पुनः स्थापित गर्न तथा मिस्रको राष्ट्रपति [[गमाल अब्देल नासेर]]लाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्यले गरिएको थियो। युद्ध शुरू भए पछि संयुक्त राज्य अमेरिका, [[सोभियत सङ्घ]] र राष्ट्र संघले यसमा राजनयिक हस्तक्षेप गरे र आक्रमणकारी देश पछि हट्नको लागि बाध्य भए। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[पानामा नहर]] == बाहिरी लिङ्कहरू == {{commons|Suez Canal}} * [http://www.suezcanal.gov.eg/ The suez canal official government website] * [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html Darius the Great's Suez Inscriptions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327064451/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/DZ.html |date=2010-03-27 }} * [http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm Constantinople Convention of the Suez Canal, १८८८] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915095412/http://www.mfa.gov.eg/MFA_Portal/en-GB/Foreign_Policy/Treaties/CONVENTION+RESPECTING+THE+FREE+NAVIGATION+OF+THE+SUEZ+MARITIME+CANAL.htm |date=2010-09-15 }} * [http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http://i-cias.com/e.o/suez_can.htm Encyclopedia of the Orient: ''Suez Canal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925180417/http://lexicorient.com/cgi-bin/eo-direct-frame.pl?http%3A%2F%2Fi-cias.com%2Fe.o%2Fsuez_can.htm |date=2018-09-25 }} * [https://web.archive.org/web/20101231101919/http://www.londonancestor.com/newspaper/1882/0722/port-said.htm Entrance of the Suez Canal – १८८२] * [http://www.londonancestor.com/newspaper/1882/0708/map-suez.htm Plan of the Suez Canal – १८८२] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610071802/http://www.londonancestor.com/newspaper/1882/0708/map-suez.htm |date=2011-06-10 }} * [http://www.scctportsaid.com/ Suez Canal Container Terminal at Port Said] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111034708/http://www.scctportsaid.com/ |date=2010-01-11 }} * [http://www.panoramio.com/user/760796/tags/Suez Suez Canal Photos] * [http://www.theengineer.co.uk/Articles/297370/December+1869+Suez+Canal.htm Opening of the Suez Canal, १८६९] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905064428/http://www.theengineer.co.uk/Articles/297370/December+1869+Suez+Canal.htm |date=2008-09-05 }} * [http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=82 Bibliography on Water Resources and International Law] Peace Palace Library * [http://geography.howstuffworks.com/africa/the-suez-canal.htm Suez Canal article on Howstuffworks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116161405/http://geography.howstuffworks.com/africa/the-suez-canal.htm |date=2010-01-16 }} {{Coord|30|42|18|N|32|20|39|E|region:EG_type:waterbody|display=title}} {{Commonscat|Suez Canal}} [[श्रेणी:स्वेज नहर]] [[श्रेणी:नहरहरू]] [[श्रेणी:जहाजी नहरहरू]] p2vd58dwbnphqbhzgvgylxa03bf4rjf 0 61158 1393035 1391256 2026-10-24T01:57:49Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393035 wikitext text/x-wiki [[File:Sushila Rayamajhi.JPG|thumb|सुशीला रायमाझी चलचित्र सम्बन्धी एउटा कार्यक्रममा सन् २००७ याक एण्ड यति होटलमा]] '''सुशीला रायमाझी''' (२०१३-२०६८) नेपाली चलचित्र कलाकार थिइन्। रेडियो नाटकबाट अभिनय यात्रा सुरू गरेकी रायमाझीले रङ्गमञ्च, ठूलो पर्दा, सानो पर्दामा समेत अभिनय गरेकी थिइन्। ==शुरूवाती जीवन== ===वाल्यकाल=== ===शिक्षा=== ==पेशागत जीवन== सुशीलाले प्रकाश थापाले निर्देशन गरेको चलचित्र '''सिन्दूर'''बाट चलचित्र अभिनय यात्रा थालेकी थिइन् । उनले [[युगदेखि युगसम्म]], [[आमा]], [[सुपरस्टार]], [[कहाँ भेटिएला]], [[सानो संसार]], [[नाता रगतको]], [[माया नगर]], [[म तिमी विना मरिहाल्छु]], लगायतका चलेका चलचित्रमा अभिनय गरेकी छन्। उनले मह जोडीले बनाएको टेलिचलचित्र रङ नम्बर मा पनि अभिनय गरेकी थिइन्।<ref name="Kantipur">{{cite web | https://www.kantipurdaily.com/printedition/2012/01/26/262480.html| title=चरित्र अभिनेत्री सुशीलाको निधन| accessdate=June 1, 2018}} कान्तिपुर दैनिक १२ माघ २०६८</ref> <ref name="himalkhabar">{{cite web| url=http://nepalihimal.com/article/7505| title=सुशीला रायमाझी| accessdate=June 1, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20190823163142/http://nepalihimal.com/article/7505| archive-date=August 23, 2019}} हिमाल खबर पत्रिका</ref> अभिनय यात्राकै क्रममा सुशीला रायमाझीले २०३२ सालमा सांस्कृतिक संस्थानमा जागिर पाइन्। <ref name="Kantipur1">{{cite web | https://www.kantipurdaily.com/entertainment/2014/07/29/393138.html| title=१५ गतेपछि म चम्किएँ | accessdate=June 1, 2018}} कान्तिपुर दैनिक १३ साउन २०७१</ref> जहाँ उनले विभिन्न नाटकहरूमा अभिनय गरिन्। उनले अभिनय गरेको रूपमती टेलिसिरियलबाट नेपाली दर्शकहरूमा उनको जीवन्त अभिनयको गहिरो छाप परेको थियो।{{cn}} दर्शकको रोजाइमा परेकी सुन्दर रूप भएकी र रङ्गमञ्चबाट खारिएर चलचित्र क्षेत्रमा प्रवेश गरेकी कलाकार भए तापनि उनले धेरै चलचित्रमा अभिनय गर्न पाइनन्।<ref name="Kantipur2">{{cite web | https://www.kantipurdaily.com/koseli/2012/09/07/279205.html| title=मेरा हिरोइन | accessdate=June 1,2018}} रमण घिमिरे, कान्तिपुर दैनिक २२ भाद्र २०६९</ref> जे जति चलचित्रमा अभिनय गरिन् त्यो प्रसंसित थियो। पछिल्लो समय उनले चलचित्र निर्माण गरेकी थिइन्। उनले निर्माण गरेका चलचित्र धनसम्पत्ति, पिँजडा आदि हुन्। यिनले आफनी छोरी [[प्रसिद्धिका रायमाझी]] लाई धनसम्पत्ति चलचित्रबाट डेब्यु गराएकी थिइन्।<ref name="Kantipur"></ref> उनले अभिनय गरेको अन्तिम नेपाली चलचित्र कालापानी हो।<ref name="Kantipur"></ref> रायमाझीको क्यान्सर रोगबाट २०६८ माघ १२ गते काठमाडौंको बि एण्ड बी अस्पतालमा निधन भयो।<ref name="himalkhabar"></ref> रायमाझीको सोही राती पशुपति आर्यघाटमा परिवारका सदस्यहरु मात्रको उपस्थितिमा दाहसंस्कार गरियो। <ref name="ghatnarabichar">{{cite web| url=http://www.ghatanarabichar.com/2554| title=किन रहस्यमा राखियो यिनका निधनलाई ?| accessdate=June 1, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20231204231051/https://www.ghatanarabichar.com/2554| archive-date=December 4, 2023}} घटना र विचार साप्ताहिक</ref> {{stub}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:नेपाली महिलाहरू]] [[श्रेणी:रङ्गकर्मी]] e7lgvxmrulvi459ul4vp993u4c4yqs3 0 61442 1393058 1153782 2026-10-24T06:04:52Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393058 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अर्जुन रामपाल | image = Arjun Rampal 12.jpg | imagesize = | caption = सन् २०१२ मा अर्जुन रामपाल | birth_date = {{birth date|1972|11|26}} | birth_place = [[जबलपुर]], [[मध्य प्रदेश]], [[भारत]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] | residence = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | occupation = अभिनेता, चलचित्र निर्माता, मोडल | years_active = २००१ देखि हाल | website = | spouse = {{marriage|[[मेहर जेसिया]]|1998|2018|reason=विच्छेद}} | partner = ग्याब्रिएला देमेत्रिएद्स (२०१८{{endash}}वर्तमान) | children = ३ }} ''' अर्जुन रामपाल ''' [[बलिउड|भारतीय चलचित्र क्षेत्र]]का एक [[अभिनेता]], चलचित्र निर्माता तथा मोडल हुन्। अर्जुन रामपालको जन्म जबलपुरमा भएको हो।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.filmibeat.com/celebs/arjun-rampal/biography.html|title=अर्जुन रामपाल|last=|first=|date=१२ सेप्टेम्बर २०१७|website=|publisher=|accessdate=१२ सेप्टेम्बर २०१७}}</ref> == बाल्यकाल == == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख चलचित्रहरू== *2016 [[ढिशूम|ढिशुम]] (विशेष उपस्थिती) *2016 [[रक अन २]] (जो) == प्रसिद्धि == [[चित्र:Arjun-Rampal-BH.jpg|200px|अर्जुन रामपाल]] ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहिरी लिङ्कहरू== * {{Twitter|rampalarjun|Arjun Rampal}} * {{IMDb name|id=0992000}} * [http://www.starworld.in/love2hateu/profiles.aspx?cid=668&epId=1 Love २ Hate U Profile] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==यी पनि हेर्नुहोस्== {{Commonscat|Arjun Rampal|अर्जुन रामपाल }} {{FilmfareAwardBestSupportingActor}} [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९७२ मा जन्म]] [[श्रेणी:भारतीय आवाज अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष मोडलहरू]] [[श्रेणी:भारतीय टेलिभिजन प्रस्तुतकर्ताहरू]] [[श्रेणी:फिल्मफेयर पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:जी सिने अवार्ड विजेताहरू]] [[श्रेणी:दिल्ली विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:स्क्रिन अवार्ड विजेताहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:मुम्बईका अभिनेताहरू]] m6r23o5hikxg7i7h1w7t5j0evbad3fl 0 62647 1393052 1386963 2026-10-24T05:37:40Z ~2026-56185-97 81559 /* */ 1393052 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालको एक व्यावसायिक क्रिकेट लिग}} {{Infobox cricket tournament main | name = {{पृष्ठको नाम}} | image = Nepal Premier League(2024).png | caption = {{ubl|''फेस्टिबल अफ हिमालयज''}} | image_size = 250px | country = {{झण्डा|नेपाल}} | administrator = [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]] (क्यान) | cricket format = [[ट्वान्टी२०]] | first = [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८१|२०८१]] | last = | next = [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८३|२०८३]] | current = [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८३|२०८३]] <!-- Add only while tournament is in progress--> | tournament format = [[राउन्ड-रोबिन प्रतियोगिता|राउन्ड रोबिन]] र [[प्लेअफ]] | participants = [[#टोलीहरू|८]] | champions = | trophy holder = | most successful = | qualification = | most runs = | most wickets = | TV = * '''नेपाल''' #[[स्टार स्पोर्ट्स]] (टेलिभिजन) <ref name="NPLRights" >{{Cite web |title=CAN grants Star Sports the right to broadcast Nepal Premier League |url=https://kathmandupost.com/sports/2024/11/15/can-grants-star-sports-the-right-to-broadcast-nepal-premier-league |access-date=2024-11-15 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> #[[डिस होम|डिस होम गो]] (ओटिटी) #Action Sports HD (इन्टरनेट) <ref name="NPLRights2" >{{Cite web|title=Action Sports To Broadcast NPL on YouTube|url=https://thesportsy.com/cricket/npl/action-sports-to-broadcast-npl-on-youtube/|website=thesportsy.com|language=अङ्ग्रेजी}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''International''' [[#प्रसारकहरूको सूची|प्रसारकहरूको सूची]] | website = {{url|https://npl-t20.com/}}<!--Please do not change the website.--> }} {{Season sidebar |image = |caption = |title = संस्करण |list = }} {{Infobox |bodyclass = hlist nowraplinks |headerstyle = border-top:1px solid #aaa |header1 = प्रतियोगिता |data2 = * [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८१|२०८१]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८३|२०८३]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८४|२०८४]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८५|२०८५]] }} '''नेपाल प्रिमियर लिग''' प्रायोजनका कारण '''सिद्धार्थ बैंक एनपिएल''' नामले पनि चिनिने, नेपालमा हरेक वर्ष आयोजना हुने पुरुष ट्वान्टी–२० (टी–२०) क्रिकेट लिग हो।<ref>{{Cite web |title=Siddhartha Bank title-sponsored Nepal Premier League live on Star Sports |url=https://risingnepaldaily.com/news/52038 |access-date=2024-11-16 |website=GorakhaPatra}}</ref><ref>{{Cite web |title=Siddhartha Bank named title sponsor of Nepal Premier League |url=https://kathmandupost.com/cricket/2024/11/16/siddhartha-bank-named-title-sponsor-of-nepal-premier-league |access-date=2024-11-16 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> वि.सं २०८१ मा [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]]द्वारा स्थापित यस लिगमा आठ वटा प्रदेश/सहरमा आधारित फ्रेन्चाइज टोलीहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |title=Eight teams announced for Nepal Premier League |url=https://kathmandupost.com/cricket/2024/10/02/can-planning-to-develop-npl-into-a-global-premier-event |access-date=2024-11-16 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> उद्घाटन सत्र २०८१ साल मङ्सिर १५ देखि ६ पौष २०८१ सम्म आयोजना गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/can-unveils-annual-sports-calendar-for-2024/ |title=CAN unveils annual sports calendar for 2024 |work=MyRepublica |access-date=9 August 2024}}</ref> प्रतियोगितामा [[राउन्ड-रोबिन प्रतियोगिता]]को प्रयोग भएको थियो र शीर्ष टोली प्लेअफमा पुगेका थिए। == इतिहास == ===नेपाल टी–२० लिग असफल=== वि.सं २०७९ मा [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]]ले भारतीय खेलकुद व्यवस्थापन कम्पनी सेभेन थ्री स्पोर्ट्ससँग एक वर्षका लागि रु ३३ करोडको सम्झौता गरी नेपालमा फ्रेन्चाइज ट्वान्टी–२० लिग प्रतियोगिता आयोजना गरेको थियो। यद्यपि, लिग म्याच फिक्सिङ र भ्रष्टाचार जस्ता धेरै द्वन्द्व र आरोपहरूले घेरिएको थियो।<ref>{{cite web |title=Nepal T20 League: CIB says 3 Nepali, 4 foreign players involved in spot-fixing |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-t20-league-cib-fixing.html |access-date=29 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-t20-league-icc-team-inspect.html |title=Nepal T20 League: ICC team inspects spot-fixing allegations and returns |work=Onlinekhabar |access-date=29 August 2024}}</ref> वि.सं २०७९ पौष १९ मा काठमाडौं नाइट्स र विराटनगर सुपर किंग्सबीचको खेल दुई घण्टा ढिलो गरी खेलाडीहरूले भुक्तानी नपाएपछि मैदान उत्रन अस्वीकार गरेको थियो। खेलाडीहरुले प्रतियोगिता सुरु हुनुभन्दा अगाडि ४० प्रतिशत र बाँकी ६० प्रतिशत प्रतियोगिता अवधिभर पाउने गरी सम्झौता भएको थियो । पोखरा एभेन्जर्स र लुम्बिनी अल स्टार्सका खेलाडीले मात्रै सम्झौता रकमको ५० प्रतिशत भुक्तानी पाएका छन् भने बाँकी खेलाडीले भने अझै भुक्तानी गरेका छैनन् । क्रिकेट संघ नेपालका अधिकारीहरुले खेलाडीलाई भुक्तानी दिने आश्वासन दिएपछि खेल सुचारु भएको हो।<ref>{{Cite web |title=Match-fixing, pay issues rock Nepal T20 League |url=https://kathmandupost.com/cricket/2023/01/04/match-fixing-pay-issues-rock-nepal-t20-league |access-date=2023-01-10 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> त्यसपछि काठमाडौं नाइट्सका कप्तान ज्ञानेन्द्र मल्लले वि.सं २०७९ पौष २० मा आफ्नो एक टोलीका साथीलाई म्याच फिक्सिङको लागि सम्पर्क गरिएको खुलासा गरे । घटनाको बारेमा आईसीसीको भ्रष्टाचार विरोधी इकाईलाई जानकारी गराएपछि दावीहरूको छानबिन गर्न टोली नेपाल पठाइएको थियो।<ref>{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Nepal T20 League: ICC team inspects spot-fixing allegations and returns |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-t20-league-icc-team-inspect.html |access-date=2023-01-10 |language=en-GB}}</ref> केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरोले घटनाको अनुसन्धान गर्न विशेष टोली पनि गठन गरेको छ।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=CAN comes up with contradictory statement on fixing |url=https://kathmandupost.com/cricket/2023/01/04/can-comes-up-with-contradictory-statement-on-fixing |access-date=2023-01-10 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> १ ] केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरोले घटनाको अनुसन्धान गर्न विशेष टोली पनि गठन गरेको छ। [ १२ ] [ १३ ] ब्यूरोले आफ्नो प्रारम्भिक अनुसन्धानमा स्पट फिक्सिङको आरोपमा तीन नेपाली खेलाडी र चार विदेशी खेलाडीमाथि नजिकबाट नजर राखेको खुलासा गरेको छ । घटनामा आयोजना गर्ने खेलकुद व्यवस्थापन कम्पनी सेभेन थ्री स्पोर्ट्सको पनि संलग्नता रहेको अनुसन्धानले प्रमाण फेला पारेको छ।.<ref>{{Cite web |date=2023-01-08 |title=Nepal T20 League: CIB says 3 Nepali, 4 foreign players involved in spot-fixing |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-t20-league-cib-fixing.html |access-date=2023-01-10 |language=en-GB}}</ref> यसले लिग बन्द गर्न जान्छ। <ref>{{Cite web |date=2023-01-08 |title=Police investigation reveals 10 people were involved in spot-fixing in Nepal T-20 League |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/police-investigation-reveals-10-people-were-involved-in-spot-fixing-in-nepal-t-20-league |access-date=2023-01-10 |language=en-GB}}</ref> === स्थापना === २०८१ असार २१ मा, [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]]ले नेपाल प्रिमियर लिगको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite web |title=क्यानले नेपाल प्रिमियर लिग आयोजना गर्ने |url=https://www.nepalpress.com/2024/07/05/485272/ |date=२०८१ असार २१ |access-date=२०८१ मङ्सिर ८ |website=kathmandupost.com |language=नेपाली}}</ref> २०८१ साउन १८ मा, क्यानले फ्रेन्चाइज स्वामित्वको लागि प्रस्तावहरू आमन्त्रित गरेको थियो।<ref>{{cite web |title=CAN to organize Nepal Premier League in November and December|url=https://kathmandupost.com/cricket/2024/07/06/can-to-organise-nepal-premier-league-in-november-and-december |access-date=9 August 2024 |work=The Kathmandu Post |language=en-US}}</ref> लिगको आधिकारिक लोगो २०८१ भदौ ३ गते सार्वजनिक गरिएको थियो।<ref>{{cite web |title=CAN issues RFP for Nepal Premier League franchise ownership |url=https://www.cricnepal.com/can-issues-rfp-for-nepal-premier-league-franchise-ownership |access-date=9 August 2024 |work=Cricnepal}}</ref><ref>{{cite web |title=Request for Proposal (RFP) for Franchise Ownership |url=https://cricketnepal.org.np/press_release/request-for-proposal-rfp-for-franchise-ownership/ |access-date=9 August 2024 |website=Cricket Association of Nepal (CAN) |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807132609/https://cricketnepal.org.np/press_release/request-for-proposal-rfp-for-franchise-ownership/ |archive-date=7 August 2024 }}</ref> [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]]ले २०८१ को नेपाल प्रिमियर लिगमा [[नेपालका सहरहरूको सूची|नेपालका प्रमुख सहर]]को प्रतिनिधित्व गर्ने गरी आठ टोलीको सहभागिता रहने घोषणा गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/nepal-premier-league-to-feature-eight-teams |title=Nepal Premier League to feature eight teams |work=Cricnepal |access-date=30 August 2024}}</ref> यो [[एभरेष्ट प्रिमियर लिग]] र [[नेपाल टी-२० लिग]] जस्ता अघिल्लो लिगहरू भन्दा महत्त्वपूर्ण विस्तार हो, जसमा केवल ६ टोलीहरू सामेल थिए।<ref>{{cite web |url=https://english.khabarhub.com/2024/31/392030/ |title=CAN announces eight franchises for Nepal Premier League |work=Khabarhub |access-date=31 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/can-reveals-eight-team-names-for-nepal-premier-league |title=CAN reveals eight team names for Nepal Premier League |work=Cricnepal |access-date=31 August 2024}}</ref> टोलीको स्वामित्व निर्धारण गर्न २०८१ भदौ २० मा सार्वजनिक भएको थियो। क्यानले नेपाल प्रिमियर लिगका लागि आठ टोलीहरूलाई १६,८८,९३,२३१ नेपाली रुपैयाँमा बोलपत्र प्रक्रियामार्फत बिक्री गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/franchise-auction-confirms-owners-for-all-eight-teams-in-nepal-premier-league |title=Franchise auction confirms owners for all eight teams in Nepal Premier League |work=Cricnepal |access-date=11 September 2024}}</ref> [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]को प्रतिनिधित्व गर्ने टोलीलाई नेपाल टी–ट्वान्टी क्रिकेट प्रालिले सर्वाधिक रु ३,५७,००,००० मा, [[काठमाडौँ]]को प्रतिनिधित्व गर्ने टोलीलाई [[कान्तिपुर पब्लिकेशन्स]]ले रु ३,३३,३३,३३९ मा र कर्णालीको प्रतिनिधित्व गर्ने टोलीलाई हिमालयन विल्डर्सले रु १,११,७०,००० मा खरिद गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://neplays.com/archives/144731 |title=NPL Franchise Teams Sold, Pokhara Fetches Highest Price |work=Neplays |access-date=11 September 2024}}</ref> === लोगो === नेपाल प्रिमियर लिगको लोगोले नेपालको भावना र सम्पदा झल्काउँछ। लोगोमा प्रतिष्ठित [[खुकुरी]]लाई क्रिकेट ब्याटसँग जोडिएको छ, जुन [[गोरखाली|गोर्खाली]]हरूको वीरता र नेपाली क्रिकेटको सारको प्रतीक हो। यसमा नेपालको राष्ट्रिय प्रतीकहरूबाट प्रेरित तत्वहरू पनि छन्: झण्डाबाट सूर्य र चन्द्रमा, नेपाली क्रिकेटलाई विश्वव्यापी रूपमा माथि उकास्ने महत्वाकांक्षाको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यो डिजाइन [[सगरमाथा]]बाट प्रेरित छ, जसले विश्वव्यापी क्रिकेट क्षेत्रमा नयाँ उचाईमा पुग्ने लिगको आकांक्षाको प्रतीक हो। <ref>{{cite web |url=https://x.com/OfficialNPLT20/status/1825785404311622041/photo/1 |title=Official NPL Logo and Symbolism |work=Official NPL Twitter |access-date=23 August 2024}}</ref> == खेलाडी लिलामी, टोली संरचना, र परिश्रमिक== टोलीहरूले लिलामी मार्फत खेलाडीहरू प्राप्त गर्छन्।<ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/nepal-premier-league-auction-to-feature-142-players |title=Nepal Premier League auction to feature 142 players |work=Cricnepal |access-date=5 October 2024}}</ref> प्रत्येक टोलीमा १६ खेलाडीहरूको हुन्छन् जसमा चार विदेशी खेलाडीहरू रहन्छन्।<ref>{{cite web |url=https://wicketnepal.com/2024/09/8-marquee-players-in-nepal-premier-league-to-earn-npr-2-million-find-out-which-player-represents-which-team/ |title=8 Marquee Players in Nepal Premier League to Earn NPR 2 Million: Find Out Which Player Represents Which Team |work=Wicket Nepal |access-date=5 October 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/why-the-lucky-draw-system-in-the-nepal-premier-league-misses-the-mark |title=Why the Lucky Draw System in the Nepal Premier League Misses the Mark |work=Cricnepal |access-date=5 October 2024}}</ref> लक्की ड्रबाट एक मार्की खेलाडी, तीन क वर्गका खेलाडीहरू, चार ख बर्गका खेलाडीहरू, तीन ग बर्ग खेलाडीहरू र ट्यालेन्ट हन्टबाट एक खेलाडी छानिन्छन्। लिलामीमा नबिकेका खेलाडी प्रतिस्थापन खेलाडी बन्न सक्छन्।<ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/nepal-premier-league-auction-everything-you-need-to-know |title=Nepal Premier League auction: Everything you need to know |work=Cricnepal |access-date=6 October 2024}}</ref> अन्य उल्लेखनीय नियमहरू, २०८१ को संस्करण अनुसार, समावेश छन्: *लिलामी चरण (३ क वर्ग, ४ ख वर्ग र ३ ग वर्ग)बाट टोलीले १० जनासम्म खेलाडी खरिद गर्न सक्नेछन्। **क वर्गका खेलाडीहरूको आधारभूत मूल्य: रु १० लाख देखि १५ लाख सम्म **ख बर्गका खेलाडीहरूको आधारभूत मूल्य: रु ५ लाख देखि १० लाख सम्म **ग बर्गका खेलाडीहरूको आधारभूत मूल्य: रु २ लाख देखि ५ लाख सम्म उच्चतम बोलीमा परेका; यदि दुई वा दुई भन्दा बढीले अधिकतम रकमको लागि बोली लगायो भने खेलाडी कुन टोलीमा जानेछ भनेर चिट्ठाले निर्णय गर्नेछ। लिलामीमा परेका खेलाडीको लिलामीमा बढीमा ९० लाख खर्च गर्न पाइनेछ।<ref>{{cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2024/10/1550048/a-maximum-of-90-lakhs-can-be-spent-on-npl-auctions |title=एनपिएलको अक्सनमा बढीमा ९० लाख खर्च गर्न पाउने |work=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=२०८१ असोज १९}}</ref> {| class="wikitable" |+'''नेपाल प्रिमियर लिग २०८१ को लिलामीमा सर्वाधिक कमाउने खेलाडीहरू<ref name=":0">{{Cite web |title=12 players sold at highest price at Nepal Premier League auction |url=https://kathmandupost.com/cricket/2024/10/07/12-players-sold-at-highest-price-at-nepal-premier-league-auction |access-date=7 October 2024 |website=The Kathmandu Post |language=en}}</ref> !खेलाडी !टोली !पारिश्रमिक |- |[[आरिफ शेख]] |सुदूरपश्चिम रोयल्स |रू १५ लाख |- |[[अनील साह]] |जनकपुर बोल्ट्स |रू १५ लाख |- |[[भीम सार्की]] |काठमाडौँ गोर्खाज |रू १५ लाख |- |[[विवेक यादव]] |लुम्बिनी लायन्स |रू १५ लाख |- |[[गुलसन झा]] |कर्णाली याक्स |रू १५ लाख |- |[[ललित राजवंशी]] |जनकपुर बोल्ट्स |रू १५ लाख |- |[[लोकेश बम]] |विराटनगर किङ्ग्स |रू १५ लाख |- |[[प्रतिश जिसी|प्रतिस जिसी]] |विराटनगर किङ्ग्स |रू १५ लाख |- |[[सागर ढकाल]] |पोखरा एभेन्जर्स |रू १५ लाख |- |[[शाहब आलम]] |काठमाडौँ गोर्खाज |रू १५ लाख |- |[[सूर्य तामाङ]] |लुम्बिनी लायन्स |रू १५ लाख |- |- | colspan="2" |'''जम्मा''' |रू १ करोड ८० लाख |- | colspan="2" |'''औसत पारिश्रमिक''' |रू १५ लाख |} == टोलीहरू == २०८१ सिजन सम्म, लिगमा नेपालभरका प्रान्त/शहरहरूमा आधारित आठ टोलीहरू छन्। {{Location map+|Nepal|width=500|float=center|caption=सबै ८ एनपिएल टोलीहरू प्रदेश/सहरहरूमा आधारित छन्|places= {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|26|27|N|87|16|E}}|position=top|mark=orange pog.svg |label=[[विराटनगर किङ्ग्स]]}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|27|41|N|84|26|E}}|position=bottom|mark=blue pog.svg| |label=[[चितवन राइनोज]]}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|26|43|N|85|55|E}}|position=top|label=जनकपुर बोल्ट्स}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|29|16|N|82|11|E}}|position=top|mark=red pog.svg |label=कर्णाली याक्स}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|27|42|N|85|18|E}}|position=top||mark=green pog.svg| label=[[काठमाडौँ गोर्खाज]]}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|27|28|N|83|16|E}}|position=bottom|mark=yellow pog.svg| label=लुम्बिनी लायन्स}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|28|12|N|83|59|E}}|position=left|mark=pink pog.svg| label=[[पोखरा एभेन्जर्स]]}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|28|54|N|80|35|E}}|position=bottom|mark=purple pog.svg |label=सुदूरपश्चिम रोयल्स}} }} <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !colspan="2" | टोली ! प्रदेश/सहर ! प्रदापण ! कप्तान ! मुख्य प्रशिक्षक ! मालिक ! लिलामी ! प्रस्तावित गृह मैदान |- | style="background:#d6c014" | | [[विराटनगर किङ्ग्स]] | [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] | २०८१ | [[सन्दीप लामिछाने]] |{{flagicon|IRE|cricket}} [[केभिन ओ ब्रायन]] | एमएडी ड्रिम स्पोर्ट्स | १.५१ करोड |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला क्रिक्रेट रङ्गशाला]] |- | style="background:#2e2b36" | | [[चितवन राइनोज]] | [[चितवन जिल्ला|चितवन]] | २०८१ | |{{flagicon|IND}} [[उमेश पटवाल]] | [[चितवन मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पताल|चितवन मेडिकल कलेज]] | १.७६ करोड |[[गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] |- | style="background:#162648" | | [[जनकपुर बोल्ट्स]] | [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]] | २०८१ | | {{flagicon|SL}} [[पुबुदु दासनायक]] | ड्रिम स्पोर्ट्स | २.०५ करोड |राम जानकी क्रिकेट मैदान |- | style="background:#023884" | | [[कर्णाली याक्स]] | [[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]] | २०८१ | | {{flagicon|NEP}} [[ज्ञानेन्द्र मल्ल]] | हिमालयन बिल्डर्स | १.११ करोड | [[कालिञ्चोक क्रिकेट मैदान]] |- | style="background:#D3D3D3" | | [[काठमाडौँ गोर्खाज]] | [[काठमाडौँ]] | २०८१ | | {{flagicon|NEP}} वसन्त शाही | काठमाडौँ स्पोर्ट्स डेभलपमेन्ट भेन्चर | ३.३३ करोड |[[मूलपानी क्रिकेट रङ्गशाला]] |- | style="background:#efa413" | | [[लुम्बिनी लायन्स]] | [[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] | २०८१ | | {{flagicon|IND}} [[नन्दन फड्निस]] | फोर्टुना हेल्थ केयर | १.८६ करोड |[[एक्स्ट्रटेक अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] |- | style="background:#14569d" | | [[पोखरा एभेन्जर्स]] | [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] | २०८१ | | {{flagicon|IND}} [[राजीव कुमार]] | नेपाल टिट्वान्टी प्राली | ३.५७ करोड |[[पोखरा रङ्गशाला]] |- | style="background:#ffff00" | | [[सुदूरपश्चिम रोयल्स]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] | २०८१ | | {{flagicon|NEP}} [[जगत टमटा|जगत टमाटा]] | एम्पायर स्पोर्ट्स | १.६८ करोड |[[फाप्ला क्रिकेट मैदान]] |} </div> ==प्रतियोगिताको संस्करण र नतिजा == ===फाइनल=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align: center;" ! rowspan="2" |वर्ष ! colspan="3" |फाइनल ! rowspan="2" |फाइनल खेल स्थान ! rowspan="2" |संस्करणको उत्कृष्ट खेलाडी |- !विजेता !नतिजा !उप-विजेता |- style="background:#ddeeff" ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८१|२०८१]] | जनकपुर बोल्ट्स | ८ विकेटले जनकपुर बोल्ट्स बिजयी | सुदुरपश्चिम रोयल्स |[[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान]], [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] | सैफ जैब (नेपाली दीपेन्द्र सिंह ऐरी) |- | [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] | | | |[[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान]], [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] | |-style="background:#ddeeff" | [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८३|२०८३]] | | | |त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान, कीर्तिपुर | |- | [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८४|२०८४]] | | | | | |-style="background:#ddeeff" | [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८५|२०८५]] | | | | | |} ==प्रसारण== [[नेपाल प्रिमियर लिग]]ले आफ्नो पहिलो संस्करणका लागि [[स्टार स्पोर्ट्स]]सँग टेलिभिजन अधिकार साझेदारी र [[डिस होम]]सँग डिजिटल अधिकार साझेदारीको औपचारिक घोषणा गरेको थियो। <ref>{{Cite web |title=CAN grants Star Sports the right to broadcast Nepal Premier League |url=https://kathmandupost.com/sports/2024/11/15/can-grants-star-sports-the-right-to-broadcast-nepal-premier-league |access-date=15 November 2024 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |last=Budhathoki |first=Bipin |title=How to Watch Nepal Premier League 2024 ? |url=https://bipinbudhathoki.com.np/watch-nepal-premier-league-2024 |website=THEBIPINBLOG}}</ref><ref>{{Cite web |title=एनपिएलको प्रत्यक्ष प्रसारण स्टार स्पोर्टसबाट हुने, टाइटल स्पोन्सर सिद्धार्थ बैंक |url=https://kantipurtv.com/sports/2024/11/15/1731669436.html#:~:text=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%82%20%E0%A5%A4%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%B0%20%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%97%20%28%E0%A4%8F%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%B2%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7,%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B8%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B9%E0%A5%8B%20%E0%A5%A4 |access-date=८ मङ्सिर २०८१ |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ===प्रसारकहरूको सूची=== {| class="wikitable" |- ! देश !! च्यानलहरू !! वर्ष |- | {{झण्डा|नेपाल}} || * [[स्टार स्पोर्ट्स]] * [[डिस होम|डिस होम गो]] (अनलाइन प्रसारण) * [[एनसेल|एनसेल एप]] (इन्टरनेट) * [https://youtube.com/@actionsportsnepal?si=uLzt7PTQoylHpHVK एक्सन स्पोर्ट्स च्यानल]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (युट्युब) | २०८१<ref name="NPLRights" >{{Cite web |title=CAN grants Star Sports the right to broadcast Nepal Premier League |url=https://kathmandupost.com/sports/2024/11/15/can-grants-star-sports-the-right-to-broadcast-nepal-premier-league |access-date=2024-11-15 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref name="NPLRights2" >{{Cite web|title=Action Sports To Broadcast NPL on YouTube|url=https://thesportsy.com/cricket/npl/action-sports-to-broadcast-npl-on-youtube/|website=thesportsy.com|language=अङ्ग्रेजी}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{झण्डा|भारत}} || * [[स्टार स्पोर्ट्स]] | २०८१<ref>{{Cite web|title=Where to watch Nepal Premier League in India|url=https://www.sportsadda.com/cricket/news/nepal-premier-league-npl-2024-schedule-squads-telecast-watch-live-streaming-match-times-india|access-date=2024-11-26|website=SportsAdda|language=अङ्ग्रेजी|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130120327/https://www.sportsadda.com/cricket/news/nepal-premier-league-npl-2024-schedule-squads-telecast-watch-live-streaming-match-times-india|archive-date=2024-11-30}}</ref> |} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[नेपालमा क्रिकेट]] * [[:श्रेणी:नेपालका व्यावसायिक खेलकुद लिगहरू|नेपालका व्यावसायिक क्रिकेट लिगहरूको सूची]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग|एभरेस्ट प्रिमियर लिग]] * [[धनगढी प्रिमियर लिग]] * [[पोखरा प्रिमियर लिग]] * [[नेपालमा खेलकुद]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग रेकर्ड र तथ्याङ्कहरूको सूची]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालमा क्रिकेट}} [[श्रेणी:नेपाल प्रिमियर लिग| ]] [[श्रेणी:नेपालका क्रिकेट प्रतियोगिताहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा खेलकुद]] [[श्रेणी:नेपालका व्यावसायिक खेलकुद लिगहरू]] pjky9zatjghzfx28pv7ycziuzqgkd8m 1393053 1393052 2026-10-24T05:41:56Z ~2026-56185-97 81559 /* */ 1393053 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालको एक व्यावसायिक क्रिकेट लिग}} {{Infobox cricket tournament main | name = {{पृष्ठको नाम}} | image = Nepal Premier League(2024).png | caption = {{ubl|''फेस्टिबल अफ हिमालयज''}} | image_size = 250px | country = {{झण्डा|नेपाल}} | administrator = [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]] (क्यान) | cricket format = [[ट्वान्टी२०]] | first = [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८१|२०८१]] | last =[[नेपाल प्रिमियर लिग २०८३|२०८३]] | next = [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८४|२०८४]] | current = [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८३|२०८३]] <!-- Add only while tournament is in progress--> | tournament format = [[राउन्ड-रोबिन प्रतियोगिता|राउन्ड रोबिन]] र [[प्लेअफ]] | participants = [[#टोलीहरू|८]] | champions = | trophy holder = | most successful = | qualification = | most runs = | most wickets = | TV = * '''नेपाल''' #[[स्टार स्पोर्ट्स]] (टेलिभिजन) <ref name="NPLRights" >{{Cite web |title=CAN grants Star Sports the right to broadcast Nepal Premier League |url=https://kathmandupost.com/sports/2024/11/15/can-grants-star-sports-the-right-to-broadcast-nepal-premier-league |access-date=2024-11-15 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> #[[डिस होम|डिस होम गो]] (ओटिटी) #Action Sports HD (इन्टरनेट) <ref name="NPLRights2" >{{Cite web|title=Action Sports To Broadcast NPL on YouTube|url=https://thesportsy.com/cricket/npl/action-sports-to-broadcast-npl-on-youtube/|website=thesportsy.com|language=अङ्ग्रेजी}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''International''' [[#प्रसारकहरूको सूची|प्रसारकहरूको सूची]] | website = {{url|https://npl-t20.com/}}<!--Please do not change the website.--> }} {{Season sidebar |image = |caption = |title = संस्करण |list = }} {{Infobox |bodyclass = hlist nowraplinks |headerstyle = border-top:1px solid #aaa |header1 = प्रतियोगिता |data2 = * [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८१|२०८१]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८३|२०८३]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८४|२०८४]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८५|२०८५]] }} '''नेपाल प्रिमियर लिग''' प्रायोजनका कारण '''सिद्धार्थ बैंक एनपिएल''' नामले पनि चिनिने, नेपालमा हरेक वर्ष आयोजना हुने पुरुष ट्वान्टी–२० (टी–२०) क्रिकेट लिग हो।<ref>{{Cite web |title=Siddhartha Bank title-sponsored Nepal Premier League live on Star Sports |url=https://risingnepaldaily.com/news/52038 |access-date=2024-11-16 |website=GorakhaPatra}}</ref><ref>{{Cite web |title=Siddhartha Bank named title sponsor of Nepal Premier League |url=https://kathmandupost.com/cricket/2024/11/16/siddhartha-bank-named-title-sponsor-of-nepal-premier-league |access-date=2024-11-16 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> वि.सं २०८१ मा [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]]द्वारा स्थापित यस लिगमा आठ वटा प्रदेश/सहरमा आधारित फ्रेन्चाइज टोलीहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |title=Eight teams announced for Nepal Premier League |url=https://kathmandupost.com/cricket/2024/10/02/can-planning-to-develop-npl-into-a-global-premier-event |access-date=2024-11-16 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> उद्घाटन सत्र २०८१ साल मङ्सिर १५ देखि ६ पौष २०८१ सम्म आयोजना गरिएको थियो।<ref>{{cite web |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/can-unveils-annual-sports-calendar-for-2024/ |title=CAN unveils annual sports calendar for 2024 |work=MyRepublica |access-date=9 August 2024}}</ref> प्रतियोगितामा [[राउन्ड-रोबिन प्रतियोगिता]]को प्रयोग भएको थियो र शीर्ष टोली प्लेअफमा पुगेका थिए। == इतिहास == ===नेपाल टी–२० लिग असफल=== वि.सं २०७९ मा [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]]ले भारतीय खेलकुद व्यवस्थापन कम्पनी सेभेन थ्री स्पोर्ट्ससँग एक वर्षका लागि रु ३३ करोडको सम्झौता गरी नेपालमा फ्रेन्चाइज ट्वान्टी–२० लिग प्रतियोगिता आयोजना गरेको थियो। यद्यपि, लिग म्याच फिक्सिङ र भ्रष्टाचार जस्ता धेरै द्वन्द्व र आरोपहरूले घेरिएको थियो।<ref>{{cite web |title=Nepal T20 League: CIB says 3 Nepali, 4 foreign players involved in spot-fixing |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-t20-league-cib-fixing.html |access-date=29 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-t20-league-icc-team-inspect.html |title=Nepal T20 League: ICC team inspects spot-fixing allegations and returns |work=Onlinekhabar |access-date=29 August 2024}}</ref> वि.सं २०७९ पौष १९ मा काठमाडौं नाइट्स र विराटनगर सुपर किंग्सबीचको खेल दुई घण्टा ढिलो गरी खेलाडीहरूले भुक्तानी नपाएपछि मैदान उत्रन अस्वीकार गरेको थियो। खेलाडीहरुले प्रतियोगिता सुरु हुनुभन्दा अगाडि ४० प्रतिशत र बाँकी ६० प्रतिशत प्रतियोगिता अवधिभर पाउने गरी सम्झौता भएको थियो । पोखरा एभेन्जर्स र लुम्बिनी अल स्टार्सका खेलाडीले मात्रै सम्झौता रकमको ५० प्रतिशत भुक्तानी पाएका छन् भने बाँकी खेलाडीले भने अझै भुक्तानी गरेका छैनन् । क्रिकेट संघ नेपालका अधिकारीहरुले खेलाडीलाई भुक्तानी दिने आश्वासन दिएपछि खेल सुचारु भएको हो।<ref>{{Cite web |title=Match-fixing, pay issues rock Nepal T20 League |url=https://kathmandupost.com/cricket/2023/01/04/match-fixing-pay-issues-rock-nepal-t20-league |access-date=2023-01-10 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> त्यसपछि काठमाडौं नाइट्सका कप्तान ज्ञानेन्द्र मल्लले वि.सं २०७९ पौष २० मा आफ्नो एक टोलीका साथीलाई म्याच फिक्सिङको लागि सम्पर्क गरिएको खुलासा गरे । घटनाको बारेमा आईसीसीको भ्रष्टाचार विरोधी इकाईलाई जानकारी गराएपछि दावीहरूको छानबिन गर्न टोली नेपाल पठाइएको थियो।<ref>{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Nepal T20 League: ICC team inspects spot-fixing allegations and returns |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-t20-league-icc-team-inspect.html |access-date=2023-01-10 |language=en-GB}}</ref> केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरोले घटनाको अनुसन्धान गर्न विशेष टोली पनि गठन गरेको छ।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=CAN comes up with contradictory statement on fixing |url=https://kathmandupost.com/cricket/2023/01/04/can-comes-up-with-contradictory-statement-on-fixing |access-date=2023-01-10 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> १ ] केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरोले घटनाको अनुसन्धान गर्न विशेष टोली पनि गठन गरेको छ। [ १२ ] [ १३ ] ब्यूरोले आफ्नो प्रारम्भिक अनुसन्धानमा स्पट फिक्सिङको आरोपमा तीन नेपाली खेलाडी र चार विदेशी खेलाडीमाथि नजिकबाट नजर राखेको खुलासा गरेको छ । घटनामा आयोजना गर्ने खेलकुद व्यवस्थापन कम्पनी सेभेन थ्री स्पोर्ट्सको पनि संलग्नता रहेको अनुसन्धानले प्रमाण फेला पारेको छ।.<ref>{{Cite web |date=2023-01-08 |title=Nepal T20 League: CIB says 3 Nepali, 4 foreign players involved in spot-fixing |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-t20-league-cib-fixing.html |access-date=2023-01-10 |language=en-GB}}</ref> यसले लिग बन्द गर्न जान्छ। <ref>{{Cite web |date=2023-01-08 |title=Police investigation reveals 10 people were involved in spot-fixing in Nepal T-20 League |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/police-investigation-reveals-10-people-were-involved-in-spot-fixing-in-nepal-t-20-league |access-date=2023-01-10 |language=en-GB}}</ref> === स्थापना === २०८१ असार २१ मा, [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]]ले नेपाल प्रिमियर लिगको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite web |title=क्यानले नेपाल प्रिमियर लिग आयोजना गर्ने |url=https://www.nepalpress.com/2024/07/05/485272/ |date=२०८१ असार २१ |access-date=२०८१ मङ्सिर ८ |website=kathmandupost.com |language=नेपाली}}</ref> २०८१ साउन १८ मा, क्यानले फ्रेन्चाइज स्वामित्वको लागि प्रस्तावहरू आमन्त्रित गरेको थियो।<ref>{{cite web |title=CAN to organize Nepal Premier League in November and December|url=https://kathmandupost.com/cricket/2024/07/06/can-to-organise-nepal-premier-league-in-november-and-december |access-date=9 August 2024 |work=The Kathmandu Post |language=en-US}}</ref> लिगको आधिकारिक लोगो २०८१ भदौ ३ गते सार्वजनिक गरिएको थियो।<ref>{{cite web |title=CAN issues RFP for Nepal Premier League franchise ownership |url=https://www.cricnepal.com/can-issues-rfp-for-nepal-premier-league-franchise-ownership |access-date=9 August 2024 |work=Cricnepal}}</ref><ref>{{cite web |title=Request for Proposal (RFP) for Franchise Ownership |url=https://cricketnepal.org.np/press_release/request-for-proposal-rfp-for-franchise-ownership/ |access-date=9 August 2024 |website=Cricket Association of Nepal (CAN) |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807132609/https://cricketnepal.org.np/press_release/request-for-proposal-rfp-for-franchise-ownership/ |archive-date=7 August 2024 }}</ref> [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]]ले २०८१ को नेपाल प्रिमियर लिगमा [[नेपालका सहरहरूको सूची|नेपालका प्रमुख सहर]]को प्रतिनिधित्व गर्ने गरी आठ टोलीको सहभागिता रहने घोषणा गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/nepal-premier-league-to-feature-eight-teams |title=Nepal Premier League to feature eight teams |work=Cricnepal |access-date=30 August 2024}}</ref> यो [[एभरेष्ट प्रिमियर लिग]] र [[नेपाल टी-२० लिग]] जस्ता अघिल्लो लिगहरू भन्दा महत्त्वपूर्ण विस्तार हो, जसमा केवल ६ टोलीहरू सामेल थिए।<ref>{{cite web |url=https://english.khabarhub.com/2024/31/392030/ |title=CAN announces eight franchises for Nepal Premier League |work=Khabarhub |access-date=31 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/can-reveals-eight-team-names-for-nepal-premier-league |title=CAN reveals eight team names for Nepal Premier League |work=Cricnepal |access-date=31 August 2024}}</ref> टोलीको स्वामित्व निर्धारण गर्न २०८१ भदौ २० मा सार्वजनिक भएको थियो। क्यानले नेपाल प्रिमियर लिगका लागि आठ टोलीहरूलाई १६,८८,९३,२३१ नेपाली रुपैयाँमा बोलपत्र प्रक्रियामार्फत बिक्री गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/franchise-auction-confirms-owners-for-all-eight-teams-in-nepal-premier-league |title=Franchise auction confirms owners for all eight teams in Nepal Premier League |work=Cricnepal |access-date=11 September 2024}}</ref> [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]]को प्रतिनिधित्व गर्ने टोलीलाई नेपाल टी–ट्वान्टी क्रिकेट प्रालिले सर्वाधिक रु ३,५७,००,००० मा, [[काठमाडौँ]]को प्रतिनिधित्व गर्ने टोलीलाई [[कान्तिपुर पब्लिकेशन्स]]ले रु ३,३३,३३,३३९ मा र कर्णालीको प्रतिनिधित्व गर्ने टोलीलाई हिमालयन विल्डर्सले रु १,११,७०,००० मा खरिद गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://neplays.com/archives/144731 |title=NPL Franchise Teams Sold, Pokhara Fetches Highest Price |work=Neplays |access-date=11 September 2024}}</ref> === लोगो === नेपाल प्रिमियर लिगको लोगोले नेपालको भावना र सम्पदा झल्काउँछ। लोगोमा प्रतिष्ठित [[खुकुरी]]लाई क्रिकेट ब्याटसँग जोडिएको छ, जुन [[गोरखाली|गोर्खाली]]हरूको वीरता र नेपाली क्रिकेटको सारको प्रतीक हो। यसमा नेपालको राष्ट्रिय प्रतीकहरूबाट प्रेरित तत्वहरू पनि छन्: झण्डाबाट सूर्य र चन्द्रमा, नेपाली क्रिकेटलाई विश्वव्यापी रूपमा माथि उकास्ने महत्वाकांक्षाको प्रतिनिधित्व गर्दछ। यो डिजाइन [[सगरमाथा]]बाट प्रेरित छ, जसले विश्वव्यापी क्रिकेट क्षेत्रमा नयाँ उचाईमा पुग्ने लिगको आकांक्षाको प्रतीक हो। <ref>{{cite web |url=https://x.com/OfficialNPLT20/status/1825785404311622041/photo/1 |title=Official NPL Logo and Symbolism |work=Official NPL Twitter |access-date=23 August 2024}}</ref> == खेलाडी लिलामी, टोली संरचना, र परिश्रमिक== टोलीहरूले लिलामी मार्फत खेलाडीहरू प्राप्त गर्छन्।<ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/nepal-premier-league-auction-to-feature-142-players |title=Nepal Premier League auction to feature 142 players |work=Cricnepal |access-date=5 October 2024}}</ref> प्रत्येक टोलीमा १६ खेलाडीहरूको हुन्छन् जसमा चार विदेशी खेलाडीहरू रहन्छन्।<ref>{{cite web |url=https://wicketnepal.com/2024/09/8-marquee-players-in-nepal-premier-league-to-earn-npr-2-million-find-out-which-player-represents-which-team/ |title=8 Marquee Players in Nepal Premier League to Earn NPR 2 Million: Find Out Which Player Represents Which Team |work=Wicket Nepal |access-date=5 October 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/why-the-lucky-draw-system-in-the-nepal-premier-league-misses-the-mark |title=Why the Lucky Draw System in the Nepal Premier League Misses the Mark |work=Cricnepal |access-date=5 October 2024}}</ref> लक्की ड्रबाट एक मार्की खेलाडी, तीन क वर्गका खेलाडीहरू, चार ख बर्गका खेलाडीहरू, तीन ग बर्ग खेलाडीहरू र ट्यालेन्ट हन्टबाट एक खेलाडी छानिन्छन्। लिलामीमा नबिकेका खेलाडी प्रतिस्थापन खेलाडी बन्न सक्छन्।<ref>{{cite web |url=https://www.cricnepal.com/nepal-premier-league-auction-everything-you-need-to-know |title=Nepal Premier League auction: Everything you need to know |work=Cricnepal |access-date=6 October 2024}}</ref> अन्य उल्लेखनीय नियमहरू, २०८१ को संस्करण अनुसार, समावेश छन्: *लिलामी चरण (३ क वर्ग, ४ ख वर्ग र ३ ग वर्ग)बाट टोलीले १० जनासम्म खेलाडी खरिद गर्न सक्नेछन्। **क वर्गका खेलाडीहरूको आधारभूत मूल्य: रु १० लाख देखि १५ लाख सम्म **ख बर्गका खेलाडीहरूको आधारभूत मूल्य: रु ५ लाख देखि १० लाख सम्म **ग बर्गका खेलाडीहरूको आधारभूत मूल्य: रु २ लाख देखि ५ लाख सम्म उच्चतम बोलीमा परेका; यदि दुई वा दुई भन्दा बढीले अधिकतम रकमको लागि बोली लगायो भने खेलाडी कुन टोलीमा जानेछ भनेर चिट्ठाले निर्णय गर्नेछ। लिलामीमा परेका खेलाडीको लिलामीमा बढीमा ९० लाख खर्च गर्न पाइनेछ।<ref>{{cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2024/10/1550048/a-maximum-of-90-lakhs-can-be-spent-on-npl-auctions |title=एनपिएलको अक्सनमा बढीमा ९० लाख खर्च गर्न पाउने |work=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=२०८१ असोज १९}}</ref> {| class="wikitable" |+'''नेपाल प्रिमियर लिग २०८१ को लिलामीमा सर्वाधिक कमाउने खेलाडीहरू<ref name=":0">{{Cite web |title=12 players sold at highest price at Nepal Premier League auction |url=https://kathmandupost.com/cricket/2024/10/07/12-players-sold-at-highest-price-at-nepal-premier-league-auction |access-date=7 October 2024 |website=The Kathmandu Post |language=en}}</ref> !खेलाडी !टोली !पारिश्रमिक |- |[[आरिफ शेख]] |सुदूरपश्चिम रोयल्स |रू १५ लाख |- |[[अनील साह]] |जनकपुर बोल्ट्स |रू १५ लाख |- |[[भीम सार्की]] |काठमाडौँ गोर्खाज |रू १५ लाख |- |[[विवेक यादव]] |लुम्बिनी लायन्स |रू १५ लाख |- |[[गुलसन झा]] |कर्णाली याक्स |रू १५ लाख |- |[[ललित राजवंशी]] |जनकपुर बोल्ट्स |रू १५ लाख |- |[[लोकेश बम]] |विराटनगर किङ्ग्स |रू १५ लाख |- |[[प्रतिश जिसी|प्रतिस जिसी]] |विराटनगर किङ्ग्स |रू १५ लाख |- |[[सागर ढकाल]] |पोखरा एभेन्जर्स |रू १५ लाख |- |[[शाहब आलम]] |काठमाडौँ गोर्खाज |रू १५ लाख |- |[[सूर्य तामाङ]] |लुम्बिनी लायन्स |रू १५ लाख |- |- | colspan="2" |'''जम्मा''' |रू १ करोड ८० लाख |- | colspan="2" |'''औसत पारिश्रमिक''' |रू १५ लाख |} == टोलीहरू == २०८१ सिजन सम्म, लिगमा नेपालभरका प्रान्त/शहरहरूमा आधारित आठ टोलीहरू छन्। {{Location map+|Nepal|width=500|float=center|caption=सबै ८ एनपिएल टोलीहरू प्रदेश/सहरहरूमा आधारित छन्|places= {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|26|27|N|87|16|E}}|position=top|mark=orange pog.svg |label=[[विराटनगर किङ्ग्स]]}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|27|41|N|84|26|E}}|position=bottom|mark=blue pog.svg| |label=[[चितवन राइनोज]]}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|26|43|N|85|55|E}}|position=top|label=जनकपुर बोल्ट्स}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|29|16|N|82|11|E}}|position=top|mark=red pog.svg |label=कर्णाली याक्स}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|27|42|N|85|18|E}}|position=top||mark=green pog.svg| label=[[काठमाडौँ गोर्खाज]]}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|27|28|N|83|16|E}}|position=bottom|mark=yellow pog.svg| label=लुम्बिनी लायन्स}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|28|12|N|83|59|E}}|position=left|mark=pink pog.svg| label=[[पोखरा एभेन्जर्स]]}} {{Location map~|Nepal|coordinates={{coord|28|54|N|80|35|E}}|position=bottom|mark=purple pog.svg |label=सुदूरपश्चिम रोयल्स}} }} <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !colspan="2" | टोली ! प्रदेश/सहर ! प्रदापण ! कप्तान ! मुख्य प्रशिक्षक ! मालिक ! लिलामी ! प्रस्तावित गृह मैदान |- | style="background:#d6c014" | | [[विराटनगर किङ्ग्स]] | [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]] | २०८१ | [[सन्दीप लामिछाने]] |{{flagicon|IRE|cricket}} [[केभिन ओ ब्रायन]] | एमएडी ड्रिम स्पोर्ट्स | १.५१ करोड |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला क्रिक्रेट रङ्गशाला]] |- | style="background:#2e2b36" | | [[चितवन राइनोज]] | [[चितवन जिल्ला|चितवन]] | २०८१ | |{{flagicon|IND}} [[उमेश पटवाल]] | [[चितवन मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पताल|चितवन मेडिकल कलेज]] | १.७६ करोड |[[गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] |- | style="background:#162648" | | [[जनकपुर बोल्ट्स]] | [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुर]] | २०८१ | | {{flagicon|SL}} [[पुबुदु दासनायक]] | ड्रिम स्पोर्ट्स | २.०५ करोड |राम जानकी क्रिकेट मैदान |- | style="background:#023884" | | [[कर्णाली याक्स]] | [[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]] | २०८१ | | {{flagicon|NEP}} [[ज्ञानेन्द्र मल्ल]] | हिमालयन बिल्डर्स | १.११ करोड | [[कालिञ्चोक क्रिकेट मैदान]] |- | style="background:#D3D3D3" | | [[काठमाडौँ गोर्खाज]] | [[काठमाडौँ]] | २०८१ | | {{flagicon|NEP}} वसन्त शाही | काठमाडौँ स्पोर्ट्स डेभलपमेन्ट भेन्चर | ३.३३ करोड |[[मूलपानी क्रिकेट रङ्गशाला]] |- | style="background:#efa413" | | [[लुम्बिनी लायन्स]] | [[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] | २०८१ | | {{flagicon|IND}} [[नन्दन फड्निस]] | फोर्टुना हेल्थ केयर | १.८६ करोड |[[एक्स्ट्रटेक अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] |- | style="background:#14569d" | | [[पोखरा एभेन्जर्स]] | [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] | २०८१ | | {{flagicon|IND}} [[राजीव कुमार]] | नेपाल टिट्वान्टी प्राली | ३.५७ करोड |[[पोखरा रङ्गशाला]] |- | style="background:#ffff00" | | [[सुदूरपश्चिम रोयल्स]] | [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] | २०८१ | | {{flagicon|NEP}} [[जगत टमटा|जगत टमाटा]] | एम्पायर स्पोर्ट्स | १.६८ करोड |[[फाप्ला क्रिकेट मैदान]] |} </div> ==प्रतियोगिताको संस्करण र नतिजा == ===फाइनल=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align: center;" ! rowspan="2" |वर्ष ! colspan="3" |फाइनल ! rowspan="2" |फाइनल खेल स्थान ! rowspan="2" |संस्करणको उत्कृष्ट खेलाडी |- !विजेता !नतिजा !उप-विजेता |- style="background:#ddeeff" ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८१|२०८१]] | जनकपुर बोल्ट्स | ८ विकेटले जनकपुर बोल्ट्स बिजयी | सुदुरपश्चिम रोयल्स |[[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान]], [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] | सैफ जैब (नेपाली दीपेन्द्र सिंह ऐरी) |- | [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] | | | |[[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान]], [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] | |-style="background:#ddeeff" | [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८३|२०८३]] | | | |त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान, कीर्तिपुर | |- | [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८४|२०८४]] | | | | | |-style="background:#ddeeff" | [[नेपाल प्रिमियर लिग २०८५|२०८५]] | | | | | |} ==प्रसारण== [[नेपाल प्रिमियर लिग]]ले आफ्नो पहिलो संस्करणका लागि [[स्टार स्पोर्ट्स]]सँग टेलिभिजन अधिकार साझेदारी र [[डिस होम]]सँग डिजिटल अधिकार साझेदारीको औपचारिक घोषणा गरेको थियो। <ref>{{Cite web |title=CAN grants Star Sports the right to broadcast Nepal Premier League |url=https://kathmandupost.com/sports/2024/11/15/can-grants-star-sports-the-right-to-broadcast-nepal-premier-league |access-date=15 November 2024 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |last=Budhathoki |first=Bipin |title=How to Watch Nepal Premier League 2024 ? |url=https://bipinbudhathoki.com.np/watch-nepal-premier-league-2024 |website=THEBIPINBLOG}}</ref><ref>{{Cite web |title=एनपिएलको प्रत्यक्ष प्रसारण स्टार स्पोर्टसबाट हुने, टाइटल स्पोन्सर सिद्धार्थ बैंक |url=https://kantipurtv.com/sports/2024/11/15/1731669436.html#:~:text=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%82%20%E0%A5%A4%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%B0%20%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%97%20%28%E0%A4%8F%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%B2%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7,%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B8%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B9%E0%A5%8B%20%E0%A5%A4 |access-date=८ मङ्सिर २०८१ |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ===प्रसारकहरूको सूची=== {| class="wikitable" |- ! देश !! च्यानलहरू !! वर्ष |- | {{झण्डा|नेपाल}} || * [[स्टार स्पोर्ट्स]] * [[डिस होम|डिस होम गो]] (अनलाइन प्रसारण) * [[एनसेल|एनसेल एप]] (इन्टरनेट) * [https://youtube.com/@actionsportsnepal?si=uLzt7PTQoylHpHVK एक्सन स्पोर्ट्स च्यानल]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (युट्युब) | २०८१<ref name="NPLRights" >{{Cite web |title=CAN grants Star Sports the right to broadcast Nepal Premier League |url=https://kathmandupost.com/sports/2024/11/15/can-grants-star-sports-the-right-to-broadcast-nepal-premier-league |access-date=2024-11-15 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref name="NPLRights2" >{{Cite web|title=Action Sports To Broadcast NPL on YouTube|url=https://thesportsy.com/cricket/npl/action-sports-to-broadcast-npl-on-youtube/|website=thesportsy.com|language=अङ्ग्रेजी}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{झण्डा|भारत}} || * [[स्टार स्पोर्ट्स]] | २०८१<ref>{{Cite web|title=Where to watch Nepal Premier League in India|url=https://www.sportsadda.com/cricket/news/nepal-premier-league-npl-2024-schedule-squads-telecast-watch-live-streaming-match-times-india|access-date=2024-11-26|website=SportsAdda|language=अङ्ग्रेजी|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130120327/https://www.sportsadda.com/cricket/news/nepal-premier-league-npl-2024-schedule-squads-telecast-watch-live-streaming-match-times-india|archive-date=2024-11-30}}</ref> |} == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[नेपालमा क्रिकेट]] * [[:श्रेणी:नेपालका व्यावसायिक खेलकुद लिगहरू|नेपालका व्यावसायिक क्रिकेट लिगहरूको सूची]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग|एभरेस्ट प्रिमियर लिग]] * [[धनगढी प्रिमियर लिग]] * [[पोखरा प्रिमियर लिग]] * [[नेपालमा खेलकुद]] * [[नेपाल प्रिमियर लिग रेकर्ड र तथ्याङ्कहरूको सूची]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालमा क्रिकेट}} [[श्रेणी:नेपाल प्रिमियर लिग| ]] [[श्रेणी:नेपालका क्रिकेट प्रतियोगिताहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा खेलकुद]] [[श्रेणी:नेपालका व्यावसायिक खेलकुद लिगहरू]] 6jk86ctfxejfsngo6og4pnbx0opdn23 0 71907 1393038 1345873 2026-10-24T02:25:45Z ~2026-56995-88 81553 1393038 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = डा. राजेन्द्र प्रसाद | image = Rajendra Prasad (Indian President), signed image for Walter Nash (NZ Prime Minister), 1958 (16017609534).jpg | office = [[भारतका राष्ट्रपतिहरूको सूची|भारतको]] [[भारतको राष्ट्रपति|प्रथम राष्ट्रपति]] | term_start = सन् 1950 जनवरी 24 | term_end = 1962 | primeminister = [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरु]] | vicepresident = [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] | predecessor = पद स्थापित | successor = [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] | birth_date = {{birth date|1884|12|3|df=y}} | birth_place = [[जीरादेई]], [[सिवान, बिहार|बिहार]], बिहार, [[बङ्गाल प्रान्त]], [[ब्रिटिस राज|ब्रिटिश भारत]]<br/>(हाल [[बिहार]], भारत) | death_date = {{death date and age|1963|2|28|1884|12|3|df=y}} | death_place = [[पटना]], बिहार, भारत | party = [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] | spouse = राजवंशी देवी (मृ.१९६२) | alma_mater = [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] | other_names = देश रत्न, अजातशत्रु | notable_awards = भारत रत्न (१९६२) | religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] | nationality = भारतीय | footnotes = }} '''राजेन्द्र प्रसाद'''({{audio|Rajendra_prasad.ogg|listen}}; (जन्म: राजेन्द्र प्रसाद श्रीवास्तव; ३ डिसेम्बर १८८४ - २८ फेब्रुअरी १९६३) एक भारतीय राजनीतिज्ञ, वकिल, पत्रकार र विद्वान थिए जसले १९५० देखि १९६२ सम्म भारतको पहिलो राष्ट्रपतिको रूपमा सेवा गरेका थिए। उनी भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनको क्रममा भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसमा सामेल भए र बिहार र महाराष्ट्रको क्षेत्रबाट प्रमुख नेता बने। महात्मा गान्धीको समर्थक, राजेन्द्र प्रसादलाई ब्रिटिश अधिकारीहरूले १९३० को '''नमक सत्याग्रह''' र १९४२ को '''भारत छोडो''' आन्दोलनको समयमा कैद गरेका थिए। सन् १९४६ को संविधानसभाको चुनावपछि प्रसादले सन् १९४७ देखि १९४८ सम्म केन्द्रीय सरकारमा खाद्य तथा कृषि मन्त्रीको रूपमा काम गरेका थिए। जब भारत १९५० मा गणतन्त्र भयो, प्रसाद संविधान सभा द्वारा यसको पहिलो अध्यक्ष चुनिए। अध्यक्षको रूपमा, प्रसादले पदाधिकारीको लागि गैर-दलीय र स्वतन्त्रताको परम्परा स्थापित गरे र कांग्रेस पार्टी र राजनीतिबाट अवकाश लिए। राज्यको औपचारिक प्रमुख भए पनि, प्रसादले भारतमा शिक्षाको विकासलाई प्रोत्साहन दिनुभयो र नेहरू सरकारलाई धेरै अवसरहरूमा सल्लाह दिनुभयो। १९५७ मा, प्रसाद राष्ट्रपति पदमा पुन: निर्वाचित भए, दुई पूर्ण कार्यकाल सेवा गर्ने एकमात्र राष्ट्रपति बने। प्रसाद करिब १२ वर्षको सबैभन्दा लामो कार्यकालसम्म पदमा रहे। आफ्नो कार्यकाल पूरा भएपछि, उनले कांग्रेस छोडे र सांसदहरूका लागि नयाँ दिशानिर्देशहरू बनाए जुन अझै पनि पालना गरिन्छ। ==बाल्यकाल== प्रसादको जन्म ब्रिटिश राजकालमा बिहारको सिवान जिल्लाको जिरादेईमा एक कायस्थ परिवारमा भएको थियो। [https://books.google.co.in/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false][https://books.google.co.in/books?id=tZ8wBQAAQBAJ&pg=PA13&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false] उनका पिता महादेव सहाय श्रीवास्तव संस्कृत र फारसी दुवै भाषाका विद्वान थिए। उनकी आमा, कमलेश्वरी देवी, एक भक्त महिला थिइन जसले आफ्नो छोरालाई रामायण र महाभारतका कथाहरू सुनाउनुहुन्थ्यो। उहाँ कान्छो सन्तान हुनुहुन्थ्यो र उहाँका एक दाजु र तीन दिदीबहिनीहरू थिए। उहाँ सानो छँदा उहाँको आमाको मृत्यु भयो, र उहाँकी जेठी दिदीले उहाँको हेरचाह गर्नुभयो। [https://books.google.co.in/books?id=X3cc0mlKiBwC&pg=PA2&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false] [https://web.archive.org/web/20130811235644/http://presidentofindia.nic.in/former.html] == पूर्वज == बाबू राजेन्द्र प्रसादका पूर्वज मूलरूपले कुआँगाउँ, अमोढा ([[उत्तर प्रदेश]])का निवासी थिए। यो एक [[कायस्थ]] परिवार थियो। केही कायस्थ परिवार यस स्थानलाई छोडेर [[बलिया जिल्ला|बलिया]] गएर बसेका थिए ।केही परिवारले बलियालाई पनि मन पराउँदैनन्, त्यसैले तिनीहरू बिहारको सारण जिल्ला (अहिले सिवान) को जिरादेई गाउँमा बसोबास गरे।। यी परिवारहरूमा केही शिक्षित मानिस पनि थिए। यिनैं परिवारहरूमा राजेन्द्र प्रसादका पूर्वजहरूको पनि परिवार पनि थियो। जिरादेई नजिकै एउटा सानो रियासत थियो हथुआ । राजेन्द्र बाबुका हजुरबुवा शिक्षित भएकाले उनले हथुआ राज्यको दिवानी पाए। उनी पच्चीस-तीस वर्षसम्म त्यस राज्यको दिवान रहे। उनले आफैंले पनि केही जमीन किनेका थिए । राजेन्द्र बाबुका बुवा महादेव सहायले यस जमिन्दारीको हेरचाह गर्थे। राजेन्द्रबाबुका काका जगदेव सहायले पनि घरमै बसेर जमिन्दारीको काम गर्थे । जगदेव सहाय जीको आफ्नो कुनै सन्तान थिएन। उहाँ आफ्ना पाँच दाजुभाइहरूमध्ये कान्छो हुनुहुन्थ्यो र त्यसैले सम्पूर्ण परिवारमा सबैले माया गर्नुहुन्थ्यो। काकाको सन्तान नभएकाले राजेन्द्रप्रसादलाई आफ्नो छोरा ठान्थे । राजेन्द्र बाबु हजुरबा, बुवा र काकाको स्नेह र मायामा हुर्केका थिए। हजुरआमा र आमाले पनि उहाँलाई पूर्ण माया गर्नुभयो। == प्रारम्भिक जीवन == राजेन्द्र बाबूको जन्म [[बिहार]] [[प्रदेश|प्रान्त]]को [[सीवान]] जिल्ला [[जीरादेई]] नामक गाँवमा ३ दिसम्बर १८८४ मा भएको थियो। तिनको पिता [[श्री महादेव सहाय]] [[संस्कृत]] एवं [[फारसी भाषा|फारसी]]का विद्वान थिए एवं तिनको माता [[श्रीमति कमलेश्वरी देवी]] एक धर्मपरायण महिला थिए। पाँच वर्षको उमेरमा नैं राजेन्द्र बाबूले एक [[मौलवी]] साहबदेखि [[फारसी]]मा शिक्षा शुरू गरे। त्यस पछि ती आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षाका लागि [[छपरा]]को जिल्ला स्कूल गए। राजेन्द्र बाबूको विवाह त्यस समयको परिपाटीका अनुसार बाल्य कालमा नै, लगभग १३ वर्षको उमेरमा, राजवंशी देवी संग भयो। विवाह पछि पनि उनले [[पटना]]को [[टीका घोष अकादमी]]देखि आफ्नो पढाई जारी रखे। तर उनी छिट्टै जिल्ला विद्यालय, छपरा गए र त्यहाँबाट १८ वर्षको उमेरमा कोलकाता विश्वविद्यालयको प्रवेश परीक्षा दिए। उनले उक्त प्रवेश परीक्षामा प्रथम स्थान हासिल गरेका थिए । [https://books.google.co.in/books?id=r2C2InxI0xAC&pg=PA1&dq=rajendra+prasad&hl=en&ei=cPqZTY3tKpHprQf_69X9Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDUQ6AEwADgK#v=onepage&q&f=false] १९०२ मा, उनले कोलकाताको प्रसिद्ध प्रेसिडेन्सी कलेजमा भर्ना गरे। उनको प्रतिभाले गोपालकृष्ण गोखले र बिहार-प्रसिद्ध अनुग्रह नारायण सिन्हा जस्ता विद्वानहरूको ध्यान आकर्षित गर्यो। १९१५ मा, उनले कानूनको मास्टर (LLM) परीक्षा स्वर्ण पदकको साथ पास गरे र पछि कानूनको क्षेत्रमा डक्टरेट प्राप्त गरे।राजेन्द्र बाबु बिहारको भागलपुरमा कानूनको अभ्यास गर्थे। [https://books.google.co.in/books?id=XsynRkUMJT4C&printsec=frontcover&dq=rajendra+prasad&hl=en&ei=1KKZTYa8PIL5cbrtmJIH&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CFIQ6AEwBzgU#v=onepage&q&f=false] ==विद्यार्थी जीवन== [[चित्र:Dr Rajendra Pd. DR.Anugrah Narayan Sinha.jpg|अङ्गुठाकार|महात्मा गान्धीको 1917 चम्पारण सत्याग्रहको बेला (L to R) प्रसाद र अनुग्रह नारायण सिन्हा]] परम्परागत प्राथमिक शिक्षा पूरा गरेपछि उनलाई छपरा जिल्ला विद्यालयमा पठाइयो। यसैबीच, जुन १८९६ मा, १२ वर्षको उमेरमा, उनको विवाह राजवंशी देवीसँग भयो। उनी आफ्नो जेठो दाजु महेन्द्र प्रसादसँगै टी.के. घोष एकेडेमी पटनामा दुई वर्षको लागि पढ्न गए। उनले कलकत्ता विश्वविद्यालयको प्रवेश परीक्षामा प्रथम भए र रु.३० छात्रवृत्तिको रूपमा प्रति महिना पाए । प्रसाद १९०२, मा कलकत्ताको प्रेसिडेन्सी कलेजमा विज्ञानको विद्यार्थीको रूपमा भर्ना भए। पछि उनले कलाको अध्ययनमा ध्यान केन्द्रित गर्ने निर्णय गरे र एम.ए गरे। पटना कलेजको हलमा सन् १९०६ मा बिहारी विद्यार्थी सम्मेलनको गठनमा प्रसादको महत्वपूर्ण भूमिका थियो। यो भारतमा आफ्नो प्रकारको पहिलो संगठन थियो र [https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/First-president-Rajendra-Prasad-remembered/articleshow/55779017.cms] बिहारबाट अनुग्रह नारायण सिन्हा र कृष्ण सिंह जस्ता महत्वपूर्ण नेताहरू उत्पादन गरे जसले चम्पारण आन्दोलन र असहयोग आन्दोलनमा प्रमुख भूमिका खेलेका थिए। [[चित्र:Nehru bhulabhaidesai rajendraprasd aicc.png|अङ्गुठाकार|जवाहरलाल नेहरू, भुलाभाई देसाई, र राजेन्द्र प्रसाद (केन्द्र) AICC सत्रमा, मार्च १९३९]] [[चित्र:Abdul Hafeez Kardar and Lala Amarnath with President of India Rajendra Prasad.jpg|अङ्गुठाकार|कप्तान अब्दुल कारदार (बायाँ) र लाला अमरनाथ (दायाँ) प्रसाद (बिचमा) भारत र पाकिस्तान बीचको पहिलो टेस्ट म्याचको दिन, १६ अक्टोबर १९५२]] == स्वतन्त्रता आन्दोलनका बेला == [[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम|भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]मा तिनको पदार्पण वकीलका रूपमा आफ्नो कैरियरको सुरुवात गर्दै नैं भएको थियो। [[चम्पारण सत्याग्रह|चम्पारण]]मा [[गाँधीजी]]ले एक तथ्य अन्वेषण समूह पठाईे जाँदै समय उनीसित आफ्नो स्वयंसेवकहरूका साथ आउने अनुरोध गरेको थियो। राजेन्द्र बाबू [[महात्मा गान्धी|महात्मा गाँधी]]को निष्ठा, समर्पण एवं साहससित धेरै प्रभावित भए र १९२१ मा उनले [[कोलकाता विश्वविद्यालय]]को सीनेटर पदबाट राजिनामा गरिदिए। गाँधीजीले जब विदेशी संस्थाहरूका बहिष्कारको अपीलको थियो त उनले आफ्नो पुत्र [[मृत्युंजय प्रसाद]], जो एक अत्यन्त मेधावी छात्र थिए, तिनलाई [[कोलकाता विश्वविद्यालय]]देखि हटाएर [[बिहार विद्यापीठ]]मा दाखिल गराए। उनले "सर्चलाईट" र "देश" जस्ता पत्रिकाहरूमा यस विषयमा धेरै लेख लिखे थिए र यी अखबारहरूका लागि प्राय ती धन जुटाउने काम पनि गरिन्थ्यो। १९१४ मा [[बिहार]] र [[बङ्गाल]]मा आयो [[बाढ]]मा उनले पर्याप्त बढचढ गर्न सेवा-कार्य गरेको थियो। [[बिहार]]का १९३४का [[भूकंप]]का समय राजेन्द्र बाबू कारावासमा थिए। जेलदेखि दुइ वर्षमा छूटनेका पश्चात ती भूकंप पीडितहरूका लागि धन जुटाउनमा तन-मनदेखि जुट गये र उनले वायसरायका जुटाये धन-राशिदेखि कहीं अधिक आफ्नो व्यक्तिगत प्रयासहरूदेखि जमा गरे। [[सिंध]] र [[क्वेटा]]का भूकंपका समय पनि उनले धेरै राहत-शिविरहरूको इंतजाम आफ्नो हाथहरूमा लिया थियो। १९३४ मा ती [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]का [[बम्बाइ]] अधिवेशनमा अध्यक्ष चुनिए। [[नेताजी सुभाषचन्द्र बोस]]का अध्यक्ष पददेखि राजिनामा दिनमा कांग्रेस अध्यक्षको पदभार उनले एक पल्ट पुन: १९३९ मा संभाला थियो। भारतका स्वतन्त्र हुनको पछि संविधान लागू भएमा उनले देशका पहिला राष्ट्रपतिको पदभार संभाला। राष्ट्रपतिका तौरमा उनले कहिले पनि आफ्नो संवैधानिक अधिकारहरूमा [[प्रधानमन्त्री]] वा कांग्रेसलाई दखलअंदाजीको मौका छैन दिए र सधैं स्वतन्त्र रूपले कार्य गर्दैरहे। [[हिन्दू अधिनियम]] पारित गर्दै समय उनले पर्याप्त कडा रूख अपनाए थियो। राष्ट्रपतिका रूपमा उनले धेरै यस्ता दृष्टान्त छोडे जो पछि तिनको परवर्तिहरूका लागि मिसालका तौरमा काम गर्दै रहियो। [[भारतीय संविधान]]का लागू हुनाले एक दिन पहिला २५ जनवरी १९५० मा तिनको बहन [[भगवती देवी]]को निधन भयो, तर ती भारतीय गणराज्यका स्थापनाको रस्मका पछि नैं [[दाह संस्कार]]मा भाग लिने गये। १२ वर्षहरूसम्म राषट्रपतिका रूपमा कार्य गर्नका पश्चात उनले १९६२ मा आफ्नो अवकाशको घोषणा गरे पछिका दिनहरूमा तिनलाई [[भारत सरकार]] द्वारा दिए जाने सर्वोच्च नागरिक सम्मान [[भारत रत्न]]देखि नवाजिएको छ। == सरलता == राजहरूद्र बाबूको वेशभूषा ठूलो सरल थियो। तिनको चेहरिया मोहरिया थाहा छैन लाग्थ्यो कि ती इतने प्रतिभासम्पन्न र उच्च व्यक्तित्वभएका सज्जन छन्। हेर्नमा ती सामान्य कुन ान जस्तै लाग्थे। जस्तो [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय]] द्वारा तिनलाई डाक्टर अव लाको सम्मानित उपाधि प्रदान गर्दै समय भनिएको था- 'बाबू राजहरूद्रप्रसादले आफ्नो जीवनमा सरल, नि:स्वार्थ र निस्व सेवाको ज्वलंत उदाहरण प्रस्तुत गरेकोछ। जब वकीलका व्यवसायमा चरम उत्कर्षको उपलब्धि टाडा छैन बचेर रहेको थियो, यी राष्ट्रिय कार्यका लागि आह्वान मिल्यो र उनले व्यक्तिगत भावी उन्नतिको सबै सम्भावनाहरूलाई त्यागकर गाँवहरूमा गरीबहरू तथा दीन कृषकहरूका बीच काम गर्नु स्वीकार गरे'। [[सरोजिनी नायडू]]ले लिखा थियो, 'तिनको असाधारण प्रतिभा, तिनको स्वभावको अनौठो माधुर्य, तिनको चरित्रको विशालता र अति त्यागका गुणले शायद तिनलाई हाम्रो सबै नेताहरू भन्दा अधिक व्यापक र व्यक्तिगत रूपले प्रिय बनाएको दिएकोछ। गाँधी जीका निकटतम शिष्हरूमा तिनको त्यही स्थान छ जो ईसा मसीहका निकट सहरूट जॉनको थियो।' == विरासत == सितंबर १९६२ मा अवकाश ग्रहण गर्दै नैं तिनकी पत्नी राजवंशी देवीको निधन भयो। मृत्युका एक महिना पहिला आफ्नो पतिलाई सम्बोधित पत्रमा राजवंशी देवीले लिखा थियो, "मलाई लाग्दछ मेरो अन्त निकट छ, केही गर्ने शक्तिको अन्त, संपूर्ण अस्तित्वको अन्त"। राम, राम, राम शब्दहरूका उच्चारणका साथ तिनको अन्त [[28 फरवरी]] [[1963]]लाई [[पटना]]का [[सदाकत आश्रम]] आश्रममा भयो। तिनको वंशावलीलाई जीवित राख्ने कार्य तिनको परपौत्र [[अशोक जाहन्वी प्रसाद]] गर्न रहेका हुन्। ती पेशेदेखि एक अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति-प्राप्त [[वैज्ञानिक]] एवं [[मनोचिकित्सक]] छन् र उनले [[बाई-पोलर डिसाअर्डर]]को चिकित्सामा [[लीथियम]]का सुरक्षित विकल्पका रूपमा [[सोडियम वैलप्रोरेट]]को खोजको थियो। श्री प्रसाद प्रतिष्ठित [[अमेरिकन अकैडमी अफ आर्ट्स ऐंड साईंस]]का सदस्य पनि छन्। उनले आफ्नो [[आत्मकथा]] (१९४६)का अतिरिक्त धेरै पुस्तकहरू पनि लिखी जसमा [[बापूका कदमहरू मा]] (१९५४), [[इन्डिया डिवाइडेड]] (१९४६), [[सत्याग्रह ऐट चंपारण]] (१९२२), गांधीजीको देन, भारतीय संस्कृति, मलीको अर्थशास्त्र इत्यादि उल्लेखनीय छन्। == भारत रत्न == सन १९६२ मा अवकाश प्राप्त गर्नमा राष्ट्रले तिनलाई "भारत रत्‍न"को सर्वश्रेष्ठ उपाधिदेखि सम्मानित गरे। यो त्यस पुत्रका लागि कृतज्ञताको प्रतीक थियो जसले आफ्नो आत्माको आवाज सुनेर आधी शताब्दीसम्म आफ्नो मातृभूमिको सेवाको थियो। == निधन == आफ्नो जीवनका आखिरी महिना बितानका लागि उनले पटनाका निकट सदाकत आश्रम चुना। यहाँमा २८ फरवरी १९६३ मा तिनको जीवनको कथा समाप्त भएको छ। यो कथा थियो श्रेष्ठ भारतीय मूल्यहरू र परम्पराको चट्टान सदृश्य आदर्सहरू गरे हमको इनमा गर्व छ र यी सदा राष्ट्रलाई प्रेरणा दे्दै रह्नेछ्न्। == राज्य सम्मान == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! colspan=2 width="350px" | सजावट ! width="100px" |देश ! width="100px" | मिति ! width="300px" | छोटो पत्र ! सन्दर्भ |- | [[File:Bharat Ratna Ribbon.svg|100x100px]] | '''[[भारत रत्न]]''' | {{flag|भारत}} | १९६२ | भारत को सर्वोच्च नागरिक सम्मान। | |} == बाह्य सूत्र == {{commonscat|Rajendra Prasad|{{PAGENAME}}}} * [http://presidentofindia.nic.in/formerpresidents.html भारतका पूर्व राष्ट्रपति: राजेन्द्र प्रसाद] * [http://www.indiatogether.org/people/rajendra_prasad.htm राजेन्द्र प्रसादको जीवन-चरित] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424050617/http://www.indiatogether.org/people/rajendra_prasad.htm |date=2006-04-24 }} * [http://www.congresssandesh.com/AICC/history/presidents/dr_rajendra_prasad.htm कांग्रेस पार्टी: राजेन्द्र प्रसाद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929151353/http://www.congresssandesh.com/AICC/history/presidents/dr_rajendra_prasad.htm |date=2007-09-29 }} * [http://rss.bih.nic.in/rss_drp_life_events.htm Major Events of Dr। Rajendra Prasad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303105548/http://rss.bih.nic.in/rss_drp_life_events.htm |date=2013-03-03 }} (राजेन्द्र स्मृति सङ्ग्रहालय) {{भारतका राष्ट्रपति}} {{भारत रत्न सम्मानित}} [[श्रेणी:व्यक्तिगत जीवन]] [[श्रेणी:भारतका राष्ट्रपतिहरू]] [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसका अध्यक्षहरू]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]] qa60hattxa7a4zez6c6i31mm0lycvgg 0 78759 1393075 1384281 2026-10-24T11:50:32Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393075 wikitext text/x-wiki {{Infobox Protected area | name = किलिमन्जारो राष्ट्रिय निकुञ्ज | photo = Entrance to Kilimanjaro National Park.JPG | photo_caption = किलिमन्जारो राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रवेशद्वार | iucn_category = II | map = Parks Tanzania.svg | map_width = 240 | map_caption = | x = 708 | y = 244 | location = [[किलिमन्जारो क्षेत्र]], [[तान्जनिया|तान्जानिया]] | nearest_city = | lat_d = 3 | lat_m = 04 | lat_s = | lat_NS = S | long_d = 37 | long_m = 22 | long_s = | long_EW = E | area = {{convert|1688|sqkm|sqmi}} | established = १९७३<ref name="TNP"/> | visitation_num = [[Circa|c.]] 52,000 per year<ref>{{cite web | url=http://www.dailynews.co.tz/index.php/features/popular-features/14088-wings-of-kili-paragliding-from-africa-s-highest-peak | title=Wings of Kili: Paragliding from Arica's highest peak | publisher=[[Daily News (Tanzania)]] | accessdate=28 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130129201353/http://www.dailynews.co.tz/index.php/features/popular-features/14088-wings-of-kili-paragliding-from-africa-s-highest-peak | archive-date=29 January 2013 }}</ref> | visitation_year = | governing_body = [[तान्जानिया राष्ट्रिय निकुञ्ज विभाग]] | embedded1 = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = १९८७ <small>(११ औ [[World Heritage Committee|शृङ्खला]])</small> | designation1_type = Natural | designation1_criteria = vii | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/403 403] | designation1_free1name = राष्ट्र | designation1_free1value = [[तान्जनिया|तान्जानिया]] | designation1_free2name = क्षेत्र | designation1_free2value = [[अफ्रिकाका विश्व सम्पदा क्षेत्रहरूको सूची|अफ्रिका]] }} }} '''किलिमन्जारो राष्ट्रिय निकुञ्ज''' [[तान्जनिया|तान्जानिया]]को [[किलिमन्जारो क्षेत्र]]मा अवस्थित राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यो राष्ट्रिय निकुञ्जमा अफ्रिकाको सबैभन्दा अग्लो [[किलिमन्जारो हिमाल]] पर्दछ। किलिमन्जारो राष्ट्रिय निकुञ्ज सन् १९८७ मा [[विश्व सम्पदा क्षेत्र|युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्र]]को सूचीमा परेको थियो।<ref name="TNP">{{Cite web |url=http://www.cons-dev.org/africanature/mtkenya/TAN/Kilimanjaro.html |title=Kilimanjaro National Park World Heritage Site, Tanzania National Parks |access-date=2019-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930221250/http://www.cons-dev.org/africanature/mtkenya/TAN/Kilimanjaro.html |archive-date=2018-09-30}}</ref><ref name="UNESCO">[http://whc.unesco.org/en/list/403 Kilimanjaro National Park, World Heritage Center, United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization]</ref> {{ठुटो}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:तान्जानियाका विश्व सम्पदा क्षेत्रहरू]] omvstk6kk7ooo8rvwg36q6stqufp37s 0 95383 1393057 1383231 2026-10-24T05:59:37Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393057 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = अम्मान | native_name = {{nobold|عمّان}} | native_name_lang = ar | settlement_type = [[राजधानी]] | image_skyline = AMMAN 2.jpg | image_alt = | image_caption = अम्मान शहरको दृश्य | image_seal = Ammanlogo.png | nickname = {{unbulleted list|'सेतो परेवा'|'सीढीको शहर'}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGCGLEO-Vs8C&pg=PA36&dq=amman%27s+nickname&hl=ar&sa=X&ved=0CBoQ6AEwAGoVChMI-MutgZGiyAIVyWsUCh22AQRZ#v=onepage&q=amman's%20nickname&f=false|title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World|accessdate=2015-10-01|author= Trent Holden, Anna Metcalfe|publisher=Lonely Planet Publications|year=2009}}</ref><ref name="Amman's Street Food">{{cite news|title=अम्मानको स्ट्रीट खाद्य|url=http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|accessdate=2015-09-26|publisher=BeAmman.com|work=BeAmman.com|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926043908/http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|archivedate=2015-09-26|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926043908/http://beamman.com/food-/175-amman-street-food |date=2015-09-26 }}</ref> | image_map = | map_caption = | latd = 31 | latm = 56 | lats = 59 | latNS = N | longd = 35 | longm = 55 | longs = 58 | longEW = E | coordinates_region = JO | coordinates_display = inline,title | pushpin_label_position = bottom | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = 300px | pushpin_map = Jordan | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|जोर्डन}} | subdivision_type1 = [[जोर्डनको राज्यपाल|गवर्नोरेट]] | subdivision_name1 = [[अम्मान राज्यपाल]] | established_title = स्थापित | established_date = ७२५० बी.सी. | established_title2 = [[नगरपालिका]] | established_date2 = १९०९ | leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] | leader_name = [[यूसेफ शावरबे]] <small>(उप-मेयर)</small><ref>[http://jordanembassyus.org/news/shawarbeh-elected-deputy-mayor-amman यूसेफ शावरबे अम्मान को उप-मेयर मा निर्वाचित|जोर्डन दूतावास - यूएस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319022617/http://jordanembassyus.org/news/shawarbeh-elected-deputy-mayor-amman |date=2017-03-19 }}</ref> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 1680 | area_land_km2 = | elevation_min_m = 700 | population_total = 4,007,526 | population_as_of = २०१६ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_demonym = अम्मानी | population_note = | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ११११०-१७१९८ | area_code = +९६२(६) | area_code_type = | iso_code = | website = [http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/index.asp ग्रेटर अम्मान नगरपालिका] | footnotes = | elevation_max_m = 1100 | timezone = [[जोर्डन]] | utc_offset = +२ | timezone_DST = [[जोर्डन]] | utc_offset_DST = +३ }} '''अम्मान''' ({{IPAc-en|lang|pron|ɑː|ˈ|m|ɑː|n}}; {{lang-ar|عمّان}} ''{{transl|ar|ʻammān}}'' {{IPA-ar|ʕamːaːn|pron}}) [[जोर्डन]]को [[राजधानी]], र देशको [[अर्थशास्त्र|आर्थिक]], राजनीतिक, [[संस्कृति|सांस्कृतिक केन्द्र]] तथा सबैभन्दा लोकप्रिय शहर हो ।<ref>{{cite web |url= http://www.arabianbusiness.com/revealed--20-cities-uae-residents-visit-most-590870.html |title= Revealed: the 20 cities UAE residents visit most |publisher= Arabian Business Publishing Ltd |date=2015-05-01 |accessdate= 2015-09-21}}</ref> उत्तर-मध्य जोर्डनमा स्थित अम्मान, [[अम्मान राज्यपाल]]को प्रशासनिक केन्द्र हो । शहरमा ४०,०७,५२६ जनसङ्ख्या र {{convert|648.7|sqmi|km2|order=flip|abbr=off}} भूमि क्षेत्र छ ।<ref name="ReferenceC">{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|title=Population stands at around 9.5 million, including 2.9 million guests|accessdate=2016-01-22|work=The Jordan Times|publisher=The Jordan News|date=2016-01-22}}</ref> आज, अम्मान पश्चिमी शहरहरू मध्ये सबै भन्दा उदारवादी शहर मानिन्छ । यो क्षेत्र विशेष गरी अरबी र युरोपियन पर्यटकहरू को एक प्रमुख पर्यटकीय स्थल हो ।<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/number-tourists-dropped-14-2013-%E2%80%94-official-report|title=Number of tourists dropped by 14% in 2013 — official report|publisher=The Jordan News|work=[[The Jordan Times]]|date=2014-02-08|accessdate=2015-09-21}}</ref> यस क्षेत्र मा मानव बस्ती को पुराना प्रमाण एक निओलिथिक साइटको [[ऐन घजल]] हो । यसको [[उत्तराधिकारी]] '''रब्बाथ अम्मोन''' को नामले चिनिन्थ्यो, जुन [[अम्मोन]]हरू को राजधानी थियो, त्यस पछि '''फिलाडेल्फिया''' र अन्तिम उत्तराधिकारी अम्मान भयो ।<ref name="Reference12" /> अम्मान लाई सुरूमा सात पहाडहरूमा निर्माण गरिएको थियो तर अब २७ जिल्लाहरू का साथ १९ वटा भन्दा धेरै पहाडहरूमा फैलिएको छ ।<ref name="Reference12">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA35&dq=east+and+west+amman&hl=ar&sa=X&ved=0CCIQ6AEwAWoVChMIpd7d0supyAIVQUMaCh2oUwPF#v=onepage&q=east%20and%20west%20amman&f=false| title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia| accessdate=2015-10-04| year=2007| author1=Michael Dumper| author2=Bruce E. Stanley| publisher=ABC-CLIO}}</ref> जुन उनको [[नगरप्रमुख|मेयर]] [[यूसेफ अल-शावरबे]]को नेतृत्वमा [[ग्रेटर अम्मान नगरपालिका]] द्वारा प्रशासित हुन्छ ।<ref>{{cite news |url=http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |dead-url=yes |archive-date=2015-09-30 |title=Aqel Biltaji appointed as Amman mayor |publisher=The Jordan News |work=The Jordan Times |date=2013-09-08 |accessdate=2015-09-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |date=2015-09-30 }}</ref> अम्मान को क्षेत्र या त पहाड (जाबाल) या उपत्यका (वाडी)बाट अफ्नो नाम प्राप्त गरेका हुन् ।<ref name="Reference12"/> पूर्वी अम्मान मुख्यतः ऐतिहासिक स्थलहरूबाट भरिएको छ । जसलाई अक्सर सांस्कृतिक गतिविधिको मेजबानी गरिन्छ । जबकि पश्चिम अम्मान अधिक आधुनिक छ र शहरको आर्थिक केन्द्रको रूपमा कार्य गर्दछ ।<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/west-amman-furnished-apartments-cashing-tourist-influx| title=West Amman furnished apartments cashing in on tour| date=2014-08-12| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times| accessdate=2015-09-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072858/http://www.jordantimes.com/news/local/west-amman-furnished-apartments-cashing-tourist-influx| archive-date=2016-03-04}}</ref> २०१४ मा लगभग २० लाख आगन्तुक अम्मानमा आइपुगे । यसलाई संसारमा ९३ आैं सबै भन्दा धेरै भ्रमण गरिएको शहर घोषित गरियो । अम्मान त्यसै वर्ष ५ औँ सबै भन्दा ठूलो अरब शहर बन्यो ।<ref>{{cite web| url=http://go.euromonitor.com/rs/805-KOK-719/images/TCD-presentation_FINAL.pdf|title=Top 100 International Tourist Destination Cities by Country|accessdate=2015-10-05|work=Euromonitor|publisher=Euromonitor/| date=2015-01-24}}</ref> अम्मान मा अपेक्षाकृत तेजीले बढ्दो अर्थव्यवस्था छ ।<ref>{{cite web| url=https://www.forbes.com/sites/elizabethmacbride/2014/12/31/how-a-startup-from-amman-grew-to-1b-views-on-youtube/| title=How a Startup from the Arab World Grabs 1B Views on YouTube| accessdate=2015-09-29|date=2014-12-31| work=Forbes| publisher=Forbes}}</ref> यो वैश्विक शहर सूचकांक को बीटा-स्थान मा छ ।<ref>{{cite web| url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html| title=The World According to GaWC 2012| date=2014-01-13| work=GaWC| accessdate=2015-09-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20140320212149/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html| archive-date=2014-03-20}}</ref> यसको अलावा, यो आर्थिक, श्रम, पर्यावरण, र सामाजिक-सांस्कृतिक कारक अनुसार मध्य पूर्व र उत्तर अफ्रिकाको सबैभन्दा राम्रो शहरहरू मध्ये एक हो ।<ref>{{cite news| title=Abu Dhab duke City' in MENA region| author=IANS/WAM| newspaper=sify news| date=2010-11-26| url=http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html| accessdate=2015-09-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20101130082450/http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html| archive-date=2010-11-30}}</ref> यो शहर अरब संसारको सबैभन्दा लोकप्रिय स्थानहरूमा क्षेत्रीय कार्यालयहरू स्थापित गर्न को लागि [[दोहा]] र [[दुबई]] पछि गनिन्छ । अर्को १० वर्षमा यी तीनवटा शहरहरूले बहुराष्ट्रीय गतिविधिका क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो हिस्सा कब्जा गर्ने आशा गरिएको छ ।<ref name="duniafrontier.com">{{cite web| url=http://duniafrontier.com/research/doha-amman |title=Dunia Frontier Consultants » Doha, Amman Favored by MNCs as New Regional Hubs |publisher=Duniafrontier.com |date=2012-01-25 |accessdate=2012-11-28}}</ref> == नामाकरण == अम्मानले आफ्नो नाम [[ईसा पूर्व]] १३ औँ शताब्दीबाट प्राप्त भयो । अम्मोनहरूले यसलाई "रब्बाथ अम्मोन"बाट लिएका हुन् । जहाँ "रब्बाथ" शब्दको अर्थ '''राजधानी''' वा '''राजाको दरबार''' हुन्छ । समयको साथ-साथै "रब्बाथ" शब्द प्रयोग गरिएको थिएन र शहर "अम्मोन" को रूपमा चिनिन थाल्यो । शहर विजय गरेका नयाँ सभ्यताहरूको प्रभावले बिस्तारै-बिस्तारै "रब्बाथ अम्मान" लाई '''अम्मान''' नाम मा परिवर्तन भयो ।<ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| title=About GAM => History| work=Greater Amman Municipality| accessdate=2015-09-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| archive-date=2015-10-02}}</ref> == भगिनी शहर == {| class="wikitable" | * {{flagicon|OMA}} [[मस्कट, ओमान|मस्कट]], ओमान (1986) * {{flagicon|AZE}} [[बाकु]],  [[अजरबैजान]] * {{flagicon|KSA}} [[जेदाह]], साउदी अरब(1988) * {{flagicon|EGY}} [[कायरो]], इजिप्ट (1988) * {{flagicon|MAR}} रबात [[मोरोक्को|मरोक्को]] (1988) * {{flagicon|YEM}} [[साना]] [[यमन]] (1989) * {{flagicon|PAK}} [[इस्लामाबाद|स्लामावाद]] , पाकिस्तान (1989) * {{flagicon|PRC}} [[बेइजिङ|बेइजिंग]] , चीन (1990)<ref name="Beijing">{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=2009-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820231110/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|archive-date=2018-08-20}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[अङ्कारा]] , टर्की (1992) * {{flagicon|SDN}} [[खार्तुम]] , सुडान (1993) * {{flagicon|QAT}} [[दोहा]], कतार (1995) | * {{flagicon|TUR}} [[इस्तानबुल|स्तानाबुल]], टर्की (1997) * {{flagicon|BRA}} [[साओ पाउलो|साउ पाउलो]] , ब्राजिल, (1997)<ref name="São Paulo2">{{cite web|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066|title=International Relations&nbsp;– São Paulo City Hall&nbsp;– Official Sister Cities|publisher=Prefeitura.sp.gov.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100521024206/http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066|archivedate=2010-05-21|accessdate=2010-07-04|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|ALG}} [[अल्जियर्स]] , अल्जेरिया (1998) * {{flagicon|ROU}} [[बुखारेस्ट|बुकारेस्ट]] , रोमानिया (1999) * {{flagicon|MTN}} Nouakchott, Mauritania (1999) * {{flagicon|TUN}} [[ट्युनिस]] , ट्युनेसिया (1999) * {{flagicon|BUL}} सोफिया, बुल्गेरिया (2000) * {{flagicon|LIB}} [[बेरुत]], लेबनान (2000) * {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरीया]], दक्षिण अफ्रिका (2002) * {{flagicon|HON}} Tegucigalpa, होंडूरस (2002) * {{flagicon|US}} सिकागो, अमेरिका (2004)<ref>{{cite book|title=2010 Annual Report|author=Chicago Commission on Human Relations|year=2010|page=22|url=http://www.cityofchicago.org/content/dam/city/depts/cchr/supp_info/2010AnnualReport.pdf}}</ref> | * {{flagicon|ITA}} कालाब्रिया, इटाली (2005) * {{flagicon|BIH}} साराएभो, [[बोस्निया र हर्जगोभिना]](2005)<ref name="Sarajevo">{{cite web|url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160|title=Sarajevo Official Web Site: Sister cities|publisher=Sarajevo.ba|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090412141407/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160|archivedate=12 April 2009|accessdate=2009-05-06|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226040906/https://sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160%20 |date=2018-12-26 }}</ref> * {{flagicon|RUS}} [[मस्को]], रसिया (2005) * {{flagicon|BIH}} मोस्टार, बोस्निया र हर्जगोभिना (2006)<ref name="Mostar twinnings">{{cite web|url=http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html|title=Mostar Gradovi prijatelji|work=Grad Mostar [Mostar Official City Website]|language=Macedonian|trans-title=Mostar Twin Towns|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030103002/http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html|archivedate=2013-10-30|accessdate=2013-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030103002/http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html |date=2013-10-30 }}</ref> * {{flagicon|BHR}} Central Governorate, Bahrain (2006) * {{flagicon|KGZ}} [[बिस्केक]] , किर्गिस्तान (2006) * {{flagicon|US}} सान फ्रान्सिस्को , अमेरिका (2010)<ref>{{cite press_release|url=http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html|title=Mayor Newsom Signs New Sister City Agreements with City of Amman, Jordan|publisher=San Francisco Office of the Mayor|date=23 April 2010|accessdate=16 September 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121128033941/http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html|archivedate=28 November 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121128033941/http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html |date=28 November 2012 }}</ref> * {{flagicon|JPN}} [[टोकियो|टोक्यो]] , जापान (2011) * {{Flagicon|BAN}} सिल्हेत, बङ्गलादेश * {{flagicon|SGP}} सिङ्गापुर , सिङ्गापुर (2014) * {{flagicon|ARM}} [[येरेभान|येरवान]], अर्मेनिया (2015)<ref>{{cite web|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|title=Partner cities|publisher=Yerevan Municipal Government|accessdate=2018-04-18}}</ref> * {{flagicon|US}} सिनासिनाटि, अमेरिका (2015) |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [https://www.youtube.com/watch?v=5CHlmU5vPbY अम्मानको स्ट्रीट खाद्य - वृत्तचित्र] * [https://www.facebook.com/Amman?fref=ts अम्मान डिजिटल समुदाय फेसबुक पेज] * [https://www.facebook.com/cityofamman?fref=ts ग्रेटर अम्मान नगरपालिका फेसबुक पेज] * [http://maannasel.net/map/ अम्मान सार्वजनिक यातायात नक्शा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723152416/http://maannasel.net/map/ |date=2018-07-23 }} {{List of Asian capitals by region}} {{कमन्सश्रेणी|Amman}} [[श्रेणी:एसियाका सहरहरू]] [[श्रेणी:राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:जोर्डन]] m4qrqjbk0hpt0c7rn5mhz33adpopxl0 0 97695 1393037 1355868 2026-10-24T02:10:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393037 wikitext text/x-wiki {{Infobox building |name= सेतो दरबार |image=Durbar Margh.jpg |caption= |map_type= |latitude= |longitude= |iso_region= |location_town= [[काठमाडौँ]] |location_country= नेपाल |architect=[[जोगबीर स्थापित]] |client=[[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]] |engineer= |construction_start_date=१८८३ |completion_date= |date_demolished=१९९० आगलागी र भूकम्प |cost= त्यस समयको एक करोड रुपैया जुन बेला जमलमा राजदरबार तथा अन्य दरबार आसपास ६० रुपैया मा एक रोपनी जग्गा आउथ्यो |structural_system= Brick and Mortar ईट |style= [[नवशास्त्रीय वास्तुकला]], [[मुगल वास्तुकला|मुगल ]] एवम् यूरोपेली वास्तुकलाको मिश्रण |size=३७५ रोपनी }} [[सेतो दरबार]] प्राईम मिनिस्टर तथा ३ महाराज [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीरशमशेर]]ले वि.सं. १९४२ मा आफ्ना छोरा [[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|गेहेन्द्रशमशेर]]का लागि बनाउन लगाएको दरबार हो। नेपालको श्री ३ महाराज भएपछि वि.सं. १९४२ मा सेतो दरबार बनाएका वीरशमशेरले योसँगै [[फोहोरा दरबार]], [[बहादुर भवन|चारबुर्जा दरबार]] र [[लाल दरबार]] पनि बनाए। हालको [[विश्वज्योति चलचित्र हल]] सँगै एउटा भव्य गेट देखिन्छ जुन गेट '''सेतो दरबार'''को हो । उक्त गेटभित्र कुनै बेला भव्य सेतो दरबार थियो । अहिले ३ सय ७५ रोपनी जमिनमा फैलिएको उक्त दरबारको नामोनिसान छैन । त्यहाँ अहिले दर्जनौं घर देखिन्छन् । सेतो दरबार वि.सं. १९९० को वैशाखमा भएको आगलागी तथा माघमा आएको [[विसं १९९० को महाभूकम्प|महा भू-कम्प]]को चपेटामा परेको थियो । ==निर्माण== वि.सं. १९४२ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमसेर]]ले प्रति रोपनी रु. ६० का दरले ३७५ रोपनी जग्गा खरिद गरी निर्माण गराएको यस दरबारमा ठूला ठूला क्रिस्टलका झार र बार्दली बार इटालियन मार्वलको टेबल, [[बेल्जियम]]का ऐनाहरु बैठकमा २२ फिट अग्ला र १२ फिट गोलाकारका ८ वटा सेता स्फटिक खम्बा जडान गरिएका थिए। [[युरोप|यूरोप]]बाट मगाइएका यी सामानहरू भारतको सोनपुरसम्म रेलद्वारा र सोनपुरबाट [[भीमफेदी]]सम्म गाडा, बग्गी, हात्ति र त्यहाँबाट भरियाद्वारा नै बोकाएर [[काठमाडौँ|काठमाण्डौ]] ल्याइएका थिए। यस दरबारको अवलोकन गर्न विदेशी पाहुनाहरू पनि लालयित हुने गर्दथे र अवलोकनपछि यसको सजावट देखेर आश्चर्यचकित हुन्थे। १९५८ को षडयन्त्र यसै दरबारमा भएको थियो। सेतो दरबारमा [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|देव शमशेर]]लाई गिरफ्तार गरिएको र राजिनामा लेख्न लगाइएको थियो। == स्वामित्व == महाराज [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीरशमशेर]]को निधनपछि मुख्य दरबार उनका जेठा छोरा जनरल [[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|गेहेन्द्र शमशेर]]को भयो र उनको मृत्यु (हत्या)पछि त्यो उनका जेठा छोरा लीला शमशेरको स्वामित्वमा पुग्यो। तर उनका भाइ सूरशमशेरसँग [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]की बहिनी 'शाहजादी' को विवाह भएपछि सेतोदरबारका मालिक सूरशमशेर भए। उनैको मालिकीमा छँदा त्यो दरबार आगलागीमा परेको हो।<ref name=":0">{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/4988 |title=हिमाल खबर पत्रिका :मजलिसको आँखा– २२ सम्झनाको सेतोदरबार |access-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326112418/http://nepalihimal.com/article/4988 |archive-date=2018-03-26}}</ref> == आगलागी == [[चित्र:Fire_at_Seto_Durbar.jpg|alt=|left|thumb|वि.सं. १९९० मा आगलागी भएर ध्वस्त भएको सेतो दरबार|271x271px]] वि.सं. १९९० मा आगलागी भएर ध्वस्त भएको यस दरबारको अवलोकन गर्न विदेशी पाहुनाहरू पनि लालयित हुने गर्दथे र अवलोकनपछि यसको सजावट देखेर आश्चर्यचकित हुन्थे । १९९० साल वैशाख त्यस दिन नेपालले ठूलो क्षति बेहोर्‍यो । तोप हानेर दरबारको पूर्व भाग भत्काइदिएको भए सेतो दरबारका बैठकहरू बच्थे। तर पछिल्तिर [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|महाराजाधिराजको दरबार]] भएकाले [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ महाराज जुद्धशमशेर]]ले तोप हान्ने आदेश दिइहाल्ने आँट गरेनन् ।<ref name=":0" /> त्यहाँ आगलागी हुँदा [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर]]ले बेलायतमा बनाएर ल्याएका आफ्ना ठूलठूला मुहारचित्रहरू पनि जलेर खरानी भए । त्यहाँ रहेका [[अत्तर]] फुटेर बग्दा त्यसको वासनाले तीनै सहर मगमगाएको थियो भन्ने कथन रहेको छ। त्यही सेतो दरबार आगलागीमा परेपछि [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्धशमशेर]]ले नेपालमा पहिलोपटक [[जुद्ध बारुण यन्त्र|जुद्ध वारुणयन्त्र]] दमकल झिकाएका हुन् ।<ref>[http://nepal.ekantipur.com/news/2018-06-22/20180622164153.html नेपाल साप्ताहिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018152825/http://nepal.ekantipur.com/news/2018-06-22/20180622164153.html |date=2018-10-18 }}</ref> आगलागीपछि ध्वस्त भएको यो दरबारको केही भागमा हाल एन.आई.डी.सी. विकास बैङ्कको कार्यालय रहेको छ । जमल–[[दरबारमार्ग]] ओहोर–दोहोर गर्दा [[विश्वज्योति हल]]को छेउमा देखिने पुरानो द्वार त्यस्तै एउटा संरचना हो, जसभित्रको ३७५ रोपनी जमिनमा कुनै बेला [[कोलकाता|कलकत्ता]]को वेल्भेडियर प्यालेस जस्तै भव्य सेतो दरबार र फोहोरा दरबार थिए। चारबुर्जा दरबारमा बाल्यकाल बिताएका इतिहासकार [[पुरुषोत्तम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पुरुषोत्तम शमशेर राणा]] १९९० वैशाखमा आगलागी र [[विसं १९९० को महाभूकम्प|माघमा महाभूकम्प]]को चपेटामा परेको सेतो दरबारको मूल बैठक कक्षको पुनर्निर्माणमा मात्र ऊबेला रु.१ करोड लाग्ने अनुमान गरिएको सम्झ्न्छन्। इतिहासकार राणा धेरै दरबार बनाउने राणा प्रधानमन्त्री वीरशमशेरका पनाति हुन्। ==फोहोरा दरबार== [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|वीर शमशेर]]ले वि.सं. १९५४ मा बनाएको चारबुर्जा दरबारको उत्तरी भागले अहिले [[निर्वाचन आयोग (नेपाल)|निर्वाचन आयोग]] र उप–राष्ट्रपतिको कार्यालयको काम गरिरहेको छ भने वि.सं. १९५५ मा बनाएको [[फोहोरा दरबार]] भएको ठाउँमा अमेरिकीहरूको 'रिक्रिएसन सेन्टर' छ। लाल दरबारमा अहिले [[होटल याक एण्ड यती]] छ भने सेतो दरबार भएको क्षेत्रमा [[होटेल|अन्नपूर्ण होटल]] लगायतका निजी भवनहरू छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालका ऐतिहासिक दरबारहरू]] [[श्रेणी:राणाकालीन भवनहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँका दरबारहरू]] 4opfhcjhee8ipycv0oq0n87titdglq3 0 97969 1393024 1390563 2026-10-23T20:47:08Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393024 wikitext text/x-wiki {{infobox crown |image = Crown of Kingdom of Nepal "श्रीपेच".jpg |image_width = |caption = श्रीपेच |primary_material = [[चाँदी]] र [[सुन]] |nation = [[नेपाल]] |weight = {{convert|2|kg|lb|abbr=on}}<ref>{{cite web|title=श्रीपेच कुहिंदै|url=http://samudrapari.com/2012/02/12796/|website=समुद्रपारी|accessdate=१३ नोभेम्बर २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113105512/http://samudrapari.com/2012/02/12796/|archive-date=2020-11-13}}</ref> |arches = |date_made = अज्ञात |owner = [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजेन्द्रविक्रम शाह]]<ref name="श्रीपेच"/> |stones = [[हिरा]], [[मोती]], [[माणिक]] |other_elements = [[बर्ड अफ प्याराडाइज]]को पुच्छर |predecessors = |successors = [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]] (अन्तिम शासक) |predecessors = [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|बीरेन्द्र शाह]] }} '''श्रीपेच''' [[राजतन्त्र]]कालमा [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]ले प्रयोग गर्ने पारम्परिक पहिरन थियो। नेपाल एकीकरणपश्चात राजतन्त्रको उदय भएसँगै राजाहरूले यसको प्रयोग गर्ने गरेका थिए भने [[राणा शासन]] कालमा श्री ३ प्रधानमन्त्रीहरूले समेत विशेष किसिमको श्रीपेच पहिरिने गरेका थिए। नेपालका राजाले पहिरिने गरेको श्रीपेचमा ७ सय ५० वटा [[हिरा]]का टुक्रा छन् भने टायरामा २ हजार ७ सय टुक्रा रहेको छ। श्रीपेचको पछिल्तिर झुन्डिने आकर्षक कल्की [[बर्ड अफ प्याराडाइज]] नामक चराको पुच्छर हो। श्रीपेचको अभिन्न भागका रूपमा रहेको बर्ड अफ प्याराडाइज दुर्लभ र मार्न प्रतिबन्धित संरक्षित चरा भएकाले पनि श्रीपेचको महत्त्व विशेष रहेको छ।<ref name="श्रीपेच">{{cite web|title=कसरी बन्छ श्रीपेच ?|url=https://www.reportersnepal.com/2018/10/278487|website=रिपोर्टर्स नेपाल|accessdate=१३ नोभेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{cite web|last1=शर्मा|first1=गोपाल|title=With monarchy gone, Nepali crown to find new home|url=https://www.reuters.com/article/us-nepal-crown-museum/with-monarchy-gone-nepali-crown-to-find-new-home-idUKBRE82I0LJ20120319|website=रिउटर्स|language=अङ्ग्रेजी|accessdate=१३ नोभेम्बर २०२०}}</ref> श्रीपेचको पछाडिको कल्की पुरानो भई ढल्किँदै गएपछि [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]को पालामा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]बाट 'बर्ड अफ प्याराडाइज' चराको नयाँ पुच्छर ल्याएर श्रीपेचको सौन्दर्यीकरण गरेको थियो।<ref>{{cite web|title=एउटा तस्बिर|url=http://nepalihimal.com/article/6864|website=नेपाली हिमाल|accessdate=१३ नोभेम्बर २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819050016/http://nepalihimal.com/article/6864|archive-date=2018-08-19}}</ref><ref>{{cite web|title=रहस्यमै श्रीपेचको इतिहास|url=https://www.prasashan.com/2018/11/17/90245/|website=प्रशासन|accessdate=१३ नोभेम्बर २०२०}}</ref> ==इतिहास== श्रीपेचको निर्माण कहिले भएको हो भन्ने यकिन प्रमाण नभएको भएतापनि [[राजेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजेन्द्रविक्रम शाह]]ले<ref name="श्रीपेच"/> सबैभन्दा पहिले श्रीपेच पहिरिन आरम्भ गरेका थिए। ==विवरण== श्रीपेचको कल्कीबाहेकका भागमा [[हिरा]], [[मोती]], [[माणिक]], [[नवरत्न]], [[सुन]] र [[चाँदी]] जडिएका छन्।<ref>{{cite web|title=श्रीपेच कस्तो छ कसैलाई थाहा छैन|url=https://www.setopati.com/from-paper/99038|website=सेतो पाटी|accessdate=१३ नोभेम्बर २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113201000/https://www.setopati.com/from-paper/99038|archive-date=2020-11-13}}</ref> वि.सं. २०६५ जेठ २९ गते [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र शाह]]ले [[नेपाल सरकार]]ले हस्तान्तरण गरेको श्रीपेचको लगत राख्ने क्रममा नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी सङ्घका पदाधिकारीहरूले श्रीपेचमा हीरामोती, माणिक, नवरत्न, सुन अधिक मात्रामा प्रयोग गरिएको र सबैभन्दा धेरै भागचाहिँ चाँदीको रहेको लगत तयार पारेको थियो। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[श्री ५]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालका राष्ट्रिय सम्पतिहरू]] 8uht8j3063am8usmc8ynjttegaugt42 0 102715 1393028 1392491 2026-10-23T22:21:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393028 wikitext text/x-wiki {{Infobox book <!-- |italic title = (see above) --> | name =समर लभ | author = [[सुबिन भट्टराई]] | image = | title_orig = | translator = | illustrator = | cover_artist =प्रिन्सा श्रेष्ठ (मोडल) <br/> किशोर कायस्थ (तस्विर) <br/>सुवर्ण हुमागाई (ढाँचा) <ref name="modl"> (24 February 2013) [http://www.himalkhabar.com/?p=21368 समर लभकी साया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023103544/http://www.himalkhabar.com/?p=21368 |date=2014-10-23 }} ([[Himal Khabarpatrika]])</ref> | country = [[नेपाल]] | language = [[नेपाली]] | series = | subject = [[उपन्यास]] | genre = प्रेम र रोमान्स | publisher = फाइन प्रिन्टआइएनसी | publisher2 = | pub_date = २०६९ साल | english_pub_date = | media_type = | pages = २४७ पृष्ठ | awards = | isbn = 978-9937-8563-8-6 | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | wikisource = }} '''समर लभ''' साहित्यकार [[सुबिन भट्टराई]]द्वारा लेखिएको [[उपन्यास]] हो । विसं २०६९ मंसिरमा फाइन प्रिन्ट आइएनसी प्रकाशित गरेको यो उपन्यास आधुनिक प्रेम र रोमान्समा आधारित वियोगान्त उपन्यास हो । २४७ पृष्ठमा सङ्ग्रहित यो उपन्यास सुबिन भट्टराईको दोस्रो कृति हो। यसै कृतिमा आधारित रहेर २०७५ सालमा [[समर लभ (चलचित्र)|समर लभ नामक चलचित्र]] पनि निर्माण भएको थियो । [[समर लभ (उपन्यास)|समर लभ]] को दोस्रो भागका रूपमा ''[[साया (उपन्यास)|साया]]'' बजारमा आएको थियो ।<ref>[http://www.himalkhabar.com/21368] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160125161445/http://www.himalkhabar.com/21368 |date=2016-01-25 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pahilopost.com/content/-514.html |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727123001/https://pahilopost.com/content/-514.html |archive-date=2023-07-27}}</ref> ==कथानक== समर लभ मुख्य पात्र अतीत र शायाको प्रेममा आधारित छ।अतीतको सुरूमा इन्ट्रान्स टपर शाया को हो भन्ने कौतुहलता जाघ्छ। एउटै कलेज र घर जाने बाटोपनि एउटै हुदा दुवै नजिकिन्छन्। उनीहरूको प्रेम जीवन राम्रै चलेको हुन्छ तर कलेज यात्रा समाप्त हुदा केही प्रभाव पर्छ।थप प्रभाव जातीय अन्तरले पार्छ।काम र पढाईको शिलशिलामा अतीत [[धनगढी]] र शाया [[नर्वे]] जान्छन्। बिचमा दुवैको लुकीछिपी विवाह भएपनि केही छिनमा दुवैको विछोड हुन्छ ।विछोड पछि अतीतपनि शायाको खोजीमा [[नर्वे]] पुघ्ने र किरण भन्ने साथीलाई भेटेर यो आफ्नो कथा सुनाउने र उसले यो कथा लेखिदिन्छ र विछोडमै यो उपन्यास टुङगेको छ। प्रेम र रोमान्सले भरिपूर्ण यो उपन्यासमा दुई प्रेम जोडीको सङघर्स देखाईएको छ। <Ref name="inter1"> Dhamala, Roshani(29 November 2013). [http://myrepublica.com/portal/index.php/post_cartoon_comment.php?action=news_details&news_id=65274 Book Chat: Of tales, telling, and narration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022212945/http://myrepublica.com/portal/index.php/post_cartoon_comment.php?action=news_details&news_id=65274 |date=2014-10-22 }}, ''República (Nepalese newspaper)'' </ref> <Ref name="nag1">(4 September 2014). [http://www.nagariknews.com/entertainment/other/story/24217.html समर लभको दोस्रो भाग २३ गते], ''[[नागरिक]] पत्रीका '' (in Nepali)</ref><ref name="sequ2">(9 September 2014). [http://www.myrepublica.com/portal/index.php?action=news_details&news_id=82851 Subin Bhattarai continues love story with 'Saaya'], ''República (Nepalese newspaper)'' (discussing "sequel to author Subin Bhattarai’s bestselling novel ‘Summer Love’")</ref><Ref name="seq11"> (13 September 2014). [http://thehimalayantimes.com/rssReference.php?headline=Youngsters+throng+Sabin%27s+Saaya+launch&NewsID=427342 Youngsters throng Sabin's Saaya launch]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''The Himalayan Times'' </ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपाली साहित्य]] [[श्रेणी:नेपाली भाषाका उपन्यासहरू]] 2mbtq3yhazxu448hdnyuy5hxg7v0qb7 0 103950 1393026 1285032 2026-10-23T20:55:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393026 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | name = श्वेतमाथा हाँस | image = Anser albifrons 30050.JPG | image_width = | image_caption = प्यासेफिक श्वेतमाथा हाँस (''Anser albifrons frontalis'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{IUCN|id=22679881 |title=''Anser albifrons'' |assessor=BirdLife International |assessor-link=BirdLife International |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}</ref> | genus = Anser | species = albifrons | authority = ([[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1769) | subdivision_ranks = [[उपप्रजातिहरू]] | subdivision = * ''A. a. albifrons''<br/><small>European white-fronted goose (Scopoli, 1769)</small> * ''A. a. frontalis''<br/><small>Pacific white-fronted goose ([[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1858)</small> * ''A. a. gambeli''<br/><small>Gambel's white-fronted goose ([[Gustav Hartlaub|Hartlaub]], 1852)</small> * ''A. a. elgasi''<br/><small>Tule goose ([[Jean Théodore Delacour|Delacour]] & [[Sidney Dillon Ripley|Ripley]], 1975) (disputed)</small> * ''A. a. flavirostris''<br/><small>Greenland white-fronted goose ([[C. T. Dalgety|Dalgety]] & ([[Peter Scott (conservationist)|Scott]], 1948)</small> | synonyms = ''Branta albifrons'' <small>(Scopoli, 1769)</small> | range_map = Anser albifrons map.png | range_map_caption = Distribution map of subspecies of greater white-fronted goose }} '''श्वेतमाथा हाँस''' (''Anser albifrons'') नेपालमा पाइने [[हाँस]]को एक प्रजाति हो। यो चराको लम्बाई ६४ देखि ८१ सेन्टिमिटर (२५ देखि ३२ इन्च), पङ्ख फैलाउँदा १३० देखि १६५ सेन्टिमिटर (५१ देखि ६५ इन्च) तथा तौल १.९३ देखि ३.३१ किलोग्राम (४.३ देखि ७.३ पाउण्ड) भएको हुन्छ। ==तस्विर सङ्ग्रह== <gallery> चित्र:Anser albifrons 30050.JPG चित्र:White-fronted.goose.750pix.jpg चित्र:Goose-skater-web.jpg चित्र:Anser albifrons 30009.JPG चित्र:Blässgans erster Winter 16.12.2007 Berlin.jpg चित्र:White-fronted Goose on nest.jpg चित्र:Anser albifrons MHNT.ZOO.2010.11.13.9.jpg|Museum specimen चित्र:Badderende kolgans-4961846.webm|Anser albifrons </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commons category|Anser albifrons}} {{Wikispecies|Anser albifrons}} * [[RSPB]] [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/w/whitefrontedgoose/index.asp Birds by Name: White-fronted goose] * [https://web.archive.org/web/20090221023858/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Greater_White-fronted_Goose.html Greater white-fronted goose Species Account] – Cornell Lab of Ornithology * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1710id.html White-fronted Goose – ''Anser albifrons''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312033804/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1710id.html |date=2008-03-12 }} – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * {{InternetBirdCollection|greater-white-fronted-goose-anser-albifrons|Greater white-fronted goose}} * {{VIREO|Greater+white-fronted+goose}} * {{IUCN_Map|22679881|Anser albifrons}} [[श्रेणी:नेपालमा पाइने चराहरू]] [[श्रेणी:विकी लभ्स बर्ड्स परियोजना अन्तर्गत बनाइएका वा सुधार गरिएका लेखहरू]] 3pg9vt5n3z99rquvc4wbi3fx1e9y9qk 0 106991 1393061 1371855 2026-10-24T07:45:04Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1393061 wikitext text/x-wiki [[महाभारत]]मा, ('''उपपाण्डव''' वा '''पाण्डवपुत्र''' वा '''पञ्चकुमार)''', [[द्रौपदी]]बाट जन्मेका पाँच पुरत्रहरूलाई भनिन्थ्यो प्रत्येक [[पाण्डव]]बाट द्रौपदीले एक पुत्र जन्माएकी थिइन् । यी पञ्चकुमारलाई [[अश्वत्थामा]]ले [[कुरुक्षेत्र युद्ध|महाभारत युद्ध]]को अन्तिम निदाएको अवस्थामा मारेका थिए ।<ref name=":0">{{cite book|last=Menon|first=Ramesh|title=The Mahabharata : a modern rendering|url=https://archive.org/details/mahabharatamoder0000unse|year=2006|publisher=iUniverse, Inc.|location=New York|isbn=9780595401888}}{{rs|reason=this book is a novel|date=April 2017}}</ref><ref name=":1">{{cite book|title=The Mahābhārata|url=https://archive.org/details/mahabharata03buit|year=1981|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=9780226846644|edition=Phoenix|editor=van Buitenen, J.A.B.|translator=van Buitenen}}</ref> == पञ्चकुमार र पिता == * [[प्रतिविन्ध्य]] -- [[युधिष्ठिर]] *[[शतानीक]] -- [[नकुल]] * [[सुतसोम]] -- [[भीम|भीमसेन]] *[[श्रुतकर्मा]]-- [[सहदेव]] *[[श्रुतसेन]] -- [[अर्जुन]] ==प्रतिविन्ध्य== महाभारत युद्धको १६औं दिनमा उनले अभिसारका राजा चित्रलाई मारेका थिए। <ref>{{cite web | url-access=limited |archive-url = https://ghostarchive.org/iarchive/facebook/440861902693364/663235267122692 |archive-date = 2022-04-30| url = https://www.facebook.com/MahabharatKiGalatiyan/posts/chitrasena-chitrasena-who-art-thou-chitrasenathe-other-son-of-dhritrashtrachitra/663235267122692/ |title = The Real Mahabharat of Sage Vyasa on Facebook |website=[[Facebook]]}}{{cbignore}}{{User-generated source|certain=yes|date=March 2022}}</ref> मत्स्य पुराणको अनुसार उनको यौधेय नामका एक छोरा थिए। <ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/yaudheya|title=Yaudheya, Yaudheyā: 16 definitions|date=2 July 2016}}</ref> ==शतानीक== ==सुतसोम == ==श्रुतकर्मा== ==श्रुतसेन== == हत्या == यी पञ्चकुमारलाई [[अश्वत्थामा]]ले [[कुरुक्षेत्र युद्ध|महाभारत युद्ध]]को अन्तिम निदाएको अवस्थामा हत्या गरेका थिए ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> अश्वत्थामाले सोचेका थिए, उनले पाण्डवलाई मारे र उनीहरूको शीर काटे । उनी दुर्योधन भएको ठाउँमा पुगे यो बताएकी उनले सबै पाञ्चाल तथा पाण्डवको वध गरे। दुर्योधनले भीमको शीर मागे र त्यस माथि एक मुक्का मारे तब थाहा हुन आयो कि यो भीमको शीर हैन । प्रातःकाल दुर्योधनले यो देखे कि यो त द्रौपदी पुरत्रहरूको शीर हो भने र दुखीत हुँदै भने कि अब कुलमा तर्पण दिने कोही पनि बचेनन्।<ref>सौप्तिक पर्व महाभारत</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}}{{महाभारत}}{{कुरुक्षेत्र युद्धका योद्धा}} [[श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू]] pexnmvh1291ocj73x10nvf2mxofjly5 0 107635 1393071 1383981 2026-10-24T10:10:37Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393071 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कक्सबाजार | native_name = কক্সবাজার জেলা | native_name_lang = बाङ्ला | official_name = | type = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = | nicknames = | motto = | mottoes = | image_map = BD Cox's Bazar District locator map.svg | map_caption = बङ्गलादेशको नक्शामा कक्सबाजार जिल्लाको अवस्थिति | image_map1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्शामा कक्सबाजार जिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|21.25|91.59|region:BD|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[चट्टोग्राम विभाग|चट्टग्राम विभाग]] | established_title = | established_date = | seat_type = | seat = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 2491.85 | area_metro_km2 = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 2289990 | population_as_of = सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_demonyms = | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | timezone1 = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset1 = +०६:०० | postal_code_type = | postal_code = | website = http://www.coxsbazar.gov.bd/ | footnotes = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = }} '''कक्सबाजार''' ({{भाषा-बङ्गाली|কক্সবাজার জেলা}}) [[बङ्गलादेश]]को दक्षिण भूभागमा पर्ने एक जिल्ला हो। यो जिल्ला चट्टग्राम विभाग अन्तर्गत पर्छ। यस जिल्लाको नाम कक्सबाजारबाट राखिएको हो। यो जिल्ला चट्टग्राम सहरबाट १५० किलोमिटर (९३ माइल)को दुरीमा पर्दछ। कक्सबाजारलाई अर्को नामले पनोवा अर्थात पहेँलो फूलको नामले पनि चिनिन्छ। आधुनिक कोक्सबाजार जिल्लाको नाम कप्तान हिराम कोक्स (सन् १७९८ मा मृत्यु) को नामबाट राखिएको थियो जसले ब्रिटिस शासनकालमा एक सैनिक अधिकारी थिए। यो जिल्ला बङ्गलादेशकै सबैभन्दा ठूलो माछा उत्पादन तथा बिक्री हुने केन्द्र हो।<ref name=Banglapedia>{{cite book |author=মোহাম্মদ মাহিববুল্লাহ সিদ্দিকী |chapter= কক্সবাজার জেলা |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Cox%E2%80%99s_Bazar_District |title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া |editor= সিরাজুল ইসলাম, আহমেদ এ জামাল|publisher= বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি|year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref> == भूगोल == कक्सबाजार जिल्ला बङ्गलादेशको दक्षिण भागमा पर्छ भने यो जिल्ला २०°४३' देखि २१°५६' उत्तर अक्षांश र ९१°५०' देखि ९२°२३' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। कक्सबाजार जिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २४९१.८५ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस जिल्लालाई [[चट्टग्राम जिल्ला|चट्टग्राम]] जिल्लाले उत्तर, भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले दक्षिण, [[बान्दरबन जिल्ला|बान्दरबन]] जिल्लाले पूर्व र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले पश्चिमबाट घेरेको छ। यस जिल्लामा विश्कै सबैभन्दा ठूलो तटिय क्षेत्र रहेको छ। यो जिल्ला चट्टग्राम विभागको ११अौँ ठूलो जिल्ला हो भने बङ्गलादेशको ६४ वटा जिल्ला मध्ये २६अौँ स्थानमा पर्छ। <ref>{{cite journal |author=G. P. Ramachandra |date=September 1981 |title=Captain Hiram Cox's Mission to Burma, 1796-1798: A Case of Irrational Behaviour in Diplomacy |url= |journal=Journal of Southeast Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |volume=12 |issue=2 |pages=433–451 |jstor=20070440 |doi=10.1017/s0022463400009966}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4j6Euu_0YcAC&lpg=PA512&ots=2H2fN9aYj5&dq=captain%20hiram%20cox&pg=PA512#v=onepage&q=captain%20hiram%20cox&f=false |title=Literary Gazette and Journal of Belles Lettres, Arts, Sciences, Volume 8 |date= 1842-08-07|accessdate=2013-09-07}}</ref> यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल लगभग आधा पहाडी क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्छ भने बाँकी क्षेत्रमा तटीय द्वीपहरू अवस्थित छन्। यस जिल्लाका मुख्य द्वपहरू; महेशकाली, कुटुब्डिया, मातारबाडी, शाह पारी, जाञ्जीरा आदि हुन्। हालसम्म शाह पारी टापु यस जिल्लाको मुख्य भूभागमा गाभिएको छ। यस जिल्ला टापुको जिल्ला भएका कारण ठूला र साना ज्वालामुखीहरूको कारण टापुहरू बन्ने क्रम जारि छ।<ref name="banglapedia">{{cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B8%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0_%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|title=কক্সবাজার জেলা - বাংলাপিডিয়া|work=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907123507/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B8%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0_%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|archive-date=2020-09-07}}</ref><ref>Kolstad, Kristine, [https://www.nrc.no/news/2018/august/coxs-bazar-the-worlds-largest-refugee-settlement/ "কক্সবাজার: বিশ্বের বৃহত্তম শরণার্থী বন্দোবস্ত"], নরওয়েজিয়ান শরণার্থী কাউন্সিল, २४ अगष्ट २०१८, अन्तिम पहुँच मिति २०१९-०५-२६</ref> कक्सबाजार जिल्लाको वार्सिक अधिकतम तापक्रम ३२.८ डिग्री (९१ फरेन्हाइट) र न्युनतम तापक्रम १६.१ डिग्री (६१ फरेन्हाइट) हुने गरेको छ। यस जिल्लाको तापक्रम सामान्यतया न्यानो हुने गर्छ। यस जिल्लामा वार्सिक ४२८५ (१६८.७ इञ्च) वर्षा हुने गरेको छ। == जनशाङ्खिकि == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १७७३७०९ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ९२७१९६ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ८४६५१३ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १६४८२११ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ८७१२३ छ। त्यस्तै गरी बुद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १७२३, इसाई धर्मको ३५७३७ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ९१६ रहेको छ। यस जिल्लामा १६२६ मस्जिद, २१२ हिन्दु मन्दिर, १६२ बौद्ध गुम्बा, ८ गिर्जाघर र १२ चिहानहरू रहेका छन्।<ref name="coxsbazar.gov.bd1">{{cite web|url=http://coxsbazar.gov.bd/site/page/96b5e086-2144-11e7-8f57-286ed488c766|title=ভাষা ও সংস্কৃতি - কক্সবাজার জেলা - কক্সবাজার জেলা|work=কক্সবাজার|date=১২ জানুয়ারি ২০১৮|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110160019/http://coxsbazar.gov.bd/site/page/96b5e086-2144-11e7-8f57-286ed488c766|archive-date=2018-01-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://coxsbazar.gov.bd/site/district_branding/06c1651a-97bc-4ff4-b017-807b08658c2f/Longest-Unbroken-Sea-beach--Cox%E2%80%99s-Bazar|title=দীর্ঘতম অবিচ্ছিন্ন সমুদ্র সৈকত কক্সবাজার - কক্সবাজার জেলা - কক্সবাজার জেলা|work=coxsbazar.gov.bd|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105182026/http://www.coxsbazar.gov.bd/site/district_branding/06c1651a-97bc-4ff4-b017-807b08658c2f/Longest-Unbroken-Sea-beach--Cox%E2%80%99s-Bazar|archive-date=2018-01-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://coxsbazar.gov.bd/site/page/96ac5a0a-2144-11e7-8f57-286ed488c766|title=পুরাকীর্তির সংক্ষিপ্ত বর্ণনা - কক্সবাজার জেলা - কক্সবাজার জেলা|work=coxsbazar.gov.bd|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118000559/http://coxsbazar.gov.bd/site/page/96ac5a0a-2144-11e7-8f57-286ed488c766|archive-date=2018-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://coxsbazar.gov.bd/site/view/tourist_spot|title=দর্শনীয়স্থান - কক্সবাজার জেলা - কক্সবাজার জেলা|work=coxsbazar.gov.bd|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110184008/http://coxsbazar.gov.bd/site/view/tourist_spot|archive-date=2018-01-10}}</ref> == अर्थतन्त्र == यस जिल्लाको मुख्य आयआर्जनको स्रोत भनेको पर्यटन व्यवसाय हो। कोक्सबाजार जिल्लामा वार्सिक लाखौँ अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक तथा बङ्गलादेशको विभिन्न क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरू जिल्ला तथा पर्यटकीय स्थलहरू अवलोकन गर्न आउने गरेका छन्। यस जिल्लामा थुप्रै होटल, अतिथि गृहहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। यस जिल्लाका अन्य थुप्रै मानिसहरूको मुख्य पेशा भनेको माछा पालन र बिक्री ह‍ जुन यस जिल्लामा रहेका विभिन्न नदिहरूबाट निकालिने गरिन्छ। यस जिल्ला बाहिर यहाँ निर्मित शङ्खेकीराको कवचबाट बनाइएका विभिन्न बहुमुल्य सामग्रीहरू पनि प्रख्यात रहेका छन्। पर्यटन व्यवसायीका लागि यातायात कारोबारमा धेरै व्यक्तिहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका थुप्रै मानिसहरू कृषि पेशामा आवद्ध छन्। सन् २००२ मा यस जिल्लामा स्थानीय मानिस द्वरा समुन्द्रमा छमलहरूमा तैरिने खेल सञ्चालन गरिएको थियो भने हाल यो खेल वार्सिक रूपमा सञ्चालनमा आएको छ जसमा विभिन्न देशहरूबाट पर्यटकहरू आउने गरेका छन्। यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ४९.८४% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ७.९२% मजदुरी, व्यापार र उद्योगमा १.०४%, वाणिज्यमा १७.३९%, सञ्चार र यातायातमा २.५६%, रेमिटेन्समा १.८४%, निर्माण क्षेत्रमा १.१९%, सुविधा ५.९६%, धार्मिक सेवा ०.२७% र अन्य ११.९९% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय कोक्सबाजार थाना सन् १८५४ मा स्थापना गरिएको थियो र कोक्सबाजार उप विभागको पनि स्थापना गरिएको थियो जसमा कोक्सबाजार सदर, चकरिया, महेशखाली र टेकनाथ थान समावेश थिए। त्यसपछि यस जिल्लामा तीन थानाहरू थपिएका थिए। सन् १९५९ मा कोक्सबाजार सहर कोक्सबाजार सहर समितिमा परिवर्तन भएको थियो।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> सन् १९७२ मा उक्त सहर समितिलाई खारेज गरी नगरपालिकामा परिणत गरिएको थियो। यस जिल्लामा हाल ७ उपजिल्लाहरू रहेका छन् जसमध्ये सबैभन्दा ठूलो उपजिल्ला चकरिया (७४३.४६ वर्ग किलोमिटर) हो जसले कोक्सबाजार जिल्लाको २५.८२% भूभाग ओगटेको छ भने सबैभन्दा सानो पेकुवा (१३९.६८ वर्ग किलोमिटर) हो। <ref>{{cite web|url=http://www.coxsbazar.gov.bd/site/page/b09f982a-7ee5-4dc7-81a0-e9672e40da96|title=উপজেলা - কক্সবাজার জেলা - কক্সবাজার জেলা|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104023932/http://www.coxsbazar.gov.bd/site/page/b09f982a-7ee5-4dc7-81a0-e9672e40da96|archive-date=2018-01-04}}</ref> {|class ="wikitable sortable" |- !ক্রম নং !উপজেলা !আয়তন<br>(বর্গ কিলোমিটারে) !প্রশাসনিক থানা !আওতাধীন এলাকাসমূহ |- |০১ |[[উখিয়া উপজেলা|উখিয়া]] |২৬১.৮০ |[[উখিয়া থানা|উখিয়া]] |'''ইউনিয়ন''' (৫টি): [[জালিয়াপালং ইউনিয়ন|জালিয়াপালং]], [[রত্নাপালং ইউনিয়ন|রত্নাপালং]], [[হলদিয়াপালং ইউনিয়ন|হলদিয়াপালং]], [[রাজাপালং ইউনিয়ন|রাজাপালং]] এবং [[পালংখালী ইউনিয়ন|পালংখালী]] |- |rowspan="3"|০২ |rowspan="3"|[[কক্সবাজার সদর উপজেলা|কক্সবাজার সদর]] |rowspan="3"|২২৮.২৩ |[[ঈদগাঁও থানা|ঈদগাঁও]] |'''ইউনিয়ন''' (৫টি): [[ইসলামপুর ইউনিয়ন, কক্সবাজার সদর|ইসলামপুর]], [[পোকখালী ইউনিয়ন|পোকখালী]], [[ইসলামাবাদ ইউনিয়ন, কক্সবাজার সদর|ইসলামাবাদ]], [[ঈদগাঁও ইউনিয়ন|ঈদগাঁও]] এবং [[জালালাবাদ ইউনিয়ন, কক্সবাজার সদর|জালালাবাদ]] |- |rowspan="2"|[[কক্সবাজার সদর থানা|কক্সবাজার সদর]] |'''পৌরসভা''' (১টি): [[কক্সবাজার পৌরসভা|কক্সবাজার]] |- |'''ইউনিয়ন''' (৫টি): [[চৌফলদণ্ডী ইউনিয়ন|চৌফলদণ্ডী]], [[ভারুয়াখালী ইউনিয়ন|ভারুয়াখালী]], [[পাটালি মাছুয়াখালী ইউনিয়ন|পাটালি মাছুয়াখালী]], [[খুরুশকুল ইউনিয়ন|খুরুশকুল]] এবং [[ঝিলংজা ইউনিয়ন|ঝিলংজা]] |- |০৩ |[[কুতুবদিয়া উপজেলা|কুতুবদিয়া]] |২১৫.৮০ |[[কুতুবদিয়া থানা|কুতুবদিয়া]] |'''ইউনিয়ন''' (৬টি): [[উত্তর ধুরুং ইউনিয়ন|উত্তর ধুরুং]], [[দক্ষিণ ধুরুং ইউনিয়ন|দক্ষিণ ধুরুং]], [[লেমশীখালী ইউনিয়ন|লেমশীখালী]], [[কৈয়ারবিল ইউনিয়ন, কুতুবদিয়া|কৈয়ারবিল]], [[বড়ঘোপ ইউনিয়ন|বড়ঘোপ]] এবং [[আলী আকবর ডেইল ইউনিয়ন|আলী আকবর ডেইল]] |- |rowspan="2"|০৪ |rowspan="2"|[[চকরিয়া উপজেলা|চকরিয়া]] |rowspan="2"|৫০৩.৭৮ |rowspan="2"|[[চকরিয়া থানা|চকরিয়া]] |'''পৌরসভা''' (১টি): [[চকরিয়া পৌরসভা|চকরিয়া]] |- |'''ইউনিয়ন''' (১৮টি): [[হারবাং ইউনিয়ন|হারবাং]], [[বড়ইতলী ইউনিয়ন|বড়ইতলী]], [[কৈয়ারবিল ইউনিয়ন, চকরিয়া|কৈয়ারবিল]], [[বমু বিলছড়ি ইউনিয়ন|বমু বিলছড়ি]], [[সুরাজপুর মানিকপুর ইউনিয়ন|সুরাজপুর মানিকপুর]], [[পূর্ব বড় ভেওলা ইউনিয়ন|পূর্ব বড় ভেওলা]], [[কাকারা ইউনিয়ন|কাকারা]], [[ফাঁসিয়াখালী ইউনিয়ন, চকরিয়া|ফাঁসিয়াখালী]], [[লক্ষ্যারচর ইউনিয়ন|লক্ষ্যারচর]], [[চিরিঙ্গা ইউনিয়ন|চিরিঙ্গা]], [[সাহারবিল ইউনিয়ন|সাহারবিল]], [[ভেওলা মানিকচর ইউনিয়ন|ভেওলা মানিকচর]], [[পশ্চিম বড় ভেওলা ইউনিয়ন|পশ্চিম বড় ভেওলা]], [[বদরখালী ইউনিয়ন, চকরিয়া|বদরখালী]], [[ঢেমুশিয়া ইউনিয়ন|ঢেমুশিয়া]], [[ডুলাহাজারা ইউনিয়ন|ডুলাহাজারা]], [[খুটাখালী ইউনিয়ন|খুটাখালী]] এবং [[কোনাখালী ইউনিয়ন|কোনাখালী]] |- |rowspan="2"|০৫ |rowspan="2"|[[টেকনাফ উপজেলা|টেকনাফ]] |rowspan="2"|৩৮৮.৬৮ |rowspan="2"|[[টেকনাফ থানা|টেকনাফ]] |'''পৌরসভা''' (১টি): [[টেকনাফ পৌরসভা|টেকনাফ]] |- |'''ইউনিয়ন''' (৬টি): [[হোয়াইক্যং ইউনিয়ন|হোয়াইক্যং]], [[হ্নীলা ইউনিয়ন|হ্নীলা]], [[টেকনাফ সদর ইউনিয়ন|টেকনাফ সদর]], [[সাবরাং ইউনিয়ন|সাবরাং]], [[বাহারছড়া ইউনিয়ন, টেকনাফ|বাহারছড়া]] এবং [[সেন্টমার্টিন ইউনিয়ন|সেন্টমার্টিন]] |- |০৬ |[[পেকুয়া উপজেলা|পেকুয়া]] |১৩৯.৬৮ |[[পেকুয়া থানা|পেকুয়া]] |'''ইউনিয়ন''' (৭টি): [[রাজাখালী ইউনিয়ন|রাজাখালী]], [[টৈটং ইউনিয়ন|টৈটং]], [[বারবাকিয়া ইউনিয়ন|বারবাকিয়া]], [[পেকুয়া ইউনিয়ন|পেকুয়া]], [[মগনামা ইউনিয়ন|মগনামা]], [[উজানটিয়া ইউনিয়ন|উজানটিয়া]] এবং [[শীলখালী ইউনিয়ন|শীলখালী]] |- |rowspan="2"|০৭ |rowspan="2"|[[মহেশখালী উপজেলা|মহেশখালী]] |rowspan="2"|৩৮৮.৫০ |rowspan="2"|[[মহেশখালী থানা|মহেশখালী]] |'''পৌরসভা''' (১টি): [[মহেশখালী পৌরসভা|মহেশখালী]] |- |'''ইউনিয়ন''' (৮টি): [[মাতারবাড়ী ইউনিয়ন|মাতারবাড়ী]], [[ধলঘাটা ইউনিয়ন|ধলঘাটা]], [[কালারমারছড়া ইউনিয়ন|কালারমারছড়া]], [[শাপলাপুর ইউনিয়ন|শাপলাপুর]], [[হোয়ানক ইউনিয়ন|হোয়ানক]], [[বড় মহেশখালী ইউনিয়ন|বড় মহেশখালী]], [[কুতুবজোম ইউনিয়ন|কুতুবজোম]] এবং [[ছোট মহেশখালী ইউনিয়ন|ছোট মহেশখালী]] |- |০৮ |[[রামু উপজেলা|রামু]] |৩৯১.৭১ |[[রামু থানা|রামু]] |'''ইউনিয়ন''' (১১টি): [[ঈদগড় ইউনিয়ন|ঈদগড়]], [[গর্জনিয়া ইউনিয়ন|গর্জনিয়া]], [[কচ্ছপিয়া ইউনিয়ন|কচ্ছপিয়া]], [[কাউয়ারখোপ ইউনিয়ন|কাউয়ারখোপ]], [[ফতেখাঁরকূল ইউনিয়ন|ফতেখাঁরকূল]], [[জোয়ারিয়ানালা ইউনিয়ন|জোয়ারিয়ানালা]], [[রাজারকূল ইউনিয়ন|রাজারকূল]], [[দক্ষিণ মিঠাছড়ি ইউনিয়ন|দক্ষিণ মিঠাছড়ি]], [[খুনিয়াপালং ইউনিয়ন|খুনিয়াপালং]], [[চাকমারকূল ইউনিয়ন|চাকমারকূল]] এবং [[রশিদনগর ইউনিয়ন|রশিদনগর]] |} == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ३०.१८% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता दर ३४.०१% छ भने महिलाको साक्षरता दर २६% रहेको छ। २० कलेज, २ पाली कलेज, १ कानुन क्याम्प, १ प्राबिधिक क्याम्पस, १ व्यवसायीक शिक्षण संस्था, २ व्यवसायीक शिक्षण संस्था, १ प्राथमिक शिक्षक शिक्षण संस्था, १४१ माध्यमिक विद्यालय, ५६१ प्राथमिक विद्यालय, ३९ सामुदायिक प्राथमिक विद्यालय, २३ गैरसरकारी प्राथमिक विद्यालय, २४० मदरसा रहेका छन्। यस जिल्लाका केही उत्कृष्ट विद्यालयहरू यस प्रकार छन्; कोक्सबाजार सरकारी क्याम्पस (सन् १९६२), चकरिया कलेज (सन् १९७८), महेशकाली कलेज (सन् १९८५), कोक्सबाजार सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १८७४), रामु खजारी सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १९१९), चकरिया सरकारी उच्च विद्यालय (सन् १९१९), इदगाउँ नमुना उच्च विद्यालय (सन् १९२८), कुटुब्डिया उच्च विद्यालय (सन् १९३८), कोक्सबाजार सरकारी कन्या उच्च विद्यालय (सन् १९६०), मानिकपुर बुर्मिज प्राथमिक विद्यालय (सन् १८२८), हरबङ्ग सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १८८४), टेकनाफ सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १८९०), पेकुवा सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १९१८), मिजपारा सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १९३०), महेशकाली सरकारी विद्यालय (सन् १९२३) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका जिल्लाहरू]] qx8vyrdsvh8sqivp5fovc95bl6djg50 0 107800 1393023 1390518 2026-10-23T20:24:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393023 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = शेरपुर | native_name = শেরপুর | settlement_type = [[बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्लाहरू]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_map_caption = बङ्गलादेशको नक्शामा शेरपुर उपजिल्लाको अवस्थिति | pushpin_label_position = right | coordinates = {{coord|24|40|N|89|25|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[राजशाही विभाग]]<ref name=district-stats>{{cite web |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Bogra.pdf |title=सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना |author= |website=बङ्गलादेश राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग |format=पिडिएफ |accessdate=July 14, 2014 |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140723141818/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Bogra.pdf |archivedate=July 23, 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140723141818/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Bogra.pdf |date=July 23, 2014 }}</ref> | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[बगुडा जिल्ला]]<ref name=tableC01>{{cite web |url=http://203.112.218.66/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Rajshahi/Bogra/Bogra_C01.pdf |title=जनगणना २०११ |author= |website=बङ्गलादेश राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग |format=पिडिएल |accessdate=July 11, 2014 |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714232447/http://203.112.218.66/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Rajshahi/Bogra/Bogra_C01.pdf |archivedate=July 14, 2014 }}</ref> | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 295.93 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = | population_total = 332,825 | population_as_of = सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार | population_density_km2 = auto | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ५८४० देखि ५८४१ | website = {{URL|http://sherpur.bogra.gov.bd/}} | footnotes = }} '''शेरपुर''' ({{भाषा-बङ्गाली|শেরপুর উপজেলা}}) [[बङ्गलादेश]]को उत्तरी भागमा पर्ने जिल्ला [[बगुडा जिल्ला|बगुडा]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[राजशाही विभाग|राजशाही]] विभागमा अन्तर्गत पर्दछ। सन् १९६२ मा शेरपुर थानाको स्थापना भएको थियो भने सन् १९८३ का दिन यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। यस उपजिल्लाको नाम यहाँ रहेको प्रशासकीय नगर शेरपुरबाट राखिएको हो। यस क्षेत्रमन प्राचीन कालमा सिंहहरू बस्ने भएकाले यसलाई शेरपुर भनिएको थियो।<ref name="बाङ्लापिडिया">{{cite book |last=Islam |first=मोहाम्मद सिराजुल |year=सन् २०१२ |chapter=शेरपुर उपजिल्ला |editor1-last=इसलाम |editor1-first=सिराजुल |editor1-link=सिराजुल इसलाम |editor2-last=Jamal |editor2-first=अहमद |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sherpur_Upazila |title= বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া|edition=दोस्रो |publisher=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি}}</ref> == भूगोल == शेरपुर उपजिल्ला बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°३२' देखि २४°४४' उत्तर अक्षांश र ८९°२०' देखि ८९°३२' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। शेरपुर उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २९६.२७ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस उपजिल्लालाई [[शाजाहानपुर उपजिल्ला|शाजाहानपुर]] उपजिल्लाले उत्तर, [[राईगञ्ज उपजिल्ला|राईगञ्ज]] र [[तरास उपजिल्ला|तरास]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[धुनट उपजिल्ला|धुनट]] उपजिल्लाले पूर्व र [[सिङ्डा उपजिल्ला|सिङ्डा]] र [[नन्दिग्राम उपजिल्ला|नन्दिग्राम]] उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ मा देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने २५ अप्रिल १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेना यस उपजिल्ला अन्तर्गत पर्ने इटाख‍ला भन्ने ठाउँमा ३२ सर्वसाधारणको अपहरण गरी सामूहिक हत्या गरेका थिए।<ref>{{cite web| url=http://sherpurnews24.com/2014/06/%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A7%80-%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%B0-%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0/| title=শের আলী গাজীর শেরপুর| date=20010| publisher=sherpurnews24.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108145514/http://sherpurnews24.com/2014/06/%25E0%25A6%25B6%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%2586%25E0%25A6%25B2%25E0%25A7%2580-%25E0%25A6%2597%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%259C%25E0%25A7%2580%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%25B6%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%25B0%25E0%25A6%25AA%25E0%25A7%2581%25E0%25A6%25B0/ |date=2019-11-08 }}</ref> २६ अप्रिलका दिन पाकिस्तानी सेनाले घोगा पुलमा ३०० भन्दा बढी बङ्गलादेशी नागरिकको सामूहिक हत्या गरेका थिए भने सोही दिन पाकिस्तानी सेनाले यस उपजिल्लाको दरिमुकान्दा भन्ने ठाउँमा २६ स्थानीय मानिसहरूको हत्या गरेका थिए।<ref name="Banglapedia">{{cite web | url = http://www.banglapedia.org/httpdocs/HT/K_0086.HTM | title = করতোয়া নদী | date = 2007-11-10 | work = বাংলাপিডিয়া | publisher = বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি | access-date = 2019-11-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100522022132/http://www.banglapedia.org/httpdocs/HT/K_0086.HTM | archive-date = 2010-05-22 }}</ref> मे महिनामा पाकिस्तानी सेनाले कलानी गाउँमा आक्रमण गरी १०० भन्दा बढी सर्वसाधारणहरूको हत्या गरेका थिए।<ref>{{cite web | url = http://archive.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDdfMDlfMTNfM181N18xXzU0NjIz | title = বগুড়া নামকরণের ইতিহাস ও ঐতিহ্য| date = 2007-11-10 | website=ittefaq.com.bd | publisher = (দৈনিক ইত্তেফাক)}}</ref><ref>{{cite web| url = http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AE%E0%A7%80%E0%A6%B0%E0%A6%9C%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A6%BE| title = মীরজুমলা| date = 2007| website = banglapedia.org| publisher = (বাংলাপিডিয়া)| access-date = 2019-11-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20191027045007/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AE%E0%A7%80%E0%A6%B0%E0%A6%9C%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A6%BE| archive-date = 2019-10-27}}</ref> == जनशाङ्खिकि == उपजिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २८६३०८ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या १४५४१४ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या १४०८९५ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २५७३६६ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २८७१७ रहेको छ। त्यस्तै गरी बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ५० र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या १७५ रहेको छ। यस उपजिल्लामा सन्थल जनजाति बसोबास गर्छन्। यस उपजिल्लामा ४६१ मस्जिद, ५६ मन्दिर र १ गिर्जाघर रहेका छन्। धर मोकम मस्जिद, शेर मोकम मस्जिद आदि यस उपजिल्लाका प्रख्यात धार्मिक स्थलहरू हुन्।<ref>{{cite web |url=http://203.112.218.66/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf |title= জনসংখ্যা ও আবাসন শুমারি ২০১১: এক নজরে বাংলাদেশ |author= |website= বাংলাদেশ পরিসংখ্যান ব্যুরো|format=पिडिएफ |accessdate=July 21, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728231735/http://203.112.218.66/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf |archivedate=July 28, 2014 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लामा ५०.०८% कृषि योग्य जमिन छ। यस उपजिल्लामा धान, जुट, गहुँ, आलु, उखु, तोरी आदि अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप र केरा उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा ५१६ धान कुटानी केन्द्र, ४४ स मिल, २५१ गहुँ पिसानी केन्द्र, १२ चिस्यान केन्द्र र १ सिमेन्ट कारखाना सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले जुट, मकै, गहुँ, धान, मौसमी तरकारी तथा अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका आलसको तेल, सखरखण्ड, तील र उखु पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा ३४ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा १७२ कुखुरा पालन केन्द्र, १८१ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र र ३२ माछा पालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ६१.३३% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै १.४४% मजदुरी, व्यापार र उद्योगमा १.३७%, वाणिज्यमा १४.५०%, सञ्चार र यातायातमा ४.४७%, निर्माण क्षेत्रमा १.८८%, सुविधा ५.७९%, धार्मिक सेवा ०.१६% र अन्य ७.१९% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय शेरपुर थानाको स्थापना सन् १९६२ भएको थियो भने सन् १९८३ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियोे। शेरपुर उपजिल्ला शेरपुर नगरपालिका र १० सङ्घ परिषदमा विभाजन गरिएको छ जुन यस प्रकार छन्; भविनासपुर सङ्घ परिषद्, विशालपुर सङ्घ परिषद्, गारिदह सङ्घ परिषद्, कमलाकान्दि सङ्घ परिषद्, खानपुर सङ्घ परिषद्, कुसुम्बी सङ्घ परिषद्, मिरजापुर सङ्घ परिषद्, शाह -बेङ्दी सङ्घ परिषद्, शिमाबाडी सङ्घ परिषद्, सौगात सङ्घ परिषद्। यस उपजिल्लाका सङ्घ परिषद्हरू २२० मौजा र ३२२ गाउँहरूमा विभाजित छन्। शेरपुर नगरपालिका ९ वडा र १९ महल्लामा विभाजित छ।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ३६.३% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४१.५% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३१% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ७ क्याम्पस, ६ प्राबिधिक शिक्षण संस्था, ४९ माध्यमिक विद्यालय, ११९ प्राथमिक विद्यालय, २० बाल उद्दान केन्द्र र १०४ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४१.५% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३१% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ७ क्याम्पस, ६ प्राबिधिक शिक्षण संस्था, ४९ माध्यमिक विद्यालय, ११९ प्राथमिक विद्यालय, २० बाल उद्दान केन्द्र र १०४ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट विद्यालयहरू यस प्रकार छन्; शेरपुर क्याम्पस (सन् १९६७), चनोका उच्च विद्यालय (सन् १९५६), शेरपुर उच्च माध्यमिक विद्यालय (सन् १९६८), पल्ली उनयन प्रयोगशाला विद्यालय तथा क्याम्पस (सन् १९८५), शाहिदिया अलि मदरसा (सन् १९३७) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] skl238he35vrufsvjgm3tbpidn8ss15 0 107836 1393029 1390906 2026-10-23T23:45:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393029 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = सापाहार उपजिल्ला | native_name = সাপাহার | settlement_type = [[बाङ्लादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बाङ्लादेशको नक्शामा सापाहार उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|25|{{#expr:.1250*60 round 1}}|N|88|{{#expr:.5819*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[राजशाही विभाग]] | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[नउगाँ जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | area_footnotes = | area_total_km2 = 244.49 | area_metro_km2 = 8.3 | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = | population_total = 161,791 | population_as_of = सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार<ref name=nwp>{{cite web |url= http://sapahar.naogaon.gov.bd/node/307291-এক-নজরে-উপজেলা |title= এক নজরে উপজেলা |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ১৫ জুলাই ২০১৫ |websiye= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_density_km2 = auto | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ | postal_code_type = हुलाक | postal_code = ६५६० | website = [http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/naogaon/Sapahar.gif सापाहार उपजिल्लाको आधिकारिक नक्शा] | footnotes = }} '''सापाहार''' {{भाषा-बङ्गाली|সাপাহার}} [[बङ्गलादेश]]को उत्तरी भागमा पर्ने जिल्ला [[नउगाँ जिल्ला|नउगाँ]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[राजशाही विभाग|राजशाही]] विभागमा अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{cite book|year=सन् २०१२|edition=दोस्रो|author= মোঃ মুখলেছুর রহমান|chapter=সাপাহার |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sapahar_Upazila |title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া|editor=সিরাজুল ইসলাম ও আহমেদ এ জামাল|publisher=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি}}</ref> == भूगोल == सापाहार बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २५°०१' देखि २५°१३' उत्तर अक्षांश र ८८°२६' देखि ८८°३८' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। सापाहार उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २४४.४९ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस उपजिल्लालाई [[भारत]]को पश्चिम बङ्गाल राज्यले उत्तर, [[पोरशा उपजिल्ला|पोरशा]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[पत्नीतला उपजिल्ला|पत्नीतला]] उपजिल्लाले पूर्व र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले पश्चिमबाट घेरेको छ। पुनर्भाबा नदि यस उपजिल्लाको प्रमुख नदि हो।<ref>{{cite web| url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sapahar_Upazila| title = सापाहार उपजिल्ला| publisher = बाङ्लापिडिया| accessdate = 15 November 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20220616183351/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Sapahar_Upazila| archive-date = 16 June 2022 }}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.mapsofindia.com/maps/westbengal/tehsil/dakshin-dinajpur.html |title = দক্ষিণ দিনাজপুরের তহসিল মানচিত্র|work = | publisher= ভারতের মানচিত্র | accessdate = 15 November 2018}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.mapsofindia.com/maps/westbengal/tehsil/maldah.html |title = মালদহের তহশীল মানচিত্র |work = | publisher= ভারতের মানচিত্র | accessdate = 15 November 2018}}</ref> == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने तात्कालिक समयमा सापाहार क्षेत्र नम्बर ७ मा पर्थ्यो। अगष्ट १४ का दिन बङ्गलादेशको स्वतन्त्रका लागि लडिरहेका लडाकुहरूले पाकिस्तानी सेना सवार एक सवारीसाधनमा अचानक आक्रमण गर्दा ५ पाकिस्तानी सेनाको मृत्यु भएको थियो जसको फलस्वरूप पाकिस्तानी सेनाले हापनिया र वरिपरिका गाउँहरूका सर्वसाधारणहरूको सामूहिक हत्यम गरेका थिए भने थुप्रै घरटहराहरूमा आगजनी समेत गरेका थिए। पाकिस्तानी सेनाले पछि सापाहार मोहिला क्याम्पस र हातीडाङ्गा र अहई सङ्घ परिषद्का मानिसहरूको सामूहिक हत्यम गरेका थिए। == जनशाङ्खिकि == बङ्गलादेश राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १४३८५३ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ७३९७४ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ६९८७९ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १३३८९३ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ६७९६ रहेको छ। त्यस्तै गरी बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १००७, इसाई धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ३१ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या २१२६ रहेको छ। यस उपजिल्लामा सन्थल, उराँव र महाली जनजातिका मानिस बसोबास गर्छन्। यस उपजिल्लामा २२५ मस्जिद, २३ हिन्दु मन्दिर १ गिर्जाघरहरू रहेका छन्। तेलीना मस्जिद, अलिनगर जामे मस्जिद आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख धार्मिक स्थलहरू हुन्।<ref>{{cite web | url = http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila_Naogaon.pdf | title = Bangladesh Population and Housing Census 2011: Zila Report – Nagaon | work = Table P01 : Household and Population by Sex and Residence, Table P05 : Population by Religion, Age group and Residence, Table P09 : Literacy of Population 7 Years & Above by Religion, Sex and Residence | publisher = Bangladesh Bureau of Statistics (BBS), Ministry of Planning, Government of the People’s Republic of Bangladesh | accessdate = 9 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220929201059/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila_Naogaon.pdf | archive-date = 29 September 2022 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, आलु, प्याज, लसुन, तोरी आदि अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, केरा, कटहर, मेवा र खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, तेल उद्योग, बिस्कुट कारखाना, इट्टा उद्योग, बिँडी कारखाना, फलाम उद्योग तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले धान, गहुँ, तोरी, खरबुजा तथा मौसमी तरकारी तथा अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका आलसको तेल र तिल पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा २६ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा ११ माछापालन केन्द्र, ८ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा ३२ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ७९.०३% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै २.२३% मजदुरी, वाणिज्यमा ७.४६%, सञ्चार र यातायातमा १.३२%, निर्माण क्षेत्रमा ०.३७%, सुविधा ३.७६%, धार्मिक सेवा ०.१०%, वैदेशिक रोजगारी ०.०७% र अन्य ५.६६% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय सापाहार थानाको स्थापना सन् १९७९ भएको थियो भने सन् १९८५ मार्च १ का दिन यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियोे। सापाहार उपजिल्ला सापाहार नगरपालिका सहित ६ सङ्घ परिषदमा विभाजन गरिएको छ जुन यस प्रकार छन्; अहई सङ्घ परिषद्, गोअला सङ्घ परिषद्, पथरी सङ्घ परिषद्, सापाहार सङ्घ परिषद्, साहिरान्ती सङ्घ परिषद् र लितना सङ्घ परिषद्। हाल सापहार उपजिल्लामा ६ सङ्घ परिषद्, १५२ मौजा/महल्ला र २२८ गाउँहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-09|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ४०.४% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४३.६% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३७% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ६ क्याम्पस, ३८ माध्यमिक विद्यालय, ११४ प्राथमिक विद्यालय, ३ बाल उद्दान केन्द्र, १ कम्प्युटर शिक्षण संस्था, ५१ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; सापाहार सरकारी डिग्री क्याम्पस (सन् १९७३), सापाहार मोहिला क्याम्पस (सन् १९९५), कता पाडा एमएल उच्च विद्यालय (सन् १९२९), तघडिया उच्च विद्यालय (सन् १९५८), टिलना उच्च माध्यमिक विद्यालय (सन् १९५८), सापाहार पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९६२), मिलापाडा उच्च विद्यालय (सन् १९६४), कोचिकुरुलिया उच्च विद्यालय (सन् १९६४), चलक गोपाल उच्च विद्यालय (सन् १९६४), सापाहार सरकारी कन्या उच्च माध्यमिक विद्यालय (सन् १९७३), पथरिया फजिल मदरसा (सन् १९६१) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] g7yf8sul4ukdq5r5zjr1ghw2nseqhu1 0 107845 1393019 1390475 2026-10-23T19:36:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1393019 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = शिवगञ्ज उपजिल्ला | native_name = শিবগঞ্জ | settlement_type = [[बाङ्लादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_map_caption = बाङ्लादेशको नक्शामा शिवगञ्ज उपजिल्लाको अवस्थिति | pushpin_label_position = right | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_name1 = [[राजशाही विभाग]] | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[चाँपाइ नबाबगञ्ज जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | population_total = 591,178 | population_as_of = सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार<ref>{{cite web |url= http://shibganj.chapainawabganj.gov.bd/node/222911 |title= এক নজরে শিবগঞ্জ |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ২০ জুন ২০১৪ |website= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |access-date= 2019-11-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140405054648/http://shibganj.chapainawabganj.gov.bd/node/222911 |archive-date= 2014-04-05 }}</ref> | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | area_total_km2 = 525.43 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ | coordinates = {{coord|24|{{#expr:.6833*60 round 1}}|N|88|{{#expr:.1667*60 round 1}}|E|type:city_region:BD|display=inline,title}} | postal_code_type = | postal_code =६३४२ | website =[http://www.bangladesh.gov.bd/maps/images/nawabganj/Shibganj.gif शिवगञ्ज जिल्लाको आधिकारिक नक्शा] | footnotes = }} '''शिवगञ्ज''' ({{भाषा-बङ्गाली|শিবগঞ্জ}}) [[बङ्गलादेश]]को उत्तरी भागमा पर्ने जिल्ला [[चाँपाइ नबाबगञ्ज जिल्ला|नबाबगञ्ज]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[राजशाही विभाग|राजशाही]] विभागमा अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{citation |authors= |chapter=शिवगञ्ज उपजिल्ला (चाँपाइ नबाबगञ्ज जिल्ला) |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shibganj_Upazila_(Nawabganj_District) |title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া |editor= সিরাজুল ইসলাম ও আহমেদ এ জামাল|publisher=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |year=सन् २०१२ |edition=Second}}</ref> == भूगोल == शिवगञ्ज बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°३४' देखि २४°५४' उत्तर अक्षांश र ८८°१०' देखि ८८°१८' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। शिवगञ्ज उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये ५२५.४३ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस उपजिल्लालाई [[भोलाहाट उपजिल्ला|भोलाहाट]] उपजिल्ला र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले उत्तर, [[नबाबगञ्ज सदर उपजिल्ला|नवावगञ्ज सदर]] र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले दक्षिण, [[भोलाहाट उपजिल्ला|भोलाहाट]], [[गोमस्तापुर उपजिल्ला|गोमस्तापुर]] , [[नाचोल उपजिल्ला|नाचोल]] र [[नवावगञ्ज सदर उपजिल्ला|नवावगञ्ज सदर]] उपजिल्लाले पूर्व र भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले पश्चिमबाट घेरेको छ। पद्मा, महानन्द, पगल र मारा गङ्गा नदि उपजिल्लाको प्रमुख नदिहरू हुन्।<ref>{{cite web | url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shibganj_Upazila_(Nawabganj_District) | title = Shibganj Upazila (Nawabganj District) | publisher = Banglapedia | accessdate = 15 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210208083957/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shibganj_Upazila_(Nawabganj_District) | archive-date = 8 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.mapsofindia.com/maps/westbengal/tehsil/murshidabad.html |title = Tehsil Map of Murshidabad |work = CD Block/ Tehsil | publisher= Maps of India | accessdate = 15 November 2018}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.mapsofindia.com/maps/westbengal/tehsil/maldah.html |title = Tehsil Map of Maldah |work = CD Block/ Tehsil | publisher= Maps of India | accessdate = 15 November 2018}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.bangladeshtradeportal.gov.bd/kcfinder/upload/files/Land%20Ports%20in%20a%20Brief%281%29.pdf |title = Land ports in brief |publisher= Bangladesh government | accessdate = 15 November 2018 }}</ref> == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने १० अक्टोबर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेनाले राधाकान्ता स्थित दोरसिया भन्ने ठाउँमा ४७ जना स्थानीय मानिसहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए। ६ अक्टोबर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच प्रत्यक्ष गोली हानाहानमा लगभग २०० जना लडाकुहरूको ज्यान गएको थियो। == जनशाङ्खिकि == बङ्गलादेश राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या ५०८०९२ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या २६१७१३ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या २४६३७९ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ४९२९६३ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १४७६५ रहेको छ। त्यस्तै गरी बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ११९ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या २४५ रहेको छ। यस उपजिल्लामा १२० मस्जिद, ६ हिन्दु मन्दिर र १ चिहान रहेका छन्। == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, उखु, गहुँ, मकै आलु तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, कटहर, केरा, लिची, मेवा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, तेल उद्योग, बिस्कुट कारखाना, इट्टा उद्योग, बिँडी कारखाना, फलाम उद्योग तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले आँप, सारी, रेशम तथा मौसमी तरकारी तथा अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका खैनी र जुट पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा ५० हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा ३ दुग्ध सङ्कलन केन्द्र र ३७ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ५९.२५% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै ५.६३% मजदुरी, उद्योग १.५९%, वाणिज्यमा १८.८९%, सञ्चार र यातायातमा १.१९%, निर्माण क्षेत्रमा १.७३%, सुविधा ३.५०%, धार्मिक सेवा ०.१२%, वैदेशिक रोजगारी ०.१७% र अन्य ७.९३% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय शिवगञ्ज उपजिल्लाको स्थापना सन् १९१३ मा गरिएको थियो। शिवगञ्ज उपजिल्ला शिवगञ्ज नगरपालिका सहित १५ सङ्घ परिषदमा विभाजन गरिएको छ जुन यस प्रकार छन्; विनोदपुर सङ्घ परिषद्, चकार्ती सङ्घ परिषद्, छत्रजितपुर सङ्घ परिषद्, दाइपुकारिया सङ्घ परिषद्, धाइननगर सङ्घ परिषद्, दुर्लभपुर सङ्घ परिषद्, घोरापाखिया सङ्घ परिषद्, कानसत सङ्घ परिषद्, मुबारकपुर सङ्घ परिषद्, मोनाकाशा सङ्घ परिषद्, नयालाभाङ्गा सङ्घ परिषद्, पनका सङ्घ परिषद्, शाहबजपुर सङ्घ परिषद्, श्यामपुर सङ्घ परिषद् र उजिरपुर सङ्घ परिषद्। शिवगञ्ज सङ्घ परिषद् १९९ मौजा र ४०७ गाउँहरूमा विभाजित छन्।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ३२.५% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ३३.७% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३१.२% रहेको छ। यस उपजिल्लामा १७ क्याम्पस, २ प्राविधिक शिक्षण संस्था, ७१ माध्यमिक विद्यालय, २३१ प्राथमिक विद्यालय, २९ बाल उद्धान केन्द्र र ६४ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; अदिना फजलुल हक सरकारी क्याम्पस (सन् १९३८), कनसत उच्च विद्यालय (सन् १९१७), दादनचका एचएम उच्च विद्यालय (सन् १९१९), हरिनगर उच्च विद्यालय (सन् १९५९), नयाँ नओभाङ्गा सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् १८७०), सत्रुजितपुर मदरसा (सन् १९४४), राधाकान्तापुर मदरसा (सन् १९५०) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] 07zpbdmxcq4xtotzkl0ok787r928v1b 0 108321 1393073 1384167 2026-10-24T11:09:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393073 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = कानाइघाट उपजिल्ला | native_name = কানাইঘাট<br>ꠇꠣꠘꠣꠁꠊꠣꠐ | native_name_lang = bn | settlement_type = [[बाङ्लादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बाङ्लादेशको नक्शामा कानाइघाट उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|25|{{#expr:.0166*60 round 1}}|N|92|{{#expr:.2472*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[सिलेट विभाग]] | subdivision_name2 = [[सिलेट जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 412.25 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 178654 | population_as_of = सन् १९९१ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_demonym = कानाइघाटी, सलहटी | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ | postal_code_type = हुलाक | postal_code = ३१८० | website = [http://kanaighat.sylhet.gov.bd/ Kanaighat Upazila] | footnotes = }} '''कानाइघाट''' ({{भाषा-बङ्गाली|কানাইঘাট}}) बङ्गलादेशको [[सिलेट जिल्ला|सिलेट]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[सिलेट विभाग|सिलेट]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=Banglapedia>{{citation |author= |chapter=कानाइघाट उपजिल्ला |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kanaighat_Upazila |title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া |editor=সিরাজুল ইসলাম ও আহমেদ এ জামাল |publisher= বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি|year=सन् २०१२ |edition=दोस्रो}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%98%E0%A6%BE%E0%A6%9F_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|title=কানাইঘাট উপজেলা - বাংলাপিডিয়া|website=bn.banglapedia.org|date=2019-06-10|access-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200425160158/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%98%E0%A6%BE%E0%A6%9F_%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE|archive-date=2020-04-25}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=http://kanaighat.sylhet.gov.bd/|title=কানাইঘাট উপজেলা|website=kanaighat.sylhet.gov.bd|date=2019-06-10|access-date=2019-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103091658/http://kanaighat.sylhet.gov.bd/|archive-date=2019-11-03}}</ref> == भूगोल == कानाइघाट उपजिल्ला बङ्गलादेशको दक्षिण पूर्व भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°५३' देखि २५°०६' उत्तर अक्षांश र ९२°०१' देखि ९२°२६' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। कानाइघाट उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये ४१२.२५ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[भारत]]को मेघालय राज्य र [[जैन्तापुर उपजिल्ला|जैन्तापुर]] उपजिल्लाले उत्तर, [[बियानीबाजार उपजिल्ला|बियानीबाजार]] र [[जाकिगन्ज उपजिल्ला|जाकिगञ्ज]] उपजिल्लाले दक्षिण, भारतको मेघालय राज्यले पूर्व, [[गोलापगन्ज उपजिल्ला|गोलापगञ्ज]] र [[जैन्तापुर उपजिल्ला|जैन्तापुर]] उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेका छन्। सुरमा र चालत बिल यस उपजिल्लाका प्रमुख नदी तथा नहरहरू हुन्। == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने यस युद्धका बेला यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने उर्दु मात्रृभाषा भएका मानिसहरूले (राजाकार) र पाकिस्तानी सेनाले यहाँ रहेका बङ्गाली मातृभाषा भएका स्थानीय मानिसहरूको सामूहिक हत्या, घरटहरामा आगजनी, महिला माथी दुर्ववहार, सामूहिक बलात्कार गरी आतङ्क मच्चाएका थिए जहाँ मालीग्राम र गौरीपुर समावेश थिए। == जनशाङ्खिकि == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २१६४९५ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या १०८२३४ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या १०८२६१ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २०८१६९ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ८०३६ छ। त्यस्तै गरी बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २२२ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ६८ रहेको छ। यस उपजिल्लामा खासिया र मणिपुरी जनजातिहरू बसोबास गर्छन्। यस उपजिल्लामा ४९१ मस्जिद र ३० मन्दिर, १ गिर्जाघर रहेका छन्।<ref>{{cite web|url=https://www.ntvbd.com/travel/29024/মৌনমুখর-লোভাছড়া|title=মৌনমুখর ‘লোভাছড়া’|website=NTV Online|date=2019-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190621225448/https://www.ntvbd.com/travel/29024/%25E0%25A6%25AE%25E0%25A7%258C%25E0%25A6%25A8%25E0%25A6%25AE%25E0%25A7%2581%25E0%25A6%2596%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%25B2%25E0%25A7%258B%25E0%25A6%25AD%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%259B%25E0%25A6%25A1%25E0%25A6%25BC%25E0%25A6%25BE|archivedate=২০১৯-০৬-২১}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621225448/https://www.ntvbd.com/travel/29024/%25E0%25A6%25AE%25E0%25A7%258C%25E0%25A6%25A8%25E0%25A6%25AE%25E0%25A7%2581%25E0%25A6%2596%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%25B2%25E0%25A7%258B%25E0%25A6%25AD%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%259B%25E0%25A6%25A1%25E0%25A6%25BC%25E0%25A6%25BE |date=2019-06-21 }}</ref> कानाइघाट जामे मस्जिद, मङ्गलपुर गिर्जाघर आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख धार्मिक स्थलहरू हुन्। यस उपजिल्लाका २७.९९% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ६१.७६% ले पोखरी, १.१७% ले टुटी र ९.८०% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ७.८०% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। यस उपजिल्लामा १ उपजिल्ला स्वस्थ्य केन्द्र, ८ सङ्घ स्वास्थ्य तथा परिवार नियोजन केन्द्र, २७ सामुदायिक स्वस्थ्य संस्था र ५ पशसचिकित्सालयहरू रहेका छन्। == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा मुख्यतया धान, चिया, आलु, प्याज, पानको पात, दालचीनीको पात तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया कटहर, भुइँकटर, सुन्तला, कागती, पानको पात, खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, गहुँ पिसानी केन्द्र, काष्ठ सामग्री उत्पादन केन्द्र, बरफ उद्योग तथा प्लाष्टिक सामग्री उत्पादन कारखाना रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया चिया, पानको पात, बालुवा दालचीनीको पात लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेको खैनी, जुट र गँहु पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा २० हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा थुप्रै माछापालन केन्द्र, दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा कुखुरापालन केन्द्र रहेका छन्। यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ४८.०३% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै मजदुरीमा ११.४९%, उद्योगमा ०.४२% वाणिज्यमा ८.९०%, सञ्चार र यातायातमा ०.९५%, निर्माण क्षेत्रमा १.२६%, सुविधामा ४.३०%, धार्मिक सेवामा १.२०%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा १२.६१% र अन्यमा १०.८४% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय कानाइघाट थानाको स्थापना सन् १९३२ मा भएको थियो भने सन् १९८३ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। हाल यस उपजिल्लामा २ नगरपालिका ९ सङ्घ परिषद्, २५२ मौजा/महल्ला र २९९ गाउँहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका सङ्घ परिषद्हरू यस प्रकार छन्; पूर्व लक्ष्मीप्रसाद सङ्घ परिषद्, पश्चिम लक्ष्मीप्रसाद सङ्घ परिषद्, पूर्व दिघीरपार सङ्घ परिषद्, सातबाँक सङ्घ परिषद्, बडचतुल सङ्घ परिषद्, कानाइघाट सङ्घ परिषद्, दक्षिण रानीग्राम सङ्घ परिषद्, झिङ्गाबाडी सङ्घ परिषद्, राजागञ्ज सङ्घ परिषद्।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर २९.६२% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ३४.४३% छ भने महिलाको साक्षरता दर २४.८९%रहेको छ। यस उपजिल्लामा ३ क्याम्पस, १ प्राविधिक शिक्षण संस्था, २० माध्यमिक विद्यालय, ११३ प्राथमिक विद्यालय, ८ सामुदायिक विद्यालय, १४ बाल उद्धान केन्द्र र १५ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; दुर्गापुर उच्च विद्यालय (सन् १९१५), झिङ्राबाडी सिनियर मदरसा (सन् १८८२), कानाइघाट मनसुरिया सिनियर मदरसा (सन् १८८९), गाछबाडी जामिउल उलुम आलिया मदरसा (सन् १९०१), सडकेर बाजार आहमदिया आलिम मदरसा (सन् १९१४) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == 38h52tjm68gru32gktno61jf46ykogs 0 108447 1393074 1384228 2026-10-24T11:28:01Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393074 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = कालीगन्ज | native_name = কালীগঞ্জ | settlement_type = [[बाङ्लादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = [[चित्र:Aion|thumbnail]] | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बाङ्लादेशको नक्शामा कालीगन्ज उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|22|{{#expr:.4500*60 round 1}}|N|89|{{#expr:.0417*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झन्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[खुलना विभाग]] | subdivision_name2 = [[सातखीरा जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 333.79 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 274,889<ref>{{cite web |url= http://kaliganj.satkhira.gov.bd/node/22758 |title= এক নজরে কালিগঞ্জ |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ২৫ ফেব্রুয়ারী ২০১৫ |website= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |archiveurl= https://web.archive.org/web/20131121040826/http://kaliganj.satkhira.gov.bd/node/22758 |archivedate= ২১ নভেম্বর ২০১৩ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121040826/http://kaliganj.satkhira.gov.bd/node/22758 |date=2013-11-21 }}</ref> | population_as_of = सन् २०११ | population_footnotes = | population_density_km = auto | postal_code_type = | postal_code = | website = {{URL|http://kaliganj.satkhira.gov.bd/}} | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''कालीगन्ज''' ({{भाषा-बङ्गाली|কালীগঞ্জ}}) बङ्गलादेशको [[सातखीरा जिल्ला|सातखीरा]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[सिलेट विभाग|सिलेट]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ। == भूगोल == कालीगन्ज उपजिल्ला बङ्गलादेशको दक्षिण पूर्व भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २२°१९' देखि २२°३३' उत्तर अक्षांश र ८८°५८' देखि ८९°१०' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। कालीगन्ज उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये ३३३.७९ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[देवहाटा उपजिल्ला|देवहाटा]] र [[आशाशुनी उपजिल्ला|आशाशुनी]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[श्यामनगर उपजिल्ला|श्यामनगर]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[आशाशुनी उपजिल्ला|आशाशुनी]] उपजिल्लाले पूर्व र [[भारत]]को पश्चिम बङ्गाल राज्यले उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। जमुना, ककशियाली, कालिन्दी, बिलगालि खाली आदि यस उपजिल्लाका नदी तथा नहरहरू हुन्।<ref>{{cite web| url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kaliganj_Upazila_(Satkhira_District)| title = कालीगन्ज उपजिल्ला| publisher = बाङ्लापिडिया| accessdate = 22 March 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20201022064646/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kaliganj_Upazila_(Satkhira_District)| archive-date = 22 October 2020}}</ref> == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने तात्कालिक समयमा यस क्षेत्र क्षेत्र ९ मा अवस्थित थियो। यस युद्धका बेला यस उपजिल्लामा बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु र पाकिस्तानी सेना बीच यस उपजिल्लाको बसन्तपुर, खानजिया, पिरोजपुर, नाजिमगन्ज, दुदली आदि स्थानहरूमा प्रत्यक्ष गोली हानाहान तथा युद्ध भएको थियो। कालीगन्ज २० नोभेम्बर १९७१ का दिन स्वतन्त्र भएको थियो। == जनसाङ्ख्यिकी == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २५६३८४ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या १३०९२९ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या १२५४५५ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २११४७० छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ४४७५५, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १४४ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या १५ रहेको छ। यस उपजिल्लामा ३४७ मस्जिद, १९ मन्दिर र ५ चिहानहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web | url = http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila-Satkhira.pdf | title = Bangladesh Population and Housing Census 2011: Zila Report – Satkhira | work = Table P01 : Household and Population by Sex and Residence, Table P05 : Population by Religion, Age group and Residence, Table P09 : Literacy of Population 7 Years & Above by Religion, Sex and Residence | publisher = Bangladesh Bureau of Statistics (BBS), Ministry of Planning, Government of the People’s Republic of Bangladesh | accessdate = 17 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181218193459/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila-Satkhira.pdf | archive-date = 18 December 2018 }}</ref> छोट मियाको चिहान, बुडो पीरेको चिहान, तिन मन्दिर, काली मन्दिर आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख धार्मिक स्थलहरू हुन्। यस उपजिल्लाका ८४.४९% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ८.८०% ले पोखरी, २% ले टुटी र ४.६१% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ८.७३% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। यस उपजिल्लामा १ उपजिल्ला स्वस्थ्य संस्था, ८ परिवार नियोजन केन्द्र, ५ स्थानीय स्वस्थ्य संस्था र ३ सङ्घ स्वस्थ्य संस्थाहरू रहेका छन्।<ref name="census">{{cite web |accessdate=November 10, 2006 |url=http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |title=জনসংখ্যার আদমশুমারি শাখা, বিবিএস |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |archivedate=March 27, 2005 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=March 27, 2005 }}</ref> सन् १९७९ र १९८८ मा आएको आँधीले यस उपजिल्लामा थुप्रै घर, भवन तथा बालिनालिमा ठुलो मात्रमा क्षति पुर्‍याएको थियो भने हजारौँ मानिसहरू विस्थापित भएका थिए। == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आलु, धान, भेण्टा, पानको पात, सखरखण्ड लगायत अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, कटहर, भुइँकटर, नरिवल, अम्बा, केरा, खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, गहुँ पिसानी केन्द्र, काष्ठ सामग्री उत्पादन केन्द्र, बरफ उद्योग, कपास तथा कपडा उद्योग तथा प्लाष्टिक सामग्री उत्पादन कारखाना रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया झिङे माछा, पानको पात लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेको आलसको मुङ्दाल, तील र आलसको तेल पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा ५२ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा थुप्रै दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा कुखुरापालन केन्द्र तथा माछापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस जिल्लाको मुख्य आय स्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ५६.८१% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै मजदुरीमा ६.०५%, वाणिज्यमा १९.८८%, सञ्चार र यातायातमा २.४०%, उद्योगमा २.७१% निर्माण क्षेत्रमा ०.९३%, सुविधामा ४.३७%, धार्मिक सेवामा ०.२०%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.३०% र अन्यमा ६.३५% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय कालीगन्ज थानाको स्थापना सन् १९४२ मा भएको थियो भने सन् १९८३ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। हाल यस उपजिल्लामा १२ सङ्घ परिषद्, २४४ मौजा/महल्ला र २५६ गाउँहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका सङ्घ परिषद्हरू प्रकार छन्; कृष्णनगर सङ्घ परिषद्, विष्णुपुर सङ्घ परिषद्, चाम्पाफुल सङ्घ परिषद्, दक्षिण श्रीपुर सङ्घ परिषद्, कुशुलिया सङ्घ परिषद्, नलता सङ्घ परिषद्, ताराली सङ्घ परिषद्, भाडाशिमला सङ्घ परिषद्, मथुरेशपुर सङ्घ परिषद्, धलबाडिया सङ्घ परिषद्, रतनपुर सङ्घ परिषद्, मौतला सङ्घ परिषद्।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ४६.८३% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ५३.०३% छ भने महिलाको साक्षरता दर ४०.४०%रहेको छ। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; कालीगन्ज डिग्री क्याम्पस (सन् १९६९), दक्षिण श्रीपसर कुशलिया उच्च माध्यमिक विद्यालय (सन् १९२६), विष्णु प्राणकृष्ण स्मारक विद्यालय (सन् १९३०), धुलियापुर उच्च विद्यालय (सन् १९३०), कालीगन्ज पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९३६), नलता उच्च विद्यालय, चाम्पाफुल माध्यमिक विद्यालय (सन् १९२४), नेङ्गी माध्यमिक विद्यालय (सन् १९२९) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] 5hgow5nmlgtph2ktimd1u7f6qmx3hk8 0 108449 1393072 1384095 2026-10-24T10:49:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393072 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = कलारोया | native_name = কলারোয়া | settlement_type = [[बाङ्लादेशका उपजिल्लाहरू|उपजिल्ला]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बाङ्लादेशको नक्शामम कलारोया उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|22|{{#expr:.8750*60 round 1}}|N|89|{{#expr:.0417*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[खुलना विभाग]] | subdivision_name2 = [[सातखीरा जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 232.64 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 237,992<ref>{{cite web |url= http://kalaroa.satkhira.gov.bd/node/42826 |title= এক নজরে কলারোয়া |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ২৫ ফেব্রুয়ারী ২০১৫ |website= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_as_of = सन् २०११ | population_footnotes = | population_density_km = auto | postal_code_type = | postal_code = | website = {{URL|http://kalaroa.satkhira.gov.bd/}} | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''कलारोया''' ({{भाषा-बङ्गाली|কলারোয়া}}) बङ्गलादेशको [[सातखीरा जिल्ला|सातखीरा]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[सिलेट विभाग|सिलेट]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ। == भूगोल == कलारोया उपजिल्ला बङ्गलादेशको दक्षिण पूर्व भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २२°४८' देखि २२°५७' उत्तर अक्षांश र ८८°५४' देखि ८९°०९' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। कलारोया उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये २३२.६४ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[शार्शा उपजिल्ला|शार्शा]], [[झिकरगाछा उपजिल्ला|झिकरगाछा]] र [[मनिरामपुर उपजिल्ला|मनिरामपुर]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[सातखीरा सदर उपजिल्ला|सातखीरा सदर]] र [[ताला उपजिल्ला|ताला]] उपजिल्लाले दक्षिण, [[केशवपुर उपजिल्ला|केशवपुर]], [[मनिरामपुर उपजिल्ला|मनिरामपुर]], [[ताला उपजिल्ला|ताला]] र काप‍ताख नदीले पूर्व र [[भारत]]को पश्चिम बङ्गाल राज्यले उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। कपोताख, बेतना, सोनाई, बाहुरा खाल, इछामति खाल, नोयाखाली खाल आदि यस उपजिल्लाका नदी तथा नहरहरू हुन्।<ref>{{cite web| url = http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kalaroa_Upazila| title = कलारोया उपजिल्ला| publisher = बाङ्लापिडिया| accessdate = 22 March 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm| archive-date = 27 March 2005}}</ref> == इतिहास == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने १८ सेप्टेम्बर २९ मा बालियाडाङ्गामा पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच युद्ध भएको थियो। २० सेप्टेम्बरमा उही क्षेत्रमा पाकिस्तानी सेनाले बङ्गलादेशी लडाकुलाई आक्रमण गरेका थिए जहाँ १६ बङ्गलादेशी लडाकुको मृत्यु भएको थियो भने तीन लडाकुलाई पाकिस्तानी सेनाले गिरफ्तार गरेका थिए। == जनशाङ्खिकि == जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २२१५९६ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ११२२५८ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या १०९३३८ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या २०७६३३ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ११५७८, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १८१६, इसाई धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १५ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ५५४ रहेको छ। यस उपजिल्लामा ४०५ मस्जिद, ६ मन्दिर र ३ गिर्जाघरहरू रहेका छन्।<ref>{{cite web | url = http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila-Satkhira.pdf | title = Bangladesh Population and Housing Census 2011: Zila Report – Satkhira | work = Table P01 : Household and Population by Sex and Residence, Table P05 : Population by Religion, Age group and Residence, Table P09 : Literacy of Population 7 Years & Above by Religion, Sex and Residence | publisher = Bangladesh Bureau of Statistics (BBS), Ministry of Planning, Government of the People’s Republic of Bangladesh | accessdate = 17 December 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181218193459/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCenZilz2011/Zila-Satkhira.pdf | archive-date = 18 December 2018 }}</ref> चेडाघाट कायेम मस्जिद, मोहाम्मद शाही बा मल्लिक शाहेब दरगा, हामिदी साहेबको चिहान आदि यस उपजिल्लाका केही लोकप्रिय धार्मिक स्थलहरू हुन्। यस उपजिल्लाका ९७.०२% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.२१% ले पोखरी, ०.३३% ले टुटी र २.४४% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ३४.९७% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। यस उपजिल्लामा १ उपजिल्ला स्वस्थ्य संस्था, १२ परिवार नियोजन केन्द्र र १ स्थानीय स्वस्थ्य संस्थाहरू रहेका छन्। सन् १७७०, १७८४, १८९७ र १९४३ मा यस क्षेत्रका विभिन्न स्थानहरूमा अनिकाल लागेको थियो जसका कारण यस उपजिल्लाका हजारौँ मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो।<ref name="census">{{cite web | accessdate = November 10, 2006 | url = http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archivedate = 2005-03-27 | title = জনসংখ্যার আদমশুমারি শাখা, বিবিএস }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=2005-03-27 }}</ref> == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा मुख्यतया धान, जुट, आलु, गहुँ, पानको पात, तोरी लगायत अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, कटहर, भुइँकटर, नरिवल, अम्बा, केरा, स्याउ, कागती, आलुबखडा, खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, गहुँ पिसानी केन्द्र, काष्ठ सामग्री उत्पादन केन्द्र, बरफ उद्योग, बिस्कुट उद्योग, कपास तथा कपडा उद्योग तथा प्लाष्टिक सामग्री उत्पादन कारखाना रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया झिङे माछा, पानको पात, तेल नरिवल लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेको आलसको तेल, बदाम, सखरखण्ड, उखु पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा ३९ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा १२६७ घेर र १५ माछापालन केन्द्रहरू रहेका छन्। यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ६८.८९% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै मजदुरीमा २.८१%, वाणिज्यमा १३.०३%, सञ्चार र यातायातमा ३.८७%, उद्योगमा १.३४% निर्माण क्षेत्रमा १.०५%, सुविधामा ४.०१%, धार्मिक सेवामा ०.१३%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.८१% र अन्यमा ४.०६% रहेका छन्। == प्रशासन == प्रशासकीय कलारोया थानाको स्थापना सन् १८५१ मा भएको थियो भने सन् १९८३ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो पहिला कलारोया सातखीरा उप विभागको सदरमुकाम थियो। हाल यस उपजिल्लामा १२ सङ्घ परिषद्, १२३ मौजा/महल्ला र १३८ गाउँहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका सङ्घ परिषद्हरू प्रकार छन्; जयनगर सङ्घ परिषद् र, जालालाबाद सङ्घ परिषद्, कयला सङ्घ परिषद्, लाङ्गलझाडा सङ्घ परिषद्, केँडागाछि सङ्घ परिषद्, सोनाबाडिया सङ्घ परिषद्, चन्दनपुर सङ्घ परिषद्, केरालकाता सङ्घ परिषद्, हेलातला सङ्घ परिषद्, कुशोडाङ्गा सङ्घ परिषद्, देयाडा सङ्घ परिषद् र जुगिखाली सङ्घ परिषद् आदि।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ४५.५९% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ५०.४९% छ भने महिलाको साक्षरता दर ४०.४७%रहेको छ। यस उपजिल्लामा १० क्याम्पस, ४६ माध्यमिक विद्यालय, ४ प्राविधिक शिक्षण संस्था, १३४ प्राथमिक विद्यालय र ६४ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; कलारोया सरकारी क्याम्पस (सन् १९६९), शेख आमानुल्लाह डिग्री क्याम्पस (सन् १९९३), धानदिया माध्यमिक विद्यालय (सन् १९१५), कलारोया जिकेएसके पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९३०), कालारोया गार्लस् पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९७९), हामिदपुर हासिदिया मदरसा (सन् १९४९), कलारोया आलिया मदरसा (सन् १९६६) आदि। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] ahtn0gfzvdemfavzcmkz7g1u5acxlyl 0 108464 1393030 1136493 2026-10-24T00:51:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393030 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सिराज सिकदार | native_name = সিরাজ সিকদার | native_name_lang = बाङ्ला | image = सिराज सिकदारको एक तस्वीर.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1944|10|27}} | birth_place = भेदरगञ्ज उपजिल्लन, बङ्गाल राज्य, [[ब्रिटिस राज|बेलायती भारत]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1975|1|2|1944|10|27}} | death_place = बङ्गलादेश | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | nationality = | ethnicity = | education = | alma_mater = बङ्गलादेश प्राविधिक तथा इञ्जिनियरिङ विश्वविद्यालय | occupation = | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = [[बङ्गलादेश]]मा नक्शालपन्थी आन्दोलन | notable_works = | style = | party = [[पूर्व बाङ्लार सर्वहारा पार्टी]] | movement = | opponents = | boards = | spouse = | partner = | children = | parents = | relatives = | website = | footnotes = }} '''सिराज सिकदार''' ({{भाषा-बङ्गाली|সিরাজ সিকদার}} जन्म; (२७ अक्टोबर १९४४-२ जनवरी १९७५) एक बङ्गलादेशी कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी नेता थिए। ८ जनवरी मा उनले पूर्वी बाङ्ला श्रमिक आन्दोलन केही मानिसहरूसँगै स्थापना गरे - जसको उद्देश्य पूर्वी बङ्गाललाई पाकिस्तानको औपनिवेशिक शासनबाट स्वतन्त्र गर्नु, राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक क्रान्ति पूर्ण गर्नु र समाजवाद र साम्यवादको दिशामा क्रान्तिकारी कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना गर्नु थियो।<ref name="বাংলাপিডিয়া">{{cite web |year=सन् २०१२ |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sikder,_Siraj |title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশের জাতীয় এনসাইক্লোপিডিয়া |edition=दोस्रो |publisher=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |access-date=2019-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610235706/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sikder,_Siraj |archive-date=2019-06-10}}</ref> == बाल्यकाल == सिराज सिकदारको बुबाको नाम आबदुल राज्जाक सिकदार थियो। सन् १९५९ मा सिराज सिकदारले वरिशाल जिल्ला विद्यालयबाट प्रवेशिका परीक्षा उतिर्ण गरेका थिए। सन् १९६१ मा बरिशालको ब्रजमोहन क्याम्पसबाट उनले आइएजजी उतिर्ण गरेका थिए। सन् १९६७ उनले बङ्गलादेशको इन्जिनियरि विश्वविद्यालयमा इन्जिनियरिको अध्ययन पूरा गरेका थिए। एक विद्यार्थीको रूपमा उनले पूर्वी राजनीति विद्यार्थी सङ्घमा संलग्न भई, विद्यार्थी राजनीतिमा प्रत्यक्ष रूपमा भाग लिएका थिए। उनी विद्यार्थी प्रतिनिधिको रूपमा ढाका कम्युनिष्ट पार्टीको ढाका जिल्ला समितिमा सामेल भए। उनी विद्यार्थी सङ्घको केन्द्रीय समितिको उपाध्यक्षमा पनि निर्वाचित भएका थिए।<ref name="সিরাজ সিকদার ও পার্টি">জয়নাল আবেদীন, উপমহাদেশের জাতীয়তাবাদী ও বামধারার রাজনীতি প্রেক্ষিত বাংলাদেশ, বাংলাপ্রকাশ, ঢাকা; ফেব্রুয়ারি, ২০১৩, পৃষ্ঠা-২৪৫-২৪৭।</ref> == मृत्यु == सिराज सिकदारलाई सन् १९७४ मा चट्टग्रामको हलिसहरबाट पक्राउ गरिएको थियो। सिकदारलाई सन् १९७५ जनवरी २ का दिन साभर थाना सवारीसाधन विसौनीमा गोली हानी हत्या गरिएको थियो। सिकदारको मृत्यु पश्चात् पूर्व बाङ्लार सर्वहारा राजनैतिक दल दुई भागमा विभाजित भएको थियो। == स्वतन्त्रता युद्ध == बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ अप्रिल ४ का दिनबाट देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने २९ मार्च १९७१ मन दिन पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशक‍ मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच यस जिल्लाको पाबना सदर उपजिल्लाको टेलिफोन सेवा केन्द्रमा प्रत्यक्ष गोली हानाहान भएको थियो जहाँ ३३ पाकिस्तानी सेनाक‍ मृत्यु भएको थियो। सोही दिन पाकिस्तानी सेनाले ईश्वरदी उपजिल्लाका ५ युवाहरूको सामूहिक हत्या गरेका थिए। ३१ मार्च १९७१ का दिन बङ्गलादेशी लडाकुले बेडा उपजिल्लाको नगरबाडी फेरी घाटमा पाकिस्तानी सेनाको प्रतिरोध गरेका थिए। ९ अप्रिल मा पाकिस्तानी सेनाले हवाई आक्रमण गरी बङ्गलादेशी लडाकु र सर्वसाधारणहरूलाई नगरबाडी फेरी घाटबाट लखटेका थिए जहाँ केही स्थानीय मानिसहरूले ज्यान गुमाएका थिए। १९ अप्रिल १९७१ का दिन बङ्गलादेशी लडाकु र पाकिस्तानी सेना बीच यस जिल्लाक‍ो बेडा र साँथिया उपजिल्लाको सम्मेलन हुने ठाउँमा प्रत्यक्ष गोली हानाहान तथा युद्ध भएको थियो जहाँ १५ बङ्गलादेशी लडाकु सहित १५० पाकिस्तानी सेनाले ज्यान गुमाएका थिए। २२ मे १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेना यस जिल्लाको फरिदपुर उपजिल्लामा प्रवेश गरी १५६ सर्वसाधारणहरूको‍ सामूहिक हत्या गरेका थिए भने सेनाले ७० घरटहराहरूमा आगजनी तथा महिला माथि दुर्ववहार पनि गरेका थिए। ३० वैशाखमा पाकिस्तानी सेनाले यस जिल्लामा बसोबास गरेका स्थानीय राजाकारसँग सहकार्य गर्दै फरिदपुर उपजिल्लाको दिमरा गाउँका लगभग ८०० सर्वसाधारणहरूको हत्या गरेका थिए भने सेनाले यस स्थानका विद्यालय, घरटहरा, मस्जिद, मन्दिरमा आगजनी गरी महिला माथि दुर्ववहार गरेका थिए। ४ भाद्रमा पाकिस्तानी सेनाले फरिदपुर उपजिल्लाको गोपालपुरमा लगभग ७०० सर्वसाधारणहरूको अपहरण गर्दै २६ क‍ हत्यम गरेका थिए। सेनाले यस स्थानमा ठूलो मात्रामा जनहत्या र महिला माथि दुर्ववहार गरेका थिए। २७ रमजानमा (हजरी महिना) पाकिस्तानी सेनाले फरिदपुर उपजिल्लाको रत्नपुरमा ३ मानिसहरूको हत्यम गरेका थिए। अक्टोबर १९७१ का दिन चाटम‍हर उपजिल्लाको चिकनाई रेलवे पुलमा पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशक‍ मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीच युद्ध तथा प्रत्यक्ष गोली हानाहान भएको थियो जहाँ ७ लडाकुक‍ मृत्यु भएको थियो। २७ नोभेम्बर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेनाले साँथिया उपजिल्लाको नागदिमरा सङ्घ परिषद् अन्तर्गत धुलाउडा फकिर पाडामा महिला माथि दुर्ववहार गरेका थिए। पाकिस्तानी सेनाले पछि २२ बङ्गलादेशी लडाकुलाई अपहरण गर्दै २१ को गोली हानी हत्या गरेका थिए भने एक लडाकु चाँही भाग्न सफल भएका थिए। १४ डिसेम्बर १९७१ का दिन पाकिस्तानी सेनाले यस जिल्लाको सुजानगर उपजिल्लामा ३ बङ्गलादेशी लडाकुको गोली हानी हत्या गरेका थिए। == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:सन् १९४४ मा जन्म]] 0uxf8luy8khnqmiv2ybqkvj887gi3wz 0 108600 1393060 1383398 2026-10-24T06:50:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393060 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = आजैलझाडा | native_name = আগৈলঝাড়া | settlement_type = उपजिल्ला | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = Bangladesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = बाङ्लादेशको नक्शामा आजैलझाडा उपजिल्लाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|22|{{#expr:.9667*60 round 1}}|N|90|{{#expr:.1500*60 round 1}}|E|type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|बङ्गलादेश}} | subdivision_type1 = विभाग | subdivision_type2 = [[बङ्गलादेशका जिल्लाहरूको सूची|जिल्ला]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[बरिसाल विभाग|बरिशाल विभाग]] | subdivision_name2 = [[बरिसाल जिल्ला|बरिशाल जिल्ला]] | subdivision_name3 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = 161.82 | area_metro_km2 = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 147343 | population_as_of = सन् १९९१<ref>{{cite web |url= http://agailjhara.barisal.gov.bd/node/481572 |title= এক নজরে আগৈলঝাড়া |author= বাংলাদেশ জাতীয় তথ্য বাতায়ন |date= ১২ মার্চ ২০১৫ |ওয়েবসাইট= |publisher= গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |archiveurl= https://web.archive.org/web/20140404021941/http://agailjhara.barisal.gov.bd/node/481572 |archivedate= ৪ এপ্রিল ২০১৪ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404021941/http://agailjhara.barisal.gov.bd/node/481572 |date=2014-04-04 }}</ref> | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | postal_code_type = | postal_code = | website =[http://lib.pmo.gov.bd/maps/images/barisal/Agailjhara.gif आजैलझाडा उपजिल्लाको आधिकारिक नक्शा] | footnotes = | timezone = [[बङ्गलादेशको प्रमाणिक समय|बङ्गलादेशी मानक समय]] | utc_offset = +६ }} '''आजैलझाडा''' ({{भाषा-बङ्गाली|আগৈলঝাড়া}}) बङ्गलादेशको [[बरिसाल जिल्ला|बरिशाल]] जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला [[बरिसाल विभाग|बरिशाल]] विभाग अन्तर्गत पर्दछ।<ref>{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agailjhara_Upazila|title=आजैलझाडा उपजिल्ल|website=बाङ्लापिडिया|access-date=2019-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022072235/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Agailjhara_Upazila|archive-date=2020-10-22}}</ref> == भूगोल == आजैलझाडा उपजिल्ला २२°५४' देखि २३°०३' उत्तर अक्षांश र ९०°०३' देखि ९०°१३' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। आजैलझाडा उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये १५५.४७ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई [[गौरन्दी उपजिल्ला|गौरन्दी]] उपजिल्लाले उत्तर र पूर्व, [[उजिरपुर उपजिल्ला|उजिरपुर]] उपजिल्लाले दक्षिण र [[कोटालिपाडा उपजिल्ला|कोटालिपाडा]] उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। गौर, नान्दा नदी, धोपार पारेर बिल आदि यस उपजिल्लाका नदी तथा नहरहरू हुन्। == जनशाङ्खिकि == उपजिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १५५६६१ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ७८१९३ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ७७४६८ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ८२९९५ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ६८५६६, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ३९२०, इसाई धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १२७ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ५३ रहेको छ। यस उपजिल्लाका ९१.८४% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ४.८२% ले पोखरी, १.०८% ले टुटी र २.२६% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्।<ref name="census">{{cite web | accessdate = 2006-11-10 | url = http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm | archivedate = 2005-03-27 | title = জনসংখ্যার আদমশুমারি শাখা, বিবিএস }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050327072826/http://www.bangladeshgov.org/mop/ndb/arpc91_v1/tables04.htm |date=2005-03-27 }}</ref> यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ५.६४% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। यस उपजिल्लामा ४ उपजिल्ला स्वास्थ्य संस्था, ७ परिवार नियोजन केन्द्र, १ मातृ तथा शिशु हेरचाह केन्द्र रहेका छन्। == अर्थतन्त्र == यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा मुख्यतया धान, जुट, गहुँ, तोरी, पानको पात लगायत अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया, आँप, कटहर, केरा, मेवा, खरबुजा, नरिवल, लिची आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, गहुँ पिसानी केन्द्र, काष्ठ सामग्री उत्पादन केन्द्र, बरफ उद्योग, बिस्कुट उद्योग, चकलेट उद्योग, कपास तथा कपडा उद्योग तथा प्लाष्टिक सामग्री उत्पादन कारखाना रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया जुट, धान, पानको पात, कटहर लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेको आलसको तेल, तील र अलहर पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा २३ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा ४५ माछापालन केन्द्र, १५ कुखुरापालन केन्द्र र ४० दुग्ध सङ्कलन केन्द्रहरू रहेको छ। == प्रशासन == प्रशासकीय आजैलझाडा थानाको स्थापना सन् १६ जुन १९८१ मा भएको थियो भने सन् १९८३ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। हाल यस उपजिल्लामा ५ सङ्घ परिषद्,८४ मौजा/महल्ला र ९५ गाउँहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका सङ्घ परिषद्हरू प्रकार छन्; जैला सङ्घ परिषद्, बाकाल सङ्घ परिषद्, रत्नपूर सङ्घ परिषद्, बागधा सङ्घ परिषद् र राजिहार सङ्घ परिषद्।<ref>{{cite web|title= বাংলাদেশ উপজেলা তালিকা|url= https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|publisher= উইকি শূন্য|access-date= 2019-11-23|archive-url= https://web.archive.org/web/20191106043013/https://www.wikizero.com/en/Upazilas_of_Bangladesh|archive-date= 2019-11-06}}</ref> == शिक्षा == यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ५९.३% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ६३.१% छ भने महिलाको साक्षरता दर ५५.४%रहेको छ। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; शहीद आब्दुर रब सेरनियावात डिग्री क्याम्प (सन् १९७२), आजैलझारा क्याम्पस, कवीन्द क्याम्पस (संस्कृत क्याम्प), भेगाई हालदार पाबलिक एकाडेमी (सन् १९१९), जैला माध्यमिक विद्यालय (सन् १८९३), बागधा माध्यमिक विद्यालय (सन् १९२२), बाहादुरपुर माध्यमिक विद्यालय (सन् १९२४), आजैलझारा उच्च विद्यालय, जोबारपाड थ्रिस्टान मिशनारि विद्यालय, घोडार पाड थ्रिस्टार मिशनारि विद्यालय, पूर्व सुजनकाठि सरकारी प्राथमिक विद्यालय आदि।<ref>{{Cite web|url=http://www.barisalboard.gov.bd/100355|title=ASKAR KALIBARI SECONDARY SCHOOL ASKAR KALIBARI SECONDARY SCHOOL|website=www.barisalboard.gov.bd|access-date=2017-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170415200849/http://www.barisalboard.gov.bd/100355|archive-date=2017-04-15}}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:बङ्गलादेशका उपजिल्लाहरू]] 0jqisto5v2b3v52yusownwt2bt93jxy 0 109018 1393031 1391152 2026-10-24T01:16:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393031 wikitext text/x-wiki {{Infobox song | name = सुदूरपश्चिम स्वर्गसरी | cover = | alt = | type = एकल | artist = महेश औजी र विष्णु माझी<ref name=दिनेशखबर>{{cite web|url=https://dineshkhabar.com/article/4569|title=धर्तीबाट बिदा हुने बेलासम्म गुनगुनाइरहने छु डेउडा गीत (कुराकानी)|author=|date=|work=दिनेश खबर|accessdate=५ जनवरी २०२०}}</ref> | released = वि.सं २०६३ | format = {{hlist|डिजिटल डाउनलोड}} | recorded = | studio = | venue = | genre = {{hlist|[[डेउडा गीत|देउडा गीत]]}} | length = {{duration|m=१२|s=५१}} | label = | writer = माधव विष्ट | producer = कल्चर मुनामदन फिल्मस | prev_title = | prev_year = | next_title = | next_year = | misc = {{External music video|{{YouTube|f64l17ynzHY|"सुदूरपश्चिम स्वर्गसरी"}}}} |}} '''सुदूरपश्चिम स्वर्गसरी''' [[डोटेली भाषा]]को गीत हो। यस गीतमा स्वर पुरुषतर्फ देउडा गायक महेश कुमार औजीको रहेको छ भने महिला तर्फ स्वर [[विष्णु माझी]]को रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://thahakhabar.com/news/5392|शीर्षक=ड्राइभर दाइ - भीरको बाटो छ, नबजाउ न मृत्युगीत|वेबसाइट=थाह खबर|भाषा=नेपाली|मिति=|पहुँचमिति=२७ अप्रिल २०२०}}</ref> यो मायाको आँचल नामक गीति सङ्गालोमा समावेश गीत हो। <ref>{{cite web|url=http://nepalihimal.com/article/7797|title='दुर्घटना' का गायक|author=हिमाल खबर|date=जुन २०१६|work=|accessdate=५ जनवरी २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104061713/http://nepalihimal.com/article/7797|archive-date=2020-01-04}}</ref> यस गीतको छायाङ्कन शङ्कर चौसिर गरेका छन् भने सम्पादन पनि उनैले गरेका हुन्। यस गीतलाई निर्देशन राजुध्वज राणाले गरेका हुन्। यस गीतमा शब्द र लय माधव विष्टको रहेको छ। यसको उत्पादक र वितरक सङ्गीत सौगात प्रालि हो भने यसको श्रव्य दृश्यलाई निर्माण कल्चर मुनामदन फिल्मसले गरेको थियो। यसको आधिकारिक साङ्गीतिक श्रव्य दृश्य [[शङ्कर सिंह विष्ट]]को आधिकारिक [[युट्युब]] खातामा २०७१ भदौ ८ गते मा सार्वजनिक गरिएको थियो भने यसले मङ्सिर २०७६ सम्ममा ३७ हजार भन्दा बढी अवलोकन प्राप्त गरिसकेको छ।<ref>{{cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=f64l17ynzHY|title=सुदूरपश्चिम स्वर्गसरी|author=|date=भदौ २०७१|work=|accessdate=मङ्सिर २०८६}}</ref> यसले नेपाली युवाहरूले रोजगारीको अवसर नपाएर वैदेशिक रोजगार रोज्नु परेको र विदेशमा रहँदा के कस्ता दु:ख कष्टहरू रहनु पर्छ भन्ने विषय पूर्ण यथार्थका साथ देखाएको छ। यो डोटेली भाषामा लोकप्रिय गीतहरू मध्ये एक हो। <ref>{{cite web|url=https://rajdhanidaily.com/36619/|title=एकै थलोमा सुनाइयो सात प्रदेशकै लोकभाका|author=|date=|work=राजधानी दैनिक|accessdate=२३ मङ्सिर २०७६|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212111610/https://rajdhanidaily.com/36619/|archive-date=2019-12-12}}</ref> == पृष्ठभूमि == यो गीतको भाका निकै छोटो समयमा स्टुडियो मै तयार भएको र डालीमैना बोलको गीत कैल गर्ने क्रममा माधव बिष्टसँग भेट भएको गायक महेश औजीको भनाई रहेको छ।<ref name=दिनेशखबर/> == आधिकारिक श्रव्य दृश्य == यसको श्रव्य दृश्यमा वैदेशिक रोजगारीमा गएका एक युवाको दु:ख तथा कष्टलाई समेटिएको छ। यसको लम्बाई १२ मिनेट ५१ सेकेण्डको रहेको छ। यस गीतको आधिकारिक श्रव्य दृश्यमा प्रमुख पात्रको रूपमा पुरुष तर्फ प्रख्यात डोटेली गायक तथा अभिनेता [[शङ्कर सिंह विष्ट]] र महिला तर्फ अभिनेत्री तथा गायिका [[चाँदनी मल्ल]]लाई देखाइएको छ। यस गीतको आधिकारिक श्रव्य दृश्यको सुरुवात सुदूरपश्चिमको एक स्थानको सुन्दर दृश्यबाट भएको देखाइएको छ। गीतलाई मादलको सुमधर धुनले स्वागत गरेको छ। केही समय पछिको धुन पछि केही पुराना घर र प्राकृतिक दृश्यहरू देखाइएको छ। केही समय पछि एउटा घरको भित्रबाट चाँदनी मल्ल, शङ्कर सिंह विष्ट र उनीहरूको छोरा (श्रव्य दृश्यका) र एकजना महिला गरी चार जना आँसु पुस्दै बाहिर आउँछन्। केही छिन पछि यसमा बोलको आगमन हुन्छ जसमा उनै चार जना एउटा बाटोमा हिँडिरहेका हुन्छन् भने दृश्यका पुरुष पात्र (शङ्कर सिंह विष्ट) एउटा झोलाको साथ उपस्थित छन् र उनी विदेश प्रस्थान गर्ने क्रममा छन्। विदेश प्रस्थान हुनु पूर्व प्रमुख महिला पात्र (चाँदनी मल्ल) र प्रमुख पुरुष पात्र (शङ्कर सिंह विष्ट)ले एउटा मन्दिरमा एक अर्कालाई माला लगाइदिन्छन् र दृश्य सोही स्थानमा उनीहरू हिँडिरहेको बाटोमा पुग्छ जसमा उनीहरू सबैजना भावुक देखिन्छन्। माला लगाइदिए पछि उनी एउटी महिलालाई अङ्कमाल गर्छिन्। कैही बेरको सँगै हिँडाई पछि पुरुष विदेश प्रस्थानको क्रममा उनी त्यहाँबाट जान्छन्। उनीहरू सबैजना भावुक हुँदै उनलाई हात हल्लाएर विदाई गर्छन् भने उनले एक छिन आफू छुट्टिन लाग्दाको पिडा समेटेर पछाडि फर्केर गीतको माध्यमबाट प्रस्तुत गर्छन्। उनले पछि हात हल्लाउँदै विदाई माग्छन् भने सबैले उनलाई हात हल्लाएर विदाई गर्छन् र सो दृश्य देखेर उनका बालक छोरा सहित सबै जना रुन थाल्छन् र एउटा हवाई जहाज आकाशमा उडेको देखाइन्छ। त्यस पछिको दृश्यमा उनी एउटा स्थानमा बसी बाँसुरी बजाउँछन्। उताबाट प्रमुख महिला पात्र चाँदनी मल्ल हर्षित मुद्रामा उनी भएको ठाउँ तिर आउँदै गर्छिन् र उनलाई अकास्मात देखेर झस्किन्छिन् र उनीहरू दुई जनाको हेरा हेर हुने क्रम जारी रहन्छ। उनी लजाउँछिन् भने उनी उनलाई हेरेर मुस्कुराउँछन्। उनी (पुरुष) दौडेर उनी भएको ठाउँमा आउछन् र एक अर्काको हात समाउँदै उक्त स्थानबाट अन्यत्र लाग्छन्। त्यस पछिको दृश्यमा उनी (महिला) घरमा बसी उनलाई सम्झिदै जाँतोमा चामल पिस्न थान्छिन् भने उनी उता विदेशमा हातमा बेल्चा लिई सिमेन्ट घोल्दै गर्छन् र घर र उनकी प्रियलाई सम्झदै भावुक हुँदै गीतको बोल मार्फत पिडा व्यक्त गर्दै रहन्छन् भने उता उनी घरमा उनलाईनै सम्झेर बसिरहेकी हुन्छिन्। एकै छिन दृश्यमा सोही सम्झने क्रम दोहोरिरहन्छ। दृश्यमा उनले कडा परिश्रम गरिरहेको र त्यहाँ सबै उपस्थित कामदारहरू विदेशको चर्को घाममा तल्लिन भई काम गरिरहेको देखाइएको छ। काम गर्दा गर्दा उनले आफ्नो हात हेर्छन् भने यता उनी भावुक हुँदै उनलाई घर आउन आग्रह गर्छिन्। यसै क्रममा गीतमा प्रश्नोत्तर चलिरहन्छ। काम गरिरहेको क्रममा उनको मालिक त्यहाँ आई उनलाई हातको इसारा गर्दै गाली गरेको जस्तो देखिन्छ। उनी साधारण पोशाकको साथ एउटा ढुङ्गामा बसी आराम गर्दै गीत मार्फत छुट्टि मिल्यो भने छिटै आउने वाचा गर्छन्। उनी यता घरको खम्बामा समाती उनलाई सम्झिरहन्छिन्। उनी आफुलाई विदाई गर्ने क्रमका घटनाहरू सम्झन थाल्छन्। त्यसको केही छिन पछि गीतमा श्रव्यको आगमन हुन्छ जसमा उनी दाउरा चाँङ लगाएर मिलाउछिन र उनले उता आफ्नो श्रीमानले दाउरा चिरिरहेको देखेर हर्षित हुँदै उनलाई एक अङ्खरा पानी लिएर उनी भएको ठाउँमा पुग्छिन् तर उनी त्यहाँ उपस्थित नभएको हुँदा उनको त्यो स्वैरकल्पना भन्ने बुझिन्छ र उनी निराश देखिन्छिन्। त्यसको केही छिन पछि उनले छोरालाई काखमा लिई तरकारी काटेको दृश्य समावेश हुन्छ र पृष्ठभूमि दृश्यमा उनले दाउरा काटेको दृश्य देखाइन्छ। दृश्यका उनका छोरा उनीलाई सम्झेर रोइ कराई गरेको देख्दा उनी भावुब हुन्छिन्। भवन निर्माण कार्यमा उनले गरेको कार्य त्यस पछिको दृश्य प्रमुख भाग हो। सबै कामदार ठूला ठूला ढुङ्गा बोकेर जान्छन्। दृश्यमा कहिले विदेशको भने कहिले घरको दृश्य समावेश हुने क्रम चलिरहन्छ। उनले पहिला उनीसँग विताएका पलहरू क्रमश: सम्झदै जान्छन् जसमा उनी दुई जना एउटा जङ्गलमा आँखा छोपि जस्तो मनोरञ्जन मुलक खेल खेलिरहेका हुन्छन्। पछाडिबाट आएर उनी लुकेको ठाउँमा उनको कपाल उनले तान्छन् र पछिको सोही क्रमको दृश्यमा उनी हर्षित हुँदै उफ्रदै आफ्नो पछ्यौरा माथि फाल्छन् जसले उनको शीर पुरै ढाक्छ र उनले त्यसलाई हातमा लिई उनलाई ओढाइदिन्छन् लगायतका पलहरू समावेश छन्। पछि वर्तमानको समयमा उनी डोको भरि घाँस लिएर आउँछिन् भने सोही क्रममा मनोरम प्राकृतिक दृश्य देखाइन्छ। उनी घाँसको डोकोलाई विसाई उनको तस्वीर सुम्सुमाउन थाल्छिन्। छहरा, बल जङ्गल र पाखा पखेरा जस्ता ठाउँहरूको दृश्य पुन: देखाइन्छ। विगत र वर्तमानको दृश्यको संयोजन हुने क्रम चलिरहन्छ। उनी सोही तस्वीर खेलाइरहन्छिन्। त्यस पछिको वैदेशिक दृश्यमा ढुङ्गा पिस्ने घट्टा देखाइन्छ। दुबै जना एक अर्कालाई सम्झदै मनको वेदना गीतको बोल मार्फत गरिरहन्छन्। यसको अन्त्य तर्फ, उनी एउटा झोला लिएर आइरहेका हुन्छन् र उनलाई उनले देखेर खुसी हुन्छिन् तर त्यो उनको भ्रम मात्र हुन्छ र उनले विरानो देशलाई छाडेर आउने वाचाका साथ यसको अन्त्य हुन्छ। <ref>{{cite web|url=https://video.genyt.com/f64l17ynzHY|title=प्रख्यात डोटेली भाषाको गीत "सुदूरपश्चिम स्वर्गसरी"|author=|date=|work=|accessdate=२२ मङ्सिर २०७६}}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == सन्देश == यस गीतको श्रव्य दृश्यले स्वदेशमा रोजगारीको अवसर नपाएर विदेश जानु पर्ने विडम्बनालाई यथार्थ परक ढङ्गले चित्रण गरेको छ। वैदेशिक रोजगारमा जाँदा एउटा नेपालीले के कस्ता कठिनाई भोग्नु पर्ने वा कस्ता कस्ता काममा बढी लगाइन्छन् भन्ने बारेमा यसमा प्रकाश पार्न खोजिएको छ। विदेशमा रहँदा आफ्नो मातृभूमि, परिवारलाई सम्झिएर मात्र बस्नु पर्ने र चाहेको अवस्थामा आउन नमिल्ने कुरालाई पनि यसमा देखाउन खोजिएको छ। आफू स्वदेशमा चाहँदा चाहँदै पनि काम नपाउनु र कामको खोजी वा जीवन यापनका गर्नका लागि आफ्नो ज्यान जोखिममा राखि विदेशको चर्को घाममा खटिनु पर्ने यथार्थलाई यस गीत मार्फत पूर्ण रूपमा चित्रण गरिएको छ। चर्को घाममा काम गरिरहँदा पनि कामको जस नपाउनु र उल्टै मालिक भनौदाहरूले गाली गलौच गर्ने तितो सत्यलाई पनि यसमा देखाइएको छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://archive.nagariknews.com/2016/nagarik-sanibar/story/53857.html|शीर्षक=डेउडाका खास नायकहरु|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली |मिति=|पहुँचमिति=२७ अप्रिल २०२०}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:डोटेली भाषाका गीतहरू]] rviuj37rkl68l9fcocnrvkywauodikv 0 113314 1393022 1390510 2026-10-23T20:18:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393022 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = शेख हसिना | native_name = {{nobold|শেখ হাসিনা}} | native_name_lang = बङ्गाली | image = Sheikh Hasina Addresses Awami League Leaders Ganabhaban 2024-05-17 (3x4 cropped).jpg | caption = सन् २०२४ मा हसिना | order = १०औँ | office = बङ्गलादेशको प्रधानमन्त्री | president = {{ubl|[[ताजउद्दिन अहमद]]|[[जिल्लुर रहमान]]|[[अब्दुल हमिद]]|[[मोहम्मद साहाबुद्दिन]]}} | term_start = ६ जनवरी २००९ | term_end = ५ अगस्ट २०२४ | predecessor = [[फखरुद्दिन अहमद]] {{nowrap|(प्रमुख सल्लाहकारको रूपमा)|}} | successor = [[मुहम्मद युनुस]] {{nowrap|(प्रमुख सल्लाहकारको रूपमा)|}} | president1 = {{ubl|[[अब्दुर रहमान विश्वास]]|[[साहबुद्दिन अहमद]]}} | term_start1 = २३ जुन १९९६ | term_end1 = १५ जुलाई २००१ | predecessor1 = [[मोहम्मद हाबिबुर रहमान]] {{nowrap|(प्रमुख सल्लाहकारको रूपमा)|}} | successor1 = तलिफुर रहमान {{nowrap|(प्रमुख सल्लाहकारको रूपमा)|}} | order4 = ८औँ | office4 = सदनको नेता | term_start4 = ६ जनवरी २००९ | term_end4 = ५ अगस्ट २०२४ | predecessor4 = [[खालेदा जिया]] | successor4 = [[तारेक रहमान]] | term_start5 = २३ जुन १९९६ | term_end5 = १५ जुलाई २००१ | predecessor5 = खालेदा जिया | successor5 = खालेदा जिया | order6 = ८औँ | office6 = अवामी लिगको सभापति | 1blankname6 = सचिव | 1namedata6 = {{ubl|अब्दुर रज्जाक|सैयद साजेदा चौधरी|जिल्लुर रहमान|अब्दुल जालिल|सैयद असरफुल इस्लाम|वायदुर कादेर}} | term_start6 = १६ फेब्रुअरी १९८१ | term_end6 = | predecessor6 = अब्दुल मालेक उदिल | successor6 = | office7 = संसद सदस्य | term_start7 = १२ जुन १९९६ | term_end7 = ६ अगस्ट २०२४<ref>{{Cite web |date=6 August 2024 |title=President dissolves parliament |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/president-dissolves-parliament-3670721 |access-date=6 August 2024 |website=The Daily Star (Bangladesh) |language=en |archive-date=6 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806100023/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/president-dissolves-parliament-3670721 |url-status=live }}</ref> | predecessor7 = मुजिबुर रहमान हाओलादार | successor7 = ''रिक्त'' | constituency7 = गोपालगञ्ज-३ | term_start8 = २७ फेब्रुअरी १९९१ | term_end8 = १५ फेब्रुअरी १९९६ | predecessor8 = काजी फिरोज रासिद | successor8 = मुजिबुर रहमान हाओलादार | constituency8 = गोपालगञ्ज-३ | order9 = द्वितीय | office9 = विपक्षी दलको नेता | primeminister9 = [[खालेदा जिया]] | term_start9 = १० अक्टोबर २००१ | term_end9 = २९ अक्टोबर २००६ | predecessor9 = खालेदा जिया | successor9 = खालेदा जिया | primeminister10 = खालेदा जिया | term_start10 = २० मार्च १९९१ | term_end10 = ३० मार्च १९९६ | predecessor10 = आ.स.म अब्दुर रब | successor10 = खालेदा जिया | president11 = [[हुसेन मुहम्मद एरशाद]] | term_start11 = ७ मे १९८६ | term_end11 = ३ मार्च १९८८ | predecessor11 = आसादुज्जामान खान | successor11 = आ.स.म अब्दुर रब | birth_date = {{birth date and age|1947|9|28|df=y}} | birth_place = [[टुङ्गिपाडा उपजिल्ला|टुङ्गिपाडा]], [[गोपालगञ्ज जिल्ला|गोपालगञ्ज]], तत्कालीन वृहत् [[फरिदपुर जिल्ला]], पूर्व बङ्गाल, [[पाकिस्तान]]<br />(वर्तमान बङ्गलादेश) | death_place = | party = [[बङ्गलादेश अवामी लिग]] | otherparty = [[महाजोट (बङ्गलादेश)|महाजोट]] (सन् २००८ देखि) | spouse = {{marriage|एएम वाजेद मिया|1968|2009|end=died}} | father = [[शेख मुजिबुर रहमान]] | mother = [[शेख फजिलातुन्नेसा मुजिब]] | children = {{Hlist|सजीव वाजेद|साइमा वाजेद}} | relatives = शेख-वाजेद परिवार | alma_mater = {{ubl|इडेन कन्या महाविद्यालय|[[ढाका विश्वविद्यालय]]}} | signature = Sheikh hasina signature.svg | residence = | birth_name = हसिना शेख<ref>{{cite book|title=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবকে ঘিরে কিছু ঘটনা ও বাংলাদেশ|language=bn|last=Miah|first=M. A. Wazed|author-link=M. A. Wazed Miah|page=242|publisher=The University Press Limited|year=1993}}</ref> | awards = पूर्णसूची | module = {{Infobox criminal |child = yes |trial = [[शेख हसिना विरुद्धको मुद्दा]] |criminal_charge = विद्यार्थी आन्दोलनको समयमा गरिएको मानवता विरुद्धको अपराध | conviction_status = [[भारत]]मा स्वेच्छाले निर्वासित; अन्तर्राष्ट्रिय अपराध अदालतद्वारा (बङ्गलादेश) पक्राउ पुर्जीको विषयमा | sentence = मृत्युदण्ड | wanted_by = बङ्गलादेश | wanted_since = सन् २०२४ }} | nationality = {{ubl|{{PAK}} (सन् १९४७–१९७१)|{{BAN}} (सन् १९७१ देखि)}} }} '''शेख हसिना वाजेद''' ({{भाषा-बङ्गाली|শেখ হাসিনা}}, जन्म: २८ सेप्टेम्बर १९४७) एक [[बङ्गलादेशी]] राजनीतिज्ञ हुन् जसले सन् १९९६ देखि २००१ सम्म र सन् २००९ देखि २०२४ सम्म बङ्गलादेशको प्रधानमन्त्रीको पद सम्हालेकी थिइन्। उनी बङ्गलादेशका संस्थापक राष्ट्रपति [[शेख मुजिबुर रहमान]]की छोरी र लामो समयदेखि [[अवामी लिग]]को नेतृत्व गर्दै आएकी छन्। उनको कार्यकालमा, उनी देशको सबैभन्दा लामो समयसम्म प्रधानमन्त्री पदमा रहिरहने प्रधानमन्त्री र विश्वका सबैभन्दा लामो समय सेवा दिने महिला सरकार प्रमुखमध्ये एक हुन्। बङ्गलादेशका प्रथम राष्ट्रपति [[शेख मुजिबुर रहमान]]की छोरी भएको नाताले उनको राजनीतिक जीवन करिब ४ दशक भन्दा लामो रहेको छ। उनी सन् १९८६ देखि १९९० र सन् १९९१ देखि १९९५ सम्म प्रतिपक्षी दलको नेताको रूपमा रहेकी थिइन् भने उनी सन् १९९६ देखि सन् २००१ सम्म बङ्गलादेशको प्रधानमन्त्रीको रूपमा कार्यरत थिइन् भने उनले सन् १९८१ देखि अवामी लिगको सभापतिको कार्यभार सम्हालेकी थिइन्।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.bssnews.net/newsDetails.php?cat=0&id=614774&date=2016-10-21 |शीर्षक=AL hold 20 th council with Sheikh Hasina |प्रकाशक=BSS |पहुँचमिति=6 November 2016 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20161107093017/http://www.bssnews.net/newsDetails.php?cat=0&id=614774&date=2016-10-21 |अभिलेखमिति=7 November 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/10/23/hasina-re-elected-al-president/ |शीर्षक=Hasina re-elected AL president, Obaidul Quader general secretary |प्रकाशक=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.asiantribune.com/index.php?q=node/6285 |शीर्षक=Legacy of Bangladeshi Politics |प्रकाशक=Asian Tribune}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/256612/Sheikh-Hasina-Wazed|शीर्षक=Sheikh Hasina Wazed|कार्य=Encyclopædia Britannica|पहुँचमिति=15 February 2015}}</ref> सन् २००८ मा जनताको अधिक मतका कारण उनी प्रधानमन्त्री चुनावमा विजयी भई पुनः प्रधानमन्त्री पदमा निर्वाचित भएकी थिइन्। सन् २०१४ जनवरीमा एक विरोधीदलबिहीन निर्वाचनमा उनी तेस्रो पटक जस्तै प्रधानमन्त्री पदमा निर्वाचित भएकी थिइन् तर त्यो निर्वाचनलाई विपक्षीले अस्वीकार गरेका थिए भने अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षकहरूले पनि यसको बारेमा आलोचना गरेका थिए। सन् २०१६ मा उनी चौथो कार्यकालका लागि प्रधानमन्त्रीमा निर्वाचित भएकी थिइन् भने उक्त निर्वाचनलाई विपक्षीद्वारा धाँधली भएको आरोप लगाइएको थियो। हसिना विश्वका सर्वश्रेष्ठ क्षमताशाली महिला व्यक्तिहरूको रूपमा पनि चुनिएकी थिइन्। सन् २०१६ मा फोर्ब्स पत्रिकाद्वारा सार्वजनिक एक प्रतिवेदनका अनुसार विश्वका १०० क्षमताशाली महिलाहरूको सूचीमा हसिना शीर्ष २६ मा पर्न सफल भएकी थिइन् भने सोही पत्रिकाद्वारा सन् २०१७ मा सार्वजनिक सोही शीर्षकको सूचीमा उनी ३०औँ स्थानमा रहेकी थिइन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.forbes.com/power-women/list/#tab:overall|शीर्षक=The World's 100 Most Powerful Women|मिति=4 December 2018|प्रकाशक=Forbes|कार्य=Forbes|पहुँचमिति=4 December 2018}}</ref> यस बाहेक शेख हसिनालाई अमेरिका स्थित पत्रिकाले विदेश नीतिको आधारमा विश्वका शीर्ष १०० विश्वव्यापी विचारकहरूको सूचीमा सामेल गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.forbes.com/power-women/#458e617c5e25|शीर्षक=The World's 100 Most Powerful Women|मिति=1 November 2017|प्रकाशक=Forbes|कार्य=Forbes|पहुँचमिति=2 November 2017}}</ref> उनी विश्व महिला नेत्री परिषद्की एक सदस्य पनि हुन् जो वर्तमान र पूर्व महिला अध्यक्षहरू तथा प्रधानमन्त्रीहरूको एक अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल हो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://foreignpolicy.com/2019-global-thinkers/|शीर्षक=2019 Global Thinkers|मिति=15 January 2019|प्रकाशक=Foreign Policy|कार्य=Foreign Policy|पहुँचमिति=15 January 2019}}</ref> प्रधानमन्त्रीको रूपमा उनको कार्यकालमा धेरै घोटालाहरू र अधिनायकवादी घटनाहरू घटेका थिए। पद्मा सेतु काण्ड, हलमार्क स‍नालि बैङ्क काण्ड, शेयर बजार काण्ड, रानम प्लाज ध्वस र बङ्गलादेश सडक सुरक्षा आन्दोलन आदि उनको शासाकालका केही प्रख्यात काण्डहरू रहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/Council_of_Women_World_Leaders_Biographies.pdf|शीर्षक=Council of Women World Leaders Biographies|प्रकाशक=|पहुँचमिति=९ अप्रिल २०१९|अभिलेखयुआरएल=https://www.webcitation.org/6CvkamWJd?url=http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/Council_of_Women_World_Leaders_Biographies.pdf|अभिलेखमिति=१५ डिसेम्बर २०१२}}</ref> उनको शासनकालमा उनले आर्थिक विकासको लागि प्रशंसा प्राप्त गरेकी थिइन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.businesstimes.com.sg/government-economy/landslide-victory-for-bangladesh-ruler-in-polls-hit-by-violence|शीर्षक=Landslide victory for Bangladesh ruler in polls hit by violence|मिति=३१ डिसेम्बर २०१८|वेबसाइट=The Business Times|भाषा=en|पहुँचमिति=३१ डिसेम्बर २०१८}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == शेख हसिनाको जन्म सन् १९४७ सेप्टेम्बर २८ का दिन पूर्वी [[पाकिस्तान]]को टुङ्गिपाडामा भएको थियो। उनको बुबा [[बङ्गलादेश]]का प्रथम राष्ट्रपति [[शेख मुजिबुर रहमान]] र उनकी आमा [[बेगम फाजिलातुन्नेछा]] थिइन्। हसिनाले टुङ्गिपाडामा प्रारम्भिक शिक्षा लिएकी थिइन् भने सन् १९५४ देखि उनी आफ्नो परिवारको साथमा ढाकाको मोगलटलिको रजनी बोस लेनको घरमा बसोबास गर्न सुरु गरेकी थिइन् र पछि उनको परिवार मिन्टो सडकमा रहेको एक सरकारी निवासमा सरेका थिए। सन् १९५६ मा उनी थप शिक्षा हासिल गर्नका लागि टिकाटुलीमा रहेको नारीशिक्षा मन्दिर कन्या विद्यालयमा भर्ना भएकी थिइन्। सन् १९६१ अक्टोबर १ देखि उनको परिवार धानमोन्डी स्थित ७२ सङ्ख्याको घरमा बस्न सुरु गरेका थिए। शेख हसिनाले सन् १९७३ मा ढाका विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर सम्पन्न गरेकी थिइन्। विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्दै गर्दा उनको वाजेद मियाँसँग विवहा भएको थियो। हसिना र वाजेदका सजीव वाजेद जोय र सायमा वाजेल पुतुल नामक दुइ सन्तानहरू रहेका छन्। वाजेद मियाको सन् २००९ मा मृत्यु भएको थियो। सन् १९७५ अगस्ट १५ का दिन सैनिक विद्रोहमा उनी र उनको बहिनी शेख रेहाना बाहेक उनको परिवारका सबै सदस्यहरू मारिएका थिए भने तत्कालीन समयमा उनी र उनकी बहिनी [[पश्चिम जर्मनी]]मा अध्ययन गरिरहेका थिए। == दोस्रो प्रधानमन्त्रीकाल (२००९-२०२४) == === दोस्रो कार्यकाल (२००९-२०१४) === === तेस्रो कार्यकाल (२०१४–२०१९) === === चौथो कार्यकाल (२०१९–२०२४) === === पाँचौं कार्यकाल र राजीनामा (२०२४) === {{मुख्य|पाँचौँ हसिना मन्त्रिपरिषद्|सन् २०२४ को बङ्गलादेश कोटा सुधार आन्दोलन|असहयोग आन्दोलन (सन् २०२४)}} [[चित्र:Sheikh_Hasina_in_2023.jpg|अङ्गुठाकार|हसिनाले फेब्रुअरी २०२३ मा [[कोटालीपारा उपजिल्ला|कोटालीपारा]], [[गोपालगञ्ज जिल्ला, बङ्गलादेश|गोपालगञ्ज]] मा पार्टी रैलीलाई सम्बोधन गर्दै]] [[चित्र:Hasina_and_Ilham_in_Munich_2024.jpg|अङ्गुठाकार|२०२४ मा ६० औं म्यूनिख सुरक्षा सम्मेलनमा अजरबैजानी राष्ट्रपति [[इल्हाम अलियेभ|इल्हाम अलीयेभ]] र हसिना ]] मुख्य विपक्षीले बहिष्कार गरेको चुनावमा कम मतदाताको उपस्थितिको बीचमा उनको पार्टी, अवामी लिगले ३०० संसदीय सीटहरू मध्ये २२४ सिट जित्दा हसिनाले लगातार चौथो कार्यकाल जितिन्।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67889387|title=Bangladesh election: PM Sheikh Hasina wins fourth term in controversial vote|date=7 January 2024|access-date=5 August 2024|language=en-GB}}</ref> जुलाई २०२४ मा, [[सन् २०२४ को बङ्गलादेश कोटा सुधार आन्दोलन|कोटा प्रणाली सुधारको समर्थनमा विरोध प्रदर्शन]] भयो। <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/07/11/world/asia/bandladesh-student-protests-job-quotas.html|title=Tens of Thousands of Students Protest Job Quotas in Bangladesh's Streets|last1=Hasnat|first1=Saif|date=11 July 2024|work=The New York Times|access-date=15 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715023641/https://www.nytimes.com/2024/07/11/world/asia/bandladesh-student-protests-job-quotas.html|archive-date=15 July 2024|url-access=|url-status=live}}</ref> प्रतिक्रियामा, हसिनाले एक प्रेस सम्मेलनमा भने, {{Cquote|<i>स्वतन्त्रता सेनानीका नातिनातिनाले कोटाको सुविधा नपए के त्यो रजाकारका नातिनातिनामा पाउने हो ? देशवासीलाई मेरो प्रश्न यही हो ।</i><ref>{{Cite web|url=https://www.wionews.com/south-asia/how-pm-hasinas-razakar-barb-became-catchword-of-bangladesh-protests-heres-what-it-means-742602|title=How PM Hasina's 'razakar' barb became catchword of Bangladesh protests; here's what it means|website= [[WION]]|date= 20 July 2024}}</ref>}} प्रदर्शनकारीहरूले यसलाई हसिनाले उनीहरूलाई रजाकार भनेर सम्बोधन गरेको रुपमा लिए र सम्बोधनलाई उनीहरूका केही नाराहरूमा अपनाए। <ref>{{Cite web |date=15 July 2024 |title=মধ্যরাতে 'তুমি কে, আমি কে, রাজাকার রাজাকার' স্লোগানে উত্তাল ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয় |url=https://www.jaijaidinbd.com/education/477574 |website=[[Jaijaidin]] |language=bn |access-date=7 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726073957/https://www.jaijaidinbd.com/education/477574 |archive-date=26 July 2024 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/352117/protests-erupt-at-dhaka-university-over-pm's-quota|title=Protest erupts at Dhaka University over PM's quota remarks|date=15 July 2024|website=[[Dhaka Tribune]]}}</ref> प्रहरी, सशस्त्र बल र अवामी लिग, छात्र लीग र जुबो लीगका सदस्यहरू संलग्न भए पछि विरोध प्रदर्शन हिंसात्मक भयो, जसको परिणामस्वरूप २०० भन्दा बढीको मृत्यु भयो र २०,००० भन्दा बढी घाइते भए।<ref>{{cite web |title=কোটা সংস্কার আন্দোলন: সংঘর্ষে নিহত ৬ |url=https://www.rtvonline.com/bangladesh/282948 |access-date=16 July 2024 |website=RTV |language=bn}}</ref><ref name="RTV">{{cite web |title=সারাদেশে সহিংসতায় নিহত ১১ |trans-title=11 killed in violence across the country |url=https://www.rtvonline.com/bangladesh/283229 |access-date=18 July 2024 |website=RTV |language=bn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Drenched in blood – how Bangladesh protests turned deadly |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4ng5v03gd4o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804023456/https://www.bbc.com/news/articles/c4ng5v03gd4o |archive-date=4 August 2024 |access-date=24 July 2024 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> त्यसपछि सरकारले सबै गैर-आवश्यक उद्देश्यका लागि इन्टरनेट पहुँच बन्द गर्‍यो, सशस्त्र बलको सहयोगमा प्रदर्शनकारीहरूमाथि ठूलो दमन सञ्चालन गर्‍यो र पाँच दिनसम्म कर्फ्यू लगाइयो।<ref>{{Cite web |date=19 July 2024 |title=Bangladesh wakes to TV, internet blackout as deadly protests spike |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240719-deadly-clashes-between-police-and-students-during-protests-in-bangladesh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724110442/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240719-deadly-clashes-between-police-and-students-during-protests-in-bangladesh |archive-date=24 July 2024 |access-date=24 July 2024 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/19/bangladesh-demonstrations-police-hasina/|title=Bangladesh imposes curfew after dozens killed in anti-government protests|last=Shih|first=Gerry|date=19 July 2024|newspaper=Washington Post|access-date=24 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720085158/https://www.washingtonpost.com/world/2024/07/19/bangladesh-demonstrations-police-hasina/|archive-date=20 July 2024|language=en-US|issn=0190-8286|url-status=live}}</ref> सर्वोच्च अदालतले कोटा प्रणाली परिमार्जन गर्न सहमति जनाएको थियो,<ref>{{cite web |date=21 July 2024 |title=Bangladesh's top court rolls back some job quotas after deadly protests |url=https://www.cnn.com/2024/07/21/asia/bangladesh-supreme-court-rolls-back-job-quotas-intl/index.html}}</ref><ref>{{cite web |date=21 July 2024 |title=Bangladesh's top court scales back 'discriminatory' job quota system after deadly protests |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240721-bangladesh-s-top-court-scales-back-discriminatory-job-quota-system-after-deadly-protests}}</ref> तर प्रदर्शनकारीहरूले त्यसपछि प्रदर्शनका क्रममा मारिएकाहरूका लागि न्याय र हसिनाबाट आधिकारिक माफी माग गरे र हिंसा भड्काउन जिम्मेवार ठानेका केही मन्त्रीहरूको राजीनामा माग गरे।<ref>{{cite news|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/bangladesh-protests-resume-after-ultimatum-ignored-curfew-sheikh-hasina-4511596|title=Bangladesh protests resume after ultimatum ignored|date=29 July 2024|access-date=29 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729124036/https://www.channelnewsasia.com/asia/bangladesh-protests-resume-after-ultimatum-ignored-curfew-sheikh-hasina-4511596|archive-date=29 July 2024|website=[[CNA (TV network)|CNA]]|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240729124036/https://www.channelnewsasia.com/asia/bangladesh-protests-resume-after-ultimatum-ignored-curfew-sheikh-hasina-4511596 |date=29 July 2024 }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 July 2024 |title=In Bangladesh, protests are no longer about the quota system |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2024/7/23/bangladesh-protests-are-no-longer-about-the-quota-system |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725122503/https://www.aljazeera.com/opinions/2024/7/23/bangladesh-protests-are-no-longer-about-the-quota-system |archive-date=25 July 2024 |access-date=25 July 2024 |website=[[Aljazeera]]}}</ref> ३ अगस्टमा, आन्दोलन आयोजकले एउटै माग हसिना र उनको सम्पूर्ण मन्त्रिपरिषद्को राजीनामा माग गर्दै<ref>{{Cite web |date=3 August 2024 |title=One-point demand: Protesters call for PM Hasina to step down |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/353558/one-point-demand-protesters-call-for-pm-hasina-to |website=[[Dhaka Tribune]]}}</ref> [[असहयोग आन्दोलन (सन् २०२४)|असहयोग आन्दोलन]] घोषणा गरे। राखेर [[असहयोग आन्दोलन (सन् २०२४)|असहयोग आन्दोलन]]को घोषणा गरे,<ref>{{Cite web |date=3 August 2024 |title=It's now one point |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/its-now-one-point-demand-3668751 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803122001/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/its-now-one-point-demand-3668751 |archive-date=3 August 2024 |access-date=3 August 2024 |website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> उनले दुई दिनपछि अगस्ट ५ मा राजीनामा दिएकी थिइन् । उनको राजीनामा सेनाका प्रमुख वकेर-उज-जमानले घोषणा गरेका थिए, जसले पछि एक विज्ञप्तिमा भने, "म अहिले जिम्मेवारी लिइरहेको छु र यस बीचमा हामी राष्ट्रपतिसमक्ष जानेछौं र देशको नेतृत्व गर्न अन्तरिम सरकार गठन गर्न आग्रह गर्नेछौं।" <ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2024/08/05/asia/bangladesh-prime-minister-residence-stormed-intl/index.html|title=Bangladesh prime minister resigns as deadly anti-government rallies grip nation|author1=Isaac Yee|date=5 August 2024|work=CNN|author2=Tanbirul Miraj Ripon|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/sheikh-hasina-lands-at-hindon-air-base-after-resigning-as-bangladesh-pm/articleshow/112291984.cms?from=mdr|title=Sheikh Hasina lands at Hindon Air Base near Delhi, after resigning as Bangladesh PM|date=5 August 2024|work=The Economic Times}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/08/05/bangladesh-prime-minister-hasina-resigns/|title=Bangladeshi Prime Minister Sheikh Hasina resigns, army chief says|last1=Gupta|first1=Anant|date=5 August 2024|newspaper=Washington Post}}</ref><ref name="Alam-Pathi">{{Cite news|url=https://apnews.com/article/bangladesh-hasina-student-protest-quota-violence-fdc7f2632c3d8fcbd913e6c0a1903fd4|title=Prime Minister Sheikh Hasina resigns and leaves Bangladesh, ending 15-year rule|last1=Alam|first1=Julhas|date=5 August 2024|work=[[Associated Press]]|access-date=5 August 2024|last2=Pathi|first2=Krutika}}</ref> त्यही दिन उनी देश छोडेर [[भारत]] गएकी थिइन् ।{{efn|Multiple references:<ref name="Sheikh Hasina resigns LIVE updates: Army to form interim government amid Bangladesh crisis">{{cite news |title=Sheikh Hasina resigns LIVE updates: Army to form interim government amid Bangladesh crisis |url=https://www.thehindu.com/news/international/bangladesh-protests-live-updates-students-protest-august-5-sheikh-hasina/article68486955.ece |access-date=5 August 2024 |date=5 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805104315/https://www.thehindu.com/news/international/bangladesh-protests-live-updates-students-protest-august-5-sheikh-hasina/article68486955.ece |archive-date=5 August 2024 |language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dhar |first=Aniruddha |date=5 August 2024 |title=Bangladesh Prime Minister Sheikh Hasina resigns, flees country as protestors storm palace |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/bangladesh-pm-sheikh-hasina-resigns-flees-country-as-protesters-storm-palace-report-101722850283514.html |access-date= 5 August 2024 |website=Hindustan Times}}</ref><ref name="Bangladesh protests: Sheikh Hasina resigns as Bangladesh PM, leaves country with sister: reports">{{cite news |title=Bangladesh protests: Sheikh Hasina resigns as Bangladesh PM, leaves country with sister: reports |url=https://www.thehindu.com/news/international/sheik-hasina-resigns-as-bangladesh-pm-leaves-country-with-sister/article68487831.ece |access-date=5 August 2024 |date=5 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805104325/https://www.thehindu.com/news/international/sheik-hasina-resigns-as-bangladesh-pm-leaves-country-with-sister/article68487831.ece |archive-date=5 August 2024 |language=en-IN}}</ref> to India.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c9033zpv0nvo|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805114845/https://www.bbc.com/news/articles/c9033zpv0nvo|archive-date=5 August 2024|access-date=5 August 2024|url-status=live|title=How Bangladesh's protests ended Sheikh Hasina's 15-year reign|first=Anbarasan|last=Ethirajan|date=5 August 2024|publisher=[[BBC News]]}}</ref>|name=“Multiplereference1”}} उनका छोरा सजीब वाजेदले आफू राजनीतिमा नफर्किने बताएका छन् ।<ref>{{cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/no-return-politics-hasina-sajeeb-wazed-joy-910181|title=My mother will not return to politics: Sajeeb Wazed Joy|date=5 August 2024|work=[[The Business Standard]]|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/hasina-wont-return-politics-joy-3670081|title=Hasina won't return to politics: Joy|date=5 August 2024|work=The Daily Star}}</ref> ६ अगस्त २०२४ सम्म, शेख हसिना कडा सुरक्षामा भारत भित्र गोप्य स्थानमा बस्दै छिन्। <ref>{{Cite web |date=6 August 2024 |title=Hasina moved to secure location in India |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/foreign-affairs/353859/hasina-moved-to-secure-location-in-india |access-date=6 August 2024 |website=Dhaka Tribune |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} {{notelist}} == बाह्य कडीहरू == * [https://web.archive.org/web/20200614164525/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A6%BE,_%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%96 बाङ्लापिडियामा शेख हसिना] {{Wikiquote|Sheikh Hasina|शेख हासिना}} {{कमन्स|Sheikh Hasina|शेख हासिना}} * {{IMDb name|6098346}} * [http://www.albd.org/ अवामी लिगको वेबसाइट] * [https://pmo.gov.bd/site/biography/e58c7488-d4ce-4986-8cbd-6d0b5366d23c গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকারের মাননীয় প্রধানমন্ত্রীর জীবনবৃত্তান্ত] {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[मुहाम्मद हाबिबुर रहमान]]<br /><small></small>}} {{s-ttl|title=[[बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्री]]|years=जुन २३, १९९६ - जुलाई १५, २००१}} {{s-aft|after=[[लतिफुर रहमान]]<br /><small> </small>}} |- {{s-bef|before=[[फखरुद्दीन आहमद]]<br /><small> </small>}} {{s-ttl|title=[[बङ्गलादेशको प्रधानमन्त्री]]|years=जनवरी ६, २००९ – हाल}} {{s-inc}} {{s-end}} [[श्रेणी:महिला प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:शेख परिवारका सदस्यहरू]] [[श्रेणी:ढाका विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशी राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशी मुसलमानहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेश आवामी लिगका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेश आवामी लिगका सभापतिहरू]] [[श्रेणी:महिला सरकार प्रमुखहरू]] [[श्रेणी:महिला रक्षा मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] 8aub6b020srfpbrabixsvdujcl42ac6 0 113483 1393021 1390508 2026-10-23T20:16:51Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393021 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = बङ्गबन्धु | name = शेख मुजिबुर रहमान | image = Official Portrait of Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman.jpg | imagesize = 250px | office = [[file:Presidential Emblem of Bangladesh.svg|50px]]<br> बङ्गलादेशका प्रथम राष्ट्रपति | primeminister = [[ताजउद्दिन अहमद]] | term_start = ११ अप्रिल १९७१ | term_end = १२ जनवरी १९७२ | predecessor = राष्ट्रपति पदको स्थापना गरिएको | successor = [[सैयद नजरुल इसलाम]] <small>(अस्थायी)</small> | office2 = [[बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|बङ्गलादेशको दोस्रो प्रधानमन्त्री]] | president2 = [[आबु साइद चौधुरी]]<br />[[मोहाम्मदउल्लाह]] | term_start2 = १२ जनवरी १९७२ | term_end2 = २४ जनवरी १९७५ | predecessor2 = [[ताजउद्दिन अहमद]] | successor2 = [[मुहाम्मद मनसुर आली]] | office3 = बङ्गलादेशको चौथो राष्ट्रपति | primeminister3 = [[मुहाम्मद मनसुर आली]] | term_start3 = २५ जनवरी १९७५ | term_end3 = १५ अगस्ट १९७५ | predecessor3 = [[मोहाम्मदउल्लाह]] | successor3 = [[खोन्दकार मोस्ताक अहमद]] | birth_date = {{जन्म मिति|df=yes|1920|3|17}} | birth_place = [[टुङ्गिपाडा उपजिल्ला|टुङ्गिपाडा]], [[गोपालगञ्ज जिल्ला|गोपालगञ्ज]], [[फरिदपुर जिल्ला]], बाङ्ला राज्य , बेलायती भारत <br />(वर्तमान बङ्गलादेश) | death_date = {{मृत्यु मिति तथा वर्ष|df=yes|1975|8|15|1920|3|17}} | death_place = आफ्नै निवासस्थान, धानमोन्डी, [[ढाका]], बङ्गलादेश | death_cause = [[शेख मुजिबुर रहमानको हत्याकाण्ड|सामूहिक हत्याकाण्ड]] | party = [[बङ्गलादेश कृषक श्रमिक आवामी लिग]] (सन् १९७५) | otherparty = [[निखिल भारत मुस्लिम लिग]] (सन् १९४९ भन्दा पहिला)<br />[[बङ्गलादेश अवामी लिग|अवामी लिग]] (सन् १९४९-१९७५) | spouse = [[शेख फजिलातुन्नेसा मुजिब|बेगम फजिलातुन्नेसा]] | children = [[शेख हसिना|शेख हसिना]]<br />[[शेख रेहाना]]<br />[[शेख कामाल]]<br />[[शेख जामाल]]<br />[[शेख रासेल]] | alma_mater = [[मौलाना आजाद महाविद्यालय]]<br />[[ढाका विश्वविद्यालय]] | nationality = बङ्गलादेशी | citizenship = {{झण्डा|बेलायती भारत}} ^{(सन् १९४७ सम्म)}<br />{{झण्डा|पाकिस्तान}} ^{(सन् १९७१ भन्दा पहिला)}<br />{{झण्डा|बङ्गलादेश}} | signature = Signature of Sheikh Mujibur Rahman.jpg }} '''शेख मुजिबुर रहमान''' ({{भाषा-बाङ्ला|'''শেখ মুজিবুর রহমান'''}})({{audio|Bn-শেখ মুজিবুর রহমান.ogg|<small>सुन्नुहोस्</small>}}) (जन्म: १७ मार्च १९२० - १ अगस्ट १९७५), छोटकरीमा '''शेख मुजिब''' वा '''मुजिब''' [[बङ्गलादेश]]का प्रथम [[राष्ट्रपति]] तथा [[दक्षिण एसिया]]का सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक व्यक्तित्वहरू मध्ये एक थिए जसले [[ब्रिटिस राज|बेलायती भारत]]बाट [[भारतको विभाजन]]का लागि र सन् १९७० मा पश्चिम [[पाकिस्तान]]बाट [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]]को स्वतन्त्रताका लागि सङ्घर्ष गरेका थिए। प्राचीन बङ्गाली सभ्यताको आधुनिक वास्तुकारका रूपमा शेख मुजिबुर रहमान "राष्ट्रपिता" वा बङ्गलादेशको "राष्ट्र जनक" मानिन्छन्। उनी मौलाना अब्दुल हमिद खान भसानीले स्थापना गरेका अवामी लिगका सभापति तथा यसको सँगसँगै देशका राष्ट्रपतिको रूपमा पनि काम गरिरहेका थिए र पछि देशमा संसदीय व्यवस्था लागु भएपछि उनी देशका प्रधानमन्त्री पनि बनेका थिए। उनी [[बङ्गाली जाति|बङ्गाली]] जनताहरू माझ शेख मुजिब र शेख साहेब भनेर चिनिन्थे भने उनलाई "बङ्गोबोन्धु" उपाधिबाट सम्मानित गरिएको थियो। सन् १९४७ मा मा भारतको विभाजन पछि पूर्वी पाकिस्तानी राजनीतिको सुरुवाती चरणमा शेख मुजिब एक युवा विद्यार्थी नेता थिए।<ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम१=Kaushik|प्रथम१=S. L.|अन्तिम२=Patnayak|प्रथम२=Rama|मिति=1995|शीर्षक=Modern Governments and Political Systems: governments and politics in South Asia|युआरएल=https://books.google.com/books?id=XzZAIcOc52gC&pg=PA210|प्रकाशक=Mittal Publications|पृष्ठ=२१०–|आइएसबिएन=978-81-7099-592-0|भाषा=en}}</ref> उनी पछि माओलाना आब्दुल हामिद खान भसानीले स्थापना गरेको आवामी लिगका सभापति बनेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.ittefaq.com.bd/politics/115450/%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%A8-%E0%A6%A5%E0%A7%87%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE-%E0%A6%86%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A6%A4%E0%A6%BF-%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A6%95-%E0%A6%9B%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8 |शीर्षक=জন্মলগ্ন থেকে যারা আওয়ামী লীগের সভাপতি-সম্পাদক ছিলেন |मिति=२० डिसेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=ইত্তেফাক}}</ref> समाजवादको पक्षधर भएर उनले पूर्वी पाकिस्तानका जनता माथि गरिएका सबै प्रकारका विभेदहरूका विरुद्ध आन्दोलन सुरु गरेका भने उनले उनले एकपटक जनताको अधिकार स्थापित गर्न स्वायत्तताको ६ बुँदे योजना पश्चिम पाकिस्तान समक्ष प्रस्ताव गरेका थिए जुन पश्चिमी पाकिस्तानबाट पूर्वी पाकिस्तानको स्वतन्त्रताको योजना रूपमा हेरिएको थियो। ६ बुँदे मागहरूमध्ये प्रमुख प्रान्तीय स्वायत्तता बढेकोले उनी अयुब खानको सैन्य शासनको विरोधी भएर प्रकट हुन सुरु गरेका थिए। भारत सरकारसँग मिलेर षड्यन्त्र रचेको भन्दै उनलाई पक्राउ गरिएको थियो तर पछि उनी आरोप मुक्त हुँदै कारागारबाट रिहा भइका थिए। उनको नेतृत्वमा आवामी लिगले सन् १९७० को चुनावमा ठूलो जीत हासिल गरेको थियो तर पश्चिम पाकिस्तान सरकारले उनलाई पूर्वी पाकिस्तानमा सरकार गठन गर्नबाट बञ्चित बनाएको थियो। [[पाकिस्तान]]को तत्कालीन राष्ट्रपति याह्या खान र पश्चिमी पाकिस्तानी राजनीतिज्ञ [[जुल्फिकार अली भुट्टो]]सँग पाकिस्तानको नयाँ सरकार गठनबारे वार्ता असफल भएपछि पाकिस्तान सेनाले सन् १९७१ मार्च २५ को मध्यरातमा [[ढाका]]मा नरसंहार गरेको थियो भने सोही रात उनलाई पक्राउ गरी पश्चिम पाकिस्तान लगिएको थियो जहाँ उनलाई रहीमुद्दीन खानले सैन्य अदालतमा मृत्युदण्ड सुनाएका थिए तर त्यो कार्यान्वयन हुन सकेन। पाकिस्तानले उत्तर भारतमा उपप्रथम समुद्री आक्रमण सुरु गरेपछि भारत पनि युद्धमा सामेल भएको थियो र त्यस घटना पछि पाकिस्तानी सेनाहरू दुई पक्षमा विभाजित भएका थिए। पाकिस्तानले ढाकामा २६ डिसेम्बर १९७९ मा आत्मसमर्पण गरेको थियो। युद्धले [[दक्षिण एसिया]]को भौगोलिक परिदृश्य परिवर्तन गर्योि भने बङ्गलादेश उद्भवसँग विश्वको सातौँ सबैभन्दा धेरै [[जनसङ्ख्या]] भएको [[देश]] बनेको थियो। १० जनवरी १९७२ मा शेख मुजिब कारागार मुक्त हुँदै पाकिस्तानबाट घर फर्किँदै बङ्गलादेशका प्रथम राष्ट्रपति बनेका थिए। १२ जनवरी १९७२ मा उनले सरकारको संसदीय प्रणाली सुरु गर्दै देशका प्रधानमन्त्री पनि बनेका थिए।<ref name="६ দফা বিচ্ছিন্নতাবাদী">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jagonews24.com/opinion/article/588157 |शीर्षक=৬ দফা ও বঙ্গবন্ধুর দূরদর্শী ঐতিহাসিক সিদ্ধান্ত |मिति=७ जुन २०१९ |कार्य=জাগোনিউজ২৪ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> वैचारिक हिसाबले उनी बङ्गाली राष्ट्रवाद, समाजवाद, प्रजातन्त्र र धर्मनिरपेक्षतामा विश्वास गर्ने व्यक्ति थिए जसलाई सामूहिक रूपमा मुजिबवाद भनिन्छ। राष्ट्रियता, समाजवाद, प्रजातन्त्र र धर्मनिरपेक्षतामा आधारित संविधानको मस्यौदा तयार गर्दै र त्यस अनुरुप राज्य चलाउने प्रयास गरिरहेको अवस्थामा उनी चरम गरीबी, बेरोजगारी, व्यापक अराजकता र व्यापक भ्रष्टाचारको सामना गर्न गाह्रो अवस्थामा थिए। उनले बढ्दो राजनीतिक अस्थिरता रोक्नका लागि सन् १९७५ मा [[एक दलीय राज्य|एक दलीय राजनीति]]को घोषणा गरेका थिए। उक्त घोषणाको ७ महिना पश्चात् सन् १९७५ अगस्ट १५ का दिन सैन्य कार्यकर्ताको एक समूहले उनी लगायत उनका परिवारका सबै सदस्यको सामूहिसक हत्या गरेको थियो। सन् २००४ मा गरिएको [[बिबिसी|बीबीसी]] सर्वेक्षणमा, शेख मुजिबुर रहमानलाई "सबै समयका सर्वश्रेष्ठ बङ्गाली" को रूपमा मतदान गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3623345.stm|शीर्षक=Listeners name 'greatest Bengali'|मिति=१४ अप्रिल २००४|पहुँचमिति=९ नोभेम्बर २०१८|भाषा=en}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.thehindu.com/2004/04/17/stories/2004041703001700.htm|शीर्षक=The Hindu : International : Mujib, Tagore, Bose among 'greatest Bengalis of all time'|वेबसाइट=www.thehindu.com|पहुँचमिति=९ नोभेम्बर २०१८}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://archive.thedailystar.net/2004/04/16/d4041601066.htm|शीर्षक=The Daily Star Web Edition Vol. 4 Num 313|वेबसाइट=archive.thedailystar.net|पहुँचमिति=९ नोभेम्बर २०१८}}</ref> == बाल्यकाल == === जन्म === [[चित्र:Residence of Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman front view.jpg|size|220 px|thumb|शेख मुजिबुर रहमानको पैतृक घर]] शेख मुजिबुर रहमानको जन्म सन् १९२० मार्च १७ का दिन तत्कालीन भारतीय उपमहादिपको बङ्गो प्रदेश अन्तर्गत पर्ने फरिदपुर जिल्लाको गोलापगञ्ज महाकुमको पाटागाति सङ्घ परिषद्को टुङ्गिपाडा गाउँमा भएको थियो। उनको बुबाको नाम शेख लुत्तफर रहमान थियो (जो दायरा अदालतमा हिसाब किताब राख्ने काम गर्थे) भने उनकी आमाको नाम सायेरा खातुन थियो। आफ्ना बुबा आमाको चार छोरी तथा दुई छोराहरू मध्ये उनी तेस्रो सन्तान थिए। उनका दिदीहरूको नाम फातेमा बेगम, आछिया बेगम र हेलेन थियोे भने उनकी बहिनीको नाम लाइली थियो। उनका एक भाइ थिए जसको नाम शेख आबु नासेर थियो।<ref name="REF">{{वेब स्रोत| युआरएल=http://banglapedia.search.com.bd/HT/R_0022.HTM| शीर्षक = Mujib, (Bangabandhu) Sheikh Mujibur| पहुँचमिति = 2006-07-06| अन्तिम = Rashid| प्रथम = Harun-or| कार्य = Banglapedia| प्रकाशक = Asiatic Society of Bangladesh|भाषा=en}}</ref> शेख मुजिबुर रहमानको नाम उनको हजुरबुबा शेख आब्दुल मजिदको नामको आधारमा राखिएको थियो। शेख मुजिबुरको बाल्यकालको उपनाम "खोका" थियो। सानो उमेरदेखिनै उनको मानिसहरू प्रति निकै सहानुभूति राख्ने गरेका थिए।<ref name="ভোকা१">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bhorerkagoj.com/2020/03/17/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%9B%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE/ |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ছেলেবেলা |मिति=१७ मार्च २०२० |प्रकाशक=ভোরের কাগজ |पहुँचमिति=१९ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref name="হ">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=শেখ মুজিব আমার পিতা |अन्तिम=হাসিনা |प्रथम=শেখ |मिति=फेब्रुअरी २०१५ |प्रकाशक=আগামী প্রকাশনী |आइएसबिएन=978-984-04-1730-8}}</ref> उनले अकालको समयमा आफ्नो खेतबाट धान वितरण गर्ने गरेका थिए भने उनले यसको साथसाथै अरूबाट धान र चामल जम्मा पारी गरीब विद्यार्थीहरूमा वितरण गर्ने गरेका थिए।<ref name="ভোকা१" /> === शिक्षा === [[चित्र:Bangabandhu in 1940.jpg|size|150px|thumb|सन् १९४० मा फुटबल खेलको उपाधि विजेता मुजिब]] सन् १९२७ मा सात वर्षको उमेरमा शेख मुजिबले गिमाडाङ्गा विद्यालयबाट प्रारम्भिक शिक्षा सुरु गरेका थिए भने ९ वर्षको उमेरसम्म उक्त विद्यालयमा प्राथमिक शिक्षा हासिल गरिसकेपछि उनलाई सन् १९२९ मा गोपालगञ्जमा रहेको गोपालगञ्ज सरकारी विद्यालयमा भर्ना गरिएको थियो जहाँ उनले सन् १९३४ सम्म अध्ययन गरेका थिए। सन् १९३१ देखि उनले गोपालगञ्ज माथुरानाथ शिक्षण संस्थामा अध्ययन गर्न सुरु गरेका थिए भने त्यससम्मा उनी सात कक्षामा भर्ना भएका थिए। सन् १९३४ मा उनको आँखामा एक जटिल रोगको सङ्क्रमण देखिएका कारण उनको आँखाको सल्यक्रिया गरिएको थियो भने सल्यक्रिया गरेर आँखा ठीक हुनलाई चार वर्ष लागेको थियो। उक्त चार वर्षे अन्तरालमा उनी विद्यालय जानबाट बञ्चित हुनु परेको थियो। शेख मुजिबलेपछि गोलापगञ्ज विद्यालयबाट प्रवेशिका परीक्षा उतिर्ण गरेका थिए। मुजिबले सन् १९४४ मन इस्लामिया कलेज, कलकत्ताबाट (हाल माओलाना आजाद कलेज) आफ्नो आइए स्तरसम्मक‍ अध्ययन र सन् १९४८ मा इतिहास तथा राजनीति विज्ञानमा स्नातकोत्तर प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=প্রিয় শিক্ষকদের প্রিয় ছাত্র বঙ্গবন্ধু|प्रथम=অনুপম|अन्तिम=হায়াৎ|युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F-%E0%A6%B6%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%95%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F-%E0%A6%9B%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81|प्रकाशक=প্রথম আলো (কলাম)|मिति=१५ अगस्ट २०१७|पहुँचमिति=२ अक्टोबर २०२०}}</ref> कलकत्ता विश्वविद्यालयबाट सम्बद्ध यस कलेज त्यस समयको निकै प्रसिद्ध शिक्षण संस्थाहरू मध्ये एक थियो। इस्लामिया कलेजका एक विद्यार्थीको रूपमा उनी बेकार छात्रावासका २४ सङ्ख्याको कक्षामा बसोबास गरेका थिए।<ref name="Kadir">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=দুশো ছেষট্টি দিনে স্বাধীনতা |अन्तिम=কাদির |प्रथम=মুহাম্মদ নূরুল |वर्ष=२००४ |प्रकाशक=মুক্ত পাবলিশার্স |स्थान=ঢাকা |पृष्ठ=४४० |आइएसबिएन=984-32-0858-7}}</ref> सन् १९९८ मा पश्चिम बङ्गाल सरकारले २३ र २४ कक्षलाई शेख मुजिबुर रहमानको सम्मानमा "बङ्गोबोन्धु स्मारक कक्षको नाा दिएक‍ थियो। सन् २०११ मा त्यस कक्षको अगाडि उनक‍ मुर्ति खडा गरिएक‍ो थियो। भारतको विभाजन पश्चात् उनले कानुन विषयको अध्ययन गर्नका लागि [[ढाका विश्वविद्यालय]]मा भर्ना भएका थिए तर सन् १९४९ मा उनको उचित मागका लागि विश्वविद्यालयको अधिकारीहरूको उदासीनताको विरुद्ध आवाज उठाएको र चौँथो श्रेणीका कर्मचारीहरूलाई उक्साएको भन्दै उनलाई विश्वविद्यालयबाट निष्कासित गरिएको थियो।<ref name="বাংলাদেশ প্রতিদিন">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bd-pratidin.com/special-arrangement/2017/08/15/256282 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু ও কলকাতা বেকার হোস্টেল |अन्तिम=আলম |प्रथम=ফখরে |मिति=१५ अगस्ट २०१७ |वेबसाइट=বাংলাদেশ প্রতিদিন |पहुँचमिति=१३ मार्च २०२०}}</ref> यसपछि सन् १९१० अगस्ट १४ का दिन ढाका विश्वविद्यालयका अधिकारीहरूले निष्कासन आदेश फिर्ता लिएका थिए।<ref name="পিতা" /><ref name="ছাত্রত্ব বিবিসি">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/mobile/news/2010/08/100814_mrkmujib |शीर्षक=শেখ মুজিবের ছাত্রত্ব বাতিলের আদেশ প্রত্যাহার |अन्तिम=মিরাজ |प्रथम=ওয়ালিউর রহমান |मिति=१४ अगस्ट २०१० |पहुँचमिति=१७ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা |स्थान=ঢাকা}}</ref><ref name="REF" /><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/news-detail-150811 |शीर्षक=DU rights historic wrong: Withdraws his expulsion order after 61 years |अन्तिम=আহमेদ |प्रथम=রাকিব |मिति=१५ अगस्ट २०१० |कार्य=দ্য ডেইলি স্টার |पहुँचमिति=२४ सेप्टेम्बर २०२० |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=ঐতিহাসিক ভুল শোধরালো ঢাবি, ६१ वर्ष পর বহিষ্কারাদেশ প্রত্যাহার}}</ref><ref name="BD">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://m.bdnews24.com/en/detail/bangladesh/248617 |शीर्षक=Mujib's DU expulsion order withdrawn |मिति=१४ अगस्ट २०१० |पहुँचमिति=२४ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিডিনিউজ२४ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=ঢাবি থেকে মুজিবের বহিষ্কারাদেশ প্রত্যাহার}}</ref> == बेलायती भातरमा राजनैतिक सक्रियता == सन् १९३९ मा एक सैनिक विद्यालयमा अध्ययन गरिरहँदा मुजिबको राजनैतिक जीवन सुरु भएको थियो। यस वर्ष बाङ्लाका तत्कालीन मुख्यमन्त्री शेरे बाङ्ला [[एके फजलुल हक]] र पछि बाङ्लाका प्रधानमन्त्री र पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री होसेन मोहाम्मद शाहीद सोह्रावार्दीले यो विद्यालयको भ्रमण गरेका थिए जहाँ उनीहरू उक्त विद्यालयको छत सुधारको मागको आधारमा एक टोलीको साथ आएका थिए जसको नेतृत्व उनी आफैले गरेका थिए। सन् १९४० मा मुजिब अखिल भारतीय मुस्लिम छात्र महासङ्घमा सामेल भएका थिए भने त्यहाँ उनी एक वर्षको अवधिको लागि निर्वाचित भएका थिए। सन् १९४१ मा [[फरिदपुर जिल्ला]] छात्रलिगको सम्मेलनमा [[काजी नजरुल इसलाम]], हुमायुन कविर र इब्राहिम खाँले उपस्थिति जनाउँदै योगदान दिएका थिए। सन् १९४२ मा प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण गरेपछि उनी कलकत्तामा रहेको इस्लामिया महाविद्यालय (हाल मओलाना आजाद महाविद्यालयमा) मा कानून विषयको अध्ययन गर्नका लागि भर्ना भएका थिए भने कलकत्ता विश्वविद्यालयसँग समवद्ध रहेको यो क्याम्पस तत्कालीन समयको निकै प्रशिद्ध शिक्षण संस्था थियो।<ref>Muhammad Nurul Kadir, ''Independence of Bangladesh in 266 days: history and documentary evidence'', page 440, Mukto Publishers, Dhaka, 2004,</ref> यस क्याम्पसबाट उनले विद्यार्थी राजनीतिलाई थप सक्रियताका गरेका थिए। उनी सन् १९४३ मा बाङ्ला मुस्लिम लिगसँग आवद्ध हुँदै कश्मीरी मूलका अग्रणी बङ्गाली मुसलमान नेता हुसेन शहीद सोहरावर्दीको सम्पर्कमा आएका थिए। उनको विद्यार्थी आन्दोलनको मुख्य विषय भने, एक छुट्टै मुस्लिम राज्यको रूपमा पाकिस्तान स्थापनाको आन्दोलन थियो। सन् १९४३ मा उनी बाङ्ला मुस्लिम लिगको परिषद्मा निर्वाचित भएका थिए। सन् १९४४ मा वर्तमान बङ्गलादेशको कुष्टियामा अखिल बाङ्ला मुस्लिम विद्यार्थी लिगको सम्मेलन भएको थियो भने यस सम्मेलनमा शेख मुजिबको विशेष भूमिका रहेको थियो। शेख मुजिब पछि कलकत्तामा बस्ने फरीदपुरका बासिन्दाहरूले बनेको फरीदपुर जिल्ला सङ्घका सचिवका लागि मनोनीत भएका थिए। दुई वर्ष पछि उनी इस्लामीया कलेज विद्यार्थी सङ्घका महासचिवमा निर्वाचित भएका थिए। सन् १९४७ अर्थात् विशाल भारत विभाजन भएको वर्ष मुजिबले कलकत्ता विश्वविद्यालय अन्तर्गत इस्लामीया क्याम्पसबाट स्नातकोत्तर उतिर्ण गर्न सफल भएका थिए। भारत र पाकिस्तानको विभाजन हुँदा कलकत्तामा एक हिंस्रक हिन्दू-मुस्लिम दङ्गा भडकिएको थियो।<ref name="BAL">{{वेब स्रोत| युआरएल = http://www.albd.org/bangabandhu/bangabandhu.htm| शीर्षक = Political Profile of Bongobondhu Sheikh Mujibur Rahman| पहुँचमिति = 2006-07-06| कार्य = | प्रकाशक = বাংলাদেশ আওয়ামী লীগ| भाषा = en|अभिलेखयुआरएल = https://web.archive.org/web/20060426174108/http://www.albd.org/bangabandhu/bangabandhu.htm| अभिलेखमिति = २००६-०४-२६}}</ref> त्यस समयमा मुजिबले मुसलमानहरूलाई बचाउन र हिन्दु मुस्लिम दङ्गालाई नियन्त्रण गर्नका लागि विभिन्न राजनीतिक गतिविधिमा सोहरावर्दीसँग हात मिलाएका थिए। पाकिस्तान र भारतको विभाजन पश्चात् शेख मुजिब पूर्वी पाकिस्तान फर्किए र ढाका विश्वविद्यालयको कानून विभागमा भर्ना भएका थिए। उनले सन् १९४८ जनवरीमा पूर्वी पाकिस्तान मुस्लिम छात्रा लिगको स्थापना गरेका थिए जसको माध्यमबाट उनी यस प्रदेशको एक अग्रणी विद्यार्थी नेतामध्ये एक हुन सफल भएका थिए। यस समयमा उनले समाजवादतर्फ झुकाव राख्दै गरीबी, बेरोजगारी र निम्न स्तरको जीवन स्तरको विकासको एक मात्र समाधान समाजवादलाई लिएका थिए। === पाकिस्तान आन्दोलन र देशको विभाजन === सन् १९४० मा लाहोर प्रस्तावको उठान गरिएपछि मुस्लिम लिगले पाकिस्तानको स्थापना गर्न मैदानमा उत्रिएको थियो। मुस्लिम लिगका युवा विद्यार्थी नेता शेख मुजिब यस समय पाकिस्तान आन्दोलनमा सामेल भएका थिए।<ref name="মুনতাসীর" /><ref name="দাঙ্গা" /> सन् १९४६ को चुनावमा "पाकिस्तानको मागको लागि जनमत सङ्ग्रह" भनेर चिनिने आन्दोलनलाई शेख मुजिबले वृहत् फरिदपुर अञ्चलको लिगका कर्यकर्ता प्रमुखको रूपमा काम गरेका थिए। पछि मुस्लिम लिगले मुसलमानको बाहुल्यता रहेको क्षेत्रहरूमा चुनाव जितेको थियो यद्यपि चुनावमा बङ्गालमा मात्र एकल बहुमत प्राप्त गरेका कारण सोहरावर्दीको नेतृत्वमा सरकार गठन गरिएको थियो।<ref name="দাঙ্গা">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.kalerkantho.com/print-edition/muktadhara/2019/08/26/807109 |शीर्षक=পাকিস্তান আন্দোলন, দাঙ্গা ও শেখ মুজিব |मिति=२६ अगस्ट २०१९ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক কালের কণ্ঠ}}</ref> सन् १९४६ अगस्ट १६ का दिन प्रत्यक्ष सङ्घर्ष दिवस उपलक्ष्यमा कलकत्तामा भयङ्कर हिन्दु-मुसलमान दङ्गा भड्किएको थियो। त्यस समयमा मुजिबले मुसलमानहरूलाई बचाउन र दङ्गालाई नियन्त्रणमा राख्न हुसेन सहिद सोहरावार्दीसँग विभिन्न राजनीतिक गतिविधिमा सहभागिता जनाएका थिए।<ref name="bal">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.albd.org/bangabandhu/bangabandhu.htm |शीर्षक=Political Profile of Bongobondhu Sheikh Mujibur Rahman |प्रकाशक=বাংলাদেশ আওয়ামী লীগ |भाषा=अङ्ग्रेजी |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20060426174108/http://www.albd.org/bangabandhu/bangabandhu.htm |अभिलेखमिति=२६ अप्रिल २००६ |पहुँचमिति=६ जुलाई २००७ }}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=দ্য থার্ড ওয়ার্ল্ড ক্যারিশম্যাট: শেখ মুজিব অ্যান্ড দ্য স্ট্রাগল ফর ফ্রিডম |अन्तिम=খান |प्रथम=জিল্লুর রহমান |मिति=१९९६ |प्रकाशक=ইউনিভার্সিটি প্রেস লিমিটেড |स्थान=ঢাকা |पृष्ठ=३२ |आइएसबिएन=978-984-05-1353-6}}</ref> त्यस समयमा शेख मुजिब भारत र पाकिस्तानको नियन्त्रण बाहिर एक अविभाजित स्वतन्त्र बङ्गाल गठन गर्न सोहरावार्दी, आबुल हाशिम, शरतचन्द्र बोस र अन्यको नेतृत्वमा रहेको "संयुक्त बङ्गाल आन्दोलन" मा पनि सामेल भएका थिए।<ref name="মুনতাসীর">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু কীভাবে আমাদের স্বাধীনতা এনেছিলেন |अन्तिम=মামুন |प्रथम=মুনতাসীর |मिति=फेब्रुअरी २०१३ |प्रकाशक=মাওলা ব্রাদার্স}}</ref> पछि जब भारत र पाकिस्तान नामक दुई स्वतन्त्रता देशहरूको स्थापना गरियो तब आसामका बङ्गाली मुसलमानहरूको बाहुल्यता रहेको सिलेट जिल्लाको निर्णय गर्नका लागि एक जनमत सङ्ग्रहको आयोजना गरिएको थियो। शेख मुजिबले सिलेट जनमत सङ्ग्रहमा पाकिस्तानलाई सामेल गर्नका लागि आयोजक र प्रचारकको रूपमा काम गरेका थिए। उनी त्यससमय लगभग ५०० श्रमिकहरूको साथ कलकत्ताबाट सिलेट गएका थिए। जनमत सङ्ग्रह जितेपछि पनि करिमगञ्ज पाकिस्तानको भाग हुने नसकेका कारण मुजिबले आफ्नो आत्मकथामा पूर्व पाकिस्तानको भौगोलिक कमजोरीहरूबारे सीमा निर्धारणमा आफ्नो धारणा व्यक्त गरेका थिए। <ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-40963034.amp |शीर्षक=সাতচল্লিশে সিলেট কীভাবে পাকিস্তানের অংশ হল? |मिति=१७ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা}}</ref> == तत्कालीन पाकिस्तानको राजनैतिक नेतृत्व == {{मुख्य|पूर्व पाकिस्तान}} बेलायत शासित भारतको विभाजन पश्चात् पाकिस्तान र भारत दुई स्वतन्त्रता मुलुक बनिसकेपछि शेख मुजिब पूर्व पाकिस्तान आएका थिए भने उनी [[ढाका विश्वविद्यालय]]को कानुन विभागमा भर्ना भएका थिए। उनी पूर्व पाकिस्तान जनप्रजातान्त्रिक जुबो लिगका संस्थापक सदस्य बनेका थिए जसको स्थापना सन् १९४७ सेप्टेम्बर ७ का दिन भएको थियो। उनले सन् १९४८ जनवरी ४ का दिन पूर्व पाकिस्तान मुस्लिम छत्र लिगको स्थापना गरेका थिए जहाँबाट उनी प्रान्तका अग्रणी छात्र नेताहरू मध्ये एक बनेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://m.dailyinqilab.com/article/177139/%E0%A6%86%E0%A6%9C-%E0%A6%9B%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%80-%E0%A7%AD%E0%A7%A8-%E0%A6%AC%E0%A6%9B%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%A3 |शीर्षक=আজ ছাত্রলীগের প্রতিষ্ঠাবার্ষিকী, ७२ वर्षে পদার্পণ |मिति=४ जनवरी २०१९ |पहुँचमिति=१७ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক ইনকিলাব}}</ref> यस समयमा उनी समाजवाद तर्फ अग्रसर बन्दै गरीबी, बेरोजगारी र जीवन स्तर सुधारका लागि समाजवादलाई एकमात्र उपाय मानी अवलम्बन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.daily-sun.com/printversion/details/75909/Bangabandhu-wanted-to-establish-socialism-within-Democratic-state-framework:-Amu |शीर्षक=Bangabandhu wanted to establish socialism within Democratic state framework: Amu |मिति=१४ सेप्टेम्बर २०१५ |कार्य=দ্য ডেইলি সান |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०१७ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু গণতান্ত্রিক রাষ্ট্রকাঠামোয় সমাজতন্ত্র প্রতিষ্ঠা করতে চেয়েছিলেন: আমু}}</ref> === बङ्गाली भाषा आन्दोलन === {{मुख्य|बङ्गाली भाषा आन्दोलन}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | image2 = Rally on 21Feb1954 Abdul Hamid and Bangabandhu.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = सन् १९५४ फेब्रुअरी २१ का दिन सहिद मिनारमा श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै माओलाना भासानी र शेख मुजिबुर रहमान }} शेख मुजिबको राजनीतिक गतिविधि बङ्गाली भाषालाई राष्ट्रभाषाको रूपमा स्थापना गर्ने आन्दोलनमा सहभागिताका साथ सुरु भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A6%BE_%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%A8 |शीर्षक=ভাষা আন্দোলন |अन्तिम=আল হেলাল |प्रथम=বশীর |वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া |प्रकाशक=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |पहुँचमिति=१९ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९४६ फेब्रुअरी २० का दिन पाकिस्तानका तत्कालीन प्रधानमन्त्री खाजा नाजिमउद्दिनले मात्र उर्दु भाषालाई पाकिस्तानको सङ्घीय भाषा हुनेछ भनि घोषणा गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.keesings.com |शीर्षक=Mr. Chowdhury becomes President of Bangladesh. - Cabinet formed by Sheikh Mujib. |मिति=फेब्रुअरी १९७२ |प्रकाशक=কিসিং'স রেকর্ড অব ওয়ার্ল্ড ইভেন্টস |सङ्ख्या=२ |पृष्ठ=२५१११ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=মন্ত্রীসভা গঠন করলেন শেখ মুজিব, চৌধুরী রাষ্ট্রপতি}}</ref><ref name="JSToldenburg">{{पत्रिका स्रोत |शीर्षक="A Place Insufficiently Imagined": Language, Belief, and the Pakistan Crisis of 1971 |अन्तिम=ওল্ডেনবার্গ |प्रथम=ফিলিপ |मिति=अगस्ट १९८५ |সাময়িকী=দ্য জার্নাল অব এশিয়ান স্টাডিজ |प्रकाशक=অ্যাসোসিয়েশন ফর এশিয়ান স্টাডিজ |सङ्ख्या=४ |पृष्ठ=७११-७३३ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक="একটি অপ্রতুল চিন্তিত স্থান": ভাষা, বিশ্বাস এবং १९७१ এর পাকিস্তান সঙ্কট |डिओआई=10.2307/2056443 |आइएसएसएन=0021-9118 |जेस्टर=2056443}}</ref> यद्यपि उर्दू ऐतिहासिक रूपमा उपमहाद्वीपको उत्तर, मध्य र पश्चिमी क्षेत्रमा मात्र प्रचलित भाषा थियो जबकि पूर्वी बङ्गालमा बङ्गालीहरूको मातृभाषा बङ्गाली थियो जुन दुई भारतीय-युरोपेली भाषाहरूको महत्त्वपूर्ण भाषाहरू हुन्।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://samakal.com/mujib-year/article/200315672/%E0%A6%8F%E0%A6%95-%E0%A6%AE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%A8 |शीर्षक=এক মহাজীবন |मिति=१७ मार्च २०२० |कार्य=দৈনিক সমকাল |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> पाकिस्तानका बाङ्ला मातृभाषा हुने मानिसहरूको सङ्ख्या देशको ३० प्रतिशत थिए।<ref name="JSToldenburg" /> भाषा सम्बन्धि त्यस सरकारी अडानले पूर्वी क्षेत्रको संस्कृति दमन गर्ने प्रयासको रूपमा व्यापक रूपमा देखिन थालेको थियो। उक्त सरकार अडानको प्रतिवादी शेख मुजिबले तुरुन्तै मुस्लिम लिगको यो पूर्व नियोजित निर्णयको विरुद्ध एक भाषा आन्दोलन सुरु गर्ने निर्णय गरेका थिए भने सोही वर्षको मार्च २ मा ढाका विश्वविद्यालयको फजलुल हक हलमा विभिन्न राजनीतिक दलका नेताहरूसँग सम्मेलन भएको थियो।<ref name="TDS">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://archive.thedailystar.net/suppliments/2007/21stfeb/bangabandhu.htm |शीर्षक=Bangabandhu and Language Movement |अन्तिम=হোসেন |प्रथम=জাহিদ |मिति=२१ फेब्रुअरी २००७ |कार्य=দ্য ডেইলি স্টার |पहुँचमिति=२६ सेप्टेम्बर २०२० |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু ও ভাষা আন্দোলন}}</ref> सम्मेलनले मुस्लिम लिगको विरुद्ध आन्दोलनको नीति बारे छलफलमा शेख मुजिबले प्रस्ताव पेश गरेका थिए भने त्यसपछि सर्वदलीय सङ्घर्ष परिषद् गठन गर्ने निर्णय गरिएको थियो। पूर्वी बङ्गालका मानिसहरूले उनीहरूको मातृभाषा बाङ्लालाई उर्दू र अङ्ग्रेजी साथसाथै सङ्घीय दर्जा दिने माग गरेका थिए। पाकिस्तानमा भाषा आन्दोलन सन् १९४८ मा सुरु भएको थियो जब नागरिक समाजले बाङ्ला लिपिलाई मुद्रा र टिकटबाट हटाउने निर्णयलाई विरोध गरेको थियो जबकि बेलायती राजको समयदेखिनै यो प्रचलनमा रहेको थियो। यस परिषद्को आह्वानमा सन् १९४८ मार्च ११ का दिन ढाकामा हडताल तथा सरकारी अडान विरोध आन्दोलनको सुरुवात भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.channelionline.com/%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AA%E0%A7%AE-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%9C%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0/ |शीर्षक=१९४८ সালের আজকের দিনে প্রথমবারের মত কারাবন্দী হন বঙ্গবন্ধু |मिति=११ सेप्टेम्बर २०१८ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=চ্যানেল আই অনলাইন}}</ref> हडतालको समयमा सचिवालय भवनको अगाडि शेख मुजिब र उनको साथसाथै अन्य थुप्रै राजनीतिक कार्यकर्ताहरूलाई सरकारी विरोधी आन्दोलन चर्काएको भन्दै गिरफ्तार गरिएको थियोे तर शेख मुजिब र अन्य छात्र नेताहरूलाई गिरफ्तार गरिएको जानकारी पाएपछि छात्र समुदायको तर्फबाट कडा विरोध भएपछि उनी तथा उनका सहकर्मीहरूलाई १५ मार्चका दिन रिहा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.tangail.gov.bd/site/page/efc110ff-2012-11e7-8f57-286ed488c766/%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%96%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A4%20%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AC |शीर्षक=টাঙ্গাইল জেলা - প্রখ্যাত ব্যক্তিত্ব |वेबसाइट=জাতীয় তথ্য বাতায়ন |प्रकाशक=বাংলাদেশ সরকার |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> उनको रिहाईको अवसर पारेर सर्वदलीय राष्ट्र सङ्ग्राम परिषद्ले ढाका विश्वविद्यालयको बटलामा मुजिबको नेतृत्वमा र्‍यालिको आयोजना गरिएको थियो भने उक्त र्‍यालिलाई प्रहरीले अवरोध पुर्‍याएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Mr. Chowdhury becomes President of Bangladesh. - Cabinet formed by Sheikh Mujib.|प्रकाशक=Keesing's Record of World Events|मिति=February 1972|पृष्ठ=२५१११|युआरएल=http://www.keesings.com|भाषा=en}}</ref> विरोध प्रदर्शन र्‍यालीमा प्रहरीको अवरोध पश्चात् शेख मुजिबले १७ मार्च १९४८ का दिन देशव्यापी रूपमा आन्दोलनको घोषणा गरेका थिए। १९ मार्चमा उनले ढाका विश्वविद्यालयका चतुर्थ श्रेणीका कर्मचारीहरूको अधिकारका लागि पनि आन्दोलन सुरु गरेका थिए।<ref name="ছাত্রত্ব বিবিসি" /><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2010-08-14/news/86436 |शीर्षक=ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়: বঙ্গবন্ধুর ছাত্রত্ব বাতিলের আদেশ প্রত্যাহার |अन्तिम=ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয় প্রতিনিধি |मिति=१४ अगस्ट २०१० |पहुँचमिति=१९ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো আর্কাইভ |आयोग=প্রথম আলো}}</ref> २१ जनवरी १९४९ का दिन शेख मुजिब कारागारबाट रिहा भएका थिए भने कारागारबाट रिहा भएपछि उनी पुनः चतुर्थ श्रेणी कर्मचारीहरूको आन्दोलनमा सामेल भएका थिए जसका लागि उनलाई विश्वविद्यालय द्वारा जरिवाना लगाएको थियो तर उनले उक्त जरिवानालाई गैरकानूनी घोषित गर्दै जरिवाना तिर्नबाट बचेका थिए।<ref name="४६८२" /> त्यसपछि २७ अप्रिलका दिन मुस्लिम लिग विरोधी उम्मेदवार शामसुल हकले टाङ्गाइलको उपचुनाव जित्न सफल भएका थिए। शेख मुजिबले आफ्नो आन्दोलनको सफलताका लागि कुलपतिको निवास भवन अगाडि भोक हडताल गरेका थिए जसका लागि उनलाई पुनः हिरासतमा लिइएको थियो भने त्यतिखेर उनलाई ढाका विश्वविद्यालयबाट रिहा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://dailyasianage.com/news/11509 |शीर्षक=The lighthouse of Bengali mentality |अन्तिम=রহমান |प्रथम=ড. আতিউর |मिति=२१ फेब्रुअरी २०१६ |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०१७ |प्रकाशक=দি এশিয়ান এইজ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বাঙালি মানসিকতার বাতিঘর}}</ref><ref name="BAL" /><ref name="জেলজীবন যুগান্তর">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jugantor.com/todays-paper/b100/289999/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%A8 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর জেলজীবন |अन्तिम=হোসেন |प्रथम=মোকাম্मेল |मिति=१७ मार्च २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=যুগান্তর}}</ref> उनी माथि लगाइएको आरोप विश्वविद्यालयमा चतुर्थ श्रेणीका कर्मचारीहरूको अधिकारको लागि आन्दोलनको नेतृत्व गर्नु थियो।<ref name= "নয়াচীন"/><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://m.dailyinqilab.com/article/227012/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81-%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%96-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A5%E0%A6%AE-%E0%A6%9A%E0%A7%80%E0%A6%A8-%E0%A6%AD%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%AE%E0%A6%A3|शीर्षक=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমানের প্রথম চীন ভ্রমণ|अन्तिम=মাহমুদ|प्रथम=হোসেন|वेबसाइट=দৈনিক ইনকিলাব|मिति=१५ अगस्ट २०१९|पहुँचमिति=२८ अक्टोबर २०२०}}</ref><ref name="REF" /><ref>{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=https://books.google.com/books?id=U-1tAAAAMAAJ |शीर्षक=বাংলাদেশের মুক্তিযুদ্ধ, মুজিবনগর সরকারের নথি, १९७१ |अन्तिम=বিশ্বাস |प्रथम=সুকুমার |मिति=२००५ |प्रकाशक=মাওলা ব্রাদার্স |स्थान=ঢাকা |पृष्ठ=१६७ |आइएसबिएन=978-984-410-434-1}}</ref> === आवामी लिगको स्थापना === [[चित्र:Sheikh Mujibur Rahman in 1952.jpg|থাম্ব|220 px|सन् १९५२ मा आवामी लिगका नेता तथा कार्यकर्ताहरूको साथ शेख मुजिब (बीचमा)]] सन् १९४९ जुन २३ का दिन सोहरावार्दी र माओलाना भासानीले पूर्वी पाकिस्तानमा आवामी मुस्लिम लिगको गठन गरेका थिए भने शेख मुजिबले उक्त राजनैतिक दलको स्थापना पश्चात् मुस्लिम लिगलाई छाडेर आवामी मुस्लिम लिगमा सामेल भएका थिए भने उनी उक्त नयाँ राजनैतिक दलको पूर्वी पाकिस्तान क्षेत्रका संयुक्त महासचिवमा निर्वाचित भएका थिए र उनलाई जुनको अन्तमा कारागारबाट रिहाई प्राप्त भएको थियो। कारागारबाट रिहाइ भैसकेपछि उनले खाद्य सङ्कटको विरुद्ध भैरहेको आन्दोलनामा सहभागी भएका थिए। उनलाई धारा १४४ को उल्लङ्घन गरेको आरोपमा सोही वर्षको सेप्टेम्बरमा अस्थायी रूपमा पक्राउ गरिएको थियो तर उनी कारागारबाट चाँडै रिहा भएका थिए। पछि उनलाई माओलाना आब्दुल हामिद खान भासानीको साथ मिलेर लियाकट अली खानलाई एक प्रतिनिधिमण्डल पठाउन कोशिश गरेका कारण पुनः पक्राउ गरिएको थियो।<ref name="dot">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://dot.chittagongdiv.gov.bd/site/page/af834133-b5c6-4848-8d8a-6a94bf68605a/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%80 |शीर्षक=জাতির পিতা বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমানের জীবনী |प्रकाशक=বিভাগীয় বস্ত্র অধিদপ্তর, চট্টগ্রাম |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९५० को प्रारम्भिक दिनहरूमा पूर्वी पाकिस्तानमा तत्कालीन पश्चिम पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री लियाकत अली खानको आगमनलाई लिएर आवामी मुस्लिम लिगले ढाकामा विरोधी जुलुस आयोजना गरेको थियो भने यस प्रकारको विरोध जुलुसको नेतृत्व गरेका कारण उनलाई पुनः पक्राउ गरी कारागार पठाइएको थियो भने उनले सवा दुई वर्ष कारागारमा बिताउनु परेको थियो। सन् १९५२ जनवरी २६ का दिन तत्कालीन पश्चिम पाकिस्तान प्रधानमन्त्री खाजा नाजिमउद्दिनले उर्दु भाषालाई एकमात्र राष्ट्रिय भाषाको रूपमा घोषणा गरेका थिए। यस घोषणापछि उनले कारागारमै रहेको अवस्थामा सङ्ग्राम परिषद् चलाएर विरोध प्रदर्शन र प्रतिरोधको आयोजना गर्न निर्देशन दिँदै उक्त आन्दोलना अहम् भूमिका निर्वाह गरेका थिए। त्यस पछि २१ फरवरीलाई राज्य भाषाको मागलाई साकार गरेको दिनको रूपमा मनाउने निर्णय गरिएको थियो। सोही समयमा शेख मुजिबले कारागारमा फेब्रुअरी १४ देखि भोक हडताल गर्ने निर्णय गरेका थिए भने उसको उपवास १३ दिनसम्म प्रभावकारी रूपमा अघि बढेको थियो। शेख मुजिबलाई १६ फेब्रुअरीका दिन कारागारबाट रिहा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://mini.thesangbad.net/opinion/open-discussion/%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%AE%E0%A7%87%2B%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81-69058/ |शीर्षक=গণমাধ্যमे বঙ্গবন্ধু |मिति=११ जनवरी २०२० |कार्य=দৈনিক সংবাদ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> === संयुक्त मोर्चा सरकार === {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = 1954 east bengal cabinet.jpg | width1 = 220 | alt1 = संयुक्त मोर्चा सरकारको अन्तर्गत कृषि तथा वन मन्त्री शेख मुजिब | caption1 = सन् १९५४ मा नवनिर्वाचित संयुक्त मोर्चा सरकारका कृषि तथा वन मन्त्री शेख मुजिब (बायाँबाट दोस्रो) | image2 = Mujib taking oath.jpg | width2 = 220 | alt2 = শেখ মুজিবুর রহমান | caption2 = सन् १९५६ मा [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]]का गभर्नर शेरेबाङ्ला [[एके फजलुल हक]]बाट मन्त्रीको रूपमा सपथ लिँदै शेख मुजिब<ref name="বি ডি"/> }} सन् १९५३ जुलाई ९ तारिखका दिन उनी परिषद्को अधिवेशनको अन्त्यमा पूर्वी पाकिस्तान आवामी लिगका महासचिवमा चयन भएका थिए भने सोही वर्षको नोभेम्बर १४ का दिन आम चुनावमा भाग लिन अन्य राजनैतिक दललाई गठन गर्ने निर्णय गरिएको थियो।<ref>{{সাময়িকী উদ্ধৃতি |युआरएल=http://results.pu.edu.pk/images/journal/csas/PDF/7-Tahir%20Kamran.pdf |शीर्षक=Early phase of electoral politics in Pakistan: 1950s |अन्तिम=কামরান |प्रथम=তাহির |मिति=जुलाई–डिसेम्बर २००९ |সাময়িকী=সাউথ এশিয়ান স্টাডিজ |খণ্ড=२४ |সংখ্যা নং=२ |पृष्ठ=२७७–२७८}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://ictd.gov.bd/site/news/f96fe81e-8c11-44a3-ba94-283ff95fb942/-%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B2-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%B0%E0%A7%82%E0%A6%AA |शीर्षक=ডিজিটাল বাংলাদেশ: সোনার বাংলার আধুনিক রূপ |वेबसाइट=তথ্য ও যোগাযোগ প্রযুক্তি বিভাগ |प्रकाशक=গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> आम चुनाव १० मार्च १९५४ का दिन सम्पन्न भएको थियो भने यस निर्वाचनमा संयुक्त मोर्चाले २३७ सीटहरूमध्ये २२३ सीटहरूमा मतदान प्राप्त गरी ठूलो मत अन्तरले चुनाव जित्न सफल भएको थियो जसमध्ये आवामी लिगले १४३ सिट जित्न सफल भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-48734882 |शीर्षक=আওয়ামী লীগের ७१ वर्ष: যেভাবে জন্ম হয়েছিল দলটির |अन्तिम=ইসলাম |प्रथम=সায়েদুল |मिति=२४ जुन २०१९|पहुँचमिति=१२ डिसेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা |स्थान=ঢাকা}}</ref> शेख मुजिबले १३,००० मतको अन्तरले गोपालगञ्ज निर्वाचन क्षेत्रमा जित हासिल गरेका थिए भने उनको विपक्षीमा शक्तिशाली मुस्लिम लिग नेता वाहिदुज्जमान थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/special-supplement/%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%AB%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81 |शीर्षक=যুক্তফ্রন্টে বঙ্গবন্ধু |मिति=१६ मार्च २०२० |कार्य=প্রথম আলো |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |अन्तिम1=আহमेদ |प्रथम1=সিরাজ উদ্‌দীন}}</ref> १५ मेका दिन उसलाई कृषि तथा वन मन्त्रालयको दायित्व प्रदान गरिएको थियो भने २९ मे का दिन केन्द्रीय सरकारले संयुक्त मोर्चा भङ्ग गरेको थियो। कराचीबाट ढाका फर्केपछि शेख मुजिबलाई ३० मेमा विमानस्थलमै पक्राउ गरिएको थियो भने उनले डिसेम्बर २३ का दिन कारागारबाट रिहा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-53782966 |शीर्षक=শেখ মুজিবুর রহমান: ছবিতে তাঁর জীবনের গুরুত্বপূর্ণ কিছু মুহূর্ত |मिति=१५ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা}}</ref> सन् १९५५ जुन ५ मा शेख मुजिब ऐन परिषद्को सदस्यको रूपमा निर्वाचित भएका थिए। १७ जुनमा आवामी लिगले २१ औँ बुँदे माग पल्टन मैदानमा आयोजित सम्मेलनमा प्रस्तुत गरेको थियो जसमा पूर्वी पाकिस्तानको स्वायत्तता पनि रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://samakal.com/mujib-year/article/200315672/%E0%A6%8F%E0%A6%95-%E0%A6%AE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%A8 |शीर्षक=এক মহাজীবন |मिति=१७ मार्च २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=সমকাল}}</ref> २३ जुनका दिन दलको कार्यकारी परिषद्को बैठकमा पूर्वी पाकिस्तानले स्वायत्तता प्राप्त नगरे व्यवस्थापिकाका सबै सदस्यले राजीनामा गर्ने निर्णय भएको थियो।<ref name="REF" /> शेख मुजिबले अगस्ट २५ मा पाकिस्तानको कराचीमा संविधानसभालाई सम्बोधन गर्दै यस्तो भनेका थिए: {{Quote |text=[গণপরিষদের প্রেসিডেন্ট], আপনি দেখবেন ওরা "পূর্ব বাংলা" নাमेর পরিবর্তে "পূর্ব পাকিস্তান" নাম রাখতে চায়। আমরা বহুবার দাবি জানিয়েছি যে; পাকিস্তানের পরিবর্তে আপনাদের বাংলা [বঙ্গ] ব্যবহার করতে হবে। "বাংলা" শব্দটার একটি নিজস্ব ইতিহাস, ঐতিহ্য আছে। আপনারা এই নাম আমাদের জনগণের সঙ্গে আলাপ-আলোচনা করে পরিবর্তন করতে পারেন। আপনারা যদি ঐ নাম পরিবর্তন করতে চান তাহলে আমাদের বাংলায় আবার যেতে হবে এবং সেখানকার জনগণের কাছে জিজ্ঞেস করতে হবে তারা নাম পরিবর্তনকে मेনে নেবে কিনা। এক ইউনিটের প্রশ্নটা গঠনতন্ত্রে অন্তর্ভুক্ত হতে পারে। আপনারা এটাকে এখনই কেন তুলতে চান? বাংলা ভাষাকে, রাষ্ট্রভাষা হিসেবে গ্রহণ করার ব্যাপারে কি হবে? যুক্ত নির্বাচনী এলাকা গঠনের প্রশ্ননটাই কি সমাধান? আমাদের স্বায়ত্তশাসন সম্বন্ধে ভাবছেন? পূর্ব বাংলার জনগণ অন্যান্য প্রশ্নগুলোর সমাধানের সাথে এক ইউনিটের প্রশ্নটাকে বিবেচনা করতে প্রস্তুত। তাই আমি আমার ঐ অংশের বন্ধুদের কাছে আবেদন জানাবো তারা যেন আমাদের জনগণের ‘রেফারেন্ডাম’ অথবা গণভোটের মাধ্যमे দেয়া রায়কে मेনে নেন। }} सन् १९५५ अक्टोबर २१-२३ का दिनहरूको अन्तरालमा बाङ्ला आवामी मुस्लिम लिगको विशेष अधिवेशनमा यस राजनैतिक दलको नामबाट सर्वसम्मतिले "मुस्लिम" शब्द हटाउने निर्णय गरेको थियो। शेख मुजिब पछि पुनः उक्त राजनैतिक दलको महासचिवको रूपमन निर्वाचित भएका थिए। ३ फेब्रुअरीका दिन आवामी लिगका मुख्यमन्त्रीहरूको बैठकमा दलले संविधानको मस्यौदामा स्वायत्तता समावेशीकरणको माग गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://samakal.com/todays-print-edition/tp-muktomoncha/article/140882650/%E0%A6%87%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8-%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%87-%E0%A6%87%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A0%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%A8 |शीर्षक=ফিরে দেখা: ইতিহাস না জেনেই ইতিহাসের পাঠদান |अन्तिम=সাইয়িদ |प्रथम=ড. আবু |मिति=३१ अगस्ट २०१४ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=মুক্তমঞ্চ: সমকাল}}</ref> १४ जुलाईमा राज्य प्रशासनमा सैनिक उपस्थितिको विरुद्ध एक प्रस्ताव पेश गरिएको थियो भने उक्त प्रस्ताव उनले सरकार समक्ष पेश गरेका थिए। ४ सेप्टेम्बरका दिन उनको अगुवाईमा विरोधी जुलुसको आयोजना गरिएको थियो भने खटिएका प्रहरीहरूले धारा १४४ को उल्लङ्घन गर्दै जुलुस माथि गोली हान्दा कम्तिमा तीन प्रदर्शनकारीको मृत्यु भएको थियो। १६ सेप्टेम्बरमा शेख मुजिब गठबन्धन सरकारमा सामेल भए र यसका साथसाथै उद्योग, वाणिज्य, श्रम, भ्रष्टाचार विरोधी र ग्रामीण सहायता मन्त्रीको रूपमा काम गर्न सुरु गरेका थिए। उनले राजनैतिक दलको लागि पूर्ण समय समर्पण गर्न सन् १९६७ मे ३० का दिन उनले मन्त्रिपरिषद्बाट राजीनामा दिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/supplements/independence-day-special-2017/sheikh-mujibur-rahman-our-bangabandhu-1381261 |शीर्षक=From Sheikh Mujibur Rahman to our Bangabandhu |अन्तिम=আফতাবুদ্দিন আহमेদ |प्रथम=মীর |मिति=२६ मार्च २०१७ |कार्य=দ্য ডেইলি স্টার |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०१७ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=শেখ মুজিবুর রহমান থেকে আমাদের বঙ্গবন্ধু}}</ref> ७ अगस्टमा उनले चीन र सोभियत सङ्घको आधिकारिक भ्रमण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jagonews24.com/economy/news/609775?__cf_chl_jschl_tk__=6e5e06e16bf3b3c7c18d044ca8b56d3657ae3a01-1600594283-0-AaoBbJ795eDto14z3bz7PGlCpfCDIQIEoy2Ygn0icUB1Rknia7cg3HYAAu-0VMjnAoi9aCumfyUNxwt9uIWz8otnv3SLYqoCDtUKS8pEQDsa-TLlr75rUNhz8lvvbU_ynma2eCWbCXH-v7sKti3L2C7m-OHaqBbkPU4ygIGypTM_N5e-ivWhIZCFD356DXnJzXtiDIDttBifImv7cZLGy6uNb0X-LnsbzWRUvD7k8GNVi0LoEDdvTVNMBv75atXGbFuYh663FM48up_eErvXucFSnI8x4uuXL_dWKyAb_loI |शीर्षक=কাগজে কলमे নয়, বাস্তবে ওয়ানস্টপ সার্ভিস চালুর নির্দেশ |मिति=१० सेप्टेम्बर २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=অর্থনীতি: জাগোনিউজ२४}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.somoynews.tv/pages/details/236160 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর মন্ত্রীত্ব গ্রহণের স্মারক ডাকটিকেট অবমুক্ত |मिति=१६ सेप्टेम्बर २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=সময় নিউজ (মহানগর সময়) |स्थान=ঢাকা}}</ref> सन् १९५८ का दिन पाकिस्तानका राष्ट्रपति [[मेजर जनरल]] इस्कन्दर मिर्जा र सेना प्रमुख युब खानले देशमा सैनिक कानून लागू गर्दै सबै राजनैतिक गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध लगाएका थिए। भने सोही वर्षको अक्टुबर ११ का दिन उनलाई पक्राउ गरिएको थियो भने उनी जेलमा छँदा उनलाई कयौँ निराधार आरोपहरू लगाइएको थियो। [[चित्र:Mujib with Suhrawardy1949.jpg|thumb|right|200px|सन् १९४९ मा होसेन सहिद सोहरावार्दीको साथमा युवानेता शेख मुजिब]] उच्च अदालतमा रिट निवेदन दिएपछि उनी सन् १९६१ मा कारागारबाट रिहा भएका थिए भने यस पटक उनले गोप्य राजनीतिक गतिविधिहरू सञ्चालन गर्न सुरु गरेका थिए। अन्य विद्यार्थी नेताहरूको साथसाथै उनले गोप्य रूपमा बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको लागि काम गर्ने लक्ष्य राखेर बाङ्फा बिप्लोबी परिषद्को स्थापना गरेका थिए। उनी सन् १९६२ मा सार्वजनिक सुरक्षा ऐन अन्तर्गत पुन: पक्राउमा परेकन थिए। जुन २ मा उनलाई चार वर्षको सैनिक कानून समाप्त भएपछि कारागारबाट रिहा गरिएको थियो। २५ जुनमा उनी अरू राजनीतिक नेताहरूसँगै अयुब खानले लगाएको विभिन्न राजनीतिक मुद्दाहरूको विरुद्धमा संघर्ष गर्न सुरु गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jagonews24.com/economy/news/609775?__cf_chl_jschl_tk__=6e5e06e16bf3b3c7c18d044ca8b56d3657ae3a01-1600594283-0-AaoBbJ795eDto14z3bz7PGlCpfCDIQIEoy2Ygn0icUB1Rknia7cg3HYAAu-0VMjnAoi9aCumfyUNxwt9uIWz8otnv3SLYqoCDtUKS8pEQDsa-TLlr75rUNhz8lvvbU_ynma2eCWbCXH-v7sKti3L2C7m-OHaqBbkPU4ygIGypTM_N5e-ivWhIZCFD356DXnJzXtiDIDttBifImv7cZLGy6uNb0X-LnsbzWRUvD7k8GNVi0LoEDdvTVNMBv75atXGbFuYh663FM48up_eErvXucFSnI8x4uuXL_dWKyAb_loI |शीर्षक=কাগজে কলमे নয়, বাস্তবে ওয়ানস্টপ সার্ভিস চালুর নির্দেশ |मिति=१० सेप्टेम्बर २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=অর্থনীতি: জাগোনিউজ२४}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.somoynews.tv/pages/details/236160 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর মন্ত্রীত্ব গ্রহণের স্মারক ডাকটিকেট অবমুক্ত |मिति=१६ सेप्टेम्बर २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=সময় নিউজ (মহানগর সময়) |स्थान=ঢাকা}}</ref> ५ जुनमा उनले पल्टन मैदानमा आयोजित सम्मेलनमा अयुब खानको आलोचना गरेका थिए। २८ सेप्टेम्बरमा उनी पश्चिम पाकिस्तानको लाहोर गए र त्यहाँ सहिद सोहरावर्दीसँग मिलेर राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक मोर्चाको गठन गरेका थिए। अक्टुबर महिनाभर सहिद सोहरावर्डीसँगै उनले संयुक्त मोर्चाको समर्थन जुटाउन बाङ्लाको विभिन्न ठाउँहरूको भ्रमण गरेका थिए। सन् १९५३ मा उनी सोहरावर्दीसँग छलफल गर्न [[लन्डन]] गएका थिए जहाँ सोहरावार्दीले स्वास्थ्य्य उपचार गराइरहेका थिए भने सोही वर्ष डिसेम्बरमा सोहरावर्दीको बेरुतमा निधन भएको थियो। === सैन्य शासन विरोधी आन्दोलन === सन् १९५८ अक्टोबर ७ का दिन पाकिस्तानका राष्ट्रपति [[मेजर जनरल]] इस्कन्दर मिर्जा र सेनाध्यक्ष अयुब खानले देशमा सैन्य शासन लागु गरेका थिए। अयुब खानको आलोचना गरेको भन्दै सन् १९५६ अक्टोबर ११ का दिन मुजिबलाई गिरफ्तार गरिएको थियो भने उनलाई सन् १९५९ अक्टोबर ५ का दिन निगरानीमा रिहा गरिएको थियो। सन् १९६१ देखि सन् १९६१ मा उनी व्यावहारिक रूपबाट गिरफ्तारीको अधीन रहेका थिए।<ref name="জেলজীবন যুগান্তর"/> यस समय अयुब खानले सबै राजनीतिक गतिविधिहरू माथि ६ वर्षका लागि प्रतिबन्ध लगाएका थिए। मुजिब कारागारमा रहेका बेला उनलाई विभिन्न आरोपहरू लगाइएको थियो। १२ सेप्टेम्बरका दिन उनलाई दुई वर्ष कैद र ५,००० टाका जरिवानाका थप जरिवाना नतिरेको भन्दै थप ६ महिनाको कारागार सजाय सुनाइएको थियो। १४ महिनाको लगातार नजरबन्दी पश्चात् उनलाई रिहा गरिएको थियो तर उनलाई कारागारको द्वारबाट पुनः नियन्त्रणमा लिइएको थियो।<ref name="ফজিলাতুন্নেছা (কারাগারে দেখা)">{{वेब स्रोत|शीर्षक=ফজিলাতুন নেছা মুজিবের কারাগার ‘দেখা’|युआरएल=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/63184|प्रकाशक=বিডিনিউজ२४|मिति=८ अगस्ट २०२०|पहुँचमिति=१२ डिसेम्बर २०२०|प्रथम=অজয়|अन्तिम=দাশগুপ্ত}}</ref> सर्वोच्च अदालतमा रिट दायर गर्दै उनलाई सन् १९६१ सेप्टेम्बर २२ का दिन कारागारबाट रिहा गरिएको थियो। कारागारबाट छुटेपछि उनले गुप्त राजनीतिक गतिविधिहरू सुरु गरेका थिए।<ref name="ফজিলাতুন্নেছা (কারাগারে দেখা)"/><ref name="স্বাবাবিপ বিডিনিউজ">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/63272 |शीर्षक=সমতট থেকে ঝড়ের বেগে সর্বোচ্চ শৃঙ্গে আরোহণ |अन्तिम=অধিকারী |प्रथम=বীরেন্দ্র নাথ |मिति=११ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=মতামত: বিডিনিউজ२४}}</ref><ref name="স্বাবাবিপ">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://songramernotebook.com/archives/75484#gsc.tab=0 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু १९६१ সালে স্বাধীনতার জন্য দিল্লীর সাহায্য চান। নেহেরুর অস্বীকৃতি। গোলাম মোরশেদের পদত্যাগপত্র |वेबसाइट=সংগ্রাमेর নোটবুক |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> अन्य छात्र नेताहरूको साथमा उनले गुप्त रूपमा स्वाधीन बाङ्ला विप्लवी परिषद् नामक एक संस्थाको गठन गरेका थिए। सय सङ्गठनको मुख्य उद्देश्य पूर्व बङ्गालको स्वतन्त्रताका लागि काम गर्नु थियो। सन् १९६१ मा जब शेख मुजिबले बङ्गालको स्वतन्त्रताका लागि भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूसँग सहयोग मागे तब नेहरूले उनलाई सहयोग नगर्ने भन्दै प्रस्ताव अस्वीकार गरेका थिए। सन् १९६० मा सैन्य सरकारद्वारा राजनीतिक गतिविधिहरूमा प्रतिबन्ध हटाए पश्चात् शेख मुजिबले पार्टीको पुनर्गठनका लागि पहल गरेका थिए। सन् १९६२ फेब्रुअरी ६ का दिन सार्वजनिक सुरक्षा अधिनियमको अन्तर्गत उनलाई पुनः गिरफ्तार गरिएको थियो।<ref name="স্বাবাবিপ বিডিনিউজ" /><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bd-pratidin.com/first-page/2019/06/08/429785 |शीर्षक=‘আমি সিরাজুল আলম খান-३’: রাজনীতির রহস্যপুরুষের নিউক্লিয়াস তত্ত্বের বিতর্ক |अन्तिम=রহমান |प्रथम=পীর হাবিবুর |मिति=७ जुन २०१९|पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०|प्रकाशक=বাংলাদেশ প্রতিদিন}}</ref> जुन २ का दिनबाट देशमा सैन्य शासनलाई पुनः लागु गरिएपछि उनलाई १८ जुनका दिन रिहा गरिएको थियो। २५ जुनका दिन उनी अयुब खानद्वारा लगाइएको विभिन्न राजनीतिक मुद्दाहरूको विरुद्ध सङ्घर्षमा अन्य राजनीतिक नेताहरूको समूहमा सामेल भएका थिए।<ref name="স্বাবাবিপ" /> ५ जुनका दिन उनले पल्टन मैदानमा आयोजित एक सम्मेलनमा अयुब खानको आलोचना गरेका थिए। २४ सेप्टेम्बरका दिन उनी लाहोर गई त्यहाँ सहिद सोहरावार्दीको साथ राष्ट्रिय जनतान्त्रिक मोर्चाको स्थापना गरेका थिए जुन मूल रूपबाट विपक्षी दलहरूको एक सामान्य संरचनाको रूपमा काम गर्ने गरेको थियो।<ref name="४६८२" /><ref name="bhbfc">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.bhbfc.gov.bd/site/page/bfccd5cf-efbb-4d5c-8132-739abf55fd2f/0/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC%E0%A6%A8-%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%A4%E0%A6%A5%E0%A7%8D%E0%A6%AF |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমানের वर्षভিত্তিক জীবনের ঘটনাপ্রবাহ |वेबसाइट=বাংলাদেশ হাউস বিল্ডিং ফাইনান্স কর্পোরেশন |प्रकाशक=গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> [[चित्र:Mujib with Shaheed Shabeb.jpg|thumb|220 px|सहिद सोहरावार्दीको साथमा उनका प्रिय शिष्य शेख मुजिब]] अक्टोबरको पुरै महिनाभरी शेख मुजिबले सहिद सोहरावार्दीको साथ संयुक्त मोर्चाको समर्थनका लागि बङ्गालमा विभिन्न स्थानहरूको भ्रमण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B8%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E2%80%8C%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%93%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%80,_%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%A8_%E0%A6%B6%E0%A6%B9%E0%A7%80%E0%A6%A6 |शीर्षक=সোহ্‌রাওয়ার্দী, হোসেন শহীদ |अन्तिम=অর-রশিদ |प्रथम=হারুন |वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া |प्रकाशक=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |पहुँचमिति=१९ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९६३ मा उनी सहिद सोहरावार्दीको साथ वार्ताका लागि लन्डन प्रस्थान गरेका थिए जहाँ सहिद सोहरावार्दीको उपचार गरिएको थियो तर सोही वर्षको ५ डिसेम्बरका दिन सोहरावार्दीको बेरुतमा मृत्यु भएको थियो। सन् १९६४ जनवरी २५ का दिन मुजिबको उपस्थितिमा बसिएको एक बैठकमा आवामी लिगलाई पुनर्गठन गर्ने निर्णय गरिएको थियो। यस बैठकको प्रस्ताव के आधारमा शेख मुजिबलाई आवामी लिगको महासचिवको रूपमा चुनिएको थियो भने माओलाना आब्दुर रशीद तर्कबागीशलाई पार्टीको अध्यक्षको रूपमा चयन गरिएको थियो।<ref name="jst" /> सन् १९६४ मार्च ११ का दिन एक सर्वदलीय सङ्घर्ष परिषद्को गठन गरिएको थियो जसद्वारा मुजिबले साम्प्रदायिक दङ्गा रोक्नका लागि विशेष उपायहरूको अवलम्बन गरेका थिए। शेख मुजिब सैन्य शासक अयुब खानको सैन्य शासनको विपक्षका नेताहरू, राजनीतिको नाममा आधारभूत लोकतन्त्रको परिचय र पाकिस्तानको संरचनामा एक इकाई प्रणालीको अग्रणी व्यक्तित्व थिए।<ref name="jst">{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(197007)10%3A7%3C574%3ATALITP%3E2.0.CO%3B2-4 |शीर्षक=এশিয়ান সার্ভে |अन्तिम=রাশিদুজ্জামান |प्रथम=এম |मिति=जुलाई १९७० |प्रकाशक=ইউনিভার্সিটি অব ক্যালিফোর্নিয়া প্রেস |पृष्ठ=५७४–५८७ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=পাকিস্তানের রাজনৈতিক উন্নয়নে আওয়ামী লীগ |डिओआई=10.1525/as.1970.10.7.01p0012n |जेस्टर=2642956 |पहुँचमिति=७ जुलाई २००६ |सङ्ख्या=७}}</ref> आधारभूत प्रजातन्त्रका अनुसार देशभरिबाट ८० हजार प्रतिनिधिहरू चुनिएका थिए र उनीहरूको मतका आधारतमा राष्ट्रपतिको चयन गरिएको थियो। यस पद्धति के अनुसार शक्तिलाई केन्द्रीकरण गर्ने योजना बनाइएको थियो भने प्रान्तहरूलनई एक साथ विकासको बाटोमा अघि बढाउन पहल गरिएको थियो।<ref name="CHOU">{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=http://links.jstor.org/sici?sici=0020-5850(197204)48%3A2%3C242%3ABWIH%3E2.0.CO%3B2-I |शीर्षक=ইন্টারন্যাশনাল অ্যাফেয়ার্স (রয়েল ইনস্টিটিউট অব ইন্টারন্যাশনাল অ্যাফেয়ার্স १९४४-) |अन्तिम=চৌধুরী |प्रथम=জি ডব্লিউ |मिति=अप्रिल १९७२ |प्रकाशक=অক্সফোর্ড ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=२४२-२४९ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বাঙালি জাতীয়তাবাদ: কেন এমন হলো |पहुँचमिति=७ जुलाई २००६ |सङ्ख्या=२ |डिओआई=10.2307/2613440}}</ref> यस समय सेनाको नरसंहार र बङ्गालीहरूको जायज मागलाई पूरा गर्नमा सैन्य शासकहरूको उदासीनताले पूर्व पाकिस्तानका सर्वसाधारणहरूको निरास बनेका थिए। अन्य राजनीतिक दलहरूको साथ काम गर्न मुजिबले सर्वदलीय उम्मेदवार फतेमा जिनाहको समर्थन गरेका थिए।<ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমান অ্যান্ড স্ট্রাগল ফর ইন্ডিপেন্ডেন্স: ইউকে ফরেন অ্যান্ড কমনওয়েলথ অফিস, ডি-ক্ল্যাসিফায়েড ডকুमेন্টস, १९६२-१९७१ |वर्ष=२०१३ |अन्तिम=রহিম |प्रथम=এনায়েতুর |अन्तिम२=রহিম |प्रथम२=জয়েস এল |प्रकाशक=হাক্কানী পাবলিশার্স |पृष्ठ=१७३-१७४ |आइएसबिएन=978-7-02-140067-5}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://songramernotebook.com/archives/69450#gsc.tab=0 |शीर्षक=বাক্স ভইরা ট্যাক্স দিবো ভোটের বেলায় নাই। ফাতেমা জিন্নাহর ইলেকশনের সময়কার ভোটের গান |वेबसाइट=সংগ্রাमेর নোটবুক |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> उनलाई भारतीय दलालको आरोपमा चुनाव आयोजना हुन भन्दा दुई हप्ता पहिला सन् १९६५ नोभेम्बर ७ का दिन गिरफ्तार गरिएको थियो। शेख मुजिबलाई राजद्रोह र आपत्तिजनक प्रस्ताव गरेको आरोपमा एक वर्ष कारागारको सजाय सुनाइएको थियो तथापि उनलाई एक उच्च अदालतको फैसला अनुसार समयावधि सकिनु भन्दा अगाडिनै रिहा गरिएको थियो।<ref>{{সাময়িকী উদ্ধৃতি |शीर्षक=Bangladesh: Why It Happened |अन्तिम=চৌধুরী |प्रथम=জি ডব্লিউ |मिति=अप्रिल १९७२ |সাময়িকী=ইন্টারন্যাশনাল অ্যাফেয়ার্স |सङ्ख्या=२ |पृष्ठ=२४२–२४९ |doi=10.2307/2613440 |jstor=2613440}}</ref> === छ बुँदे आन्दोलन === [[चित्र:Sheikh Mujibur Rahman Announcing 6 Points At Lahore.jpg|thumb|]] सन् १९६४ मा सोहरावार्दीको मृत्यु पश्चात् शेख मुजिबको निवासमा भएको एक बैठकले आवामी लिगलाई पुन: एकीकृत गर्ने निर्णय गरेको थियो।<ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=পাকিস্তান: ফেইলিউর ইন ন্যাশনাল ইনটিগ্রেশন |अन्तिम=জাহান |प्रथम=রওনক |वर्ष=१९७२ |प्रकाशक=কলাম্বিয়া ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=१६६-१६७ |आइएसबिएन=978-0-231-03625-2}}</ref> यस बैठकको प्रस्तावको आधारमा शेख मुजिब तत्कालीन पाकिस्तानको एक प्रमुख राजनैतिक दल आवामी लिगको महासचिव र मओलानम आबदुर रशीद तर्कबागीशलाई दलको सभापतिको रूपमा निर्वाचित भएका थिए। सन् १९६४ मार्च ११ का दिन सर्वदलीय सङ्घर्ष परिषद्को पनि गठन भएको थियो जसको माध्यमबाट शेख मुजिबले साम्प्रदायिक दङ्गा रोक्न विशेष उपायहरूको अवलम्बन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.defencejournal.com/2002/dec/demons.htm |शीर्षक=Demons of December – Road from East Pakistan to Bangladesh |प्रकाशक=ডিফেন্স জার্নাল |भाषा=अङ्ग्रेजी |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20110609122558/http://www.defencejournal.com/2002/dec/demons.htm |अभिलेखमिति=९ जुुन २०११|पहुँचमिति=२३ जुलाई २०१२}}</ref> सैन्य शासक अयुब खानको सैन्य शासन, राजनितीको नाममा मौलिक गणतन्त्र तथा पाकिस्तानको संरचनामा एक इकाई पद्धति विरोधी नेताहरू मध्ये शेख मुजिब अगुवा थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/news-detail-40021 |शीर्षक=The historic six-point movement and its impact on the struggle for independence |अन्तिम=মানিক |प्रथम=এম ওয়াহিদুজ্জামান |मिति=७ जुन २००८|कार्य=দ্য ডেইলি স্টার |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०२१|भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=ঐতিহাসিক ছয় দফা আন্দোলন এবং স্বাধীনতা সংগ্রামে এর ভূমিকা}}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমান অ্যান্ড স্ট্রাগল ফর ইন্ডিপেন্ডেন্স: ইউকে ফরেন অ্যান্ড কমনওয়েলথ অফিস, ডি-ক্ল্যাসিফাইড ডকুमेন্টস, १९६२-१९७१ |वर्ष=२०१३ |अन्तिम=রহিম |प्रथम=এনায়েতুর |अन्तिम२=রহিম |प्रथम२=জয়েস এল |प्रकाशक=হাক্কানী পাবলিশার্স |पृष्ठ=२८ |आइएसबिएन=978-7-02-140067-5}}</ref> यस विधिका अनुसार शक्तिलाई केन्द्रित गर्ने योजना गरिएको थियो भने प्रदेशहरूलाई एकसाथ ल्याउन पनि पहल गरिएको थियो।<ref name="REF" /> अन्य राजनीतिक दलहरूसँग काम गर्दा शेख मुजिबले अयूब विरोधी सबै दलका उम्मेदवारहरूको साथसाथै फातिमा जिन्नाको पनि समर्थन गरेका थिए जसकारण उनलाई चुनाव आउनु भन्दा दुई हप्ता अघि पक्राउ गरिएको थियो भने देशद्रोह र आपत्तिजनक प्रस्ताव बनाएको आरोपमा उनलाई एक वर्ष कारागार सजाय सुनाइएको थियो। यद्यपि उनलाई उच्च अदालतको फैसलामा एक वर्ष नपुग्दै कारागारबाट रिहा गरिएको थियो।<ref name="jst" /> यस समयमा सेनाको नरसंहार र बङ्गालीहरूको माग पूरा गर्न सेनाका शासकहरूको उदासीनताले पूर्वी पाकिस्तानका जनतालाई आक्रोशित बनाएको थियो।<ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=রিডেম্পশন অব দ্য বাফেলড হিরো: শেখ মুজিবুর রহমান |अन्तिम=শাখাওয়াতুল্লাহ |प्रथम=কাজী এম |वर्ष=२००२ |प्रकाशक=গণপ্রকাশনী |पृष्ठ=८२-९७}}</ref><ref name="६ দফা বিচ্ছিন্নতাবাদী" /> <blockquote> #যুক্তরাষ্ট্রীয় ব্যবস্থাধীনে সংসদীয় পদ্ধতির সরকার হবে। সার্বজনীন ভোটাধিকারের ভিত্তিতে নির্বাচন অনুষ্ঠান। #কেন্দ্রীয় সরকারের ক্ষমতা কেবল মাত্র দুইটি ক্ষেত্রেই সীমাবদ্ধ থাকবে - দেশরক্ষা ও বৈদেশিক নীতি। অবশিষ্ট সকল বিষয়ে অঙ্গরাষ্ট্রগুলোর ক্ষমতা থাকবে নিরঙ্কুশ। #সমগ্র দেশের জন্যে দুইটি পৃথক অথচ অবাধে বিনিময়যোগ্য মুদ্রা, না হয় বিশেষ শর্তসাপেক্ষে একই ধরনের মুদ্রা প্রচলন। #ফেডারেশনের অঙ্গরাষ্ট্রগুলোর কর বা শুল্ক ধার্যের ব্যাপারে সার্বভৌম ক্ষমতা থাকবে। তবে, প্রয়োজনীয় ব্যয় নির্বাহের জন্য অঙ্গরাষ্ট্রীয় রাজস্বের একটি অংশ কেন্দ্রীয় সরকারের প্রাপ্য হবে। #অঙ্গরাষ্ট্রগুলো নিজেদের অর্জিত বৈদেশিক মুদ্রার মালিক হবে, এর নির্ধারিত অংশ তারা কেন্দ্রকে দেবে। #আঞ্চলিক সংহতি ও শাসনতন্ত্র রক্ষার জন্য শাসনতন্ত্রে অঙ্গরাষ্ট্রগুলোকে স্বীয় কর্তৃত্বাধীনে আধা সামরিক বা আঞ্চলিক সেনাবাহিনী গঠন ও রাখার ক্ষমতা দিতে হবে।<ref>{{Cite speech|प्रथम=ইসলাম|अन्तिम=নুরুল|मिति=१७ फेब्रुअरी १९६६|शीर्षक=ছয় দফা|युआरएल=|स्थान=পূর্ব পাকিস্তান|प्रकाशक=পূর্ব পাকিস্তান আওয়ামী লীগ|agency=|पहुँचमिति=१० फेब्रुअरी २०१५}}</ref></blockquote> [[चित्र:Mujibur Rahman returning from Lahore 1966.jpg|thumb|220px| तोफाज्जल होसेज मानिक मियाको साथ लाहोरबाट आउँदै शेख मुजिब (ढाका)]] सन् १९६६ फेब्रुअरी ५ का दिन विपक्षी दलहरूको राष्ट्रिय सम्मेलन लाहोरमा सम्पन्न भएको थियो। यस सम्मेलनमा शेख मुजिबले आफ्नो ऐतिहासिक ६ बुँदे माग पेश गरेका थिए जुन पूर्वी पाकिस्तानको स्वायत्तताको एक रूपरेखा रहेको थियो। शेख मुजिबले 'हाम्रो जीवन रक्षाको लागि माग' भन्ने शीर्षक अन्तर्गत यो मागको प्रचार गरेका थिए। यस मागको मुख्य मुद्दा भनेको कमजोर केन्द्रीय सरकारको अधीनमा रहेको पाकिस्तानी सङ्घमा पूर्वी पाकिस्तानको पूर्ण स्वायत्तता थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/46707 |शीर्षक=‘কারাগারের রোজনামচা’: বাঙালির জাগরণের দলিল |अन्तिम=সেলিম |प्रथम=মোহাম্মদ |मिति=९ अप्रिल २०१७ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=মতামত: বিডিনিউজ२४}}</ref> उक्त मागलाई सम्मेलनका आयोजकहरूले अस्वीकार गर्दै शेख मुजिबलाई बिच्छिन्नतावादी रूपमा पहिचान गरेका थिए जसकारण उनले सम्मेलन बहिष्कार गर्दै पूर्वी पाकिस्तान फर्केका थिए।<ref name="jstor">{{वेब स्रोत | अन्तिम = M. Rashiduzzaman| प्रथम = The Awami League In The Political Development of Pakistan | मिति = 2006-07-07| युआरएल = http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(197007)10%3A7%3C574%3ATALITP%3E2.0.CO%3B2-4| शीर्षक = Awami League | पहुँचमिति = 2006-07-07|भाषा=en}}</ref> सन् १९६६ मा शेख मुजिब आवामी लिगका सभापतिको रूपमा निर्वाचित भएका थिए। यस निर्वाचन पछि उनले छ बुँदाहरूको समर्थन जुटाउन राष्ट्रव्यापी अभियान चलाउँदै लगभग सबै देशहरूको यात्रा गरेका थिए भने यात्राको क्रममा उनलाई प्रहरीले सिलेट, मयमनसिङ्ह र ढाकामा थुप्रैपटक पक्राउ गरेको थियो। उनी यस वर्षको पहिलो चतुर्थाम्शमा उनलाई ८ पटक पक्राउ गरिएको थिए। उनलाई सोही वर्ष ८ मे का दिन नारायनगञ्जमा स्थित जुट कारखानाका मजदुरहरूको जुलुसमा भाग लिएको कारण पुनः पक्राउ गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://albd.org/bn/articles/news/31929/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%90%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%9B%E0%A7%9F-%E0%A6%A6%E0%A6%AB%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A7%8E%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ঐতিহাসিক ছয় দফার তাৎপর্য |अन्तिम=মান্নান |प्रथम=ড. এম এ |मिति=१९ मे २०२० |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বাংলাদেশ আওয়ামী লীগ}}</ref> उनको रिहाइको माग गर्न ७ जुनका दिन राष्ट्रव्यापी हड्ताल आह्वान गरिएको थियो। हड्तालको क्रममा प्रहरीले गोलीबारी गर्द ढाका र नारायनगञ्जमा कम्तिमा तीन प्रदर्शनकारीको मृत्यु भएको थियो। === अयुब विरोधी आन्दोलन === सन् १९६८ को सुरुमा दुई वर्ष कारागार सजाय पाएपछि पाकिस्तानी सरकारले शेख मुजिब र अन्य ३४ जना बङ्गाली सेना र सीएसपी अधिकारीहरू विरुद्ध मुद्दा हालेको थियो जुन इतिहासमा अग्रताला षडयन्त्र मुद्दा भनेर परिचित थियो। शेख मुजिब लगायत अन्य अधिकारीहरूले भारतको त्रिपुरा राज्यको अगरतलामा भारत सरकारसँगको भेटमा [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]]बाट छुट्टिने षडयन्त्र गरेका थिए भन्ने आरोप उक्त मुद्दाको रहेको थियो। शेख मुजिबलाई आरोपीहरूको शीर्ष स्थानमा राखिएको थियो भने पाकिस्तान विभाजन गर्ने षडयन्त्रको अभियोजनकर्ताको रूपमा उनलाई नामाकरण गरिएको थियो। त्यहाँ उपस्थित सबै अभियुक्तहरूलाई ढाका कारागारमा राखिएको थियो भने यो समाचार बाहिर आएपछि यसको पूरै पूर्वी पाकिस्तानमा विरोध जुलुसको सुरुवात गरेको थियो। उक्त मुद्दा मिथ्या रहेको भन्दै शेख मुजिब लगायत सबै अभियुक्तहरूको रिहाइको माग गर्दै पूर्वी पाकिस्तानका कयौँ मानिसहरू सडकमा उत्रिएका थिए। ढाका शिविर भित्र कडा सुरक्षाका बीच अभियुक्तहरूको मुद्दा १९ जुनदेखि सुरु भएको थियो। === आगरतला षड्यन्त्र मामला === सन् १९६८ जनवरी ३ का दिन दुई वर्षे कारागार जीवन बिताएपछि पाकिस्तानी सरकार ने ३५ बङ्गाली सैन्य र सिएसपी अधिकारीहरूको विरुद्धमा एक मामला दर्जा गराएका थिए जसमा शेख मुजिब पनि सामेल थिए जुन अगरतला षड्यन्त्र मामलाको रूप मा परिचित छ। सन् १९६८ जनवरी ६ का दिन एसपी अधिकारी सहित २६ मानिसहरूलाई गिरफ्तार गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=আগরতলা ষড়যন্ত্র মামলার বিরুদ্ধে আন্দোলনের পথে গণঅভ্যুত্থান|युआरएल=https://www.channelionline.com/%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%B7%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A6%AF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0/|मिति=८ डिसेम्बर २०१८|पहुँचमिति=१४ डिसेम्बर २०२०|प्रकाशक=চ্যানেল আই অনলাইন}}</ref> उनीहरूको गिरफ्तारी मा एक आधिकारिक विज्ञप्ति यस प्रकार छ; {{cquote|গত মাসে (অর্থাৎ डिसेम्बर, १९६७) পূর্ব-পাকিস্তানে উদঘাটিত জাতীয় স্বার্থবিরোধী এক ষড়যন্ত্রে লিপ্ত থাকার অভিযোগে এঁদের গ্রেফতার করা হয়েছে।|}} तत्कालीन पाकिस्तान सरकारले यस मामलालाई "अगरतला षडयन्त्र मामला"को सङ्ज्ञा दिएको थियो जहाँ शेख मुजिब पनि यसको अभियोगमा परी सन् १९६८ जनवरी १८ का दिन गिरफ्तारीमा परेका थिए। उक्त मुद्दाको आरोपमा पाकिस्तान दण्ड संहिताको धारा १२१ र १३१ अन्तर्गत शेख मुजिब लगायतका अधिकारीहरूले भारतको त्रिपुरा राज्यको अगरतलामा भारत सरकारसँगको बैठकमा पूर्व पाकिस्तानलाई पाकिस्तानबाट छुट्टाउने षड्यन्त्र रचेको भनिएको थियो। त्यसपछि शेख मुजिब पश्चिम पाकिस्तान ससरकध नजरमा खलनायक बनेका थिए भने उनलाई यी मामलाको योजनाकारीको सङ्ज्ञा दिइएको थियो। सबै अभियुक्तहरूलाई ढाका सैनिक किल्लामा राखिएको थियो।<ref name="REF" /> सन् १९६८ जुन १९ का दिन ढाका सैन्य निवासको एक विशेष समारोहमा यस मामलाको फैसला सुरु भएको थियो जहाँ २६ वकिलहरू उपस्थित रहेका थिए जसमध्ये शेख मुजिबको पक्षबाट वकालत आब्दुस सालाम खानले गरेका थिए। अधिवक्ता थोमस विलियम्स बेलायतबाट एक अधिवेशनको लागि आएका थिए। उनलाई आमिरुल इस्लाम र मओदुद आहमेदले सहयोग गरेका थिए। यस मामलामा कुल १०० अनुच्छेदहरू रहेका थिए। ११ जना राजसाक्षी सहित २२७ साक्षीहरूको सूची अदालतमा पेश गरिएको थियो। पूर्वपरराष्ट्र मन्त्री मन्जुर कादेर, एमआर खान र मुकसुदुल हाकिम सरकारका वकिल थिए। यसको मामला लगत्तै समग्र पूर्व पाकिस्तानमा विरोधको आँधीबेहरी छाएको थियो। उक्त मुद्दालाई झुठो र बनावटी भएको बताउँदै शेख मुजिब लगायत सबै अभियुक्तलाई रिहा गर्नका लागि विभिन्न क्षेत्रका मानिस सडकमा उत्रिएका थिए। === उनन्सत्तरीको जनआन्दोलन === परीक्षणको क्रममा सन् १९६९ जनवरी ५ तालिखमा केन्द्रीय विद्यार्थी सङ्घर्ष परिषद्ले आफ्ना एघार बुँदे मागहरू प्रस्तुत गरेको थियो जसमा शेख मुजिबका ६ बुँदे मागहरू समावेश थिए। यस परिषद्को निर्णयले आगरतला षड्यन्त्र मुद्दा फिर्ता लिने माग गर्दै देशव्यापी विद्यार्थी आन्दोलनको तयारीमा ल्याएको थियो। यस सङ्घर्षले एक समयमा जनआन्दोलनको रूप लिएको थियो भने यो जनआन्दोलन उनन्सत्तरीको जन विद्रोह भनेर परिचित छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%8F%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8B_%E0%A6%A6%E0%A6%AB%E0%A6%BE |शीर्षक=এগারো দফা |अन्तिम=খান |प्रथम=মুয়ায্‌যম হুসায়ন |वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া |प्रकाशक=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%9B%E0%A7%9F-%E0%A6%A6%E0%A6%AB%E0%A6%BE-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E2%80%98%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%A8%E0%A6%A6%E2%80%99 |शीर्षक=ছয় দফা বাঙালির 'স্বাধীনতার সনদ' |अन्तिम=শেখ হাসিনা, প্রধানমন্ত্রী, গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ সরকার |मिति=८ जुन २०२० |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२०|प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref> महिनौँको विरोध र प्रतिरोध आन्दोलनले धारा १४४ को उल्लङ्घन, कर्फ्यू, प्रहरीको गोलीबारी चरम सीमामा पुगेपछि र हताहतको सङ्ख्यामा वृद्धि आएपछि पाकिस्तान सरकारले सहुलियतहरू दिन बाध्य भएको थियो। उक्त मुद्दा तत्कालीन राष्ट्रपति अयूब खानले राजनीतिक नेताहरूसँग गोलमेच बैठक पछि फिर्ता लिएको थियो। मुद्दा फिर्ता भएपछि शेख मुजिब लगायत सबै अभियुक्तहरूलाई रिहा गरिएको थियो। केन्द्रीय विद्यार्थी सङ्घर्ष परिषद्ले शेख मुजिबको सम्मानमा सोही वर्ष २३ फेब्रुअरीका दिन ढाकाको रेसकोर्स मैदानमा (हाल सोहरावर्डी उद्यान) एक सभाको आयोजना गरेको थियो। लाखौँ जनता उपस्थित उक्त सम्मेलनमा शेख मुजिबलाई "बङ्गोबोन्धु" उपाधि दिइएको थियो भने तत्कालीन छात्र नेता तोफायेल आहमेदले उक्त उपाधिको घोषणा गरेका थिए।<ref name="Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman and Struggle for Independence">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমান অ্যান্ড স্ট্রাগল ফর ইন্ডিপেন্ডেন্স: ইউকে ফরেন অ্যান্ড কমনওয়েলথ অফিস, ডি-ক্ল্যাসিফায়েড ডকুमेন্টস, १९६२-१९७१ |वर्ष=२०१३ |अन्तिम=রহিম |प्रथम=এনায়েতুর |अन्तिम२=রহিম |प्रथम२=জয়েস এল |प्रकाशक=হাক্কানী পাবলিশার্স}}</ref><ref name="Agartala Conspiracy Case forty years on">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/news-detail-41580 |शीर्षक=Agartala Conspiracy Case forty years on |अन्तिम=আহসান |प्रथम=সৈয়দ বদরুল |मिति=१८ जुन २००८ |कार्य=দ্য ডেইলি স্টার |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=আগরতলা ষড়যন্ত্র মামলার চল্লিশ वर्ष}}</ref>यस सभामा भाषण दिँदै शेख मुजिबले विद्यार्थी सङ्घर्ष परिषद्को एघार बुँदे मागको पूर्ण समर्थन व्यक्त गरेका थिए। <blockquote>" একটা সময় ছিল যখন এই মাটি আর মানচিত্র থেকে "বাংলা" শব্দটি মুছে ফেলার সব ধরণের প্রচেষ্টা চালানো হয়েছিল। "বাংলা" শব্দটির অস্তিত্ব শুধু বঙ্গোপসাগর ছাড়া আর কোথাও খুঁজে পাওয়া যেত না। আমি পাকিস্তানের পক্ষ থেকে আজ ঘোষণা করছি যে, এখন থেকে এই দেশকে 'পূর্ব পাকিস্তানের' বদলে 'বাংলাদেশ' ডাকা হবে।"</blockquote> सन् १९६९ मा अयूब खानको आह्वानमा एक सर्वदलीय सम्मेलनको आयोजना गरिएको थियो जहाँ मुजिबले आफ्नो छ-बुँदे योजना सहित अन्य राजनीतिक दलहरूको मागलाई स्वीकृत गर्न भनेका थिए तर उक्त माग अस्वीकृत भएपछि उनी सम्मेलनबाट बाहिरिएका थिए। सन् १९६९ डिसेम्बर ५ का दिन सोहरावार्दीको पुण्यतिथिको अवसर पारि शेख मुजिबले एक सभामा पूर्वी पाकिस्तानलाई बङ्गलादेश भनि घोषणा गरेका थिए। शेख मुजिबको उक्त घोषणाको परिणाम स्वरूप अफवाहहरू देशभरि फैलिएको थियो भने पश्चिमी पाकिस्तानी राजनीतिज्ञ र सैन्य अधिकारीहरूले उनलाई विच्छिन्नतावादी नेताको रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सुरु गरेका थिए। बङ्गाली संस्कृति र जातीय पहिचानलाई मुजिबको अभिव्यक्तिले प्रान्तीय स्वायत्ततामा भएको बहसलाई नयाँ आयाम थपेको थियो।<ref name="gpsa">{{वेब स्रोत | अन्तिम = Charles Kennedy| प्रथम = Craig Baxter | मिति = 2006-07-11| युआरएल = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=51259067| शीर्षक = Governance and Politics in South Asia | पहुँचमिति = 2006-07-11|भाषा=en}}</ref> थुप्रै बौद्धिक व्यक्तित्वका अनुसार बङ्गाली आन्दोलनले जातियतावादलाई स्वीकार गर्दैन तर पाकिस्तान राज्य जातीयताका माध्यमबाटै सिर्जित भएको थियो।<ref name="GPSA">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=51259067 |शीर्षक=Governance and Politics in South Asia |अन्तिम=কেনেডি |प्रथम=চার্লস |अन्तिम२=বাক্সটার |प्रथम२=ক্রেইগ |मिति=११ जुलाई २००६ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=দক্ষিণ এশিয়ার প্রশাসন ও রাজনীতি |पहुँचमिति=११ जुलाई २००६}}</ref> शेख मुजिब पूर्वी पाकिस्तानमा व्यापक जनमत निर्माण गर्न सक्षम थिए भने सन् १९७० को दशकमा भारतीय उपमहाद्वीपका एक प्रभावशाली नेताको रूपमा उनी उदाएका थिए। === सन् १९७० को निर्वाचन === राष्ट्रपति अयुब खानको विरुद्धमा गरिएको विद्रोहको प्रतिकूल प्रभावहरूका कारण २४ मार्च १९६९ का दिन उनले राष्ट्रपतिको रूपबाट राजिनामा दिएका थिए। याह्या खानले त्यसको अर्को दिन पाकिस्तानको राष्ट्रपतिको रूपमा पद ग्रहण गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%96%E0%A6%BE%E0%A6%A8,_%E0%A6%AB%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%A1_%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B2_%E0%A6%AE%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A6_%E0%A6%86%E0%A6%87%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A7%81%E0%A6%AC |शीर्षक=খান, ফিল্ড মার্শাল মোহাম্মদ আইয়ুব |अन्तिम=আহमेদ |प्रथम=হেলাল উদ্দিন |वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া |प्रकाशक=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९६९ मार्च २६ का दिन गरिएको एक घोषणामा आमा निर्वाचन गरिने उल्लेख गरिएको थियो। सन्‌ १९७० मा भोला नामक एक चक्रवातले पूर्वी पाकिस्तानको तटवर्ती क्षेत्रमा नोभेम्बर १२ को साँझको समयमा आँधीको प्रभाव परेको थियो जसकारण अनुमानित ३ देखि ५ लाख मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://songramernotebook.com/archives/62215 |शीर्षक=१९६९ সালের २५ मार्च ইয়াহিয়া পাকিস্তানের ক্ষমতা নেন |वेबसाइट=সংগ্রাमेর নোটবুক |प्रकाशक=কিউরেটর |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> आँधीको एक हप्ता पछि सरकारले विपत्तिको परिमाण बुझ्न नसक्दा राहत कार्यहरूलाई सम्बोधन गर्न ढिलाइ भएको भनी राष्ट्रपति खानले स्वीकार गरेका थिए।<ref name="country-studies1966">{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=http://countrystudies.us/bangladesh/ |शीर्षक=বাংলাদেশ: এ কান্ট্রি স্টাডি|युआरएल=http://countrystudies.us/bangladesh/16.htm |वर्ष=१९८९ |अन्तिम=হাইটজম্যান |प्रथम=জেমস |अन्तिम२=ওয়ার্ডেন |प्रथम२=রবার্ট |प्रकाशक=ফেডারেল রিসার্চ ডিভিশন, লাইব্রেরি অব কংগ্রেস |स्थान=ওয়াশিংটন ডিসি |पृष्ठ=२८-२९ |भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref> पूर्व पाकिस्तानका ११ राजनीतिक नेताहरूद्वारा जारी एक बयान चक्रवातको दश दिन पछि जारी गरिएको थियो जसले सरकारलाई घोर उपेक्षा, कठोर र पूर्ण उदासीनताको आरोप लगाएको थियो। उनीहरूले राष्ट्रपति माथि समाचार नबनाइएको समस्याको परिमाणलाई कम गर्नेहरूको पनि आरोप लगाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=Yahya Directing Disaster Relief |मिति=२४ नोभेम्बर १९७० |कार्य=দ্য নিউ ইয়র্ক টাইমস |आयोग=ইউনাইটেড প্রেস ইন্টারন্যাশনাল |पृष्ठ=९ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=ত্রাণ কার্যক্রম পরিচালনা করছেন ইয়াহিয়া}}</ref> १९ नोभेम्बरमा विद्यार्थीहरूले सरकारले प्रतिक्रिया दिनलाई ढिलासुस्ती गरेको भन्दै ढाकामा एक विरोध र्‍यालिको आयोजना गरेका थिए।<ref name="country-studies1966" /><ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=Pakistanis Crisis Virtually Halts Rehabilitation Work in Cyclone Region |अन्तिम=ডারডিন |प्रथम=টিলম্যান |मिति=११ मार्च १९७१ |कार्य=দ্য নিউ ইয়র্ক টাইমস |पृष्ठ=२ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=পাকিস্তানের সঙ্কট ঘূর্ণিঝড় আক্রান্ত এলাকায় পুনর্বাসনের অন্তরায়}}</ref> आब्दुल हामिद खान भसानीले २४ नोभेम्बरमा ५० हजार मानिसहरूको एक र्‍यालीलाई सम्बोधित गरेका थिए जहाँ उनले राष्ट्रपति माथि अक्षमताको आरोप लगाउँदै उनको राजिनामा माग गरेका थिए। यस विपतको समयमा शेख मुजिब विस्थापित, घरबारबिहिन र पीडितहरू सहयोगमा सक्दो पहल गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.bhorerkagoj.com/print-edition/2016/04/17/84609.php |शीर्षक=বাঙালির মুক্তিযুদ্ধ ও মুজিবনগর সরকার |अन्तिम=গোস্বামী |प्रथम=অরুণ কুমার |मिति=१७ अप्रिल २०१६ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=মুক্তচিন্তা: ভোরের কাগজ}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jugantor.com/m/exile/284583/%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A8%E0%A7%A6-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%86%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%9A%E0%A7%87%E0%A6%A4%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%95-%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A8%E0%A7%80%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%97%E0%A7%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%9A%E0%A7%87%E0%A6%A4%E0%A6%A8%E0%A6%BE |शीर्षक=२०२० সালে আমাদের চেতনা হোক দুর্নীতিমুক্ত বাংলাদেশ গড়ার চেতনা |अन्तिम=মৃধা |प्रथम=রহমান |मिति=२ मार्च २०२० |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=পরবাস: যুগান্তর |स्थान=সুইডেন}}</ref> राहत र उद्धार कार्यका लागि निर्वाचनलाई पनि तत्कालका लागि।स्थगित गरिएको थियो। पछि सन् १९७० डिसेम्बर ७ का दिन (राष्ट्रिय) र १६ डिसेम्बरमा (प्रान्तीय) एक व्यक्ति एक मतको आधारमा निर्वाचन सम्पन्न भएको थियो। यस समय राष्ट्रिय परिषदका सदस्यहरूको कुल सङ्ख्या ३१३ रहेको थियो।<ref>{{पुस्तक स्रोत |युआरएल=https://books.google.com/books?id=XzZAIcOc52gC&pg=PA210 |शीर्षक=মডার্ন গভর্নमेন্টস অ্যান্ড পলিটিক্যাল সিস্টেমস: গভর্নमेন্টস অ্যান্ড পলিটিক্স ইন সাউথ এশিয়া |अन्तिम=কৌশিক |प्रथम=এস এল |अन्तिम२=পাটনায়েক |प्रथम२=রমা |मिति=१९९५ |प्रकाशक=মিত্তাল পাবলিকেশন্স |पृष्ठ=२९५ |भाषा=अङ्ग्रेजी |आइएसबिएन=978-81-7099-592-0}}</ref> निर्वाचनमा पूर्व पाकिस्तानबाट १८९ पश्चिमी पाकिस्तानबाट १४४ प्रतिनिधिहरू रहेका थिए। सन् १९७० को निर्वाचनमा शेख मुजिबको नेतृत्वमा आवामी लिगले राष्ट्रिय र प्रान्तीय विधानसभाहरूमा पूर्ण बहुमत हासिल गर्न सफल भएको थियो।<ref name="REF" /><ref name="পিতা">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=তুমি আমাদের পিতা |अन्तिम=ইসলাম |प्रथम=আমীরুল |मिति=फेब्रुअरी १९९७ |प्रकाशक=অনন্যা |आइएसबिएन=978-984-70105-0369-2}}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=দ্য বাংলাদেশ রিডার্স: হিস্টোরি, কালচার, পলিটিক্স |अन्तिम=গুহ ঠাকুরতা |प्रथम=मेঘনা |अन्तिम२=শ্যানডেল |प्रथम२=উইলিয়াম ভ্যান |वर्ष=२००३ |प्रकाशक=ডিউক ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=२६४ |भाषा=अङ्ग्रेजी |आइएसबिएन=9780822353188}}</ref> ७ दिसेम्बर १९७० मा पाकिस्तानमा भएको पहिलो साधारण निर्वाचन पूर्वी पाकिस्तानको आवामी लिगको जित्न सफल भएको थियो जसले पूर्वी पाकिस्तान विधानसभामा १६९ मा १६७ सिटहरूका साथ पूर्ण बहुमत हासिल गर्दै ३१३ सिटहरू भएको राष्ट्रिय विधानसभामा लगभग पूर्ण बहुमत प्राप्त गर्न सफल भएको थियो भने तात्कालिक समयमा आवामी लिगका नेता शेख मुजिबुर रहमान थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.nytimes.com/1971/02/22/archives/pakistani-cabinet-dissolved-by-yahya.html |शीर्षक=Pakistani Cabinet Dissolved by Yahya |मिति=२२ फेब्रुअरी १९७१ |कार्य=দ্য নিউ ইয়র্ক টাইমস |पहुँचमिति=२९ अप्रिल २०१७ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=পাকিস্তানের মন্ত্রীপরিষদ ভেঙে দিলেন ইয়াহিয়া}}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=বাংলাদেশ: কোয়েস্ট ফর ফ্রিডম অ্যান্ড জাস্টিস |अन्तिम=হোসেন |प्रथम=কামাল |मिति=२०१३ |प्रकाशक=অক্সফোর্ড ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=१३० |आइएसबिएन=9780199068531}}</ref> पाकिस्तान पिपल्स राजनितीक दलले पश्चिम पाकिस्तानमा राष्ट्रिय विधानसभामा ८१ सिटहरूको साथ अधिकांश मत जित्न सफल भएको थियो भने तात्कालिक समयमा उक्त राजनितीक दलका नेता जुलफिकार अली भुट्टो रहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |अन्तिम=Ahmed |प्रथम=Salahuddin |मिति=2004 |शीर्षक=Bangladesh: Past and Present |प्रकाशक=APH Publishing |पृष्ठ= 63 |आइएसबिएन=978-81-7648-469-5}}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=Bangladesh: Past and Present |अन्तिम=আহमेদ |प्रथम=সালাহউদ্দিন |मिति=२००४ |प्रकाशक=এপিএইচ পাবলিশিং |पृष्ठ=६३ |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বাংলাদেশ: অতীত ও বর্তমান |आइएसबिएन=978-81-7648-469-5}}</ref> जुल्फिकार अली भुट्टोले शेख मुजिब र उनको नजिकमा रहेका सहयोगीहरूलाई गृह युद्ध हुनसक्ने डरले आफ्नो अधिकारीहरूको साथ वार्ताका लागि एक गुप्त सन्देश पठाएका थिए।<ref name="Hassan">{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=দ্য মিরেজ অব পাওয়ার: অ্যান ইনকোয়ারি ইনটু দ্য ভুট্টো ইয়ার্স |अन्तिम=হাসান |प्रथम=মুবাশির |मिति=२००० |प्रकाशक=অক্সফোর্ড ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=३ |भाषा=अङ्ग्रेजी |आइएसबिएन=0-19-579300-5}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/op-ed/who-was-liar-yahya-or-bhutto-200383 |शीर्षक=Who was a liar – Yahya or Bhutto? |अन्तिम=লিটন |प्रथम=শাখাওয়াত |मिति=१२ जुलाई २०१६ |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०१७ |प्रकाशक=দ্য ডেইলি স্টার |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=কে ছিল মিথ্যাবাদী – ইয়াহিয়া নাকি ভুট্টো?}}</ref> पाकिस्तान पिपुल्स पार्टीका मुबाशिर हसनले शेख मुजिबलाई भुट्टोको साथ गठबन्धन सरकार बनाउनका लागि मनाएका थिए जहाँ शेख मुजिब प्रधानमन्त्री र भुट्टो राष्ट्रपति हुने कुरा उल्लेख गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/52401 |शीर्षक=এক পূর্ণতার আকাঙ্ক্ষা ভরা প্রত্যাবর্তন |अन्तिम=হক মজুমদার |प्रथम=জহিরুল |मिति=२१ जनवरी २०१८ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিডিনিউজ२४}}</ref> बैठकलाई पुरै गोपनीयताका साथ आयोजना गरिएको थियो जुन सेनाका कुनै पनि सदस्यहरूका लागि अदृश्य रहेको थियो। सोही समय भुट्टोले आगामी सरकारको गठनलाई विफल गर्नका लागि याह्या खानलाई दबाब दिन सुरु गरेका थिए।<ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=দ্য মিরেজ অব পাওয়ার: অ্যান ইনকোয়ারি ইনটু দ্য ভুট্টো ইয়ার্স |अन्तिम=হাসান |प्रथम=মুবাশির |प्रकाशक=অক্সফোর্ড ইউনিভার্সিটি প্রেস |पृष्ठ=१०७ |भाषा=अङ्ग्रेजी |आइएसबिएन=0-19-579300-5}}</ref> === ७ मार्चको भाषण === [[चित्र:৭ই মার্চে রেসকোর্সে ময়দানে ঐতিহাসিক ভাষণ দিচ্ছেন শেখ মুজিবুর রহমান.jpg|thumb|220 px|सन् १९७१ मार्च ७ का दिन भाषण दिँदै शेख मुजिब]] आवामी लिगले राष्ट्रिय परिषद्को।निर्वाचनमा पूर्ण बहुमत हासिल गरेतापनि सैन्य सत्ताधारी पार्टीलाई सत्ता हस्तान्तरण गर्न ढिलाइ गरिएको थियो। वास्तव मा पश्चिम पाकिस्तानी राजनीतिज्ञहरूको उद्देश्य कुनैपनि प्रकारले पश्चिम पाकिस्तानी राजनेताहरूको हातमा सत्ता कायम राख्नु रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=१४ फेब्रुअरी, १९७१|युआरएल=https://songramernotebook.com/archives/9451|मिति=|पहुँचमिति=१२ डिसेम्बर २०२०|वेबसाइट=সংগ্রাमेর নোটবুক}}</ref> यस्तो परिस्थितिहरूमा १४ फेब्रुअरीका दिन पाकिस्तानका राष्ट्रपति याह्या खानले ३ मार्चका दिन ढाकामा राष्ट्रिय परिषद्को अधिवेशन आह्वान गरेका थिए। पूर्व पाकिस्तानका बङ्गालीहरूले बहुमत पाए पनि मुजिबको पार्टीलाई सरकार गठन गर्न दिइने छैन भन्ने महसुस गर्न सकुन् भन्ने उद्देश्यका साथ याह्या खानले अप्रत्याशित रूपमा मार्च १ को अधिवेशन अनिश्चित कालको लागि स्थगित गरिदिएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.banglatribune.com/research/news/437347/%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%A7-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A7%A7-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A-%E0%A6%A5%E0%A7%87%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A7%A8%E0%A7%AA-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%98%E0%A6%9F%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B9 |शीर्षक=१९७१ সালের १ मार्च থেকে २५ मार्चের ঘটনাপ্রবাহ |अन्तिम=রহমান |प्रथम=মিজানুর |मिति=२५ मार्च २०१९ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বাংলা ট্রিবিউন |अन्तिम२=টিসা |प्रथम२=নুসরাত}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.liberationwarmuseumbd.org/%E0%A7%A7-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A-%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%A7/ |शीर्षक=१ मार्च, १९७१ |वेबसाइट=মুক্তিযুদ্ধ জাদুঘর |प्रकाशक=মুক্তিযুদ্ধ স্মৃতি ট্রাস্ট |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://albd.org/bn/articles/news/32417/%E0%A6%89%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B2-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A-%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%A7--%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A6%97%E0%A6%A3-%E0%A6%87%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%98%E0%A7%8B%E0%A6%B7%E0%A6%A3%E0%A6%BE-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%96%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A8-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A7%87:-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81 |शीर्षक=উত্তাল मार्च १९७१- বাংলার জনগণ ইয়াহিয়ার ঘোষণা প্রত্যাখ্যান করেছে: বঙ্গবন্ধু |मिति=२ मार्च २०१९ |वेबसाइट=albd.org |प्रकाशक=বাংলাদেশ আওয়ামী লীগ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> यस समाचारले पूर्व पाकिस्तानका सर्वसाधारणहरूलाई आक्रोशित बनाएपछि विशाल रूपमा प्रदर्शन गरिएको थियो। लिगका प्रमुख शेख मुजिबुर रहमानको नेतृत्वमा मार्च २ का दिन ढाका र मार्च ३ का दिन देशभर एकैसाथ हड्ताल गरिएको थियो। सन् १९७१ मार्च ७ का दिन शेख मुजिबुर रहमानले ढाकाको रेसकोर्स मैदानमा (हाल सोहरावार्दी उद्यान) लगभग २० लाख मानिसहरूको ठूलो जनसभामा दिउँसोको २ बजेर ४५ मिनेटदेखि ३ बजेर ३ मिनेटसम्म एक ऐतिहासिक भाषण दिएका थिए।<ref name="POLY">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.polymernotes.org/biographies/BGD_bio_Mujib.htm |शीर्षक=Mujib Notes |अन्तिम=জিয়া |प्रथम=খালেদা |मिति=११ जुलाई २००६ |भाषा=अङ्ग्रेजी |पहुँचमिति=११ जुलाई २००६}}</ref> त्यस समय तत्कालीन पूर्व पाकिस्तान र शक्तिशाली पश्चिम पाकिस्तानको बीच पूर्व पाकिस्तानको स्वतन्त्रताका लागि तनाव बढ्दो अवस्थामा पुगेको थियो। आफ्नो यस ऐतिहासिक भाषणमा शेख मुजिबुर रहमानले "यस समयको सङ्घर्ष हाम्रो स्वतन्त्रताको हो, यस यमसको हाम्रो सङ्घर्ष स्वाधीनताको सङ्घर्ष हो" भनि एक महत्त्वपूर्ण वाक्य बोलेका थिए। उनले बाङ्ला प्रदेशमा नागरिक अवज्ञा आन्दोलनको घोषणा गर्दै प्रत्येक घरहरूबाट मानिसहरूको स्वतन्त्रताका लागि लड्न तथा अन्याय र अत्याचारको विरुद्ध आवाज उठाउन आह्वान गरेका थिए भने यही ऐतिहासिक भाषणका कारण बाङालीहरू स्वतन्त्रताका लागि पश्चिम पाकिस्तान विरुद्ध उत्रिन प्रेरित बनेका थिए। यस ऐतिहासिक भाषणलाई लिएर एक लिखित प्रतिलिटर सार्वजनिक गरिएको थियो जसमा ताजउद्दिन आहमेदले केही हदसम्म संशोधन गरेका थिए। यस भाषणलाई संसोधित गरिनुको मुख्य उद्देश्य सामरिक शासनलाई निरस्त गर्ने र निर्वाचित प्रतिनिधिहरूलाई सत्ता हस्तान्तरण गर्नेका लागि जोड दिइएको थियो।<ref name="ভাষণ প্রচার"/> भाषण पश्चातका दिनहरूमा पश्चिम पाकिस्तानबाट सशस्त्र सैन्य कार्वाहीको सुरुवात हुने लक्षण देखा परेको थियो। मुजिबुरको यस ऐतिहासिक भाषणको मात्र १८ दिन पश्चात् पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले बङ्गाली, बुद्धिजीवी, विद्यार्थी, राजनीतिज्ञ तथा पूर्वी पाकिस्तानको सशस्त्र सैनिक विरुद्ध अपारेशन सार्चलाइट नामक एक सुनियोजित सैन्य कार्वाहीको सुरुवात गरेका थिए जसकारण पूर्वी पाकिस्तानको स्वतन्त्रताका लागि लडाइँ सुरु भएको थियो। <blockquote>“... রক্ত যখন দিয়েছি, রক্ত আরো দেবো। এই দেশের মানুষকে মুক্ত করে ছাড়বো ইনশাল্লাহ্। এবারের সংগ্রাম আমাদের মুক্তির সংগ্রাম, এবারের সংগ্রাম স্বাধীনতার সংগ্রাম। জয় বাংলা। ...”<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%87_%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A7%87%E0%A6%B0_%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A6%A3 |शीर्षक=সাতই मार्चের ভাষণ |अन्तिम=আহमेদ |प्रथम=হেলাল উদ্দিন |वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া |प्रकाशक=বাংলাদেশ এশিয়াটিক সোসাইটি |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref></blockquote> तत्कालीन पाकिस्तान सरकारले ७ मार्च १९७१ का दिन शेख मुजिबुर रहमानले दिन लागेका उक्त ऐतिहासिक भाषणलाई ध्वनि तरङ्ग तथा टेलिभिजनमा प्रसारण गर्न रोक लगाएको थियो।<ref name="বজ্রকণ্ঠ">{{वेब स्रोत|शीर्षक=যেভাবে রেকর্ড হলো বজ্রকণ্ঠ|युआरएल=https://www.kalerkantho.com/print-edition/7th-march-special-edition-2020/2020/03/07/882714|प्रकाशक=কালের কণ্ঠ|मिति=७ मार्च २०२०|पहुँचमिति=२७ सेप्टेम्बर २०२०|प्रथम=জুবায়ের ইবনে|अन्तिम=কামাল}}</ref> सरकारको उक्त निर्णयका बाबजुद पनि पाकिस्तान अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र निगमका तत्कालीन अध्यक्ष एएचएम सालाउद्दीन र प्रबन्ध निदेशकले तत्कालीन फरिदपुर जिल्लाको पाँच निर्वाचन क्षेत्रहरूको सांसद एम आबुल खायेरको भाषणलाई एकैपटक खिच्ने निर्णय गरेका थिए।<ref name="বজ্রকণ্ঠ"/><ref name="ভাষণ প্রচার">{{वेब स्रोत|शीर्षक=যেভাবে প্রচার হলো বঙ্গবন্ধুর ७ मार्चের ভাষণ|प्रथम=হিটলার এ.|अन्तिम=হালিম|युआरएल=https://www.banglatribune.com/national/news/428380/%E0%A6%AF%E0%A7%87%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%8B-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A7%AD-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A6%A3|प्रकाशक=বাংলা ট্রিবিউন|मिति=७ मार्च २०१९|पहुँचमिति=२७ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> यस कार्यमा उनले पाकिस्तानका तत्कालीन सरकारको चलचित्र विभागमा एक चलचित्र निर्देशक तथा अभिनेता आबुल खायरले ठूलो सहयोग प्रदान गरेका थिए भने उनले उक्त भाषण दिइरहेका मुजिबुर रहमानको तस्वीर तथा भिडियोहरू खिचेका थिए। तत्कालीन सूचना मन्त्रालयको एक प्राविधिक एचएन खन्दोकारले उक्त भाषणको ध्वनि सङ्ग्रहीत गर्न सहयोग गरेका थिए।<ref name="ভাষণ প্রচার"/> === याह्या-मुजिब-भुट्टो बैठक === जब याह्या खानले १० मार्चका दिन चुनिएका १२ शीर्ष संसदीय नेताहरूको बैठकमा सबैलाई आमन्त्रण गरे तर शेख मुजिबले बैठक नगई १५ मार्चका दिन असहयोग आन्दोलनका लागि ३५ विशिष्ट निर्देशहरूको जारी गराएका थिए।<ref name="३५ দফা">{{वेब स्रोत|शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ভিন্নধর্মী শাসন-প্রক্রিয়া - ३५-দফা নির্দেশনা|युआरएल=https://songramernotebook.com/archives/101151|प्रकाशक=সংগ্রাमेর নোটবুক|मिति=|पहुँचमिति=१४ डिसेम्बर २०२०}}</ref> जब पूर्वी पाकिस्तानका मानिसहरू स्वतन्त्रताको खोजीमा थिए तब याह्या खान ढाका आउँदै सरकार गठन गर्ने र सत्ता हस्तान्तरण गर्ने सम्बन्धमा शेख मुजिबसँग छलफल गर्न सुरु गरेका थिए। तर सोही समयमा पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले पूर्वी पाकिस्तानमा नरसंहार गर्ने तयारी गरिरहेको थियो। बलूचिस्तानका हत्यारा भनेर चिनिने जनरल टिक्का खानलाई पूर्वी पाकिस्तानको गभर्नरका रूपमा ढाका पठाइएको थियो तर पूर्व-पाकिस्तानी न्यायाधीशहरू, जस्टिस सिद्दिक लगायतले उनको शपथ लिन अस्वीकार गरेका थिए। पश्चिम पाकिस्तानबाट पछि भारि मात्रामा सेना र हतियारहरू पूर्वी पाकिस्तानमा ल्याउन सुरु गरिएको थियो। मार्च १० देखि १३ मार्चको बीचमा पाकिस्तान एअरलाइन्सले पूर्वी पाकिस्तानमा "सरकारी यात्रीहरू" ढुवानी गर्न सबै अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू रद्द गरेको थियो। प्राय: ती सबै "सरकारी यात्रीहरू" सेता पोशाक लगाएका पश्चिम पाकिस्तानी सैनिकहरू थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.dailysangram.com/post/399148-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A6%A4%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A7%82%E0%A6%9A%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AC |शीर्षक=স্বাধীনতা যুদ্ধের সূচনা পর্ব |अन्तिम=হামিদ |प्रथम=আশিকুল |मिति=९ डिसेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক সংগ্রাম আর্কাইভ}}</ref> याह्या-मुजिबको तेस्रो बैठकको १९ मार्चका दिन भएको थियो [[जुल्फिकार अली भुट्टो]] सहित १२ सलाहकारहरू वार्तामा सामेल हुनका लागि २१ मार्चका दिन ढाका आएका थिए। २२ मार्चका दिन भुट्टो र मुजिब बीच ९० मिनेटसम्म वार्ता चलेको थियो। कयौँ आशाहरूको बाबजुद पनि भुट्टो-मुजिब-याहिया बैठक असफल भएको थियो। सन् १९७० मार्च २५ का दिन भुट्टो र याह्या खान बीच बन्द ढोका भित्र गरिएको बैठक पश्चात् खान गुप्त रूपबाट नरसंहारको हरित सङ्केत दिँदै साँझ तिर पश्चिम पाकिस्तानको लागि प्रस्थान गरेका थिए। विङ सेनापति खन्दोकारले शेख मुजिबलाई यसको बारेमा जानकारी दिएका थिए। शेख मुजिबुर रहमानले २५ मार्च रातको १२:२० बजे बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको घोषणा गरेका थिए भने सोही दिनको राति १ बजेर १० मिनेट जाँदा उनलाई गिरफ्तार गरी ढाका सैनिक किल्लामा लगिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/55918 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর গ্রেপ্তারবরণ ও স্বাধীনতার ঘোষণা দেওয়ার সুযোগ নিয়ে অযথা বিতর্ক |अन्तिम=হক |प्रथम=মুহাম্মদ শামসুল |मिति=२५ मार्च २०१९ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিডিনিউজ२४}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://northamerica.prothomalo.com/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC-%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%AE%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%80%E0%A6%A8%E0%A6%A4%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A7 |शीर्षक=সংবাদপত্রের पृष्ठ থেকে: বিশ্ব গণমাধ্যमे স্বাধীনতা যুদ্ধ (সপ্তম পর্ব) |अन्तिम=জাহিদ |प्रथम=আবদুল্লাহ |मिति=२६ अप्रिल २०१९ |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref> == कारावास जीवन == शेख मुजिबुर रहमानले आफ्नो राजनैतिक जीवनको ४ हजार ६८२ दिन कारागारमा बिताएका थिए। बेलायती शासनकाल अन्तर्गत उनी एक विद्यार्थीको रूपमा सात दिन कारागारमा बस्नु परेको थियो।<ref name="४६८२"/> उनी पाकिस्तान शासन अन्तर्गत बाँकी ४,७४५ दिन कारागारमा रहेका थिए। शेख मुजिबुर रहमान आफ्नो जीवनको लगभग १३ वर्ष कारागारमा बिताएका थिए। सन् १९३८ मा जब उनका सहपाठी आब्दुल मालेकलाई गोपालगञ्ज हिन्दु महासभाका अध्यक्ष सुरेन बेनर्जीको घरमा कुटपिट गरियो तब शेख मुजिबले बेनर्जीको पिछा गरेका थिए। शेख मुजिबलनई पहिलोपटक हिन्दु महासभाका नेताहरूद्वारा दर्ज गरिएको एक मामिलामा गिरफ्तार गरिएको थियो जहाँ झडप भएको थियो।<ref name="४६८२ বিডিনিউজ">{{वेब स्रोत|शीर्षक=কারাগারে বঙ্গবন্ধুর ४६८२ দিন|युआरएल=https://m.bdnews24.com/bn/detail/mujib100/1825119|प्रकाशक=বিডিনিউজ२४|मिति=१० अक्टोबर २०२०|पहुँचमिति=२० डिसेम्बर २०२०}}</ref> सात दिन कारागारमा बिताएपछि यस मामिलालाई फिर्ता लिइँदै शेख मुजिबलाई रिहा गरिएको थियो। यसबाहेक शेख मुजिबलाई सन् १९४१ मा दुईपटक आपत्तिजनक भाषण दिएको भन्दै अस्थायी रूपमा गिरफ्तार गरिएको थियो भने यससमय उनी अखिल बङ्गाल मुस्लिम छत्र लिगको फरिदपुर जिल्ला शाखाका उपाध्यक्ष रहेका थिए। पाकिस्तानको स्थापना पश्चात् शेख मुजिबलाई सन् १९४७ मार्च ११ का दिनदेखि १५ मार्चसम्म ५ दिनका लागि गिरफ्तार गरी कारागार चलान गरिएको थियो। उनलाई सोही वर्षको ११ सेप्टेम्बरका दिन गिरफ्तार गरिएको थियो भने सन् १९४९ को जनवरी २१ का दिन रिहा गरिएको थियो जसअन्तर्गत उनी १३२ दिनसम्म हिरासतमा बसेका थिए। उनलाई सन् १९४९ अप्रिल १९ का दिन पुनः गिरफ्तार गरी हिरासतमा राखिएको थियो भने ६० दिनसम्म हिरासतमा बसेपछि उनलाई २६ जुनका दिन रिहा गरिएको थियो।<ref name="४६८२ বিডিনিউজ"/> शेख मुजिबले सन् १९४९ अक्टोबर २५ देखि सन् १९४९ डिसेम्बर २६ सम्म गरी ६३ दिन, सन् १९५० फेब्रुअरी २६ का दिनदेखि सन् १९५२ सम्म उनलाई लगातार गिरफ्तार गरी कारागारमा राखिएको थियो।<ref name="४६८२ বিডিনিউজ"/><ref name="४६८२">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/politics/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81-%E0%A7%AA-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A7%AC%E0%A7%AE%E0%A7%A8-%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%9B%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8 |शीर्षक=সংসদে তোফায়েল আহमेদ: বঙ্গবন্ধু ४ হাজার ६८२ দিন কারাগারে ছিলেন |मिति=७ मार्च २०१७ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref> == बङ्गलादेशको स्थापना == जब [[पूर्वी पाकिस्तान]]का मानिसहरू स्वतन्त्रताको खोजीमा थिए तब याह्या खान [[ढाका]] आए र सरकार गठन गर्ने र सत्ता हस्तान्तरण गर्ने सम्बन्धमा शेख मुजिबसँग छलफल गर्न सुरु गरेका थिए। तर सोही समयमा पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले पूर्वी पाकिस्तानमा नरसंहार गर्ने तयारी गरिरहेको थियो। राजनीतिक अस्थिरताको बीचमा याह्या खानसँगको संसदमा ढिलाइ भएको थियो जसको फलस्वरूप बहुमत हुँदैहुँदै पनि मुजिबको आवामी लिगलाई सरकार गठन गर्न पश्चिम पाकिस्तानी शासकहरूले दिनेछैनन् भन्ने महसुस पूर्वी पाकिस्तानीहरूले गरिसकेका थिए। सन् १९७१ मार्चको ७ का दिन रेसकोर्स मैदानमा आयोजित एक सार्वजनिक सभामा शेख मुजिबले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको आह्वान गर्दै जनतालाई सर्वसम्बन्धित असहयोग आन्दोलनका लागि तयार रहन आग्रह गरेका थिए।<ref name="MMR Jalal">{{पुस्तक स्रोत|शीर्षक=The Sheikh Mujib Declaration of Independence of Bangladesh : U.S. Government Records and Media Documentation|प्रकाशक=Cbgr1971.org|पृष्ठ=२|युआरएल=http://cbgr1971.org/files/Mar261971DecOfIndep/FinalDeclarationBSMR.pdf|पहुँचमिति=२८ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> शेख मुजिबको उक्त भाषण पश्चात् याह्या खानले सैनिक कानून लागू गर्दै आवामी लिगमाथि प्रतिबन्ध लगाएकन थिए जसको फलस्वरूप मुजिब र अन्य आवामी लिग नेताहरूलाई पक्राउ गर्ने आदेश दिइएको थियो। पाकिस्तानी सेनाले राजनीतिक र सार्वजनिक असन्तुष्टि रोक्न मार्च २५ मार्च १९७१ का दिनदेखि पूर्वी पाकिस्तानमा अपरेसन सर्चलाइट नामक एक सैन्य कार्वाही सुरु गरेको थियो। २१ मार्चमा, बङ्गबन्धु शेख मुजिबुर रहमानको तर्फबाट, जियाउर रहमानले बङ्गलादेशका जनतालाई औपचारिक रूपमा चट्टोग्रामको कलुरघाट रेडियो स्टेसनबाट स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिन आग्रह गरेका थिए। सन् १९७१ मार्च २५ को आधी रातमा (लगभग बिहानको १:३० बजे तिर) शेख मुजिबुर रहमानलाई पाकिस्तानी आक्रमणकारीहरूले पक्राउ गरेका थिए भने पक्राउ पर्नुभन्दा केही समय अघि २५ मार्च बिहानको १२ बजेतिर उनले बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता घोषणा पत्रमा हस्ताक्षर गरे जसलाई प्रसारण गर्न चट्टोग्रामको तात्कालीन इपिआर प्रसारण केन्द्रमा पठाइएको थियो।<ref name="POLY">{{वेब स्रोत| अन्तिम = Zia| प्रथम = Khaleda| मिति = 2006-07-11| युआरएल = http://www.polymernotes.org/biographies/BGD_bio_Mujib.htm| शीर्षक = Mujib Notes| पहुँचमिति = 2006-07-11| भाषा = en}}</ref> मार्च २६ मा, बेलाल मोहाम्मद, आबुल कासिम र चट्टोग्राम बेतार केन्द्रका केही अन्य अधिकारीहरू र स्थानीय आवामी लिगका नेता एम.ए हान्नानले सर्वप्रथम भाषण गर्दै शेख मुजिबको स्वतन्त्रताको घोषणालाई प्रचार गरेका थिए। २६ मार्चमा तत्कालीन पाकिस्तान सेनाका बाङाली अफिसर मेजर [[जियाउर रहमान]]ले चट्टोग्रामको कलुरघाट रेडियो स्टेसनबाट बङ्गलादेशको स्वतन्त्रताको घोषणा गरेका थिए।<ref>{{cite web|last=Afreen Mallick|first=Sadya|title='Potua' and freedom's colours|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=119256|newspaper=The Daily Star|access-date=12 February 2016|date=25 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160224034828/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=119256|archive-date=24 February 2016}}</ref> धानमोन्डीस्थित घर सङ्ख्या ३२बाट आकाशवाणिका माध्यमबाट उनले स्वतन्त्रताको घोषणा गरेका थिए जुन यस प्रकार रहेको छ: <blockquote>"এটাই হয়ত আমার শেষ বার্তা, আজ থেকে বাংলাদেশ স্বাধীন। আমি বাংলাদেশের মানুষকে আহ্বান জানাই, আপনারা যেখানেই থাকুন, আপনাদের সর্বস্ব দিয়ে দখলদার সেনাবাহিনীর বিরুদ্ধে শেষ পর্যন্ত প্রতিরোধ চালিয়ে যান। বাংলাদেশের মাটি থেকে সর্বশেষ পাকিস্তানি সৈন্যটিকে উৎখাত করা এবং চূড়ান্ত বিজয় অর্জনের আগ পর্যন্ত আপনাদের যুদ্ধ অব্যাহত থাকুক।"</blockquote> शेख मुजिबुर रहमानको घोषणाको टेलिग्राम मार्फत पाढ्ने चट्टोग्राका केही विद्यार्थीसम्म पुगेको थियो। उक्त सन्देशलाई बङ्गालीमा अनुवाद डा मञ्जुला अनवरले गरेका थिए। केही विद्यार्थीहरूले पाकिस्तान प्रसारण निगमको नजिक एबटआबाद स्टेसनबाट सन्देश प्रसारित गर्नका लाग उच्च अधिकारीहरूबाट अनुमति प्राप्त गर्न विफल रहेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://arts.bdnews24.com/?p=2769 |title=সংযোজনস্বাধীনতার ঘোষণা: বেলাল মোহাম্মদের সাক্ষাৎকার |website=bdnews24.com |language=बाङ्ला |access-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329134219/http://arts.bdnews24.com/?p=2769 |archive-date=2010-03-29 }}</ref> तर यस सन्देशलाई केहीपटक स्वतन्त्र स्वाधीन बाङ्ला रेडियो केन्द्र कलुरघाटमा केही विद्रोही बाङाली रेडियो कार्यकर्ताहरूद्वारा स्थापित गरिएको थियो। पछि उक्त रेडियो स्टेसनलाई सुरक्षा प्रदान गर्न र उक्त घोषणालाई पढ्न प्रमुख अधिकारी जियाउर रहमानलाई आग्रह गरिएको थियो।<ref name="TIME-1971-04-05">{{वेब स्रोत| शीर्षक = Pakistan: Toppling Over the Brink| युआरएल = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,876897-1,00.html| कार्य = | प्रकाशक = Time Magazine| আইডি = | पृष्ठ = | पृष्ठ = | मिति = 1971-04-05| पहुँचमिति = 2007-10-19 | উক্তি = |भाषा=en}}</ref><ref name="নিউ ইয়র্ক টাইমস २७শে मार्च १९७१">{{वेब स्रोत| शीर्षक = LEADER OF REBELS IN EAST PAKISTAN REPORTED SEIZED; Sheik Mijib Arrested After a Broadcast Proclaiming Region's Independence DACCA CURFEW EASED Troops Said to Be Gaining in Fighting in Cities -Heavy Losses Seen| युआरएल = http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9A05E1D71131E73BBC4F51DFB566838A669EDE| कार्य = | प्रकाशक = নিউ ইয়র্ক টাইমস २७শে मार्च १९७१| আইডি = | पृष्ठ = | पृष्ठ = | मिति = 1971-03-27| पहुँचमिति = 2014-09-01 | উক্তি = |भाषा=en}}</ref> जियाउर रहमानले शेख मुजिबुर रहमानको तर्फबाट बङ्गलादेश स्वतन्त्र भएको भन्दै घोषणा गरेका थिए। कलुरघाट रेडियो स्टेसनको प्रसारण क्षमता सीमित थियो तर सन्देश बङ्गालको खाडीमा रहेको एक जापानी जहाजद्वारा पुनः प्रसारण गरिएको थियो र त्यसपछि रेडियो अस्ट्रेलिया र पछि बीबीसीद्वारा पनि यस समाचारलाई प्रसारण गरिएको थियो।<ref name="The Age-01">{{वेब स्रोत|शीर्षक=Troops Battle Rag-Tag Battle|युआरएल=http://www.docstrangelove.com/uploads/1971/foreign/19710329_theage_when_tanks_took_over_the_talking.pdf|पहुँचमिति=१ मार्च २०१५|कार्य=হাওয়ার্ড হুইটেন|मिति=२९ मार्च १९७१}}</ref> कलुरघाट रेडियो स्टेसनको प्रसारण क्षमता सीमित थियो तर सन्देश बङ्गालको खाडीमा रहेको एक जापानी जहाजद्वारा पुनः प्रसारण गरिएको थियो र त्यसपछि रेडियो अस्ट्रेलिया र पछि [[बिबिसी|बीबीसी]]द्वारा पनि यस समाचारलाई प्रसारण गरिएको थियो। सन् १९७१ मार्च २७ को यो घोषणाले बङ्गलादेशी भूमिमा ९ महिनासम्म चलेको स्वतन्त्रताको रक्तपातपूर्ण युद्धको सुरूवात गर्दछ। मुजिबलाई गिरफ्तार गरी पश्चिम पाकिस्तान लगिएको थियो भने उनलाई फैसलआबाद कारागारमा कडा सुरक्षामा भित्र राखिएको थियो।<ref name="টেলিগ্রাফ-१">{{वेब स्रोत|शीर्षक=CIVIL WAR FLARE E.PAKISTAN|युआरएल=http://www.docstrangelove.com/uploads/1971/foreign/19710327_dt_civil_war_flares_in_e_pakistan.pdf|पहुँचमिति=१ मार्च २०१५|कार्य=ডেভিড লোশহাক}}</ref> तत्कालीन समयमा पाकिस्तानी जनरल रहिमुद्दीन खानले मुजिबको मुद्दा सम्हालेका थिए भने उक्त मुद्दाको वास्तविक कार्यवाही र फैसला सार्वजनिक गरिएको भने थिएन। सन् १९७१ अप्रिल १७ का दिन मुजिबनगरमा प्रतिष्ठित तत्कालीन बङ्गलादेश सरकारका राष्ट्रप्रधान तथा सशस्त्र सैनिकहरूका प्रमुख शेख मुजिब थिए। शेख मुजिबलाई गिरफ्तार गरिसकिएपछि उनको अनुपस्थितमा तत्कालिक बङ्गलादेश सरकारका उपराष्ट्रप्रमुख सैयद नजरुल इसलामले उनको भूमिका निर्वाह गरेका थिए। <ref>{{वेब स्रोत| अन्तिम = Frank| प्रथम = Katherine| वर्ष = 2002| शीर्षक = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi| प्रकाशक = Houghton Mifflin | स्थान = USA| आइएसबिएन = 0-395-73097-X| पृष्ठ = 336|भाषा=en}}</ref> सन् १९७१ को हत्याकाण्ड चलिरहँदा पूर्वी पाकिस्तानका सर्वसाधारणहरूले स्वतन्त्रता युद्धको सुरुवात गरेका थिए जसलाई बर्बरतापूर्वक दबाउनका लागि पश्चिम पाकिस्तानी सेना र जमाते इस्लामी नामक एक कट्टर इस्लामी लडाकु दलले भयानक नरसंहार गरेका थिए जसमा ३ लाखदेखि ३० लाखसम्म अनुमानित सङ्ख्यामा सर्वसाधारणहरूको हत्या गरिएको थियो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DedtAAAAMAAJ|title=History of freedom movement in Bangladesh, 1943–1973: some involvement|last=Gupta|first=Jyoti Sen|year=1974|publisher=Naya Prokash|isbn=|location=|pages=325–326|language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=declaration of independence of Bangladesh-Original Speech by Ziaur Rahman|युआरएल=https://www.youtube.com/watch?v=h_n9AvFWGeA|वेबसाइट=ইউটিউব}}</ref> यस हत्याकाण्डमा चलिरहँदा २ लाखदेखि ४ लाखको बीच बङ्गाली महिला तथा युवतीहरू पश्चिम पाकिस्तानी सेनाले बलात्कारका गरेका थियो। महिलाहरूको विरुद्ध गरिएको अपराधहरूलाई जमाते इस्लामीको समर्थन प्राप्त थियो। जमाते इस्लामका नेताहरूले बङ्गाली महिलाहरू 'सार्वजनिक सम्पत्ति' हुन् भनि घोषणा गरेका थिए। यस सैन्य कार्वाही तथा सङ्घर्षका कारण ८० लाखदेखि १ करोड मानिसहरू [[पूर्वी पाकिस्तान]]बाट भागेर छिमेकी देश भारतमा शरणार्थीको रूपमा शरण लिएका थिए जसमा अधिकांश हिन्दु धर्मवलम्बी थिए। यसै समय बङ्गाली र उर्दू भाषी बिहारीको बीच पनि दङ्गाको सुरुवात भएको थियो। पाकिस्तानी सेना र प्रहरीको रूपमा सेवारत पूर्वी बाङाली सदस्यहरूले तुरुन्त विद्रोहको घोषणा गर्दै र लिग सदस्यहरूले ताजुद्दीन अहमदको नेतृत्वमा [[कोलकाता|कलकत्ता]]मा निर्वासनमा बङ्गलादेश सरकार गठन गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://www.virtualbangladesh.com/history/declaration.html |title=History : The Declaration of Independence |website=Virtual Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20140901035519/http://www.virtualbangladesh.com/history/declaration.html |archive-date=1 September 2014 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901035519/http://www.virtualbangladesh.com/history/declaration.html |date=1 September 2014 }}</ref> पूर्वी पाकिस्तानमा मुक्तिवाहिनीको नेतृत्वले ठूलो सङ्ख्यामा विद्रोह तथा सामूहिक हत्याकाण्डको सुरुवात भएको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय दवावको बाबजुद पनि पाकिस्तान सरकारले मुजिबलाई रिहा गर्न अस्वीकार गर्दै उनको सम्झौतालाई अस्वीकार गरिदिएको थियो। युद्धको क्रममा मुजिबको परिवारलाई नजरबन्दमा राखिएको थियो। उनका छोरा शेख कामाल मुक्तिवाहिनीका प्रधान सेनापति मुहम्मद अताउल गनी ओस्मानीका सहयोगी थिए भने उनी एक महत्त्वपूर्ण अधिकारीको रूपमा पनि काम गरेका थिए। [[मुक्तिवाहिनी]] र [[पाकिस्तानी सेना]] बीचको युद्धलाई [[बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध|स्वतन्त्रता युद्ध]] भनेर चिनिन्छ।<ref name="Frank 2002 343">{{वेब स्रोत| अन्तिम = Frank| प्रथम = Katherine| वर्ष = 2002| शीर्षक = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi| प्रकाशक = Houghton Mifflin | स्थान = USA| आइएसबिएन = 0-395-73097-X| पृष्ठ = 343|भाषा=en}}</ref> डिसेम्बर १९७१ मा भारत सरकारको सहभागिता पछि पाकिस्तान सेनाले [[मुक्तिवाहिनी]]को समक्ष आत्मसमर्पण गरेको थियो भने भारतीय सेना र लिग नेताहरू सरकार गठन गर्न ढाका फर्किएका थिए। २० डिसेम्बर १९७१ मा पाकिस्तानका राष्ट्रपति र मुख्य सैन्य प्रशासकको रूपमा सत्ता लिएपछि [[जुल्फिकार अली भुट्टो]]ले सन् १९७२ जनवरी ८ का दिन मुजिबलाई रिहा गरेका थिए। त्यसपछि उनी लन्डन हुँदै [[नयाँ दिल्ली]] फर्किए र भारतीय प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]]सँग भेटवार्ता गरेका थिए।<ref>[https://books.google.com/books?vid=ISBN0876091990&id=srCLD-PXl-gC&pg=PA143&lpg=PA143&dq=pakistan+army#PPA37, M1 India, Pakistan, and the United States: Breaking with the Past By Shirin R. Tahir-Kheli] {{ISBN|0-87609-199-0}}, 1997, Council on Foreign Relations. pp 37</ref><ref name=Archive-01>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Bangladesh Genocide Archives – Foreign Newspaper Reports|युआरएल=http://www.docstrangelove.com/2007/12/02/bangladesh-genocide-archives-foreign-newspaper-reports/|वेबसाइट=Docstrangelove.com|पहुँचमिति=१ मार्च २०१५|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150228024237/http://www.docstrangelove.com/2007/12/02/bangladesh-genocide-archives-foreign-newspaper-reports/|अभिलेखमिति=२८ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> उनी १० जनवरी १९७२ मा बङ्गलादेश फर्किँदै विमानस्थलबाट सिधै रेसकोर्स मैदानमा आइपुगेपछि उनले त्यस दिन करीव पाँच लाख जनताको अगाडि भाषण दिएका थिए। == बङ्गलादेशमा शासन == === नव राष्ट्र पुनर्गठन === शेख मुजिबुर रहमान छोटो समयको लागि अन्तरिम राष्ट्रपति थिए भने उनी नवनिर्मित बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्री पनि बनेका थिए। सन् १९७ मा पूर्वी पाकिस्तान विधान सभामा निर्वाचित राजनीतिज्ञहरूले नयाँ राज्यको पहिलो संसद गठन गरेका थिए। नव निर्मित राष्ट्र बङ्गलादेशको सैनिकहरूमा मुक्ति बहिनी तथा स्वतन्त्रता युद्धका समयमा राष्ट्रका लागि लडेका सैनिकहरू मिलेर बनेको थियो। उनको अनुरोधमा सन् १९७२ मार्च १७ मा भारतीय सेनाले आधिकारिक रूपमा बङ्गलादेश छाडेका थिए।।<ref name="রওনক">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/opinion/column/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A7%88%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর রাজনৈতিক চিন্তাধারা |मिति=१५ जुलाई २०१९ |पहुँचमिति=२० सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক প্রথম আলো}}</ref> शेख मुजिब युद्धले क्षतिग्रस्त बनेको देशको प्रधानमन्त्री दायित्व पालन गरेका थिए भने सन् १९७२ जनवरी १७ का दिन टाइम प्रत्रिकामा उनले दिएको भाषण यस प्रकार छ: {{Quote |text=গত मार्चে পাকিস্তান সেনাবাহিনী ধ্বংসযজ্ঞ চালানোর পর বিশ্বব্যাংকের পরিদর্শকদের একটি বিশেষ টিম কিছু শহর প্রদক্ষিণ করে বলেছিলেন, ওগুলোকে দেখতে ভুতুড়ে নগরী মনে হয়। এরপর থেকে যুদ্ধ শেষ হওয়া পর্যন্ত এহেন ধ্বংসলীলার ক্ষান্তি নেই। ६० লাখ ঘরবাড়ি মাটির সঙ্গে মিশিয়ে দেওয়া হয়েছে এবং २४ লাখ কৃষক পরিবারের কাছে জমি চাষের মতো গরু বা উপকরণও নেই। পরিবহনব্যবস্থা পুরোপুরি ভেঙে পড়েছে। রাস্তাঘাট ক্ষতিগ্রস্ত হয়েছে, পুল-কালভার্টের চিহ্নও নেই এবং অভ্যন্তরীণ নৌ-যোগাযোগেও অনেক বাধাবিঘ্ন। এক মাস আগে পাকিস্তান সেনাবাহিনীর আত্মসমর্পণ পর্যন্ত দেশের ওপর নির্বিচার বলাৎকার চলেছে। যুদ্ধের শেষদিকে পাকিস্তানি মালিকানাধীন ব্যবসা প্রতিষ্ঠানগুলো (কার্যত প্রতিটি ব্যবসা ক্ষেত্রই পাকিস্তানিদের দখলে ছিল) তাদের সব অর্থ-সম্পদ পশ্চিম পাকিস্তানে পাচার করে দেয়। যুদ্ধ শেষে চট্টগ্রাमे পাকিস্তান বিমানের অ্যাকাউন্টে মাত্র ११७ রুপি জমা পাওয়া গিয়েছিল। পাকিস্তান সেনাবাহিনী ব্যাংক নোট ও কয়েনগুলো ধ্বংস করে দেয়। ফলে সাধারণ মানুষ নগদ টাকার প্রকট সংকটে পড়ে। রাস্তা থেকে প্রাইভেটকারগুলো তুলে নেওয়া হয়, গাড়ির ডিলারদের কাছে থাকা গাড়িগুলো নিয়ে নেওয়া হয় এবং এগুলো নৌবন্দর বন্ধ হওয়ার আগমুহূর্তে পশ্চিম পাকিস্তানে পাচার করে দেওয়া হয়।}} === अर्थनैतिक नीति === सन् १९७१ मा देश छोडेर गएका लाखौँ शरणार्थीहरूको पुनर्वास, खाद्यान्न र स्वास्थ्य्य सेवाको प्रबन्ध र अन्य आवश्यकता सहित मुजिबको नवनिर्मित सरकारले गम्भीर चुनौतीहरूको सामना गरेको थियो। सन् १९७० मा आएको महाचक्रवातको प्रभाव कम हुँदै गएको थियो भने युद्धले अर्थव्यवस्था माथि नकारात्मक प्रभाव पारेको थियो।<ref>Lawrence B. Lesser. "Economic Reconstruction after Independence". [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/bdtoc.html ''A Country Study: Bangladesh''] (James Heitzman and Robert Worden, editors). [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (September 1988). ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/about.html About the Country Studies / Area Handbooks Program: Country Studies – Federal Research Division, Library of Congress]</ref> आर्थिक रूपबाट मुजिबले राष्ट्रियकरण गतिविधियहरूको एक विस्तृत शृङ्खला सुरु गरेका थिए। वर्षको अन्तमा हजारौँ बाङालीहरूले पाकिस्तान छाडेका थिए भने हजारौँ गैर बाङालीहरू पाकिस्तानमा बसाइँसराइ गरेका थिए जसमध्ये तत्कालीन समयमा हजारौँ मानिसहरू शरणार्थी शिविरहरूमा रहेका थिए।<ref name="UNESCAP">{{वेब स्रोत | अन्तिम = Farid | प्रथम = Shah Mohammad | शीर्षक = Integration of Poverty Alleviation and Social Sector Development into the Planning Process in Bangladesh | युआरएल = http://www.unescap.org/drpad/publication/ldc6_2174/chap4.PDF | वेबसाइट = UNESCAP | प्रारूप = PDF | अभिलेखयुआरएल = https://web.archive.org/web/20080227002742/http://www.unescap.org/drpad/publication/ldc6_2174/chap4.PDF | अभिलेखमिति = 27 February 2008 | पहुँचमिति = 7 July 2006 }}</ref> सबै ठूला कदमहरू करिब १० करोड शरणार्थीहरूको पुनःस्थापनाका लागि लिएका थिए। आर्थिक स्थिति बिस्तारै सुधार आएका कारण देशभरि अनिकालको खतरा रोक्न सम्भव भएको थियो। सन् १९७३ मा कृषि, सहरी पूर्वाधार तथा साना उद्योगहरू सम्बन्धी राज्य अनुसन्धान प्रतिवेदन समीक्षा गरेपछि पञ्चवर्षीय योजना प्रकाशित भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक= Poverty and famines: An essay and entitlement and deprivation |वर्ष= 1982 |प्रकाशक= [[Oxford University Press]] |पृष्ठ= 138 |अन्तिम= Sen |प्रथम=Amratya}}</ref> त्यसपछि धानको मूल्यमा अचानक वृद्धि भएको कारण सन् १९७४ मा खाद्यान्न सङ्कट देखा परेको थियो भने तत्कालीन समयमा रङ्पुर जिल्लामा सबै बढी खाद्यान्न अभाव देखा परेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=Limits of Islamism |प्रथम= Maidul |अन्तिम= Islam|प्रकाशक=[[Cambridge University Press]] |पृष्ठ= 172 |वर्ष= 2015 |आइएसबिएन= 9781107080263}}</ref> मुजिबको शासनकालमा स्वदेशी उद्योगको पतन, बङ्गलादेशी उद्योगमा भारतको नियन्त्रण र जाली नोटको कारोबार जस्ता घटनाहरू देखा परेका थिए। === वैदेशिक नीति === प्रमुख शक्तिहरूबाट मान्यता प्राप्त गरेपछि शेख मुजिबले पाकिस्तानको मान्यता र ओआइसी, संयुक्त राष्ट्र सङ्घ र गैर-गठबन्धन आन्दोलनमा बङ्गलादेशको सदस्यता पुष्टि गरेका थिए। उनले बङ्गलादेशका लागि मानवीय र विकास सहायताका प्राप्तका लागि संयुक्त राज्य, बेलायत तथा अन्य युरोपेली मुलुकहरूको यात्रा गरेका थिए। उनले भारतसँग २५ वर्षीय साझेदारी सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्दै आर्थिक र मानव संसाधन विकासमा व्यापक सहयोगको आश्वासन दिएका थिए।<ref name="KF1">{{वेब स्रोत| अन्तिम = Frank| प्रथम = Katherine| वर्ष = 2002| शीर्षक = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi| प्रकाशक = Houghton Mifflin | स्थान = USA| आइएसबिएन = 0-395-73097-X| पृष्ठ = 388|भाषा=en}}</ref> सम्झौतामा बङ्गलादेशका सुरक्षा बल र सरकारी अधिकारीहरूका लागि प्रशिक्षण शर्तहरू सम्मिलित थिए। मुजिबले भारतकी तत्कालीन प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीसँग घनिष्ट सम्बन्ध कायम गर्न सफल भएका थिए।<ref name="KF">{{वेब स्रोत| अन्तिम = Frank| प्रथम = Katherine| वर्ष = 2002| शीर्षक = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi | प्रकाशक = Houghton Mifflin | स्थान = USA| आइएसबिएन = 0-395-73097-X| पृष्ठ = 388|भाषा=en}}</ref> भने मुजिबको जीवनकाल भरिमा भारत र बङ्गलादेश बीच आपसी समझदारी भएका थिए। === संविधान === मुजिबले आफ्नो अन्तरिम संसदहरूलाई नयाँ संविधानको निर्माण गर्ने जिम्मेवारी दिँदै राष्ट्रवाद, धर्मनिरपेक्षता, प्रजातन्त्र र समाजवाद गरी चार सिद्धान्तहरूको रूपमा संविधानको घोषणा गरेका थिए जसलाई समग्रमा मुजिबवाद पनि भनिन्छ। मुजिबले सञ्चालनमा नरहेका सय भन्दा बढी उद्योग तथा कम्पनीहरूलाई राष्ट्रियकरण गर्दै जग्गा र पूँजी जफत गरेर जग्गा पुनः वितरण गरी किसानहरूलाई सहयोग गर्न पहल गरेका थिए। मुजिबले बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धका बेला भारतमा शरण लिएका करिब १ करोड शरणार्थीहरूको पुनःस्थापनाका लागि ठूला कदमहरू चालेका थिए जसको फलस्वरूप आर्थिक सङ्कट बिस्तार अन्त्य हुँदै जाँदा बङ्गलादेश अनिकालबाट जोगिएको थियो। बङ्गलादेशमा नयाँ संविधान १६ डिसेम्बर १९७२ मा जारी भएको थियो भने राष्ट्रिय संसद निर्वाचन सन् १९७३ मन सम्पन्न भएको थियो। उक्त निर्वाचनमा शेख मुजिब र उनको राजनैतिक दलले पूर्ण बहुमत प्राप्त गरेका कारण मुजिबले बङ्गलादेशको पहिलो निर्वाचित सरकार गठन गर्न सफल भएका थिए। उनले प्राथमिक शिक्षा, स्वास्थ्य्य सेवा, खाद्य सामग्री, स्वास्थ्य पिउने पानी र विद्युत् आपूर्ति सुनिश्चित गर्न राज्यमा विभिन्न गतिविधिहरू विस्तार गर्दै लगेका थिए। बङ्गलादेशको पहिलो पञ्चवर्षीय विकास योजनाले सन् १९७३ मा तय गरिएको थियो। शेख मुजिबले कृषि, ग्रामीण पूर्वाधारका साथसाथै साना घरेलु उद्योगहरूको विकासका लागि रकम विनियोजन गर्ने निर्देशन दिएका थिए। धर्मनिरपेक्ष प्रति राज्य प्रतिबद्धताको बाबजुद पनि मुजिबले आफ्नो व्यक्तिगत र राज्य गतिविधिहरू मार्फत इस्लामिक अनुशासनको बाटो अपनाएका थिए। उनले सन् १९७२ मा पाकिस्तानी सेनाहरूसँग मिलेर काम गरेको आरोपमा प्रतिबन्धित इस्लामिक एकाडेमी पुनः सञ्चालनमा ल्याएका थिए। उनको निर्णय पश्चात् बङ्गलादेश इस्लामिक सम्मेलन र इस्लामिक विकास बैङ्कको संगठनको सदस्यता प्राप्त गरेको थियो। मुजिब सन् १९७४ मा पाकिस्तानको लाहोर गएका थिए भने उनले त्यहाँ ओआइसी सम्मेलनमा भाग लिएका थिए जसले बङ्गलादेश पाकिस्तान सम्बन्धलाई केही हदसम्म उकास्न र पाकिस्तानको मान्यता प्राप्त गर्न मद्दत पुर्‍याएको थियो। आफ्नो सार्वजनिक उपस्थिति र भाषणको क्रममा शेख मुजिबले इस्लामिक अभिवादन र नाराको प्रयोग बढाए र इस्लामिक विचारधारालाई जनाउन अग्रसर बनेका थिए। त्यस वर्षदेखि मुजिबले आफ्नो "जोय बाङ्ला" अभिवादनको सट्टा मुसलमानहरूको अभिवादन "खुदा हाफिज" प्रयोग गर्न सुरु गरेका थिए। === वामपन्थी विद्रोह === विजय प्राप्त भए लगत्तै शेख मुजिब सत्तामा आएपछि राष्ट्रिय समाजवादी राजनैतिक दलको सशस्त्र सेनाद्वारा आयोजित वामपन्थी विद्रोहीहरूले मार्क्सवादी सरकार स्थापना गर्न मुजिब सरकारको विरुद्ध लड्न सुरु गरेका थिए।यसको जवाफमा सन् १९७१ डिसेम्बर १८ का दिन ढाकामा आयोजित पहिलो मन्त्रिपरिषद्को बैठकले बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिने विभिन्न सेनाका सदस्यहरू तथा पूर्व पूर्वी पाकिस्तानी लडाकु र एक राष्ट्रिय सैन्य बोर्डको साथ राष्ट्रिय सैन्य गठन गर्ने निर्णय गरेको थियो। शेख मुजिबुर रहमान सन् १९७२ जनवरी १० का दिन देश फिर्ता भए पश्चात् उनले एक आदेश जारी गरेका थिए। सन् १९७२ फेब्रुअरी ८ का दिन राष्ट्रिय रक्षावाहिनी गठन गर्न सरकारी आदेश जारी गरिएको थियो। सुरुमा गठन गरिएका रक्षावाहिनीहरूले धेरै हतियार र तस्करीका सामानहरू पुनःप्राप्ति गर्न थुप्रै प्रभावकारी उपायहरू अपनाउँदै कालो बजारीलाई प्रतिरोध गर्न सक्षम भएका थिए। उक्त सुरक्षा परिषद्क गठन भएको छिटै समयमा राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सदस्यहरू हत्या तथा बलात्कारमा संलग्न भएका कारण राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सेनाहरूको छवि बिग्रिन गएको थियो तर उनीहरूको मनमानी नियन्त्रण वा तिनीहरूको गतिविधिहरूका लागि उत्तरदायित्व कुनै कानूनी व्यवस्थाको स्थापना गरिएको थिएन। राष्ट्रिय सुरक्षावाहिनीका आरोपित सदस्यहरूलाई पक्राउ गरिएको थियो भने उक्त व्यक्तिको विरुद्ध जबरजस्ती चन्दा, लुटपाट र बलात्कारको आरोप लगाइएको थियो। सन् १९७३ अक्टोबर १८ का दिन सरकारले राष्ट्रिय सुरक्षावाहिनीका सबै गतिविधिहरूलाई कानूनी घोषणा गर्दै राष्ट्रिय सुरक्षावाहिनी (संशोधन) अध्यादेश १९७३ जारी गरिएको थियो। सेनाको संरचनात्मक कमजोरी र जनताको अनुभवमा यसले झरेको छविको कारण धेरै सुरक्षाकर्मीहरू सेनाबाट भागेका थिए। जसकारण सरकारले सेनालाई पुनःस्थापना गर्न मूल उद्देशका साथ (राष्ट्रिय रक्षावाहिनी (संशोधन) अध्यादेश १९७५) संशोधन जारी गरेको थियो। === बाकशाल === स्वतन्त्र भएपछि मुजिबको सरकारले बढ्दो असन्तुष्टिको सामना गर्नुपरेको थियो। यसका राष्ट्रियकरण र औद्योगिक समाजवादका नीतिहरू प्रशिक्षित जनशक्ति, अकुशलता, व्याप्त भ्रष्टाचार र कमजोर नेतृत्वले क्षतिग्रस्त बनाएका थिए। शेख मुजिब राष्ट्रिय नीतिमा केन्द्रित भएका कारण स्थानीय सरकारले आवश्यक महत्त्व दिन सकेको थिएन। आवामी लिग र केन्द्र सरकारले पूर्ण राज्यको नियन्त्रण लिएपछि प्रजातन्त्र कमजोर भएको थियो भने त्यस समयमा कुनै तल्लो तहको चुनाव आयोजित थिएन। आवामी लिगका राजनीतिक विपक्षमा कम्युनिष्ट र इस्लामिक कट्टरपन्थीहरू थिए। बङ्गलादेशलाई धर्म निरपेक्ष राज्य घोषित गर्नाले मुसलमान जनजातिहरूमा असन्तुष्टि फैलिएको थियो। यस बाहेक शेख मुजिबले आफ्ना आफन्तहरूलाई महत्त्वपूर्ण पदमा नियुक्ति गरेका आरोप उनलाई लगाइएको थियो। सन् १९७४ को अनिकालले खाद्यान्न सङ्कटलाई निम्त्याएका कारण कृषि क्षेत्र नराम्री प्रभावित बनेको थियो जुन अर्थतन्त्रको मुख्य आधार हो। उनको राजनीतिक नेतृत्वको कमी, मूल्य असन्तुलन र सरकारी स्वामित्व भएका उद्यमहरूको असफलताको लागि मुजिबको आलोचना गरिएको थियो। राजनीतिक अस्थिरताको कारण द्वन्द्व र तनाव उच्च भएका कारण मुजिबले डिसेम्बर १९७४ मा आपतकालिन अवस्थाको घोषणा गरेका थिए। सन् १९७५ मा धेरै पार्टीहरूले बङ्गलादेश कृषक श्रमिक आवामी लिग नाम गरेको राजनीतिक दलको गठन गरेका थिए जसलाई बाकशाल भनिन्थ्यो। बाकशाल विपक्षी राजनीतिक दलहरूलाई प्रतिबन्ध लगाइएको थियो भने देशकम चार बाहेक सबै समाचार पत्रिकाहरू माथि प्रतिबन्ध लगाइएको थियो। यस राजनैतिक दलले आफूलाई दुर्गम जनता, किसान र मजदुरको प्रतिनिधि ठान्दै राज्य उपकरणको अधिकार लिएको थियो। राजनैतिक दलले ठूलो मात्रामा समाजवादी गतिविधिहरू सुरु गरेको थियो भने सरकारी सेना र समर्थकहरूको गठबन्धन राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को सहयोगमा मुजिबले विपक्षी राजनीतिक नेताहरूलाई पक्राउ गर्दै देशभरिको राजनीतिक गतिविधिमा कडा नियन्त्रण लगाएका थिए। राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद् र प्रहरी विरुद्ध यातना र राजनैतिक हत्याको आरोप लगाइएको थियो। यस्तो प्रतिबन्ध प्रति मुक्ति युद्धका नेताहरू मुजिबसँग असन्तुष्ट भएका थिए भने मुजिबका कार्यहरू लोकतान्त्रिक र नागरिक अधिकार विरोधी रहेको उनीहरूको ठम्याई रहेको थियो। तिव्र असन्तुष्टि र सरकारको असफलताको विरुद्ध मुजिबका विपक्षीहरूले उनको विरुद्ध विरोध जुलुसको आयोजना गरेका थिए। == हत्याकाण्ड == {{मुख्य|शेख मुजिबुर रहमानको हत्याकाण्ड}} [[चित्र:Tomb of Sheikh Mujibur Rahman, Tungipara.jpg|thumb|220 px|शेख मुजिबुर रहमानको चिहान]] सन् १९९५ अगस्ट १५ का दिन बिहान सेनाका एक अधिकारीले राष्ट्रपतिको निवासस्थान धानमोन्डीलाई घेरा हालि शेख मुजिबुर रहमान र उनको परिवारक सबै सदस्यहरूको हत्या गरेका थिए भने उनको हत्यामा संलग्न उनकै व्यक्तिगत कर्मचारीहरू रहेका थिए।<ref name="REF" /><ref name="KF" /><ref>Lifschultz L. The long shadow of the August 1975 ''coup''. The Daily Star. Vol. 5 Number 434. Available at: [http://www.thedailystar.net/2005/08/15/d5081501033.htm http://www.thedailystar.net/2005/08/15/d5081501033.htm]. Accessed on June 8, 2007</ref> उनका दुई छोरीहरू शेख हासिना र शेख रेहाना मात्र पश्चिमी जर्मनीमा रहेका कारण बाँच्न सफल भएका थिए भने उनीहरूलाई तत्कालीन समयमा बङ्गलादेश फर्कन प्रतिबन्ध लगाइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.samakal.com/todays-print-edition/tp-last-page/article/18083201/%E0%A6%A5%E0%A6%AE%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%86%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A4-%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%96-%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF-%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%93 |शीर्षक=থমকে আছে সেরনিয়াবাত, শেখ মনি হত্যার বিচারও |अन्तिम=রনি |प्रथम=আবু সালেহ |मिति=१५ अगस्ट २०१८ |कार्य=[[দৈনিক সমকাল]] |पहुँचमिति=२१ सेप्टेम्बर २०२० |भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref name="ইটিভি শহীদ"/> शेख मुजिबुर रहमानको हत्याको योजना आवामी लिगका नेता तथा सैन्य अधिकारीहरूले बनाएका थिए। ती मध्ये एक शेख मुजिबका पूर्व सहयोगी खोन्दकार मुशताक आहमेद पनि थिए जो उनी पछि उनको उत्तराधिकारी बनेका थिए।<ref>{{पुस्तक स्रोत| अन्तिम१ = Frank| प्रथम१ = Katherine| वर्ष= 2002| शीर्षक = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi| प्रकाशक = Houghton Mifflin | स्थान = USA| आइएसबिएन = 0-395-73097-X| पृष्ठ = 389|भाषा=en}}</ref><ref name="ইটিভি শহীদ">{{वेब स्रोत|शीर्षक=१५ আগষ্ট যারা শহীদ হয়েছিলেন|युआरएल=https://www.ekushey-tv.com/%E0%A7%A7%E0%A7%AB-%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%9F-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE-%E0%A6%B6%E0%A6%B9%E0%A7%80%E0%A6%A6-%E0%A6%B9%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8/108225|प्रकाशक=একুশে টেলিভিশন|मिति=७ अगस्ट २०२०|पहुँचमिति=१४ डिसेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९७५ सेप्टेम्बर २६ का दिन खोन्दकार मुश्ताक सरकारले मुजिबको हत्याको मुद्दालाई रोक्दै दायमुक्ति अध्यादेश जारी गरेको थियो भने जनरल जियाउर रहमान र पाकिस्तान समर्थक प्रधानमन्त्री शाह अजिजुर रहमानको नेतृत्वमा बनेको संविधानको पाँचौँ संशोधनमा यसलाई वैधानिकता प्रधान गरेका थिए तर १२ अगस्त १९७६ का दिन यसलाई संसदमा रद्द गरिएको थियो।<ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=ইন্দিরা: দ্য লাইফ অফ ইন্দিরা নেহরু গান্ধী |अन्तिम=ফ্রাংক |प्रथम=ক্যাথরিন |वर्ष=२००२ |प्रकाशक=হাফটন মাফলিন |स्थान=যুক্তরাষ্ট্র |पृष्ठ=३८९ |भाषा=अङ्ग्रेजी |आइएसबिएन=0-395-73097-X}}</ref> अमेरिकाको केन्द्रीय गुप्तचर निकाय सिआइएलाई उक्त हत्याको लागि जिम्मेवार ठहराइएको थियो। बङ्गलादेशमा अवस्थित तत्कालीन राजदूत युजिन लरेन्स लिफसुल्जले नरसंहार तथा शेख मुजिबको हत्याको पछाडि सिआइएलाई दोषी ठहराएकी थिइन्।<ref>{{cite news | last =Shahriar | first = Hassan | date = 7 July 2006 |url=http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug172005/national1941362005816.asp | title = बङ्गोबोन्धु शेख मुजिबुर रहमान | newspaper = Deccan Herald | accessdate = 7 July 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060518203706/http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug172005/national1941362005816.asp |archivedate = 18 May 2006}}</ref> उनको शवलाई उनको जन्मस्थल टुङ्गिपाडा पठाइएको थियो भने सैनिक निरीक्षणमा उनलाई एक चिहानमा गाडिएको थियो भने शख मुजिबका परिवारका अन्य सदस्यहरूलाई भने ढाकामा स्थित एक चिहानमन गाडिएको थियो।<ref name="CIA">{{वेब स्रोत | लेखक = Deccan Herald| मिति = 2006-07-07| युआरएल = http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug172005/national1941362005816.asp | शीर्षक = Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman| पहुँचमिति = 2006-07-07|भाषा=en}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=अगस्टে নিহতদের নিয়ে এক সামরিক कार्यকর্তার প্রতিবেদন|युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%A4%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%8F%E0%A6%95-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%A6%E0%A6%A8|प्रकाशक=প্রথম আলো|मिति=२८ अगस्ट २०१९|पहुँचमिति=१४ डिसेम्बर २०२०|प्रथम=मेজর|अन्तिम=আলাউদ্দিন আহमेদ}}</ref> मुजिबको मृत्युले बङ्गलादेशमा लामो समयसम्म राजनीतिक द्वन्द्व चर्काएको थियो। [[मेजर जनरल]] जियाउर रहमान तेस्रो सेनाको विद्रोहको परिणाम स्वरुप सन् १९७८ मा सत्तामा आएका थिए।<ref name="hamid">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-40933121.amp |शीर्षक=শেখ মুজিব সপরিবারে হত্যার পর ३२নং রোডের বাড়ীর ভেতরের দৃশ্য কেমন ছিল? |अन्तिम=পারভীন |प्रथम=ফারহানা |मिति=१५ अगस्ट २०१७ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা |स्थान=ঢাকা}}</ref><ref>{{पुस्तक स्रोत |शीर्षक=[[তিনটি সেনা অভ্যুত্থান ও কিছু না বলা কথা]] (হাওলাদার সংস্করণ) |अन्तिम=এম এ হামিদ পিএসসি |प्रथम=লে. কর্নেল (অব.) |वर्ष=फेब्रुअरी २०१३ |प्रकाशक=হাওলাদার প্রকাশনী |आइएसबिएन=978-984-8964-58-3}}</ref> विद्रोहको एक प्रमुख नेता कर्णेल सैयद फारुख रहमानलगायत १४ सेना अधिकारीहरू पक्राउ परेका थिए भने अन्य अधिकारीहरू विदेश भागेका थिए। === विचार तथा प्रतिक्रियाहरू === शेख मुजिबुर रहमानको हत्याको योजना आवामी लिगका नेता तथा सैन्य अधिकारीहरूले बनाएका थिए जसमध्ये एक खन्दोकर मोश्ताक आहमेद थिए जसले शेख मुजिबका पूर्व सहयोगीका रूपमा काम गरिसकेका थिए भन् पछि उनलाई राष्ट्रपतिको पदमा नियुक्त गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=রাষ্ট্রপতি হওয়াই ছিল খুনি মোশতাকের বড় খায়েশ|युआरएल=https://www.jagonews24.com/national/news/604100|प्रकाशक=জাগোনিউজ२४.কম|मिति=१५ अगस्ट २०२०|पहुँचमिति=१२ डिसेम्बर २०२०}}</ref> सन् १९७५ सेप्टेम्बर २६ का दिन खोन्दकार मोश्ताक सरकारले मुजिबको हत्याको सुनवाईमा रोक लगाउँदै निषेध अध्यादेश जारी गरेको थियो। जनरल जियाउर रहमान र पाकिस्तान समर्थक प्रधानमन्त्री शाह अजिजुर रहमानको नेतृत्वमा यसलाई अवलम्बन गरिएको थियो भने सन् १९९६ अगस्ट १२ का दिन गरिएको संविधानको पाँचौँ संशोधनमा संसदमा रद्द गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.banglatribune.com/columns/opinion/555245/%E0%A6%87%E0%A6%A8%E0%A6%A1%E0%A7%87%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%9F%E0%A6%BF-%E0%A6%85%E0%A6%A7%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A7%80-%E0%A6%95%E0%A7%87 |शीर्षक=ইনডেমনিটি অধ্যাদেশ: দায়ী কে? |अन्तिम=মির্জা |प्रथम=সুলতান |मिति=२६ सेप्टेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বাংলা ট্রিবিউন}}</ref> केन्द्रीय गुप्तचर निकायलाई हत्याका लागि सञ्चार माध्यममा दोषी ठहराइएको थियो। लरेन्स लिफसुलजले सैन्य राज्यविप्लव र नरसंहारका लागि सिआइएलाई दोषी ठहराएपछि बङ्गलादेशका तत्कालीन अमेरिकी राजदूत युजिक बुस्टरका अनुसार मुजिबको हत्या पश्चात् बङ्गलादेशमा कयौँ वर्षसम्म राजनीतिक सङ्घर्ष सुरु भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=বঙ্গবন্ধু হত্যার পেছনে ‘সেই শক্তিধর’ দেশ: প্রধানমন্ত্রী|युआरएल=https://m.bdnews24.com/bn/detail/bangladesh/1121975|प्रकाशक=বিডিনিউজ२४|मिति=१८ मार्च २०१६|पहुँचमिति=१३ डिसेम्बर २०२०}}</ref> सैन्य राज्यविप्लवका नेताहरूलाई चाँडै सत्ताबाट हटाइएको थियो भने राजनैतिक हत्याले देशमा गतिरोध पैदा गरेपछि सेनामा व्यापक अराजकता फैलिएको थियो। तेस्रो सैन्य राज्यविप्लवको फलस्वरूप सन् १९७५ नोभेम्बर ७ का दिन [[मेजर जनरल]] जियाउर रहमान सत्तामा आएका थिए। जसले पछि निषेध अध्यादेशको समर्थन गर्दै मुजिब हत्याको मुद्दालाई स्थगित गरी मुजिब समर्थक सेनाहरूलाई गिरफ्तारी गराएका थिए।<ref name="CIA">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug172005/national1941362005816.asp |शीर्षक=Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman |मिति=७ जुलाई २००६ |प्रकाशक=ডেকান হেরাল্ড |भाषा=अङ्ग्रेजी |पहुँचमिति=७ जुलाई २००६}}</ref> सैन्य राज्यविप्लवका प्रमुख नेताहरू मध्ये एक कर्णेल सैयद फारुक रहमान सहित १४ सेना अधिकारीहरूलाई गिरफ्तार गरिएको थियो भने अन्य अधिकारीहरू विदेश पलायन भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/2005/08/15/d5081501033.htm |शीर्षक=The long shadow of the August 1975 ''coup'' |अन्तिम=লিফশুলজ |प्रथम=লরেন্স |पहुँचमिति=११ जनवरी २०२१ |प्रकाशक=দ্য ডেইলি স্টার |सङ्ख्या=४३४}}</ref> सन् १९९६ अक्टोबर २ का दिन शेख मुजिबुर रहमानका निजी सहायक अधिकारी महितुल इसलामले मुजिबको हत्याको प्रकरणलाई धनमोन्डी प्रहरी चौकीमा दर्ता गराएपछि १२ नोभेम्बरका दिन संसदमा निषेध अध्यादेशलाई खारेज गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=যেভাবে এসেছিল বঙ্গবন্ধু হত্যা মামলার রায়|युआरएल=https://m.bdnews24.com/bn/detail/bangladesh/1790972|प्रकाशक=বিডিনিউজ२४|मिति=१५ अगस्ट २०२०|पहुँचमिति=१४ डिसेम्बर २०२०}}</ref> २०१० मा आएर मुजिबका हत्यारा सैयद फारुख रहमान र बाँकी आरोपीहरूलाई फाँसी दिइएको थियो।<ref name="bd-pratidin.com">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.bd-pratidin.com/various/2013/12/15/32250 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ५ খুনির ফাঁসি |मिति=१५ डिसेम्बर २०१३ |कार्य=বাংলাদেশ প্রতিদিন |पहुँचमिति=१५ मार्च २०१७}}</ref> सन् २०२० अप्रिल १२ का दिन भूतपूर्व सैन्य अधिकारी आब्दुल माजेदलाई गिरफ्तार गरिएको थियो भने उनलाई पनि शेख मुजिबको हत्यामा संलग्न रहेका कारण मृत्युदण्ड दिइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/news/world-asia-52258557 |मिति=१२ अप्रिल २०२० |कार्य=বিবিসি নিউজ |पहुँचमिति=१२ अप्रिल २०२०|भाषा=ব্রিটিশ अङ्ग्रेजी |शीर्षक=প্রতিষ্ঠাতা রাষ্ট্রপতির খুনির ফাঁসির আদেশ কার্যকর করল বাংলাদেশ}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bangladesh-executes-ex-army-officer-for-assassinating-bangabandhu/articleshow/75105396.cms |शीर्षक=Bangladesh executes ex-Army officer for assassinating Bangabandhu |मिति=१२ अप्रिल २०२० |कार्य=দ্য টাইমস অব ইন্ডিয়া |पहुँचमिति=१२ अप्रिल २०२० |आयोग=পিটিআই |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুকে হত্যার দায়ে সাবেক সেনা कार्यকর্তাকে ফাঁসি দিল বাংলাদেশ}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-52258557|title=Bangladesh executes killer of founding president|date=2020-04-12|work=BBC News|access-date=2020-04-12|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bangladesh-executes-ex-army-officer-for-assassinating-bangabandhu/articleshow/75105396.cms |title=Bangladesh executes ex-Army officer for assassinating Bangabandhu |date=12 April 2020 |work=The Times of India |agency=PTI |url-status=live |access-date=2020-04-12}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == {{प्रमुख|शेख-वाजेद परिवार}} सन् १९३४ मा शेख मुजिबुर रहमानले ३ वर्ष उमेरकी बेगम फजिलातुन्नेसासँग बिवाहा गरेका थिए। उनीहरूको विवहा भएको ९ वर्ष पछि जब मुजिब २२ वर्षका र बेगम फजिलातुन्नेसा १२ वर्षकी थिइन् उनीहरूको पुनः विवहा भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.londoni.co/index.php/who-s-who?id=68|शीर्षक=SHEIKH MUJIBUR RAHMAN}}</ref> ती दम्पतीका दुई छोरी र तीन छोरा थिए। छोरीहरू शेख हसिना र शेख रेहाना हुन्। उनका छोरा शेख कामाल, शेख जामाल र शेख रासेल हुन्। शेख मुजिबका पुत्र शेख जामाल बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धको समयमा मुक्ति बहिनीको [[छापामार युद्ध|छापामार युद्धका]] संयोजक थिए र उनले बङ्गलादेश सेनाबाट स्वतन्त्रता युद्धको क्रममा युद्धकालिन आयोग प्राप्त गरेका थिए।<ref>[http://dailyasianage.com/news/78103/sheikh-kamal Sheikh Kamal] ''The Asian Age''.5 August 2017</ref> उनी त्यस समयमा शेख मुजिबको उत्तराधिकारी मानिन्थे शेख जामालले बेलायतको रोयल सैनिक एकेडेमीमा सैन्य प्रशिक्षण लिएका थिए र पछि उनले बङ्गलादेश सेनामा एक प्रमुख अधिकारीको रूपमा काम गरेका थिए।<ref name="bongobondhuinfocenter.org">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.bongobondhuinfocenter.org/personal-life/sheikh-jamal |शीर्षक=Sheikh Jamal |पहुँचमिति=५ अप्रिल २०१९ |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20180818201320/http://www.bongobondhuinfocenter.org/personal-life/sheikh-jamal |अभिलेखमिति=१८ अगस्ट २०१८ }}</ref><ref name="jamal_1">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.albd.org/bangabandhu/August15Show.pps |शीर्षक=Sheikh Jamal profile |प्रकाशक=Bangladesh Awami League |पहुँचमिति=2009-09-02 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20091104093255/http://www.albd.org/bangabandhu/August15Show.pps |अभिलेखमिति=4 November 2009 |df= }}</ref><ref name="books.google.com">{{पुस्तक स्रोत|युआरएल=https://books.google.com/books?id=w_ptAAAAMAAJ|शीर्षक=Bangabandhu in the eye of his personal physician|अन्तिम१=Islam|प्रथम=N.|अन्तिम२=Trust|प्रथम२=Anwara-Nur Welfare|मिति=2001-01-01|प्रकाशक=Anwara-Nur Welfare Trust|पृष्ठ=115|भाषा=en}}</ref> सन् १९७५ अगस्ट १५ का दिन शेखको परिवारलाई नजरबन्दमा राखिएको थियो भने शेख कामाल र शेख जामाल सुरक्षाकर्मीहरूको आँखा छली भाग्न सफल भएका थिए भने उनीहरू पछि बङ्गलादेश स्वतन्त्रता युद्धमा सामेल भएका थिए।<ref name="bongobondhuinfocenter.org"/><ref name="jamal_1"/><ref name="books.google.com"/> सन् १९७५ अगस्ट १५ को रात सैनिक कार्वाहीमा शेख मुजिबको सम्पूर्ण परिवारको हत्या गरिएको थियो भने केवल शेख हासिना र शेख रेहाना मात्र पश्चिम जर्मनीको यात्रामा गएका कारण बाँच्न सफल भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=Sheikh Fazilatunnesa Mujib's 81st birth anniversary today|युआरएल=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=197727 |पत्रिका=The Daily Star |पहुँचमिति=10 February 2016}}</ref> शेख मुजिब बङ्गलादेशी वंशका बेलायती श्रमिक राजनैतिक दलका राजनीतिज्ञ ट्यूलिप सिद्दीकीका हजुरबुबा हुन् जो सन् २०१५ को आम चुनावबाट हेम्प्स्ट र किलबर्नका लागि संसद सदस्य भइसकेका छन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.camdennewjournal.com/tulipsiddiq-owensmith|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20160904145159/http://www.camdennewjournal.com/tulipsiddiq-owensmith|अभिलेखमिति=4 September 2016|शीर्षक=Hampstead and Kilburn MP Tulip Siddiq set to back Owen Smith in Labour leadership contest|वेबसाइट=Camden New Journal|पहुँचमिति=24 January 2017}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/01/uk-vote-could-create-cross-border-dynasty-2014113112342206325.html|शीर्षक=UK vote could create cross-border dynasty|प्रकाशक=Aljazeera}}</ref> == प्राप्ति == === बङ्गलादेश === [[चित्र:Bangabandhu Square Monument.A.M.R.jpg|thumb|right|150px|शेख मुजिबुर रहमानको स्मृति स्तम्भ]] बङ्गलादेशी सिक्का तथा [[टाका]]हरूमा शेख मुजिबको चित्रहरू छापिएका छन् भने बङ्गलादेशका धेरै सरकारी संस्थानहरू उनको नामहरू उल्लेख रहेको पाइन्छन्।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://banknotenews.com/files/17fc6d132aefa8953adbc584b2fc6012-1646.php|शीर्षक=Bangladesh new note family confirmed|कार्य=banknotenews.com}}</ref> केही इतिहासकारहरूका अनुसार शेख मुजिब र उनको राजनैतिक दल पूर्व र पश्चिम पाकिस्तान भित्रको द्वन्द्व र असमानतालाई बढाएको थियो भने स्वतन्त्रताले बङ्गलादेशलाई उद्योग र मानव संसाधनको पक्षमा नकारात्मक असर पुर्‍याएको थियो।<ref name="বি ডি">{{पुस्तक स्रोत |अन्तिम= হাবীবুল্লাহ্ |प्रथम=বি ডি |मिति= |शीर्षक= শেরে বাংলা |प्रकाशक=প্রথমা প্রকাশন |पृष्ठ= |आइएसबिएन=9789849176602 }}</ref> पछि साउदी अरब र चीनका सरकारहरूले शेख मुजिबको आलोचना गरेका थिए भने धेरै देशहरूले मुजिबको मृत्यु पश्चात् बङ्गलादेशलाई एक स्वतन्त्रत राष्ट्रको मान्यता प्रदान दिन अस्वीकार गरेका थिए। धेरै इतिहासकारहरूले मुजिबलाई विद्रोहको समर्थकको रूपमा पहिचान गरेका थिए भने उनीहरूका अनुसार मुजिब राष्ट्रवादी आन्दोलनलाई उक्साएता पनि राज्यको सत्ता चलाउन अयोग्य रहेको धारणा व्यक्त गरेका थिए।<ref name="BNS">{{वेब स्रोत | अन्तिम = Baxter| प्रथम = Craig | मिति = 2006-07-11| युआरएल = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27169589| शीर्षक = Bangladesh: From a Nation to a State| पहुँचमिति = 2006-07-11 |भाषा=en}}</ref> बङ्गलादेशी नेताको रूपमा उनको शासनकालमा मुस्लिम धर्मवलम्बी नेताहरूले मुजिबको धर्मनिरपेक्षताको नीति प्रति कडा आलोचना गरेका थिए। भारत सरकारसँगको व्यापक सहयोग र महत्त्वपूर्ण क्षेत्रीय र विदेश नीतिमा भारतसँगको आफ्नो ऐक्यबद्धताको कारण धेरै मानिसहरू मुजिबसँग असन्तुष्ट भएका थिए।बङ्गलादेश भारतको एक उपराज्यको रूपमा स्थापित हुन सक्ने र भारत प्रति अति निर्भर हुन सक्ने खतरा कारण थुप्रै आलोकहरू यस कुरालाई लिएर डराइरहेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत | अन्तिम = Baxter| प्रथम = Craig | मिति = २००६-०७-११| युआरएल = http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27169589| शीर्षक = Bangladesh: From a Nation to a State| पहुँचमिति = 2006-07-11|भाषा=en}}</ref> मुजिबको एकदलीय शासन र राजनीतिक प्रतिपक्षीहरूको दमनले जनतामा ठूलो असन्तुष्टि पैदा गरेको थियो भने लामो समयदेखि बङ्गलादेशमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको अभ्यासलाई पुग्न सकेको थिएन। सन् १९९६ मा शेख मुजिबकी छोरी शेख हासिनाको नेतृत्वमा आवामी लिगले सत्तामा फर्कनु भन्दा पहिले मुजिबपछि सरकारहरू सञ्चालन गरिरहेका नेताहरूले मुजिबको विरोध गरेका थिए।<ref name="JSTOR3">{{वेब स्रोत | अन्तिम = Rounaq Jahan | प्रथम = Bangladesh in 1972: Nation Building in a New State | मिति = 2006-07-07| युआरएल = http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687(197302)13%3A2%3C199%3ABI1NBI%3E2.0.CO%3B2-6| शीर्षक = Governance | पहुँचमिति = 2006-07-07|भाषा=en}}</ref> सन् १९९९ मा आवामी लिगको निर्वाचित भए पछि उनको छवि पुनः फिर्ता भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम=Chowdhury|प्रथम१=Afsan|शीर्षक=Must laws protect Sheikh Mujib’s honour and 1971 history?|युआरएल=http://opinion.bdnews24.com/2016/08/29/must-laws-protect-sheikh-mujibs-honour-and-1971-history/|पहुँचमिति=8 September 2016|प्रकाशक=bdnews24.com|मिति=29 August 2016}}</ref> त्यसबेलादेखि अगस्ट १५ लाई राष्ट्रिय शोक दिनको रूपमा मनाउन थालिएको थियो। सन् २०१६ मा आवामी लिग सरकारले एक कानून पारित गरी शेख मुजिबुर रहमान प्रतिको जुन कुनै आलोचनालाई अपराध भनेर परिभाषित गरिदिएको थियो।<ref name="Trial">{{वेब स्रोत |वेबसाइट= দ্য হিন্দু |मिति= २००६-०७-०७ |युआरएल= http://www.hinduonnet.com/fline/fl1524/15240040.htm |शीर्षक= Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman7 |भाषा= en |पहुँचमिति= २३ अप्रिल २००९ |अभिलेखयुआरएल= https://web.archive.org/web/20090304191120/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1524/15240040.htm |अभिलेखमिति= ४ मार्च २००९ }}</ref> शेख मुजिबुर रहमान अझै पनि आवामी लिगको वैचारिक प्रतीक हुन् भने उक्त राजनैतिक दलले मुजिबको समाजवादी विचारधारा पछ्याउँदै आइरहेको छ। मुजिबलाई बङ्गलादेश, भारत र विश्वभरमा बाङाली बुद्धिजीवीहरूद्वारा व्यापक प्रशंसा गरिन्छ।<ref>Listeners name 'greatest Bengali'. BBC. Retrieved 23-04-2008. http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3623345.stm</ref> पाकिस्तानको सैन्य शासनको विरुद्ध आन्दोलन नेतृत्व गर्ने र पाकिस्तानमा रहेको सांप्रदायिक विभेदको विरुद्ध र बाङाली आन्दोलनलाई स्वतन्त्रतातिर पुर्‍याएकोमा उनको व्यापक सराहना गरिएको थियो।सन् २००४ मा गरिएको बीबीसी सर्वेक्षणमा, शेख मुजिबुर रहमानलाई "सबै समयका सर्वश्रेष्ठ बाङाली" को रूपमा मतदान गरिएको थियो।<ref name="মুজিব লেন">{{वेब स्रोत |शीर्षक=দিল্লিতে বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিব লেন |युआरएल=http://www.ittefaq.com.bd/print-edition/first-page/2017/04/10/188207.html |प्रकाशक=তাসমিমা হোসেন |मिति=अप्रिल १०, २०१७ |पहुँचमिति=अगस्ट १४, २०१७}}</ref> सन् १९९९ मा राजधानी ढाकामा रहेको आइपिजिएमआरको नाम परिवर्तन गरी बङ्गोबोन्धु शेख मुजिब मेडिकल विश्वविद्यालय राखिएको थियो। शेख मुजिब नामक सडक चट्टोग्राम सहरमा रहेको एक प्रमुख व्यावसायिक सडक हो। सन् २०१७ मा भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीको सडकको नाम बङ्गोबोन्धु शेख मुजिब मार्ग राखिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=The year that was|प्रथम=Ishrat |अन्तिम=Firdousi |प्रकाशक=Bastu Prakashan}}</ref> मुजिबले आफ्नो राजनीतिक अभियानमा लगाएको कोटलाई बङ्गलादेशको मुजिब कोट पनि भनिन्छ। === विश्वव्यापी === * बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता र शेख मुजिबको शासनको एक वर्ष पछि टाइम पत्रिकाले यस्तो लेखेको थियो: {{quote|text=মোটের উপর, বাংলাদেশের শুভ প্রথম জন্মদিন পালন করার তেমন কোন কারণ নেই। যদি এটি একসময় হেনরি কিসিঞ্জারের কথিত "খালি বাক্স" না হয়, তবে এটি মুজিবের স্বপ্ন দেখা সোনার বাংলাও হয়ে যায় নি। এতে মুজিবের ভুল কতটুকু সেটিই এখন একটি বিতর্কের বিষয়। এটা সত্য যে, বাংলাদেশের এই বিস্তর সমস্যাগুলোর বিরুদ্ধে লড়তে তিনি খুব অল্পই সময় পেয়েছেন। তবুও, কিছু সমালোচক দাবি করে যে, তিনি যুগান্তকারী ব্যক্তিত্ব হিসেবে ভূমিকা পালন করতে গিয়ে বেশ খানিকটা সময় নষ্ট করেছেন, (যেমন তিনি ব্যক্তিগতভাবে যে কোন আমন্ত্রণে সশরীরে উপস্থিত হয়ে সাড়া দিয়েছেন) যখন কিনা গুরুত্বপূর্ণ বিষয় বা রাষ্ট্রের প্রতি তার আরো মনোযোগী হওয়া উচিৎ ছিল। যদি, আশানুরূপভাবে, তিনি मार्चের নির্বাচনে জয়ী হন, তবে তিনি একটি সুস্পষ্ট পরীক্ষার সম্মুখীন হবেন যে, তিনি কি শুধুই বাংলাদেশের জনক নাকি পাশাপাশি এর ত্রাণকর্তাও।<ref>{{cite magazine |title=Bangladesh: Not Yet Shonar Bangla |url=https://archive.org/details/sim_time_1973-01-01_101_1/page/32 |date=1 January 1973 |magazine=Time |page=32}}</ref> }} * सन् १९७३ मा गैर-गठबन्धन शिखर सम्मेलनमा कुबाका नेता फिदेल कास्त्रोले शेख मुजिबको व्यक्तित्वलाई हिमालयसँग तुलना गरेका थिए। * सन् १९७५ अगस्त २५ मा उनको मृत्यु भएको दश दिनपछि संयुक्त राज्यको टाइम पत्रिकाले "१५ अगस्ट १९७५: मुजिब स्थपतिर मृत्यु" शीर्षक यस्तो लेखेको थियो: {{quote|তার প্রশংসনীয় উদ্যোগ: স্বাধীনতার পরের তিন वर्षে ६ হাজারের ও বেশি রাজনৈতিক হত্যাকাণ্ড ঘটে। সহিংসতা সারাদেশব্যাপী ছড়িয়ে পড়ার আশঙ্কা তৈরী হলে মুজিব রাষ্ট্রীয় জরুরী অবস্থা ঘোষণা করেন । চরম-বাম ও চরম-ডানপন্থী সংগঠনগুলো নিষিদ্ধ করা হয়, পত্রিকাগুলোকে নিয়ে আসা হয় সরকারী নিয়ন্ত্রণে এবং দুর্নীতির বিরুদ্ধে অভিযান শুরু হয়। এ উদ্যোগগুলো বৃহত্তর জাতীয় স্বার্থে গৃহীত হলেও অনেকেই সমালোচনামুখর হয়ে উঠেন । সমালোচকদের উদ্দেশ্যে মুজিব তার স্বভাবসুলভ ভঙ্গিতে বলেন:- "ভুলে যেওনা আমি মাত্র তিনवर्ष সময় পেয়েছি। এই সময়ের মধ্যে তোমরা কোনো দৈব পরিবর্তন আশা করতে পারোনা।" যদি ও শেষ সময়ে তিনি নিজেই হতাশ ও বিরক্ত হয়ে কোন দৈব পরিবর্তন ঘটানোর জন্য অধৈর্য হয়ে পড়েছিলেন। সন্দেহাতীতভাবেই মুজিবের উদ্দেশ্য ছিলো তার দেশ ও দেশের মানুষের উন্নয়ন ঘটানো। শেষ মুহূর্ত পর্যন্ত মুজিব একটা 'সোনার বাংলা' গড়তে চেয়েছিলেন, যে 'সোনার বাংলা'র উপমা তিনি পেয়েছিলেন কবি রবীন্দ্রনাথ ঠাকুরের কাছ থেকে, ভালোবেসে মুজিব সেই 'সোনার বাংলা'র স্বপ্নকে তার দেশের জাতীয় সংগীত নির্বাচন করেছিলেন।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,913420-2,00.html|शीर्षक=BANGLADESH: Mujib: Death of the Founder|मिति=25 August 1975|कार्य=Time (magazine)|पहुँचमिति=11 April 2017}}</ref>}} *सन् २००३ मा फ्रन्टलाइन पत्रिकाको एक लेखमा लेखक डेभिड लुडेनले उनलाई "बिर्सिएको नायक"को रूपमा वर्णित गरेको थियो। *३० अक्टोबर २०१६ का दिन युनेस्कोले शेख मुजिबले ७ मार्चका दिन दिएको भाषणलाई विश्व इतिहासका सर्वोत्कृष्ट भाषणको सूचीमा सूचीकृत गर्दै मान्यता प्रदान गरेको थियो। == उपाधि == सन् १९६९ फेब्रुअरी २३ का दिन तत्कालीन केन्द्रीय छात्र सङ्घर्ष परिषदले ढाकाको रेसकोर्स मैदानमा (हालको सोहरावर्ती उद्यान) आयोजित सम्मेलनमा लाखौँ व्यक्तिहरूको उपस्थितिमा तत्कालीन छात्र नेता ताफायेल आहमेदले शेख मुजिबलाई "बङ्गोबोन्धु" उपाधि प्रदान गरेका थिए जसको नेपालीमा अर्थ बाङालीहरूको साथी हुन्छ। स्वतन्त्र बङ्गलादेशको वास्तुकारका रूपमा शेख मुजिबुर रहमानलाई बङ्गलादेशका "राष्ट्रपिता" वा "राष्ट्रजनक" को रूपमा मान्यता दिइएको पाइन्छ। सन् २०१९ अगस्ट १६ का दिन बङ्गलादेशको स्थायी मिसनले संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा आयोजना गरेको राष्ट्रिय शोक दिवसमा उनलाई 'विश्वको मित्र' रूपमा चित्रण गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.jagonews24.com/national/news/520480|शीर्षक=বঙ্গবন্ধুকে ‘বিশ্ব বন্ধু’ আখ্যা|अन्तिम=|प्रथम=|मिति=१६ अगस्ट २०१९|वेबसाइट=জাগো নিউজ|भाषा=बाङ्ला|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=2019-08-17}}</ref> == रचित ग्रन्थवली == शेख मुजिबले दुई खण्डहरूमा आत्मकथा लेखेका थिए जसमा उनले पहिलो खण्ड अन्तर्गत आफ्ना राजनीतिक विचारहरू व्यक्त गरका थिए भने अर्को खण्डमा उनले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनको वर्णन गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.gulf-times.com/site/topics/printArticle.asp?cu_no=2&item_no=513649&version=1&template_id=44&parent_id=24 |शीर्षक=Autobiography of Mujibur handed over to Hasina |मिति=२१ जुन २०१३|कार्य=গালফ টাইমস |पहुँचमिति=१२ सेप्टेम्बर २०१२|भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=মুজিবের আত্মজীবনী হাসিনার কাছে হস্তান্তর}}</ref><ref name="টিডিএস রোজনামচা">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/book-reviews/karagarer-rojnamcha-jail-diary-difference-1407826 |शीर्षक=Karagarer Rojnamcha: A Jail Diary with a Difference |मिति=२० मे २०१७ |पहुँचमिति=३ अगस्ट २०१७ |प्रकाशक=দ্য ডেইলি স্টার |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=কারাগারের রোজনামচা: ভিন্ন ধরনের কারাগারের দিনলিপি}}</ref> उनका दुई रचनाहरू उनकी छोरी तथा बङ्गलादेशकी वर्तमान प्रधानमन्त्री शेख हासिनाले उनको मृत्यु पश्चात् पुस्तक रूपमा प्रकाशन गरेकी थिइन्।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Autobiography of Mujibur handed over to Hasina|युआरएल=http://www.gulf-times.com/site/topics/printArticle.asp?cu_no=2&item_no=513649&version=1&template_id=44&parent_id=24|पहुँचमिति=12 September 2012|मिति=21 June 2012}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.thedailystar.net/book-reviews/karagarer-rojnamcha-jail-diary-difference-1407826 |शीर्षक= Karagarer Rojnamcha: A Jail Diary with a Difference |मिति= 20 May 2017 | पहुँचमिति= 3 August 2017}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/onnoalo/%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%95-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81 |शीर्षक=लेखक বঙ্গবন্ধু |अन्तिम=খান |प्रथम=শামসুজ্জামান |मिति=१६ मार्च २०१८ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=অন্য আলো {{!}} প্রথম আলো}}</ref> {| class="wikitable sortable"; |- ! नाम !! प्रकाशक !! प्रकाशनी !! विषयवस्तु !! स्रोत |- | असोमाप्तो आत्मोजीबोनी | जुुन २०१२ | द युनिभर्सिटी प्रेस लिमिटेड | शेख मुजिबुर रहमानले सन् १९५४ सम्म एक आत्मजीवनी लेखेका थिए। यो ग्रन्थलाई अङ्ग्रेजी लगायत अन्य भाषाहरूमा अनुवाद गरिएको छ। |align="center"|<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.jaijaidinbd.com/?view=details&type=single&pub_no=221&cat_id=2&menu_id=23&news_type_id=1&index=0&archiev=yes&arch_date=26-08-2012 |शीर्षक=ভালোবাসার টানেই বঙ্গবন্ধুর আত্মজীবনীর সঙ্গে যুক্ত হয়েছি : ফকরুল আলম |अन्तिम=সরকার |प्रथम=মোনায়েম |मिति=२६ अगस्ट २०१२ |पहुँचमिति=६ फेब्रुअरी २०१७ |प्रकाशक=যায়যায়দিন}}</ref><ref name=":1">{{वेब स्रोत| युआरएल=http://archive.prothom-alo.com/detail/date/2012-06-18/news/266615 | शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ‘অসমাপ্ত আত্মজীবনী’প্রকাশিত হচ্ছে আজ | कार्य=দৈনিক প্রথম আলো | पहुँचमिति=३ डिसेम्बर २०१५}}</ref> |- | कारागारेर रोजनामोचा | मार्च २०१७ | [[बाङ्ला एकाडेमी]] | यस ग्रन्थ सन् १९६६ शेख मुजिबुर रहमानको कारावास जीवनमा आधारित छ। यस ग्रन्थलाई शेख मुजिबकी कान्छी छोरी शेख रेहानाले नामकरण गरेकी थिइन्। |align="center"|<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.ittefaq.com.bd/culture/2017/03/29/109291.html |शीर्षक=কারাগারের রোজনামচা : জেল-যন্ত্রণা ও জীবন-জিজ্ঞাসা |अन्तिम=হোসেন |प्रथम=তারিন |पहुँचमिति=२९ मार्च २०१७ |प्रकाशक=দৈনিক ইত্তেফাক}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम१=জয়দেব|प्रथम१=নন্দী|शीर्षक=কারাগারের রোজনামচা : জেল-যন্ত্রণা ও জীবন-জিজ্ঞাসা|युआरएल=http://www.ittefaq.com.bd/culture/2017/03/29/109291.html|वेबसाइट=দৈনিক ইত্তেফাক|पहुँचमिति=19 नोभेम्बर 2017|मिति=२९ मार्च २०१७}}</ref> |- | आमार देखा नया चीन | फेब्रुअरी २०२० | [[बाङ्ला एकाडेमी]] | यो ग्रन्थ सन् १९५२ मा जनवादी गणतन्त्र चीनको पेकिङमा आयोजित एसियाली प्रशान्त शान्ति शिखर सम्मेलनको अवसरमा शेख मुजिबको चीन भ्रमणको अवसरमा लेखिएको थियो। |align="center"|<ref name= "নয়াচীন">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.ittefaq.com.bd/national/127582/বঙ্গবন্ধুর-আমার-দেখা-নয়া-চীন-বইয়ের-মোড়ক-উন্মোচন-করলেন-প্রধানমন্ত্রী |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ‘আমার দেখা নয়া চীন’ বইয়ের মোড়ক উন্মোচন করলেন প্রধানমন্ত্রী |मिति=२ फेब्रुअरी २०२० |प्रकाशक=ইত্তেফাক |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.channelionline.com/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%BE-%E0%A6%A8%E0%A7%9F/|शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর ‘আমার দেখা নয়া চিন’ বইয়ের মোড়ক উন্মোচন|मिति=2020-02-02|वेबसाइट=চ্যানেল আই অনলাইন|भाषा=बङ्गाली|पहुँचमिति=2020-09-20}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.banglatribune.com/national/news/607291/%25E0%25A6%2586%25E0%25A6%259C-%25E0%25A6%25AA%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25B0%25E0%25A6%2595%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B6-%25E0%25A6%25AA%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%259A%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%259B%25E0%25A7%2587-%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%2599%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%2597%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25A8%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25A7%25E0%25A7%2581%25E0%25A6%25B0-%25E2%2580%2598%25E0%25A6%2586%25E0%25A6%25AE%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%25A6%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%2596%25E0%25A6%25BE-%25E0%25A6%25A8%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BC%25E0%25A6%25BE-%25E0%25A6%259A%25E0%25A7%2580%25E0%25A6%25A8%25E2%2580%2599|शीर्षक=আজ প্রকাশ পাচ্ছে বঙ্গবন্ধুর ‘আমার দেখা নয়া চীন’ |वेबसाइट=বাংলা ট্রিবিউন|भाषा=बङ्गाली|पहुँचमिति=2020-09-20}}</ref> |- | आमार किछु कथा | २०२० | इतिहास प्रकाशन | |align="center"|<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.rokomari.com/book/198310/amar-kichu-kotha |शीर्षक=আমার কিছু কথা - বঙ্গবন্ধু শেখ মুজিবুর রহমান |वेबसाइट=রকমারি.কম |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> |- |} == राजनैतिक विचारधारा == बेलायती शासनकालमा मुजिबको राजनीतिक दर्शन उपनिवेशवाद विरोधी स्वतन्त्रता आन्दोलनमा उनीहरूको सहभागिताको माध्यमबाट विकसित भएको थियो। यस समयदेखि उनी बङ्गाली राष्ट्रवादमा आकर्षित बनेका थिए। मुस्लिम लिगमा उनी सहिद सोहरावार्दी र आबुल हाशिमको नेतृत्वमा रहेको दलमा सामेल रहेका थिए जो प्रगतिवादी भनेर चिनिन्थे।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://web.dailyjanakantha.com/details/article/406361/ভাষা-আন্দোলনের-হক-সাহেব-ও-শেখ-সাহেব-দুই/|शीर्षक=ভাষা আন্দোলনের হক সাহেব ও শেখ সাহেব ॥ দুই॥ {{!}}{{!}} চতুরঙ্গ {{!}}|वेबसाइट=জনকন্ঠ|भाषा=अङ्ग्रेजी|पहुँचमिति=२७ फेब्रुअरी २०१९|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20190522092342/http://web.dailyjanakantha.com/details/article/406361/%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B7%E0%A6%BE-%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8B%E0%A6%B2%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B9%E0%A6%95-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%87%E0%A6%AC-%E0%A6%93-%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%96-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%87%E0%A6%AC-%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%87/|अभिलेखमिति=२२ मे २०१९}}</ref> यद्यपि सोहरावार्दीको व्यक्तिगत निष्ठा, मुस्लिम लिगमा भएको उनको निष्ठा भन्दा प्रबल रहेको थियो। आब्दुल गफ्फर चौधुरीका अनुसार शेख मुजिब सहिद सोहरावर्दीका राजनीतिक शिष्यका रूपमा परिचित थिए तर उनको राजनीतिक चरित्र शेरेबाङ्ला एके फजलुल हक, आबुल हाशिम, सुवास बोस र माओलाना भासानीको राजनीतिको प्रभावबाट विकसित भएको थियो।<ref name="রওনক"/><ref name= "গোলাম"/> उनी पाकिस्तान आन्दोलनका कट्टर कार्यकर्ता थिए भने उनले संयुक्त बङ्गाल स्थापना गर्ने पहलहरूमा पनि भाग लिएका थिए। धेरै इतिहासकारहरूले शेख मुजिबको तत्कालीन राष्ट्रवादी झुकावलाई बङ्गाली मुसलमान राष्ट्रवाद भनेर वर्णन गर्छन्।<ref name= "গোলাম">{{पुस्तक स्रोत|शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর রাজনৈতিক দর্শন|अन्तिम=দস্তগীর|प्रथम=কে.এম গোলাম|वर्ष=२०१२|प्रकाशक=আদর্শ|स्थान=ঢাকা|पृष्ठ=१०|आइएसबिएन=978-984-8875-31-5}}</ref> उनको आफ्नै टिप्पणीका अनुसार उनी शिक्षि बङ्गाली मुस्लिम समुदाय, लाहोरमा प्रस्ताव गरिएको बङ्गाल र आसामको साथ भारत बाहिर एक पृथक् राज्यको पक्षमा रहेका थिए। तर तत्कालीन समयको वास्तविकतामा बङ्गाली मुसलमानहरूको नेतृत्वमा बनाइएको पाकिस्तानी राज्यमा आफ्नो भविष्य निर्माण गर्नका लागि बाध्य बनाइएको थियो।<ref name="মুনতাসীর"/> पाकिस्तानको स्वतन्त्रता पश्चात् शेख मुजिबुर रहमानको राजनीतिक धारणा र गतिविधिहरू पूर्वी बङ्गालको स्वायत्तता, भाषा केन्द्रित बङ्गाली राष्ट्रवाद, धर्मनिरपेक्षता र पाकिस्तान राज्य भित्र लोकतान्त्रिक अधिकारको वरिपरि घुमेको थियो।<ref name="গোলাম"/><ref name="মুনতাসীর"/> शेख मुजिब लगायत धेरैजना पार्टीबाट छुट्टिँदै मुस्लिम लिग नेतृत्वको विरुद्ध विभिन्न आरोपहरू खडा गरेका थिए। उनले आफ्नो जीवनकालको १३ वर्ष पाकिस्तानको कारागारमा बिताएका थिए।<ref name="রওনক"/> एकल पाकिस्तानको अवधारणाको नाजुकता उसको व्यक्तिगत पुस्तक तथा असङ्ख्य भाषणहरूमा उठाइएको थियो।<ref name="রওনক"/> पश्चिम पाकिस्तानी शासकहरूले पाकिस्तानलाई विच्छेद गर्ने षडयन्त्र गरिरहेको आरोप लगाउँदै उनलाई प्रायः पाकिस्तानको शत्रु र भारतीय दलालको सङ्ज्ञा दिएका थिए।<ref name="মুনতাসীর"/> [[चित्र:Mujib Suhrawardy Zhou Enlai.jpg|thumb|200 px|सन् १९५७ मा चीनका प्रधानमन्त्री चौ एन लाई (बीचमा) र होसेन सहिद सोहरावार्दीको (बायाँ) साथमा शेख मुजिब (दायाँ)]] राजनैतिक गुरु सोहरावर्दी जस्तै शेख मुजिब पनि पश्चिमी शैलीको संसदीय प्रजातन्त्रको कट्टर समर्थक थिए। उनले पाकिस्तानी शासनकालको सबै समय उनले विभिन्न सङ्घर्षहरू गरेका थिए र स्वतन्त्र बङ्गलादेशमा सत्ता पनएपछि उनले संसदीय प्रजातन्त्रको स्थापना गरेका थिए।<ref name="রওনক" /> पाकिस्तानको स्थापना पछि पनि उनी समाजवादप्रति आकर्षित भएका थिए। समाजवादी अर्थतन्त्रमा शेख मुजसबको चासो बढ्दै गएकाले खास गरी सन् १९५० को दशकमा उनले दुईपटक जन वादी गणतन्त्र चीन र एकपटक सोभियत सङ्घको भ्रमण गरेका थिए। उनी आवामी लिगलाई बेलायती मजदुर पार्टी जस्तै एक सामाजिक लोकतान्त्रिक पार्टीको रूपमा निर्माण गर्न चाहन्थे। उनले आर्थिक मुक्तिको उद्देश्यका लागि बङ्गलादेशको संविधानको सिद्धान्तको रूपमा समाजवादलाई समावेश गराएका थिए। यद्यपि उनले स्वतन्त्र बङ्गलादेशमा एकपक्षीय सरकारको स्थापना गरेकाले विपक्षी नेता तथा कार्यकर्ताहरूलाई दमन गर्दै बाकशालको परिचय दिँदै स्वतन्त्र बङ्गलादेशमा सरकारको एकदलीय प्रणालीको स्थापना गरेका थिए। शेख मुजिब प्रजातन्त्रको लागि आजीवन कारावास भोगेको र अन्ततः यसबाट विचलित भएको भन्दै धेरैले यसलाई आदर्शबाट विचलन भएको मान्दछन्।<ref name="SAAGI" /> {{quote|text=“কোনো ‘ভুঁড়িওয়ালা’ এ দেশে সম্পদ লুটতে পারবে না। গরিব হবে এই রাষ্ট্র ও সম্পদের মালিক, শোষকরা হবে না। এই রাষ্ট্রে হিন্দু-মুসলমান ভেদাভেদ থাকবে না। এই রাষ্ট্রের মানুষ হবে বাঙালি। তাদের মূলমন্ত্র ‘সবার উপরে মানুষ সত্য তাহার উপরে নাই’।” <ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর উন্নয়ন দর্শন ও জাতীয় পুনর্গঠন|युआरएल=https://uttarannews.net/site2/?article=%e0%a6%ac%e0%a6%99%e0%a7%8d%e0%a6%97%e0%a6%ac%e0%a6%a8%e0%a7%8d%e0%a6%a7%e0%a7%81%e0%a6%b0-%e0%a6%89%e0%a6%a8%e0%a7%8d%e0%a6%a8%e0%a7%9f%e0%a6%a8-%e0%a6%a6%e0%a6%b0%e0%a7%8d%e0%a6%b6%e0%a6%a8|प्रकाशक= উত্তরণ (সপ্তম বর্ষ, নবম সংখ্যা)|मिति=अगस्ट २०१७|पहुँचमिति= १ अक्टोबर २०२० }}</ref><ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=अगस्ट হোক মুজিবাদর্শে দীক্ষিত হওয়ার মাস : শেখ ফয়সল আমীন|युआरएल=http://www.bhorerkagoj.com/print-edition/2016/08/15/102493.php|प्रकाशक=দৈনিক ভোরের কাগজ |मिति=१५ अगस्ट २०१६|पहुँचमिति=१ अक्टोबर २०२०}}</ref>}} उनी मुस्लिम लिग मार्फत राजनीतिमा संलग्न भए पनि शेख मुजिबले पाकिस्तानको स्थापना पश्चात् धार्मिक साम्प्रदायिकता विनानै राजनीतिको अवलम्बन गरेका थिए। उनी पाकिस्तानी शासनको साम्प्रदायिक विभेदको नीतिको प्रखर आलोचक थिए। उनको राजनीतिक दल आवामी लिग पूर्व बङ्गालमा सबै धर्मका बङ्गालीहरूको सङ्गठनको रूपमा देखा परेको थियो। यस राजनीतिक दलले पछि मुजिबको नेतृत्वमा बङ्गलादेशको धर्म निरपेक्षतालनई आफ्नो विचारधाराका रूपमा अपनाएको थियो।<ref name="SAAGI">{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.saag.org/papers3/paper232.html |शीर्षक=মুজিব অ্যান্ড ইসলাম |अन्तिम=রমন |प्रथम=বি |मिति=२९ अगस्ट २००६ |भाषा=अङ्ग्रेजी |रिति=পিএইচপি |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20070611031127/http://www.saag.org/papers3/paper232.html |अभिलेखमिति=११ जुुन २००७ |पहुँचमिति=२९ अगस्ट २००६ }}</ref> धर्मनिरपेक्ष प्रति राज्य प्रतिबद्धता भए पनि मुजिबले आफ्नो व्यक्तिगत र राज्य गतिविधिहरूमा इस्लामी अनुशासनको बाटो अपनाएका थिए। आफ्नो सार्वजनिक उपस्थिति र भाषणको क्रममा शेख मुजिबले इस्लामी अभिवादन र नाराको प्रयोग बढाउँदै इस्लामी विचारधारालाई जनाउन जारी राखेका थिए। आफ्नो जीवनको अन्तिम वर्षहरूमा मुजीब "जोय बाङ्ला" अभिवादनको सट्टा "खुदन हाफिज"को प्रयोग गर्ने गरेकन थिए जुन मुसलमानहरूको एक पहिचान थियो। शेख मुजिबुर रहमानले सोचेका अनुस मान्छे गल्तीबाट पाठ सिक्छन्। उसको विचारधारा आफ्नै गल्तीलाई स्वीकार्नु र सच्याउनको पक्षमा रहेको थियो। <ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/বঙ্গবন্ধুর-অমর-বাণী |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর অমর বাণী |मिति=१८ अगस्ट २०१८ |कार्य=প্রথম আলো |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> == लोकप्रिय संस्कृतिमा मुजिब == === ग्रन्थ === बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धका प्रमुख नेता शेख मुजिबुर रहमानको बारेमा असङ्ख्य काल्पनिक र गैर-काल्पनिक पुस्तक, पर्चा, लेख इत्यादि प्रकाशित भएका छन्।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=মুজিব ভাই: বঙ্গবন্ধুর ব্যক্তিজীবনের ছায়া |अन्तिम=আলী |प्रथम=ইয়াকুব |मिति=२४ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=চ্যানেল আই অনলাইন}}</ref> उनको छोरी शेख हसिनाले ''शेख मुजिब आमार पिता'' नामक एक पुस्तक लेखेकी छन्।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://m.bdnews24.com/bn/detail/bangladesh/1784389 |शीर्षक=ষষ্ঠ মৃত্যুবার্ষিকীতে বেবী মওদুদকে স্মরণ |मिति=२५ जुलाई २०२० |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিডিনিউজ२४}}</ref> उनको बारेमा लेखिएका केही उल्लेखनीय पुस्तकहरूमा; एबिएम मुसाद्वारा रचित पुस्तक मुजिब भाइ, बेबी मओदुदद्वारा रचित पुस्तक ''बङ्गोबोन्धु शेख मुजिब ओ ताँर पोरिबार'' आदि पर्दछन् भने मुजिक हत्याको बारेमा अनुसन्धान गरी लेखिएका पुस्तकहरूमा; मिजानुर रहमान खानको ''मार्किन दलिले मुजिब हत्याकाण्ड'' एमआर आखतार ममुकुलद्वारा रचित पुस्तक ''मुजिब रक्त लाल'' आदि रहेका छन्।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothoma.com/mizanur-rahman-khan/markin-dalila |शीर्षक=মিজানুর রহমান খান {{!}} মার্কিন দলিলে মুজিব হত্যাকাণ্ড |प्रकाशक=প্রথমা প্রকাশন |पहुँचमिति=१७ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%AA%E0%A6%81%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%A5%E0%A6%BE-%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%87-%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A6%BF%E0%A6%B2-%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%86%E0%A6%87%E0%A6%8F |शीर्षक=মার্কিন দলিলে মুজিব হত্যাকাণ্ড: পঁচাত্তরের পরিবর্তনের কথা আগেই বলেছিল সিআইএ |मिति=७ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=१७ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jugantor.com/m/todays-paper/jugantar-20-years/273736/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%A4-%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B2-%E0%A7%A7%E0%A7%AB-%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A5%E0%A6%AE-%E0%A6%AC%E0%A6%87 |शीर्षक=মুজিবের রক্ত লাল: ১৫ আগস্টর পর প্রথম বই |अन्तिम=হায়দার |प्रथम=মনি |मिति=१ फेब्रुअरी २०२० |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=যুগান্তর}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.liberationwarbangladesh.org/?p=2016 |शीर्षक=শেখ মুজিবর রহমানের শাসনকাল – মওদুদ আহমদ |वेबसाइट=মুক্তিযুদ্ধ ই-আর্কাইভ |प्रकाशक=মুক্তিযুদ্ধ জাদুঘর |पहुँचमिति=२२ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref> शेख मुजिबको शासनकालमा लेखिएका पुस्तकहरूमा; मओदुद आहमेदद्वारा रचित पुस्तक ''बाङ्लादेश : शेख मुजिबुर रहमानेर शासनकाल'', एन्थोनी मासकारेनहासको ''बाङ्लादेश : रक्तेर ऋण'', हुमायुन आहमेदद्वारा रचित उपन्यास ''देयाल'', नियामत इमामद्वारा रचित उपन्यास '' द ब्ल्याक कोट'' आदि रहेका छन्। <ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/opinion/column/%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BE-%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%87-%E2%80%98%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%98%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E2%80%99 |शीर्षक=মিজানুর রহমান খান: কারা সেই 'রাঘববোয়াল'? |मिति=१६ अगस्ट २०१७ |पहुँचमिति=१७ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো {{!}} কলাম}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.banglanews24.com/art-literature/news/bd/175767.details |शीर्षक=অবশেষে বইमेলায় হুমায়ূনের শেষ উপন্যাস 'দেয়াল' |मिति=२० फेब्रुअरी २०१३ |कार्य=বাংলানিউজটোয়েন্টিফোর.কম |पहुँचमिति=२५ नोभेम्बर २०१८}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.kalerkantho.com/print-edition/Court/2013/02/21/326573 |शीर्षक=অমর একুশে গ্রন্থমেলা ২০১৩ - আগ্রহের কেন্দ্রে 'দেয়াল' |मिति=२१ फेब्रुअरी २०१३ |कार्य=দৈনিক কালের কণ্ঠ |पहुँचमिति=२५ नोभेम्बर २०१८ |अन्तिम1=জামিল |प्रथम1=নওশাদ}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.sunday-guardian.com/bookbeat/the-black-coat-by-neamat-imam |अन्तिम=ঝা |प्रथम=আদিত্য মনি |प्रकाशक=দ্য সানডে গার্ডিয়ান |भाषा=अङ्ग्रेजी |शीर्षक=দুর্ভিক্ষ-পীড়িত বাংলার মাঠে, আমরা সবাই মুজিব|मिति=१५ जुन २०१३}}</ref> === गीतहरू === शेख मुजिबुर रहमानको बारेमा लेखिएको दुई प्रख्यात गीतहरूमा; सन् १९७१ को अप्रिल महिनामा भारतीय गीतकार गौरीप्रसन्न मजुमदारको गीत '' शोन एकटी मुजिबरेर थेके लक्खो मुजिबरेर कण्ठो'' र सन् १९९० मा हासान मतिउर रहमानद्वार लेखिएको ''जोदी रात पोहाले शोना जेते, बङ्गोबोन्धु मरे नेई'' नामक गीत रहेको छ।<ref>পাঠ-পরিচিতি: শোন একটি মুজিবরের থেকে, গৌরীপ্রসন্ন মজুমদার, পৃষ্ঠা ७६–७८, সপ্তবর্ণা, সপ্তম শ্রেণি, শিক্ষাবর্ষ २०२०, জাতীয় শিক্ষাক্রম ও পাঠ্যপুস্তক বোর্ড, বাংলাদেশ</ref><ref name="শোন">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-45777449 |शीर्षक=চায়ের আড্ডায় সিগারেটের কাগজে যেভাবে জন্ম হয় 'শোন একটি মুজিবরের থেকে' গানটির |अन्तिम=ভট্টশালী |प्रथम=অমিতাভ |मिति=१७ मार्च २०१९ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা |स्थान=কলকাতা}}</ref> यी दुई गीतहरूलाई क्रमशः अंशुमान रोय र मल्ल कुमार गाङ्गुलीले धुन तयार गरेका थिए।<ref name="যদি" /> <ref name="শোন" /><ref name="যদি">{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.thedailystar.net/bangla/anandadhara/%E0%A6%AF%E0%A6%A6%E0%A6%BF-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%A4-%E0%A6%AA%E0%A7%8B%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%B6%E0%A7%8B%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A7%87%E0%A6%A4-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81-%E0%A6%AE%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%87-%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%AA%E0%A6%A5%E0%A7%8D%E0%A6%AF-%E0%A6%95%E0%A6%A5%E0%A6%BE-138478 |शीर्षक=‘যদি রাত পোহালে শোনা যেত বঙ্গবন্ধু মরে নাই’ গানের নেপথ্য-কথা |अन्तिम=আকবর |प्रथम=জাহিদ |मिति=१० मार्च २०२० |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=আনন্দধারা: দ্য ডেইলি স্টার}}</ref> यसबाहेक शेख मुजिबुर रहमानको बारेमा थुप्रै गीत तथा कविताहरू लेखिएको छ। === चलचित्रहरू === सन् २००७ मा लन्डनमा अवस्थित शेख मुजिब अनुसन्धान केन्द्रद्वारा प्रायोजित ''पलाशी थेके धानमोन्डी'' नामक एक चलचित्र निर्माण गरिएको थियो जुन पत्रकार तथा लेखक आब्दुल गाफ्फार चौधुरीको सोही नामको उपन्यासमा आधारित छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.dailyjanakantha.com/details/article/209812/%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%A1%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81/ |शीर्षक=সেলুলয়েডে বঙ্গবন্ধু |अन्तिम=পাণ্ডে |प्रथम=গৌতম |मिति=११ अगस्ट २०१६ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক জনকণ্ঠ}}</ref> यस चलचित्रमा शेख मुजिबको चरित्रमा अभिनेता पीयुष बन्दोपाध्यायले अभिनय गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://m.imdb.com/title/tt3369670/fullcredits/cast?ref_=m_ttfc_3 |शीर्षक=Children of War (2014) - Cast - IMDB |वेबसाइट=ইন্টারনেট মুভি ডাটাবেজ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.banglanews24.com/opinion/news/bd/296619.details |शीर्षक='চিলড্রেন অব ওয়ার' চলচ্চিত্রে যুদ্ধশিশু কতটা ব্যক্ত এবং .... |अन्तिम=সুলতানা |प्रथम=আইরিন |मिति=७ जुन २०१४ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বাংলানিউজ২৪}}</ref> सन् २०१४ मा मृत्युुञ्जय देवब्रेतको निर्देशनमा "जुद्धोशिशु" नामक एक भारतीय बङ्गाली-हिन्दी फिल्म सार्वजनिक भएको थियो। यस चलचित्रमा प्रदीप गङ्गोपाध्यायले शेख मुजिबुर रहमानको भूमिका निर्वाह गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://tbsnews.net/glitz/august-1975-awaits-censor-board-approval-119599 |शीर्षक=‘August 1975’ awaits censor board approval |अन्तिम=সিদ্দিক |प्रथम=হাবিবুল্লাহ |मिति=१५ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দ্য বিজনেস স্ট্যান্ডার্ড {{!}} গ্লিটজ |भाषा=ইংরেজি |शीर्षक=সেন্সর বোর্ড ছাড়পত্রের অপেক্ষায় ‘अगस्ट ১৯৭৫’}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.banglanews24.com/entertainment/news/bd/804429.details |शीर्षक=‘अगस्ट ১৯৭৫’ চলচ্চিত্রের টিজার ও পোস্টার প্রকাশ |मिति=६ अगस्ट २०२० |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বাংলানিউজ২৪}}</ref> सन् २०२० मा शेख मुजिबुर रहमानको हत्या पश्चात् ''१९७५'' नामक एक पूर्ण लम्बाई चलचित्रको निर्माण गरिएको तर सन् २०२० अगस्ट १५ का दिन सार्वजनिक मिति तय गरिएको चलचित्रको सार्वजनिक मिति कोरोना विषाणु महामारीका कारण लम्बिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/entertainment/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A7%8B%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%86%E0%A6%B8%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%AC%E0%A6%9B%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A7%87 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর বায়োপিক, আসছে আগামী বছরের মার্চে |अन्तिम=কাদের |प्रथम=মনজুর |मिति=२१ जनवरी २०२० |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো |अन्तिम२=ভট্টাচার্য |प्रथम२=দেবারতি |स्थान=ঢাকা, মুম্বাই}}</ref> यसबाहेक भारतीय चलचित्र निर्माता श्याम बेनेगलद्वारा निर्देशित, बङ्गलादेश र भारतद्वारा सह-निर्मित शेख मुजिबुर रहमानको जीवनीमा आधारित "बङ्गोबोन्धु" नामक एक चलचित्र निर्माणाधीन अवस्थामा रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.bbc.com/bengali/news-45777449 |शीर्षक=শেখ মুজিবের বায়োপিকে অভিনয়ের জন্য 'রোগা চেহারার বঙ্গবন্ধু' খুঁজছেন পরিচালক শ্যাম বেনেগাল |अन्तिम=ঘোষ |प्रथम=শুভ্রজ্যোতি |मिति=७ अक्टोबर २०१८ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=বিবিসি বাংলা |स्थान=দিল্লি}}</ref> यस चलचित्रलाई बङ्गाली, हिन्दी र उर्दु भाषामा अनुवाद गरिने।निर्णय गरिएको छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/entertainment/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6-%E0%A6%93-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%9B%E0%A6%AC%E0%A6%BF |शीर्षक=বিনোদন: বঙ্গবন্ধুকে নিয়ে বাংলাদেশ ও ভারতের ছবি |मिति=१६ मार्च २०१९ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.prothomalo.com/entertainment/dhallywood/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A7%8B%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A7%9F-%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A4-%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%B2 |शीर्षक=ঢালিউড: বঙ্গবন্ধুর বায়োপিক নিয়ে ঢাকায় ব্যস্ত শ্যাম বেনেগাল |मिति=६ नोभेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=প্রথম আলো}}</ref> यसबाहेक शेख मुजिबुर रहमानको अधुरो आत्मकथामा आधारित "चिरञ्जीव मुजिब" नामक एक पूर्ण लम्बाई चलचित्र पनि निर्माणाधीन अवस्थामा रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://unb.com.bd/m/bangla/category/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8B%E0%A6%A6%E0%A6%A8/%E2%80%98%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A6%9E%E0%A7%8D%E0%A6%9C%E0%A7%80%E0%A6%AC-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E2%80%99-%E0%A6%9A%E0%A6%B2%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%B8%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%AA/20121 |शीर्षक=‘চিরঞ্জীব মুজিব’ চলচ্চিত্র স্পন্সর করছে সিকদার গ্রুপ |मिति=१२ जनवरी २०२० |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=ইউএনবি}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.ittefaq.com.bd/entertainment/122070/ |शीर्षक=নির্মিত হচ্ছে পূর্ণ দৈর্ঘ্য চলচ্চিত্র ‘চিরঞ্জীব মুজিব’ |मिति=१३ जनवरी २०२० |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=ইত্তেফাক}}</ref> शेख हसिनाद्वारा लेखिएको पुस्तक "मुजिब आमार पिता"मा आधारित सोही नामको एक कार्टुन चलचित्र आवामी लिगको सूचना तथा अनुसन्धान केन्द्रको लागतमा निर्माणाधीन रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.somoynews.tv/pages/details/203659/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%85%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A6%A8-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%AD%E0%A6%BF-%E2%80%98%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC-%E0%A6%86%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E2%80%99 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুকে নিয়ে অ্যানিমেশন মুভি ‘মুজিব আমার পিতা’ |मिति=१९ मार्च २०२० |कार्य=সময় নিউজ |पहुँचमिति=१५ सेप्टेम्बर २०२० |भाषा=ইংরেজি}}</ref> === मुजिब वर्ष === [[चित्र:মুজিব বর্ষ.jpg|thumb|150px|मुजिब वर्षको प्रतीक]] सन् २०१८ डिसेम्बर ३० का दिन बङ्गलादेशकी कार्यवाहक प्रधानमन्त्री तथा शेख मुजिबकी छोरी शेख हसिनाले आवामी लिगको केन्द्रीय बैठकमा बङ्गलादेश सरकारको तर्फबाट शेख मुजिबको जन्म शताब्दी वर्षलाई चिह्नित गर्नका लागि सन् २०२०-२१ लाई मुजिब वर्ष भनी घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.somoynews.tv/pages/details/119490 |शीर्षक=२०२०-२१ সালকে মুজিব বর্ষ ঘোষণা |मिति=६ जुलाई २०१८ |कार्य=মহানগর সময় {{!}} সময় নিউজ}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.jugantor.com/todays-paper/first-page/67201/%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A8%E0%A7%A6-%E0%A7%A8%E0%A7%A7-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2-%E0%A6%B9%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7--%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A7%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%80 |शीर्षक=२०२०-२१ সাল হবে মুজিব বর্ষ : প্রধানমন্ত্রী |मिति=७ जुलाई २०१८ |कार्य=যুগান্তর |पहुँचमिति=१५ जनवरी २०२०}}</ref> यस वर्ष सन् २०२० मार्च १७ का दिनबाट सन् २०२१ मार्च २६ सम्म मनाउने निर्णय गरिएको थियो<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://bangla.bdnews24.com/bangladesh/article1710470.bdnews |शीर्षक=মুজিব বর্ষে যত আয়োজন |मिति=१० जनवरी २०२० |वेबसाइट=বিডিনিউজ টোয়েন্টিফোর ডটকম |पहुँचमिति=१२ जनवरी २०२०}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://bonikbarta.net/home/news_description/216942/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC-%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%9B%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A7%80-%E0%A6%86%E0%A7%9F%E0%A7%8B%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A6%BE-%E0%A6%A5%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%9B%E0%A7%87 |शीर्षक=মুজিব বর্ষে वर्षব্যাপী আয়োজনে যা থাকছে |मिति=१० जनवरी २०२० |वेबसाइट=বণিক বার্তা অনলাইন |पहुँचमिति=१२ जनवरी २०२०}}</ref> तर कोरोना विषाणु महामारीका कारण अधिकांश कार्यक्रम समयमा आयोजित हुन नसकेकाले मुजिब वर्षको समय सीमा सन् २०२१ डिसेम्बर १६ सम्म बढाइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=মুজিব বর্ষের সময় বাড়ল|युआरएल=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC-%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%9F-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A7%9C%E0%A6%B2|प्रकाशक=প্রথম আলো|मिति=१६ डिसेम्बर २०२०|पहुँचमिति=१७ डिसेम्बर २०२०}}</ref> मुजिब वर्ष युनेस्कोका १९५ सदस्य देशहरूमा मनाउने गरिएको छ।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://www.ittefaq.com.bd/national/109367/%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%B6%E0%A6%A4%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%80-%E0%A6%89%E0%A6%A6%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A6%A8-%E0%A6%B9%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A7%80 |शीर्षक=বঙ্গবন্ধুর জন্মশতবার্ষিকী উদযাপন হবে বিশ্বব্যাপী |मिति=२८ नोभेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=দৈনিক ইত্তেফাক}}</ref><ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=https://bangla.dhakatribune.com/bangladesh/2019/11/28/17417/%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%87-%E0%A6%AF%E0%A7%8C%E0%A6%A5%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E2%80%98%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E2%80%99-%E0%A6%89%E0%A6%A6%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A6%A8-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%87%E0%A6%89%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A7%8B |शीर्षक=বাংলাদেশের সঙ্গে যৌথভাবে ‘মুজিব বর্ষ’ উদযাপন করবে ইউনেস্কো |अन्तिम=বাসস |मिति=२८ नोभेम्बर २०१९ |पहुँचमिति=१८ सेप्टेम्बर २०२० |प्रकाशक=ঢাকা ট্রিবিউন}}</ref> == चित्र दीर्घा == <gallery> Sheikh Mujibur Rahman in May 1953.jpg|सन् १९५३ मा आरमानिटोलमा भाषण दिँदै शेख मुजिब Sheikh Mujibur Rahman in 19954.jpg|सन् १९५४ टुङ्गिपाडाको पैत्रिक घरमा शेख मुजिब Sheikh Mujibur Rahman in 1954.jpg|सन् १९५४ मा शेख मुजिब Ford A1151 NLGRF photo contact sheet (1974-10-01)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|ह्याइट हाउट, अमेरिकाका राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डसँग शेख मुजिब Ford A1159 NLGRF photo contact sheet (1974-10-01)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|जेराल्ड फोर्डसँग शेख मुजिब Sheikh Mujibur Rahman Statue, Sidney Street, Stepney.jpg| लन्डन अवस्थित शेख मुजिबको एक मुर्ति Bangabandhu Satellite-1 Mission (42025498972).jpg|बङ्गोबोन्धु-१ स्याटेलाइट प्रक्षेपण </gallery> == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://web.archive.org/web/20060823102849/http://www.albd.org/bangabandhu/7thmarchspeechb.pdf बङ्गबन्धुले दिएका ७ मार्चको भाषण] * [https://web.archive.org/web/20150316041645/https://albd.org/index.php/bn/party/bangabandhu-sheikh-mujib आवामी लिगको वेबसाइटमा शेख मुजिबुर रहमानको जीवनी] * [http://bangabandhu.net/ बङ्गबन्धु अनलाइन सङ्ग्राहलय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517015453/http://bangabandhu.net/ |date=2014-05-17 }} * [https://web.archive.org/web/20200616193915/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%2C_%E0%A6%AC%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A7%E0%A7%81_%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%96_%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A7%81%E0%A6%B0 बाङ्लापिडियामा शेख मुजिबुर रहमान] {{बाकस सुरु}} {{निरन्तरता तालिका|शीर्षक=बङ्गलादेशका राष्ट्रपति| पूर्ववर्ती=''स्वतन्त्र राज्यको रूपमा स्थापना गरिएको''| उत्तराधिकारी=आबु साइद चौधरी| वर्ष=११ अप्रिल १९७१ – १२ जनवरी १९७२}} {{निरन्तरता तालिका|शीर्षक=बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्री| पूर्ववर्ती=ताजउद्दिन अहमद| उत्तराधिकारी=मोहम्मद मनसुर अली | वर्ष=१२ जनवरी १९७२ – २६ जनवरी १९७५}} {{बाकस अन्तिम}} {{शेख मुजिबुर रहमान}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशी राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:ढाका विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:शेख परिवारका सदस्यहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशी मुसलमानहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेश आवामी लिगका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेश आवामी लिगका सभापतिहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशका राष्ट्रपतिहरू]] mnaha3kni454rughnmcbfybnkk0qdds 0 114631 1393064 1371563 2026-10-24T07:53:22Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1393064 wikitext text/x-wiki '''स्वतन्त्र व्यापार''' ({{Lang-en|'''free trade'''}}) भनेको [[आयात]] तथा [[निर्यात]]मा कुनै रोक नलगाउने व्यापार नीति हो। यसलाई अन्तराष्ट्रिय व्यापारमा लगाइएको विचारको रुपमा पनि मान्न सकिन्छ। सरकारमा,[[उदारवाद|उदारवादी]] आर्थिक विचार राख्ने राजनैतिक दलले स्वतन्त्र व्यापारको पक्षमा वकालत गर्छन् भने आर्थिक रूपमा [[वामपन्थी राजनीति|बामपन्थी]] तथा [[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] राजनैतिक दलले [[संरक्षणवाद]] (स्वतन्त्र व्यापारको विपरित नीति)को समर्थन गर्छन्।<ref>{{cite book|title=State Aid for Newspapers: Theories, Cases, Actions|last=Murschetz|first=Paul|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=2013|isbn=978-3642356902|location=|pages=64|quote=Parties of the left in government in adopt protectionist policies for ideological reasons and because they wish to save worker jobs. Conversely, right-wing parties are predisposed toward free trade policies.}}</ref><ref>{{cite book|title=Globalization and the State: Volume II: Trade Agreements, Inequality, the Environment, Financial Globalization, International Law and Vulnerabilities|url=https://archive.org/details/globalizationsta0002pela|last=Peláez|first=Carlos|publisher=[[Palgrave MacMillan]]|year=2008|isbn=978-0230205314|location=[[United States]]|pages=[https://archive.org/details/globalizationsta0002pela/page/68 68]|quote=Left-wing parties tend to support more protectionist policies than right-wing parties.}}</ref><ref>{{cite book|title=Votes, Vetoes, and the Political Economy of International Trade Agreements|url=https://archive.org/details/votesvetoespolit0000mans|last=Mansfield|first=Edward|publisher=[[Princeton University Press]]|year=2012|isbn=978-0691135304|location=|pages=[https://archive.org/details/votesvetoespolit0000mans/page/128 128]|quote=Left-wing governments are considered more likely than others to intervene in the economy and to enact protectionist trade policies.}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of U.S. Campaigns, Elections, and Electoral Behavior: A-M, Volume 1|url=https://archive.org/details/encyclopediaofus0001unse_n5d2|last=Warren|first=Kenneth|publisher=[[SAGE Publications]]|year=2008|isbn=9781412954891|location=|pages=680|quote=Yet, certain national interests, regional trading blocks, and left-wing anti-globalization forces still favor protectionist practices, making protectionism a continuing issue for both American political parties.}}</ref> '''स्वतन्त्र व्यापार''' पहिलो पटक अभिलेखीकरण [[एडम स्मिथ|एडम स्मिथद्वारा]] सन् १७७६ मा लेखिएको उनको पुस्तक "[[द वेल्थ अफ नेसन्स|द वेल्थ अफ नेसन]]"मा गरिएको थियो। उनले यो तर्क दिएका थिए कि "यदि [[श्रम विभाजन|श्रम को विभाजन]] गरियो भने यसबाट श्रममा लागेका मानिसहरूलाई आफ्नो काममा विशेषज्ञता हासिल गर्नेछन् जसबाट सबैलाई बढी फाइदा हुनेछ र यो अन्य कुनै पनि तरीकाले सम्भव छैन।" केयरनेसको अनुसार यदि राष्ट्रले केवल व्यापारमा नाफा लिनको लागि मात्र गर्दछन् भने उनीहरूको स्वतन्त्र व्यापारको गतिविधिमा कुनै हस्तक्षेपले उनीहरूलाई त्यो सुविधाबाट वञ्चित गर्दछ। बेस्टबिलका अनुसार स्वतन्त्र व्यापारको व्यावहारिक नियम भनेको यसमा सबै प्रकारका कृत्रिम प्रतिबन्ध हटाउनु वा यसलाई बढाउने उपायहरू गर्नु वा कुनै खास उद्योगलाई प्रोत्साहन दिन रोक्न वा प्रशासनलाई राजस्व प्राप्त गर्न बोलाउनु हो। चाहे अरू कुनै उद्देश्यको लागि सडकको बराबरको उत्पादन शुल्क लगाउने वा रोक्ने काम विदेश व्यापारको सिद्धान्तबाट लिइएको हो। == फाइदा र बेफाइदा == स्वतन्त्र व्यापार नीतिले उल्लेल्खित विशेषताको प्रवर्दन गर्दछ:{{citation needed|date=December 2017}} * कुनै पनि कर (भन्सार ट्यारिफ सहितको) तथा अन्य व्यापार अवरोध (e.g. आयातमा कोटा वा उत्पादकलाई सुबिधा) विनाको [[वस्तु]]को व्यापार * कर तथा अन्य कुनै व्यापार अवरोध विना सेवाको व्यापार * कुनै एक व्यापारिक फर्मलाई मात्र फाइदा पुग्ने नीति (कर छुट वा सुब्बिधा), नियमन नहुनु * [[बजार]]मा अनियन्त्रित पहुँच * बजार सुचना सम्म पहुँच * सरकारले लगाएका [[एकाधिकार]] वा [[:en:Oligopoly|अल्पाधिकार]]को माध्यमले फर्म तथा कम्पनीले बजारलाई बिकृत गर्न नसक्नु * स्वतन्त्र व्यापारलाई प्रोत्साहित गर्ने [[:en:Trade agreement|व्यापार सम्झौता]] ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[खुला बजार]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{International Trade}} [[श्रेणी:अर्थ]] [[श्रेणी:अर्थतन्त्रहरू]] [[श्रेणी:अर्थ वाणिज्य]] 5nsgprcfheljapb0rst2iebqt8ab3so 0 114861 1393068 1259024 2026-10-24T09:28:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393068 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = शेरेबाङ्ला | name = आबुल काशेम फजलुल हक | native_name_lang = | honorific-suffix = | image = A k fazlul hoque.jpg | imagesize = | smallimage = | alt = | caption = लाहोर प्रस्तावका घोषक शेरेबाङ्ला आबुल काशेम फलजुल हक | order = | office = पूर्व पाकिस्तानका गभर्नर | term_start = सन् १९५६ | term_end = सन् १९५६ | alongside = | vicepresident = | viceprimeminister = | deputy = | lieutenant = | monarch = | president = इस्कान्दार मीर्जा | primeminister = | governor-general = | chiefminister = आताउर रहमान खान | succeeding = | predecessor = | successor = सुलतानउद्दिन आहमेद | constituency = | majority = | order1 = | office1 = पूर्व पाकिस्तानका मुख्यमन्त्री | term_start1 = सन् १९५४ | term_end1 = सन् १९५५ | alongside1 = | vicepresident1 = | viceprimeminister1 = | deputy1 = | lieutenant1 = | monarch1 = | president1 = | primeminister1 = | governor-general1 = मालिक गोलाम मुहाम्मद<br /> इस्कान्दार मीर्जा | chiefminister1 = | succeeding1 = | predecessor1 = | successor1 = आबु होसेन सरकार | order2 = | office2 = बाङ्लाका मुख्यमन्त्री | term_start2 = १ अप्रिल १९३७ | term_end2 = २९ मार्च १९४३ | alongside2 = | vicepresident2 = | viceprimeminister2 = | deputy2 = | lieutenant2 = | monarch2 = | president2 = | primeminister2 = | taoiseach2 = | chancellor2 = | governor2 = जोन आर्थार हार्वार्ट | governor-general2 = लर्ड लिन्लिथ्गो | governor_general2 = | succeeding2 = | predecessor2 = नयाँ पदको स्थापना | successor2 = खाजा नाजिमुद्दिन | constituency2 = | majority2 = | birth_date = {{जन्म मिति|df=yes|1873|10|26}} | birth_place = [[बाकेरगञ्ज जिल्ला|बाकेरगञ्ज]], बेलायती भारत<br />^{(वर्तमान [[झालकाठि जिल्ला|झालकाठी]], [[बङ्गलादेश]])} | death_date = {{death date and age|df=yes|1962|04|27|1873|10|26}} | death_place = [[ढाका]], पूर्व पाकिस्तान, [[पाकिस्तान]]<br /> (वर्तमान [[ढाका]], [[बङ्गलादेश]]) | restingplace = तीन नेताको चिहान | restingplacecoordinates = | birthname = आबुल काशेम फजलुल हक | citizenship = बेलायती भारत ^{(सन् १९४७ सम्म)}<br/>[[पाकिस्तान]] ^{(सन् १९५६–१९८२)} <br />^{(वर्तमान [[बङ्गलादेश]])} | ethnicity = बङ्गाली | party = भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस<br /> निखिल भारत मुस्लिम लीग<br /> कृषक प्रजा पार्टि<br /> कृषक श्रमिक पार्टी | otherparty = | spouse = खसर्शिद बेगम<br />जान्नातुन्निसा बेगम<br />खादिजा | partner = | relations = | children = आबुल काशेम फयजुल हक | residence = | alma_mater = बोरिशाल जिल्ला विद्यालय<br />[[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] | occupation = | profession = | cabinet = | committees = | portfolio = | religion = इस्लाम | signature = | signature_alt = | website = | footnotes = | blank1 = | data1 = | blank2 = | data2 = | blank3 = | data3 = | blank4 = | data4 = | blank5 = | data5 = }} '''आबुल काशेम फजलुल हक''' ({{भाषा-बाङ्ला|আবুল কাশেম ফজলুল হক}}, जन्म: सन् १८७३ अक्टोबर २६, मृत्यु: सन् १९६२ अप्रिल २७) एक बङ्गलादेशी राजनितीज्ञ तथा वकिल थिए। उनी बीसौँ शताब्दीको सुरुवातमा एक बङ्गाली कूटनीतिज्ञ हिसाबले परिचित थिए। उनी त्यससमय जनमानस बीच शेरेबाङ्ला (बाङ्लाको बाघ) तथा हक साहेबको नामबाट परिचित थिए।<ref name=Gandhi>Gandhi, Rajmohan. (1986) ''Eight Lives'', SUNY Press. p. 189. {{ISBN|0-88706-196-6}}.</ref> उनले आफ्नो राजनैतिक कार्यकालमा विभिन्न पदहरूमा आसित थिए भने उनी कलकत्ताका नगर प्रमुख (सन् १९३५), अविभाजित बाङ्लाका प्रधानमन्त्री (सन् १९३७-१९४३), पूर्वी पाकिस्तानका मुख्यमन्त्री (सन् १९५४), पाकिस्तानका स्वराष्ट्रमन्त्री (सन् १९५५) र पूर्वी पाकिस्तानका गभर्नरको (सन् १९५६-१९५८) रूपमा काम गरेका थिए भने उनी संयुक्त मोर्चा (जुक्तफ्रन्ट) गठन गर्न नेताहरू मध्ये हक एक थिए। हक बेलायती भारतमा र त्यसपछि पाकिस्तान पूर्वी पाकिस्तानमा (हाल बङ्गलादेश) एक प्रमुख राजनीतिक व्यक्ति थिए।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B9%E0%A6%95,_%E0%A6%8F.%E0%A6%95%E0%A7%87_%E0%A6%AB%E0%A6%9C%E0%A6%B2%E0%A7%81%E0%A6%B2|शीर्षक=হক, এ.কে ফজলুল - বাংলাপিডিয়া|वेबसाइट=বাংলাপিডিয়া|पहुँचमिति=2019-10-27}}</ref> उनी कलकत्ता सर्वोच्च अदालत तथा ढाका सर्वोच्च अदालतमा काम गर्ने एक प्रतिष्ठित वकिल मध्ये एक थिए। हकले क्षेत्रीय नागरिक सेवामा काम गर्दै सन् १९०६ मा पूर्वी बङ्गाल र आसामबाट आफ्नै राजनैतिक कार्यकालको सुरुवात गरेका थिए। == बाल्यकाल शिक्षा तथा पारिवारिक पृष्ठभूमि == आबुल काशेम फजलुल हकको जन्म सन् १८७३ अक्टोबर २६ का दिन बरिशाल जिल्लाको राजापुर थानाको सातुरिया नामक गाउँमा मामाको घरमा भएको थियो। फजलुल हकको पैतृक निवास पटुवाखाली जिल्लाको बाउल उपजिल्लामा रहेको छ। उनी काजी मुहम्मद वाजेद र साइदुन्नेसम खातुनको एकमात्र सन्तान थिए। फजलुल हकको प्राथमिक शिक्षा घरबाट सुरु भएको थियो भने उनीलाई त्यसपछि गाउँमा रहेको एक पाठशालामा भर्ना गराइएको थियो। उनले केही शिक्षकहरूको सहायतामा अरबी, फारसी र बङ्गला भाषाको शिक्षा आर्जन गरेका थिए। सन् १८८१ मा उनी बरिशाल जिल्ला विद्यालयमा तीन कक्षामा भर्ना भएका थिए। सन् १८८६ मा उनले आठ कक्षासम्मको अध्ययन पूर्ण गरेका थिए भने सन् १८८९ मा उनले तत्कालीन ढाका विभागमा मुसलमानहरू मध्ये प्रथम स्थान प्राप्त गर्दै प्रवेशिका परीक्षा उतिर्ण गर्न सफल भएका थिए। फजलुल हक उनको स्मृतिशक्ति तथा शिक्षामा उत्कृष्ट प्रदर्शनीका कारण शिक्षाहरूद्वारा रुचाइएको विद्यार्थी बनेका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B9%E0%A6%95,_%E0%A6%8F.%E0%A6%95%E0%A7%87_%E0%A6%AB%E0%A6%9C%E0%A6%B2%E0%A7%81%E0%A6%B2 |title=হক, এ.কে ফজলুল |access-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617173401/http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B9%E0%A6%95,_%E0%A6%8F.%E0%A6%95%E0%A7%87_%E0%A6%AB%E0%A6%9C%E0%A6%B2%E0%A7%81%E0%A6%B2 |archive-date=2020-06-17}}</ref> प्रवेशिका परीक्षा उतिर्ण गरेपछि उच्च शिक्षा हासिल गर्नका लागि उनी कलकत्ता गएका थिए। सन् १८९१ मा उनले कलकत्ता विभाग क्याम्पस मार्फत एफए परीक्षामा प्रथम हुँदै परीक्षा उतिर्ण गरेका थिए भने त्यस समय कलकत्ता विभाग क्याम्पसका रसायन शस्त्रका अध्यापक प्रफुल्लचन्द्र राय थिए। उनले आफ्नो योग्यताले प्रफुल्लचन्द्र रायको ध्यानाकर्षण गराउन सफल भएका थिए। एफए उत्तीर्ण गरेपछि उनले सोही क्याम्पसमा गणित, रसायन विज्ञान र भौतिक विज्ञानमा शिक्षा हासिल गर्नका लागि बिए श्रेणीमा भर्ना भएका थिए।<ref>“ছোটদের জননায়ক শেরে বাংলা” - রুহুল আমিন বাবুল; পৃষ্ঠা- ৪-৬</ref> सन् १८९३ मा उनले तीनै विषयमा प्रथम श्रेणीमा उतिर्ण हुँदै बिएसम्मको शिक्षा हासिल गरेका थिए। फजलुल हकले बिए उतिर्ण गरेपछि अङ्ग्रेजी भाषा ज्ञान हासिल गर्नका लागि लागि एमए कक्षामा भर्ना भएका थिए। परीक्षा आउनु भन्दा छ महिना पहिला एक साथीले मुसलमानहरूले गणित पढ्न सक्दैनन् र उनीहरू प्रतिभाशाली हुँदैनन् भनेर उनको खिल्ली उडाएका थिए जसकारण उनलाई गणितमा लगाव बढेको थियो। उनले जसरी भएपनि गणितको परीक्षामा सहभागिता जनाउने बचन दिँदै मात्र ६ महिनाको अध्ययनका साथ उनले प्रथम श्रेणी प्राप्त गर्न सफल भएका थिए। फजलुल हकले खेलकुदमा निकै रुचि राख्दथे भने उनले आफ्नो प्रारम्भिक जीवनमानै विभिन्न खेलहरूमा संलग्न हुँदै पछि विभिन्न खेलहरूका संरक्षकको रूपमा परिचित हुन पुगेकम थिए। उनी मोहामेडान फुटबल क्लबको स्थापना कालदेखिनै यस क्लबसँग जोडिएका थिए। उनको बुद्धिचाल र पौडी खेलमा पनि रुचि रहेको थियो। <ref>“ছোটদের জননায়ক শেরে বাংলা” - রুহুল আমিন বাবুল; পৃষ্ঠা- ৭-৮</ref> फजलुक हकका पुर्खाहरू अठारौँ शताब्दीमा भारतको भागलपुरबाट पाटुवाखली जिल्लाको बाउफल थाना क्षेत्रको बिलबिलास गाउँमा बसाइँसराइ गरेका थिए। यस वंशका काजी मुर्तजा निकै धनी एवम् प्रतिष्ठित व्यक्ति थिए। उनको छोरो काजी मुहम्मद आमिन, काजी मुहम्मद आमिनका छोरा मुहम्मद अकरम आलीले बरिशाल अदालतमा कानुनको सल्लाहकारको रूपमा काम गरेका थिए। उनका दुई छोरा, काजी मुहम्मद वाजेद, काजी आबदुल कादेर र ५ छोरीहरू छन्। जसमध्ये काजी मुहम्मद वाजेदका एकमात्र सन्तान आबुल काशेम फजलुल हक थिए।<ref>“ছোটদের জননায়ক শেরে বাংলা” - রুহুল আমিন বাবুল; পৃষ্টা- ৮</ref> काजी मुहम्मद वाजेदको जन्म सन् १८४३ मा भएको थियो। उनले पछि कलकत्ताको विभाग कलेजमा अध्ययन गरेका थिए भने उनी बङ्गालका मुसलमान मध्ये स्नातकप्राप्त छैटौँ विद्यार्थी थिए। सन् १८७१ मा उनले कलकत्ता विभाग क्याम्पसबाट विएल उतिर्ण गरेपछि ऐन व्यवसाय सुरु गरेका थिए। मुहम्मद वाजेद राजापुर थानाको सातुरिया मियामा घर भएका आमहद आली मियाकी छोरी बेगम सैयदुन्नेछासँग (शेरेबाङ्लाकी आमा) विवहा गरेका थिए। मुहम्मद वाजेदको मृत्यु सन् १९०१ फेब्रुअरी ९ का दिन बरिशालमा भएको थियो। आबुल काशेम फजलुल हलले एमए उतिर्ण गरेपछि विवहा बन्धनमा बाँधिएका थिए। उनको नबाब आबदुल लतिफकी छोरी खुरशिद तालात बेगमसँग विवहा भएको थियो। विवहा पश्चात् तालात बेगमले दुई छोरीलाई जन्म दिएकी थिइन्। खुरशिद तालात बेगमको अकालमै।मृत्यु भएपछि फलजुल हकले हुगली जिल्लाका आदिवासी तथा कलकत्ता निवासी इबने आमहदकी छोरी जिनातुन्नेछा बुगमसँग दोस्रो विवहा गरेका थिए। फजलुल हकको र जिन्नातुन्नेछाको पहिलो सन्तानको जन्म हुनु भन्दा अगाडिनै उनकी श्रीमतीको मृत भएका कारण हकले सन् १९४३ मा एक महिलासँग तेस्रो विवहा गरेका थिए। हकका छोरा आबुल काशेम फयजुल हक सन् १९९६ मा आवामी लिग सरकारका राज्यमन्त्री थिए। फयजुल हकको सन् २००७ मा मृत्यु भएको थियो। <ref>[http://www.dhakanews24.com/bangladesh-memorial/3609.html ঢাকা নিউজ ২৪ এ প্রকাশিত প্রতিবেদন]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == कार्यकाल == == साहित्य, कला तथा संस्कृति == == बेलायती शासनका == == पाकिस्तानमा राजनीति == == मृत्यु == [[चित्र:Tomb Of Three Leader 3.A.M.R.jpg|right|thumb|सोहरावार्दी उद्यानमा अवस्थित तीन नेताको चिहान]] सन् १९६२ अप्रिल २७ का दिन शुक्रबार बिहान १० बजेर २० मिनेटमा फजलुल हकको ८८ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको थियो। २८ अप्रिलको बिहान साढे दश बजेसम्म उनको मृत शरीरलाई ढाकाको टिकाटुली क्षेत्रको २७ केएम दास लेनको घरमा राखिएको थियो। त्यसैदिन १० बजेर ३० मिनेटमा ढाका अवस्थित पल्टन मैदानमा उनको जानाजा आयोजना गरिएको थियो। अन्ततः उनको मृत शरीरलाई ढाका विश्वविद्यालय अन्तर्गतको क्षेत्रमा गाडिएको थियो। शेरेबाङ्लालाई गाडिएकोको स्थान नजिक सहिद सोहरावार्दी र खाजा नाजिमुद्दीनको चिहान रहेको छ भने उनीहरूको चिहानलाई ऐतिहासिक रूपमा नेताहरूको चिहानहरू भनेर चिनिन्छ। रेडियो पाकिस्तानले त्यस दिन सबै कार्यक्रमहरू बन्द गरि पूरै दिन कुरान पाठ गराएको थियो। शेरेबाङ्लाको चिहानमा राष्ट्रिय झण्डा राखि उनलाई सम्पन्न गरिएको थियो। ३० अप्रिलका दिन सोमबार पाकिस्तानमा सबै शैक्षिक संस्था, विद्यालय तथा क्याम्पसहरूमा उनको नाममा छुट्टि दिने घोषणा गरिएको थियो। == प्राप्ति तथा सम्मान == [[ढाका विश्वविद्यालय]]मा रहेको एक आवासिय भवनलाई फजलुल हकको नाम दिइएको छ। राजशाही विश्वविद्यालयमा रहेको जिन्नाह हललाई पछि नाम परिवर्तन गरी फजलुल हक हल राखिएको थियो। कुवेत देशमा उनको नाममा एक आवासिक हल रहेको छ भने एक आवासिक भवनको नाम शेरेबाङ्ला हल राखिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.du.ac.bd/home/hall_admin/hfh|शीर्षक=Fazlul Huq Muslim Hall|अन्तिम=|प्रथम=|मिति=|वेबसाइट=www.du.ac.bd|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=2019-10-26}}</ref> बङ्गलादेश कृषि विश्वविद्यालयमा उनको नाममा एक हल रहेको छ। पटुवाखाली विज्ञान तथा प्राविधिक विश्वविद्यालयमा पनि फजलुल हकको नाममा एक आवासिक हल रहेको छ। बङ्गलादेशको राजधानी [[ढाका]]मा आबुल काशेम फजलुल हकको नामक एक विश्वविद्यालय रहेको छ जसको नाम शेरेबाङ्ला कृषि विश्वविद्यालय हो। शेरेबाङ्ला कृषि विश्वविद्यालयको स्थापना सन् १९३८ मा तत्कालीन [[पाकिस्तान]]-[[भारत]]को प्रथम कृषि विश्वविद्यालयको रूपमा स्थापना गरिएको थियो भने यस विश्वविद्यालयलाई फजलुल हक स्वयमले शिलान्यास गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.google.com/maps/search/%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%8F-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE+%E0%A6%B9%E0%A6%B2/@23.7270578,90.3943403,14z/data=!3m1!4b1|शीर्षक=শের-এ-বাংলা হল|वेबसाइट=শের-এ-বাংলা হল|भाषा=बङ्गला|पहुँचमिति=2019-10-27}}</ref> यसबाहेक यस कृषि विश्वविद्यालयमा उनको नाममा एक हल समेत रहेको छ। [[बङ्गलादेश]]को राजधानी ढाकाको उनको नामबाट एक क्षेत्रको नामाकरण गरी शेरेबाङ्ला नगर राखिएको थियो जसको पूर्ववर्ती नाम आइयुबनगर र त्यो भन्दा पहिला मनिपुर थियो। यस स्थानमा बङ्गलादेशको राष्ट्रिय संसद अवस्थित रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.sau.edu.bd|शीर्षक=Sher-e-Bangla Agricultural University{{!}} Home|वेबसाइट=www.sau.edu.bd|भाषा=अङ्ग्रेजी|पहुँचमिति=2018-10-27}}</ref> आबुल काशेम फजलुल हकको नाममा राजधानी ढाकाको मिरपुरमा [[शेरे-बाङ्ला राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला|शेरेबाङ्ला राष्ट्रिय क्रिकेट रङ्गशाला]] अवस्थित रहेको छ जुन रङ्गशाला बङ्गलादेशको [[बङ्गलादेश राष्ट्रिय क्रिकेट टोली|बङ्गलादेश क्रिकेट टोली]]को घरेलुु मैदानको रूपमा प्रसिद्ध छ। बरिशालामा उनको नाममा एक मेडिकल कलेजको नामाकरण गरिएको थियो भने यस कलेजको नाम शेरेबाङ्ला मेडिकल कलेज हो। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{कमन्सश्रेणी|A. K. Fazlul Huq}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशी मुसलमानहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशी राजनीतिज्ञहरू]] 203r8xu7qkwq130xjw1j8o7qdchsvsw 0 115634 1393069 1391869 2026-10-24T09:33:14Z Bishaldev100 28807 /* राजनीतिक जीवन */ 1393069 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = डा. स्वर्णिम वाग्ले | native_name = रास्वपाको पहिलो निर्वाचित उपसभापति | native_name_lang = | image =Sw dec2019.jpg | caption = | birth_date = | birth_place = [[काठमाडौँ]], [[नेपाल]] | nationality = [[नेपाली]] | alma_mater = [[बुढानीलकण्ठ स्कूल]]<br />[[लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्स]] (अर्थशास्त्र)<br />[[हार्भर्ड विश्वविद्यालय]] (सार्वजनिक प्रशासन)<br />[[अस्ट्रेलियन नेसनल युनिभर्सिटी]] (विद्यावारिधि) | occupation = [[राजनीतिज्ञ]], [[अर्थशास्त्री]] | party = [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] | office = [[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ मन्त्री]] | term_start = २०८२ चैत १३ | term_end = | vice_president = [[राम सहाय यादव]] | president = [[रामचन्द्र पौडेल]] | prime_minister = [[बालेन्द्र शाह]] | predecessor = [[रामेश्वर खनाल|रामेश्वर प्रसाद खनाल]] | successor = | office1 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा सदस्य]] | term_start1 = २०८२ चैत १२ | term_end1 = | predecessor1 = ''आफैँ'' | constituency1 = [[तनहुँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|तनहुँ १]] | term_start2 = २०८० वैशाख १५ | term_end2 = २०८२ भदौ २७ | predecessor2 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | constituency2 = [[तनहुँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|तनहुँ १]] | honorific_suffix = | citizenship = नेपाल | spouse = शशी वाग्ले | children = १ | father = जीवनराज वाग्ले | website = {{url|https://swarnimwagle.com.np/}} | honorific_prefix = [[माननीय]] }} '''डा. स्वर्णिम वाग्ले''' विश्वप्रसिद्ध अर्थशास्त्री तथा राजनीतिज्ञ र हालको नेपाल सरकारका अर्थमन्त्री हुन्। विश्वविख्यात अर्थशास्त्रीका रूपमा चिनिएका डा. वाग्ले [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] (रास्वपा)का उपसभापति पनि हुन्। उनि पार्टीको राजधानी चितवनमा सम्पन्न प्रथम ऐतिहासिक राष्ट्रिय महाधिवेशनबाट पहिलो निर्वाचित केन्द्रीय सदस्य र पहिलो निर्वाचित उपसभापति हुन् । उनि महाधिवेशनमा सबैभन्दा बढी मतले निर्वाचित केन्द्रीय सदस्य हुन् भने उपसभापतिमा उनिविरुद्ध कसैले उम्मेद्वारी नदिँदा निर्विरोध निर्वाचित भएका थिए । विराजभक्त श्रेष्ठले सुरुमा उम्मेद्वारी दिने भनेपनि पछी उनि डा. वाग्ले कै प्रस्तावक बनेका थिए । पार्टीमा तेश्रो वरियता र सरकारमा दोश्रो वरियता सहित उनी देशको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी सम्हालीरहेका छन् । स्वर्णिम रास्वपाको कार्यवाहक सभापति र सरकारका कार्यवाहक प्रधानमन्त्री पनि भइसकेका छन् । उनि यसअघि न्युयोर्क स्थित संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रमको एसिया र प्रशान्त क्षेत्रका लागि क्षेत्रीय ब्युरोमा मुख्य आर्थिक सल्लाहकारको रूपमा कार्यरत थिए।<ref>{{Cite web |title=Swarnim Waglé |url=http://swarnimwagle.com.np |access-date=2026-02-04 |website=Swarnim Waglé |language=en}}</ref> उनी २०८० वैशाख १० गते देखि २०८२ भदौसम्म [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]मा पहिलो पटक सदस्य थिए। तत्कालीन बहालवाला सांसद [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]]मा निर्वाचित भएपछि रिक्त रहेको [[तनहुँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|तनहुँ १]] निर्वाचन क्षेत्रमा भएको [[तनहुँ–१ उपनिर्वाचन, २०८०|उपनिर्वाचन]]बाट उनी भारी मतले निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |title=Swarnim Wagle elected from Tanahun-1 |url=https://kathmandupost.com/national/2023/04/25/swarnim-wagle-elected-from-tanahun-1 |access-date=2023-04-26 |website=kathmandupost.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> उनी हाल [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]का उपसभापति हुन्।<ref>{{Cite web |title=Dr. Swarnim Waglé {{!}} Department of Economic and Social Affairs |url=https://sdgs.un.org/panelists/dr-swarnim-wagle-29731 |access-date=2025-11-17 |website=sdgs.un.org}}</ref> र फेरि २०८२ फागुन २१ को निर्वाचनमा उनी तनहुँ-१ बाटै भारी मतले निर्वाचित भइ आफ्नै पार्टीको एकल सरकारका रणनीतिक व्यक्तित्वका रूपमा सरकार चलाइरहेका छन्। == प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा == [[चित्र:Swarnim_Dartmouth.jpg|पाठ=Swarnim Dartmouth|बायाँ|अङ्गुठाकार|164x164पिक्सेल|डा. वाग्ले २०१६ मा डार्टमाउथ कलेजद्वारा आयोजित "नेपाल अर्थक्वेक समिट" (नेपाल भूकम्प सम्मेलन) मा बोल्दै।]] वाग्लेले उच्च शिक्षा हार्वर्ड विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर (मास्टर) पूरा गरेका छन् र अस्ट्रेलियन नेशनल युनिभर्सिटीबाट अर्थशास्त्रमा पीएचडी गरेका छन्। == करियर == वाग्लेले नेपाल सरकारअन्तर्गत राष्ट्रिय योजना आयोगमा उपाध्यक्षको रूपमा सेवा गर्दै स्वास्थ्य, शिक्षा, र दिगो विकासका क्षेत्रमा काम गरेका छन्। UNDP मा वरिष्ठ आर्थिक सल्लाहकारका रूपमा, उनले एशिया प्रशान्त क्षेत्रका देशहरूको आर्थिक नीति निर्माणमा योगदान पुर्‍याएका थिए। == अनुसन्धान र अकादमिक योगदान == उनले सामाजिक समावेशीता र आर्थिक नीति सम्बन्धी अनुसन्धान गरेका छन् र विश्वभरका विभिन्न शैक्षिक जर्नलहरूमा लेख प्रकाशित गरेका छन्। == राजनीतिक जीवन == ===नेपाली काँग्रेस === ===राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी=== २०२३ को मार्चमा, [[नेपाली कांग्रेस]]को दशकौंसम्म सदस्य रहेका वाग्लेले पार्टी सभापति [[शेरबहादुर देउवा]] र उनकी श्रीमती [[आरजु राणा देउवा]]को हातबाट ‘अपमान’ भएको आरोप लगाउँदै पार्टी परित्याग गरेका थिए। [[तनहुँ–१ उपनिर्वाचन, २०८०|तनहुँ १ को उपनिर्वाचनमा]] उनी [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]मा प्रवेश गरेका थिए।<ref name=":0">{{Cite web |title=Economist Wagle quits Congress ‘after constant humiliation by the Deubas’ |url=https://kathmandupost.com/politics/2023/03/31/economist-wagle-quits-congress-after-constant-humiliation-by-the-deubas |access-date=2023-04-12 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> तनहुँ १ मा भएको उपनिर्वाचनमा वाग्लेले कांग्रेस उम्मेदवार गोविन्द भट्टराईलाई १४ हजार ७ सय ८७ मतले पराजित गर्दै ५४ प्रतिशतभन्दा बढी मत प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{Cite web |last=Republica |title=RSP's Dr Swarnim Wagle wins by-election in Tanahun-1 with a wide margin |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/139700/ |access-date=2023-04-26 |website=My Republica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502050907/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/139700/ |archive-date=2023-05-02 }}</ref> अहिले उनि सरकारका अर्थमन्त्री छन् । स्वर्णिम रास्वपाको कार्यवाहक सभापति र सरकारको कार्यवाहक प्रधानमन्त्री समेत भइसकेका छन् । === निर्वाचन इतिहास === ==== २०८० तनहुँ–१ उपनिर्वाचन ==== {{Election results|cand1=स्वर्णिम वाग्ले|party1=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]|votes1=34919|cand2=गोविन्द भट्टराई|party2=[[नेपाली कांग्रेस]]|votes2=20122|cand3=[[सर्वेन्द्र खनाल]]|party3=[[नेकपा (एमाले)]]|votes3=8488|votes4=456|invalid=|electorate=|result=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]को विजय|majority=14797|source=निर्वाचन आयोग<ref name="2023by">{{Cite web |title=प्रतिनिधि सभा सदस्य उपनिर्वाचनमा उम्मेदवारहरुको सुची|url=https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079bi.aspx |website=Election Commission of Nepal}}</ref>|row4=अन्य}} ==== २०८२ तनहुँ–१ निर्वाचन ==== {{Election results|cand1=स्वर्णिम वाग्ले|party1=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]|votes1=38040|cand2=गोविन्द भट्टराई|party2=[[नेपाली कांग्रेस]]|votes2=16231|cand3=भगवती न्यौपाने|party3=[[नेकपा (एमाले)]]|votes3=5830|votes4=2393|invalid=|electorate=126882|result=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] '''को जित कायम'''|majority=21809|source=निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web |title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ परिणाम – तनहुँ क्षेत्र नं. १ |url=https://election.ekantipur.com/pradesh-4/district-tanahun/constituency-1 |website=Election Commission of Nepal}}</ref>|row4=अन्य}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * [https://swarnimwagle.com.np/ स्वर्णिम वाग्लेको आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली अर्थशास्त्रीहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७९–२०८२]] [[श्रेणी:नेपालका अर्थ मन्त्रीहरू]] 8z6351uw7ho9m1var22q206n4xfzioj 0 124016 1393051 1169697 2026-10-24T04:37:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393051 wikitext text/x-wiki '''२१औँ शताब्दी''' '''शताब्दीमा''' [[इस्वी सम्वत्]] युगको वर्तमान [[शताब्दी]] हो। यो सन् २००१ जनवरी १ मा सुरु भयो र सन् २१०० डिसेम्बर ३१ मा समाप्त हुनेछ।<ref>{{Cite web|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php|title=The 21st Century and the 3rd Millennium|website=aa.usno.navy.mil|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191002112920/https://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php|archivedate=2019-10-02|accessdate=2018-11-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191002112920/https://aa.usno.navy.mil/faq/docs/millennium.php |date=2019-10-02 }}</ref> [[विक्रम सम्वत्]] पात्रो अनुसार यो वि.सं. २०५७ पौष १७ मा सुरु भएर वि.सं. २१५६ पौष १६मा समाप्त हुनेछ। '''२१औँ शताब्दी'''को सुरुवातमा विश्वव्यापी अर्थतन्त्र र तेस्रो विश्व उपभोक्तावादको उदय र [[प्राइभेट लिमिटेड कम्पनी|निजी उद्यम]]मा बृद्धि देखिएको थियो। सन् २००१ मा [[सेप्टेम्बर ११ को हमला]]को आतङ्कवादी हमलापछि, आतङ्कवाद विश्वव्यापी चिन्ताको विषय भएको छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-americans-government-poll-idUSTRE63I0FB20100419|title=Majority of Americans distrust the government|date=April 19, 2010|work=Reuters|access-date=June 1, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quote.ucsd.edu/lake/files/2014/06/Rational-Extremism.pdf|title=Rational Extremism: Understanding Terrorism in the Twenty-first Century according to Kathii Erick Gitonga|last=Lake|first=David A.|website=quote.ucsd.edu|accessdate=June 1, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.stimson.org/research-pages/working-with-private-industry/|title=Working with Private Industry {{!}} Research Pages {{!}} The Stimson Center {{!}} Pragmatic Steps for Global Security|website=www.stimson.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203085826/http://www.stimson.org/research-pages/working-with-private-industry/|archivedate=February 3, 2016|accessdate=June 1, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203085826/http://www.stimson.org/research-pages/working-with-private-industry/ |date=February 3, 2016 }}</ref> सन् २००० को दशकको प्रारम्भमा [[अफगानिस्तान]] र [[इराक]]मा [[उत्तर एट्लान्टिक सन्धि सङ्गठन|नाटो]] हस्तक्षेप र सन् २०१० को सुरुवातको [[अरब बसन्त|अरब वसन्तको]] समयमा धेरै अरब मुलुकमा शासन परिवर्तन हुँदै अरब राष्ट्रहरूमा मिश्रित परिणामहरू निम्त्याएको थियो जसको परिणामस्वरूप धेरै देशमा [[गृहयुद्ध]] तथा राजनीतिक अस्थिरता वृद्धि भएको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/arab-spring-yields-different-outcomes-in-bahrain-egypt-and-libya/2011/12/15/gIQAY6h57O_story.html|title=Arab Spring yields different outcomes in Bahrain, Egypt and Libya|last=Fisher|first=Marc|date=December 20, 2011|work=The Washington Post|access-date=March 19, 2020|issn=0190-8286}}</ref> [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[महाशक्ति|विश्वव्यापी महाशक्ति]]मा कायम रहेको छ, जबकी [[चीन]]लाई अहिले एक उदीयमान [[महाशक्ति]] मानिन्छ। प्रारम्भिक सन् २०२० को दशकको प्रारम्भमा [[२०१९-२० कोरोना भाइरस प्रकोप|कोभिड-१९ महामारी]] कारणले विश्वभरिका ५ लाख जनाको मृत्यु भएको थियो। सन् १९३० [[महामन्दी|भीषण मन्दी]] यता कै ठूलो विश्वव्यापी आर्थिक शिथिलता देखा परेको छ। === ज्ञान र सूचना === दस्तावेजीकरण गरिएको इतिहासको सुरुदेखि सन् २००३ सम्म मानवताको सम्पूर्ण लिखित कार्यहरूको, सबै ज्ञात [[भाषा]]हरूमा पाँच एक्साबाइट डेटा अनुमान गरिएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2010/07/quote-of-the-day-google-ceo-compares-data-across-millennia/344989/|title=Quote of the Day: Google CEO Compares Data Across Millennia|last=Carlson|first=Benjamin|date=July 3, 2010|website=The Atlantic}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://social.techcrunch.com/2010/08/04/schmidt-data/|title=Eric Schmidt: Every 2 Days We Create As Much Information As We Did Up To 2003}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210233247/https://techcrunch.com/2010/08/04/schmidt-data/ |date=2022-02-10 }}</ref> सन् २००३ देखि, [[सामाजिक सञ्जाल]] र "प्रयोगकर्ताद्वारा उत्पन्न सामग्री" को सुरुवातसँगै, समान मात्राको डेटा प्रत्येक दुई दिनमा सिर्जना गरिन्छ।<ref>https://i.imgur.com/gpXRWoq.png</ref> मानव ज्ञान र सूचनाको वृद्धि घातीय दरमा जारी रहेको छ। २१औँ शताब्दीको प्रारम्भमा [[दूरसञ्चार]]हरू २०औँ शताब्दीको अन्ततिरको तुलनामा धेरै उन्नत र विश्वव्यापी छन्। सन् १९९० को दशकको उत्तरार्धमा विश्वको केही प्रतिशत जनसङ्ख्यासम्म मात्र [[इन्टरनेट]] र [[मोबाइल फोन]]को पहुँच थियो। सन् २०१८ को अनुसार, विश्वको ५५% जनसङ्ख्याले इन्टरनेटको प्रयोग गर्दछन् भने सन् २०१९ को तथ्याङ्क अनुसार, अनुमानित विश्वको ६७% मानिसमा मोबाइल फोन पुगेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/274774/forecast-of-mobile-phone-users-worldwide/|title=Number of mobile phone users worldwide 2015–2020|website=Statista|access-date=2021-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201226111553/https://www.statista.com/statistics/274774/forecast-of-mobile-phone-users-worldwide/|archive-date=2020-12-26}}</ref> सन २०१० को दशकमा, [[कृत्रिम बौद्धिकता]]को प्रयोग अत्याधिक मात्रामा बढेको देखिन्छ। इन्टरनेटको प्रयोग बढ्दो छ। सन् २०१७ मा, विश्वको जनसङ्ख्याको १४% अझै पनि बिजुलीको अभाव रहेको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.iea.org/energyaccess/database/|title=Database|website=iea.org}}</ref> === अर्थशास्त्र, शिक्षा र सेवानिवृत्ति === आर्थिक र राजनीतिक रूपमा, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] र पश्चिमी युरोप शताब्दीको सुरुमा प्रभावशाली थिए। सन् २०१० को दशकमा, [[चीन]] एक उदीयमान विश्वव्यापी महाशक्ति र विश्वको सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र बनेको थियो। क्रय शक्तिको मामिलामा, सन् २०११ को छेउछाउ भारतको अर्थव्यवस्था [[जापान]]को भन्दा ठूलो भएको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/india-larger-than-japan-in-ppp-terms-says-wb-114043000075_1.html|title=India larger than Japan in PPP terms, says WB|last=Reporter|first=B. S.|date=April 30, 2014|work=Business Standard India|via=Business Standard}}</ref> [[बिटकोइन]] र अन्य [[क्रिप्टो मुद्रा]] विकेन्द्रीकृत मुद्रा हुन् जुन कुनै पनि [[केन्द्रीय बैंक]]द्वारा नियन्त्रित हुँदैनन्। यी मुद्राहरू [[इन्टरनेट]]को विस्तारित उपलब्धताको कारणले विश्वव्यापी रूपमा लोकप्रियतामा बढ्दै गएको छ र मुख्य रूपमा मूल्यको भण्डारको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। ==विश्व घटनाहरू == === सन् २००१-२००९ === ** २० जनवरी: जर्ज डब्लु बुसले संयुक्त राज्य अमेरिकाको ४३औँ राष्ट्रपतिको रूपमा सपथ ग्रहण गरेका थिए। उनी बुस परिवारको दोस्रो राष्ट्रपति हुन्। ** १ अप्रिल: [[नेदरल्यान्ड]] समलिङ्गी विवाहलाई वैधानिकता दिने विश्वको पहिलो देश बनेको थियो। ** १३ मे: पुरातन मिडिया म्याग्नेट [[सिल्भिओ बेर्लुस्कोनी]] इटालीमा आम निर्वाचन जितेर देशको प्रधानमन्त्री बनेका थिए। बर्लुस्कोनीले दशकभर इटालीको राजनीतिक जीवनमा प्रभुत्व जमाएका थिए। ** जुन १ (२०५८ जेठ १९): नेपालको राजतन्त्रको निवास [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा [[दरबार हत्याकाण्ड]] भएको थियो। घरमा शाही परिवारको पार्टी वा मासिक पुनर्मिलन रात्रिभोजको क्रममा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|नेपालका राजा वीरेन्द्र]] र [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी ऐश्वर्या]] सहित शाही परिवारका दस सदस्यको मृत्यु भएको थियो। ** ** ११ सेप्टेम्बर: [[सेप्टेम्बर ११ को हमला|सेप्टेम्बर ११ आक्रमण]] - १९ जना [[अल कायदा|अल-कायदा]] आतङ्कवादीहरूले चार व्यावसायिक विमान अपहरण गरेका थिए र तिनीहरूमध्ये दुईवटा विश्व व्यापार केन्द्र, र एउटा [[पेन्टागन]]मा ठोक्काइएको थियो र अर्को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को पेन्सिलभेनियाको सान्क्सभिलको मैदानमा दुर्घटना भएको थियो। यस घटनामा लगभग ३,००० मान्छे मारिएका थिए। राष्ट्रपति [[जर्ज डब्लू बुस]]ले यस घटना पछि आतङ्कवाद विरुद्धको युद्धको घोषणा गरेका थिए। ** ११ डिसेम्बर: १५ वर्षको वार्ता पछि, [[चीन|जनवादी गणतन्त्र चीन]] [[विश्व व्यापार सङ्गठन|विश्व व्यापार संगठन]] (WTO) को सदस्य बन्यो। * २००१-२०१४ -[[अफगानिस्तान]]मा अक्टोबर ७, २००१ उत्तरी गठबन्धन र [[उत्तर एट्लान्टिक सन्धि सङ्गठन|नाटो]] -नेतृत्वको आक्रमण, र अल-कायदा-समर्थित [[तालिबान]] सरकार अपदस्त भएको थियो। अल-कायदाका नेता [[ओसामा बिन लादेन]]को खोजी कार्य जारी रहेको थियो। लादेनलाई १० वर्ष पछि, मे २, २०११ मा अमेरिकी सेनाले हत्या गरेका थिए। * २००२ ** २० मे: इन्डोनेसियाद्वारा कब्जा गरेको लामो अवधि पछि, [[पोर्चुगल]] र [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा [[पूर्वी टिमोर]]को स्वतन्त्रता मान्यता प्रदान गरेको थियो। ** १ जुलाई: [[अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत]] स्थापना भएको थियो। ** १० सेप्टेम्बर: [[स्विट्जरल्यान्ड]] [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]को सदस्य बनेको थियो। ** नोभेम्बर १५:[[हु जिन्ताओ]] चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिव बने र उनी [[जियाङ जेमिन]] पछि [[जनवादी गणतन्त्र चीनका सर्वोच्च नेता|चीनको सर्वोच्च नेता]] भए। *२००३-वर्तमान - फेब्रुअरी २००३ मा, [[सुडान]]को डार्फरमा द्वन्द्व सुरु भयो र चाँडै पूर्ण स्तरको युद्धमा परिणत भयो। सन् २००८ सम्ममा ४००,००० मानिसहरू मारिए र २५ लाख भन्दा बढी विस्थापित भएको विश्वास गरिएको थियो। * २००३-२००५ - रङ्ग क्रान्ति भनेर चिनिने अहिंसात्मक क्रान्तिको शृङ्खलाबाट जर्जिया, युक्रेन, [[किर्गिस्तान]] र [[लेबनान]]मा सरकारहरू ढलेका थिए। * २००३ ** डिसेम्बर: लिबियाले स्वेच्छिक रूपमा सामूहिक विनाशका सबै हतियारहरू हटाउने लिबियाका नेता [[कर्णेल मुअम्मर गद्दाफी|मुअम्मर गद्दाफी]]ले घोषणा गरेका थिए। * २००४ ** ११ मार्च: [[स्पेन]]को [[म्याड्रिड]]कबध सेर्कानियास कम्युटर ट्रेन प्रणालीमा दश विष्फोट भएको थियो, जसमा १९१ व्यक्तिको मृत्यु र २,००० भन्दा बढी घाइते भएका थिए। ** १ मे: [[युरोपेली सङ्घ]] १० देश (८ पूर्व कम्युनिस्ट देश, [[माल्टा]] र [[साइप्रस]])मा विस्तार भएको थियो। ** १ सेप्टेम्बर: चेचेन विद्रोहीहरूको समूहले तीन दिनसम्म हजारौंलाई बन्धक बनाएर बेस्लानको विद्यालयमा आक्रमण गरे। गोलीबारी र बम विष्फोटको शृङ्खलाले ३३४ जनाको ज्यान लियो र ७५० जना घाइते भए। ** ११ नोभेम्बर: प्यालेस्टाइनी नेता तथा [[प्यालेस्टाइन मुक्ति सङ्गठन]]का अध्यक्ष [[यासेर अराफात]]को ७५ वर्षको उमेरमा हेमोरेजिक स्ट्रोकका कारण फ्रान्समा निधन भएको थियो। ** १८ नोभेम्बर: [[म्यासेचुसेट्स]] समलिङ्गी विवाहलाई वैधानिकता दिने पहिलो अमेरिकी राज्य बनेको थियो। * २००५ ** ७ जुलाई: चार इस्लामी चरमपन्थी आत्मघाती आक्रमणकारीद्वारा लन्डनमा तीनवटा बम विष्फोट भएको थियो जसमा चार आत्मघाती हमलाकारी सहित ५६ जनाको मृत्युु भएको थियो। ** ** २२ नोभेम्बर: [[एन्जेला मर्केल]] जर्मनीको पहिलो महिला निर्वाचित चान्सलर बनेकी थिइन्। [[चित्र:Flickr_-_europeanpeoplesparty_-_EPP_Sumiit_15_May_2006_(3).jpg|thumb| [[एन्जेला मर्केल]] र जोसे म्यानुअल बारोसो]] [[चित्र:Julia_Gillard_2010.jpg|thumb| [[जुलिया गिलार्ड]]ले सन् २०१० मा अस्ट्रेलियाको पहिलो महिला प्रधानमन्त्रीका रूपमा सपथ लिएकी थिइन्।]] ===२०११-२०२=== * २०१३-२०१४ - थाइल्यान्डमा राजनीतिक सङ्कट गहिरियो र सरकारद्वारा पछि [[सैनिक कानून]] घोषणा गरिएको थियो। * २०१४ ** २२ फेब्रुअरी: युक्रेनका राष्ट्रपति [[भिक्टर यानुकोभिच]]लाई युरोमैदान क्रान्तिको बीचमा अपदस्थ गरियो। त्यसपछि [[रुस|रूस]]द्वारा [[रूसद्वारा क्रिमियाको बिलय|क्रिमियाको बिलय]] भयो र युक्रेन र रुस समर्थित पृथकतावादी बिच [[रुस-युक्रेन युद्ध|युद्ध]] सुरु भयो। ** २६ मे: निर्वाचनमा स्पष्ट बहुमतका साथ [[नरेन्द्र मोदी]] [[भारत]]को १४औँ प्रधानमन्त्री बने। ** ८ जुलाई–२६ अगस्ट:[[गाजा पट्टी|गाजा पट्टी]]मा [[हमास]] र इजरायल राज्यबीचको तनाव फेरि बढ्यो। ** १७ जुलाई: [[मलेशिया एयरलाइन्स फ्लाइट १७|मलेसिया एयरलाइन्स उडान १७]], एक नागरिक व्यावसायिक विमान, पूर्वी युक्रेनमा रुस समर्थक पृथकतावादी-नियन्त्रित क्षेत्रमा गोली हानियो। ** १८ सेप्टेम्बर: [[स्कटल्यान्ड|स्कटल्याण्ड]], २०१४ स्वतन्त्रता जनमत संग्रह, [[संयुक्त अधिराज्य]]को हिस्सा रहने निर्णय। ** सेप्टेम्बर देखि अक्टोबर: [[सिरियाली गृहयुद्ध|सिरियाली गृहयुद्धको]] समयमा, आतङ्कवादी समूह " [[इस्लामी राज्य]]"ले टर्कीको सीमा नजिकैको [[इराक|उत्तरी इराक]] र सिरियाका क्षेत्रहरू कब्जा गर्‍यो। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]ले आईएसआईएललाई नष्ट गर्न ३० भन्दा बढी देशहरूको गठबन्धनको नेतृत्व गरेको छ। यसैबीच, [[रुस|रुस]]द्वारा सिरिया, इराक र इरानसँगको गठबन्धनको नेतृत्व। रुसको सैन्य कारबाही सेप्टेम्बर ३०, २०१५ मा सुरु। ** ३१ अक्टोबर: [[बुर्किना फासो]]मा, राष्ट्रपति ब्लेज कम्पाओरेले व्यापक विरोधको बीचमा राजीनामा दिए पछी २७ वर्षको नेतृत्व समाप्त भयो। ** १६ नोभेम्बर: [[रोमानिया]]मा, क्लाउस इओहानिस नोभेम्बर २०१४ को चुनावमा विजयी, जातीय अल्पसंख्यकबाट आउने पहिलो रोमानियाली राष्ट्रपति बने। ** १७ डिसेम्बर: संयुक्त राज्य अमेरिकाका राष्ट्रपति [[बाराक ओबामा]] र क्युबाका राष्ट्रपति [[राउल क्यास्ट्रो]]द्वारा दुई राष्ट्र बीचको ५४ वर्षदेखि चलिरहेको शत्रुताको अन्त्य गर्दै, क्युवा र संयुक्त राज्य अमेरिकाबीचको सम्बन्धलाई सामान्य बनाउने प्रक्रिया सुरु भएको घोषणा। यसैबीच, २० जुलाई २०१५ मा पूर्ण कूटनीतिक सम्बन्धका साथ दुवै देशका दूतावास पाँच दशकपछि खुला गरियो। === सन् २०२० को दशक === === नयाँ देश र क्षेत्रीय परिवर्तन === २१औँ शताब्दीमा केही क्षेत्रहरू स्वतन्त्र भएका छन्। यो २१औँ शताब्दीमा स्वतन्त्रता प्राप्त गरेका र [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र सङ्घ]]ले मान्यता पाएका सार्वभौम राज्यहरूको सूची हो। * {{Flagicon|East Timor}} '''[[पूर्वी टिमोर]]''' (टिमोर-लिस्टे)<ref>Grolier- the new book of knowledge, section "E"</ref> :मे २०, २००२ * {{Flagicon|Montenegro}} '''[[मोन्टेनेग्रो]]''' :जुन ३, २००६ * {{Flagicon|Serbia}} '''[[सर्बिया]]''' :जुन ३, २००६ * {{Flagicon|South Sudan}} '''[[दक्षिण सुडान]]''' :जुलाई ९, २०११ === दूरसञ्चार === [[चित्र:Steve_Jobs_talks_about_the_iPhone_(2197013436).jpg|thumb| [[स्टिभ जब्स]] २००८ मा आईफोन, एक प्रारम्भिक स्मार्टफोन, छलफल गर्दै]] == नागरिक विरोध प्रदर्शन== <gallery> Crisis_20_diciembre_2001.jpg|thumb| अर्जेन्टिनामा डिसेम्बर २००१ दङ्गा, जसलाई "अर्जेन्टिनाजो" पनि भनिन्छ। Demonstrations_in_Tbilisi,_Georgia._7_November_2007.jpg|thumb| २००७ मा जर्जियाली राष्ट्रपति मिखेल साकाशभिलीको सरकार विरुद्ध प्रदर्शन। Tahrir_Square_during_Friday_of_Departure.png|thumb| इजिप्टमा अरब वसन्तको समयमा तहरिर स्क्वायर विरोध प्रदर्शन। Madrid_-_Acampada_Sol_-_110520_230541.jpg|thumb| [[म्याड्रिड|म्याड्रिडमा]] शान्तिपूर्ण विरोध प्रदर्शन। अगस्त २०११ मा, स्पेनको बेरोजगारी २१.२% (युवाहरूमा ४६.२%) पुग्यो। Hong_Kong_IMG_20190616_171444_(48073669892).jpg|thumb| २०१९-२० हङकङको विरोध प्रदर्शन </gallery> * [[२०२०-२०२१ भारतीय किसान आन्दोलन]] == प्रकोपहरू == === प्राकृतिक प्रकोप === '''२००० को दशक''' {| class="wikitable" |+ !घटना !मिति !प्रभावित देश/क्षेत्र !क्षति !थप जानकारी |- |२००१ गुजरात भुकम्प |२००१ जनवरी २६ |भारत गुजरात |करिब २०,००० मानिसको मृत्यु | |- |२००१ एल साल्भाडोर भूकम्प |२००१ जनवरी १३ |सयौंको मृत्यु, हजारौँ घाइते र धेरै घरबारविहीन |एल साल्भाडोर |ठूलो विनाशकारी पहिरो, गयो। एक महिना पछि, फेब्रुअरी १३, २००१ मा, देशमा- ६.७ तीब्रताको दोस्रो भूकम्प गयो |- |२००३ युरोपेली तातो लहर | |युरोप |७०,००० मानिसको मृत्यु | |- |२००३ बाम भूकम्प |डिसेम्बर २७, २००३ |[[इरान]] |२६,००० भन्दा बढीको मृत्यु | |- |२००४ तूफान जीन |सेप्टेम्बर २००४ |[[हाइटी]] |३,००० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु | |- |२००४ [[हिन्द महासागर]] भूकम्प र सुनामी |डिसेम्बर २६, २००४ |दक्षिणपूर्वी एशिया |लगभग २३०,००० मानिसको मृत्यु |समुद्रमुनि एक विशाल भूकम्पको परिणामस्वरूप |- |२००५ कश्मीर भूकम्प |अक्टोबर ८, २००५ |भारत र पाकिस्तान |७४,५०० | |- |२००८ चक्रवात नरगिस | | |१००,००० भन्दा बढीको मृत्यु लाखौँ घरबारविहीन | |- |२००८ सिचुआन भूकम्प |मे १२, २००८ |चीनको सिचुआन |६८,७१२ जनाको मृत्यु १७,९२१ बेपत्ता |७.९ र ८.० म्याग्निच्युडको भूकम्प |- |२००९ फ्लू महामारी | | | |इन्फ्लुएन्जा ए भाइरस उपप्रकार H1N1 को विश्वव्यापी प्रकोप जुन २००९ सम्ममा विश्वव्यापी रूपमा [[महामारी]]को रूपमा फैलियो। |- |२०१० हाइटी भूकम्प |जनवरी १२, २०१० |हाइटी |२३०,००० मानिसको मृत्यु तीन लाख मानिस घरबारविहीन | |- |२०१० चिली भूकम्प |फेब्रुअरी २७, २०१० |मध्य चिलीको तट | |८.८ म्याग्निच्युड भूकम्प |- |२०१० युसु भूकम्प |अप्रिल १४, २०१० |तिब्बत नजिकैको छिन्घाइमा चीनको युसु क्षेत्र |२,२०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु |६.९ म्याग्निच्युडको ठूलो भूकम्प |- | | | | | |} '''२०१० को दशक''' {| class="wikitable" !घटना !मिति !प्रभावित देश/क्षेत्र !क्षति !थप जानकारी |- |[[विसं २०७२ को महाभूकम्प|२०७२ को भूकम्प]] |२०१५ अप्रिल २५ |मध्य नेपाल |करिब ९,००० मानिसको मृत्यु २२,००० घाइते र झण्डै ३० लाख मानिस घरबारविहीन |७.८ म्याग्निच्युडको भूकम्प। भूकम्पको धक्का भारत, पाकिस्तान र बंगलादेशमा महशुस गरिएको थियो । |} * '''२०२० को दशक''' {| class="wikitable" !घटना !मिति !प्रभावित देश/क्षेत्र !क्षति !थप जानकारी |- |२०२०-२०२१ मा सुडान बाढी |२०१५ अप्रिल २५ |सुडान र दक्षिण सुडान |लाखौं मानिस विस्थापित अनिकालको खतरा<ref>{{Cite news|url=https://apnews.com/article/climate-south-sudan-hunger-health-floods-88c41779363cc8098299dcfc4bdae399|title='Our children die in our hands': Floods ravage South Sudan|date=1 January 2021|work=AP NEWS|access-date=January 2, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/9/25/over-800000-affected-in-sudan-flooding-un#:~:text=Over%20800%2C000%20have%20been%20affected,floods%20in%20Sudan%20in%20decades.&text=The%20number%20of%20people%20affected,died%2C%20according%20to%20the%20Government.|title=Floods-hit Sudan facing 'unprecedented challenges', UN warns|date=September 25, 2020|work=aljazeera.com|access-date=January 2, 2021|publisher=Al Jazeera English|language=en}}</ref> | |- |२०२१ मा चीनको हेनान बाढी | |कम्तिमा २० व्यक्तिको मृत्यु | |भारी वर्षा सहित कम्तिमा २० से. प्रति घण्टाक गतिको आँधी इन-फाको |- |[[२०२१ युरोपेली बाढी]] | |बेल्जियम, जर्मनी, अस्ट्रिया, नेदरल्याण्ड्स, क्रोएसिया, स्विट्जरल्यान्ड, इटाली र लक्जेम्बर्ग |१८८ भन्दा बढी मानिसको मृत्यु |जर्मनीमा आएको बाढी सन् १९६२ को उत्तरी समुद्री बाढीपछि कै सबैभन्दा घातक साबित भएको थियो। |} ==महामारी == [[चित्र:WHO_in_PPE.jpg|thumb| पश्चिमी अफ्रिकी इबोला भाइरस महामारी]] * २००२-२००४ - सर्भ एक्युट रेस्पिरेटरी सिन्ड्रोम, [[सार्स]] (Serve Acute Respiratory Syndrome, SARS) धेरै देशमा सार्सको प्रकोपम फैलियो। *२००९ - इन्फ्लुएन्जा ए भाइरस उपप्रकार एच१एन१ (H1N1)विश्वभर फैलियो, [[विश्वव्यापी महामारी]] बन्यो। *२०१४ - पश्चिम अफ्रिकामा इबोला भाइरस फैलियो, २०,००० भन्दा बढी केसको साथ, तत्कालीन समयको सबैभन्दा ठूलो [[महामारी]] बन्यो। अफ्रिका बाहिर पहिलो केसहरू रिपोर्ट गरिएको छ। *२०१९-वर्तमान: SARS-CoV-2 भाइरसको कारणले गर्दा [[२०१९-२० कोरोना भाइरस प्रकोप|विश्वव्यापी कोरोना महामारी]] फैलियो। यसले व्यापक सामाजिक र आर्थिक सङ्कट निम्त्याएको छ र २०२१ को शुरुवातमा २० लाख भन्दा बढीको मृत्यु भएको छ। <ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-global-cases/global-coronavirus-cases-surpass-90-million-in-battle-on-new-variant-idUSKBN29G0GB|title=Global coronavirus cases surpass 90 million in battle on new variant|last=Abraham|first=Roshan|last2=Maan|first2=Anurag|date=January 11, 2021|website=Reuters|accessdate=January 11, 2021}}</ref> == अर्थशास्त्र र उद्योग == * २००० को दशकको उत्तरार्धको [[२००७-२००८ को वित्तीय सङ्कट|वित्तीय सङ्कट]]ले ठूलो मन्दी निम्त्यायो, जुन २०१० को दशकको प्रारम्भमा रह्यो। * २०१० को प्रारम्भमा [[युरोपेली कर्जा सङ्कट|युरोपेली सार्वभौम-ऋण सङ्कट]]ले [[युरोपेली सङ्घ|युरोपेली राजनीति]]मा ठूलो प्रभाव पारेको थियो र शक्ति परिवर्तन र विभिन्न देशहरूमा मितव्ययिता नीति लागु गर्न बाध्य बनायो। * विकासशील देशहरूले विश्वको वृद्धिको ९७% ओगटेका छन्, र औद्योगिकीकरणले [[ब्रिक]] अर्थतन्त्रहरूको द्रुत वृद्धि भयो र विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा अमेरिकी [[आधिपत्य|प्रभुत्व]]लाई कमजोर बनायो। * [[२०१९-२० कोरोना भाइरस प्रकोप|कोरोना भाइरस विश्वव्यापी महामारी]]को कारण धेरै सरकारद्वारा आर्थिक क्षेत्रहरु * [[जलवायु परिवर्तन|विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तनका]] कारण धेरै अर्थतन्त्रहरूमा आर्थिक पुनर्संरचना गरिएको थियो। * '''[[विश्वव्यापीकरण]] ''' <br> [[दूरसञ्चार]] र यातायातमा भएको प्रगति, [[पूँजीवाद]] र लोकतन्त्रको विस्तार १९८० को दशक, र पछि [[स्वतन्त्र व्यापार]] सम्झौताहरू अभूतपूर्व विश्वव्यापी आर्थिक र सांस्कृतिक एकीकरण परिणाम छन्। अधिकांश अर्थशास्त्रीहरू [[स्वतन्त्र व्यापार]]ले आर्थिक वृद्धि र साना व्यवसायहरू सहित अधिकांश मानिसहरूलाई फाइदा पुऱ्याउने विश्वास गर्छन्। <ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2018/aug/13/is-free-trade-always-the-answer|title=Is free trade always the answer?|last=Partington|first=Richard|date=August 13, 2018}}</ref> हालैका वर्षहरूमा, तथापि, भूमण्डलीकरण विरुद्ध प्रतिक्रिया र केही नेता र राष्ट्रहरूमा [[संरक्षणवाद|संरक्षणवादी]] मनोवृत्तिमा फर्किएको छ, विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिकाका राष्ट्रपति [[डोनाल्ड ट्रम्प]] उदय र संयुक्त अधिराज्यद्वारा [[युरोपेली सङ्घ]] छोड्ने निर्णय यसका उदाहरण हुन्। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[बीसौँ शताब्दी]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:शताब्दी]] [[श्रेणी:आधुनिक इतिहास]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दी]] cyn0qzw1v8ln15616gfznbc8ufi59wl 0 125389 1393018 1390468 2026-10-23T19:32:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1393018 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple | name = शिलु महादेव मन्दिर | image = Shilu Mahadev Temple Fashi Degal Bhaktapur Durbar Square Bhaktapur Nepal Rajesh Dhungana (3).jpg | caption = [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|महाभूकम्पपछि]] पुनर्निर्माण गर्दै शिलु महादेव मन्दिर | deity = शिलु [[शिव|महादेव]] ([[गोसाइँकुण्ड]]) | location = [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र]] | district = [[भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर]] | province = [[बागमती प्रदेश]] | country = [[नेपाल]] | map_type = Nepal Bagmati Province#Nepal | coordinates = {{coord|27|40|20.36|N|85|25|44.14|E|display=inline,title}} | creator = [[जगतप्रकाश मल्ल]] | established = १७०७ }} '''शिलु महादेव मन्दिर''' [[बागमती प्रदेश]]को [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र]]मा अवस्थित एक [[मल्ल वंश|मल्ल]]कालीन [[मन्दिर|हिन्दु मन्दिर]] हो। यस मन्दिर [[गोसाइँकुण्ड]]मा तीर्थयात्रीमा जान नसक्ने बच्चाहरू, बूढाबूढी र अशक्तहरूका लागि बनाइएको थियो। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|७२ सालको महाभूकम्प]] पछि यो मन्दिरको पुनर्निर्माण भइरहेको छ। == नामहरू == शिलु महादेव मन्दिरलाई फरक–फरक नामले चिनिन्छ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/history/2016/12/11/20161211164446|title=शिखर शैलीकै प्रतीक्षामा शिलु|last=गौतम|first=गोकर्ण|date=२६ मङ्सिर २०७३|website=नेपाल|accessdate=२४ जेठ २०७९}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/859281-1655647038.html|title=नब्बे साल पहिलाको शैलीमा बन्यो भक्तपुर दरबार स्क्वायरको फसीदेग मन्दिर|last=किसी|first=कृष्ण|date=५ असार २०७९|website=नागरिक|accessdate=१७ असार २०७९}}</ref> [[नेपाली भाषा]]मा यस मन्दिरलाई शिलु महादेव मन्दिर भनेर चिनिन्छ जुन चाहिँँ [[गोसाइँकुण्ड]]को [[नेवारी भाषा|नेवारी]] नामबाट आएको हो।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ekantipur.com/koseli/2019/08/24/15666245916807882.html|title=शिलु महादेव बेहालमा|last=कार्की|first=गौरीबहादुर|date=७ भदौ २०७६|website=कान्तिपुर|accessdate=२४ जेठ २०७९}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nepallive.com/story/255597|title=शिलु महादेव मन्दिरमा हुनुपर्ने 'उड्ने सिंह' यसरी पानीमा डुबे|last=कार्की|first=गौरीबहादुर|date=३० साउन २०७८|website=नेपाल लाइभ|accessdate=२४ जेठ २०७९}}</ref> अर्को नाम फसी देग मन्दिर वा सरल रूपमा "फसी देग" अथवा "फसी:देग" ([[फर्सी]] मन्दिर; किनभने यो मन्दिर फर्सी जस्तो देखिन्थ्यो) पनि व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/phsii-degmaa-kmsl-ddhungaako-thaam-pryog-162526|title=फसी देगमा कमसल ढुङ्गाको थाम प्रयोग|last=खाइजू|first=ईश्वरकाजी|date=१६ साउन २०७७|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|accessdate=२४ जेठ २०७९}}</ref> अर्को नाम नीलकण्ठेश्वर महादेव मन्दिर पनि हो।<ref name=":0" /> किंवदन्ती अनुसार जब भक्तपुरको [[पाँचतले मन्दिर]] निर्माण गरिँदै थियो, तेसबेला [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुरका राजा]]ले [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुरका राजा]]लाई एउटा मन्दिर आफैँ निर्माण गर्दिने भनेका थिए।<ref name=":1" /> भक्तपुरका राजाले प्रस्ताव स्वीकार गरे अनि तब उनले मन्दिर निर्माण गर्नकोलागि एक वर्षको लागि म्याद तोके।<ref name=":1" /> तर, एक वर्षभित्र पनि मन्दिरको निर्माण पूरा भएन र मन्दिर निर्माणको काम बीचैमा रोकियो जसका कारण मन्दिरको नाम "मजा: देग’ (अधुरो मन्दिर) बाट चिनिन थाल्यो।<ref name=":1" /> == इतिहास == शिलु महादेव मन्दिर [[भक्तपुर राज्य|भक्तपुर]]का राजा [[जगतप्रकाश मल्ल]]को पालामा [[विक्रम सम्वत्|वि.सं]] १७०७ सालमा निर्माण भएको थियो भनिन्छ र केही विवरणका अनुसार यो मन्दिर [[जितामित्र मल्ल]]को शासनकालमा बनेको भनिन्छ।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/130375|title=मूर्ति: अमेरिकाबाट फर्काउन सकिने‚ छिमेकी टोलबाट नसकिने!|last=कार्की|first=गौरीबहादुर|date=२३ जेठ २०७९|website=हिमालखबर|accessdate=२३ जेठ २०७९}}</ref> [[गोसाइँकुण्ड]]मा तीर्थयात्रीमा जान नसक्ने बच्चाहरू, बूढाबूढी र अशक्तहरूका लागि यो मन्दिर बनाइएको थियो।<ref name=":1" /> यो मन्दिर सुरुमा शिखर शैलीमा बनेको थियो।<ref name=":1" /> विसं १९१० सालमा बेलायती चित्रकार [[हेनरी एम्ब्रोस ओल्डफिल्ड]]ले लेखेका थिएकी शिलु महादेव नेपालकै सबैभन्दा ठुलो ग्रन्थकुट वा शिखर शैलीको मन्दिर हो भनेर।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/128385|title=उड्ने सिंह विवादले लम्बियो फसीं देग निर्माण कार्य|last=त्वानाबासु|first=रेणु|date=८ फागुन २०७८|website=हिमालखबर|accessdate=१७ असार २०७९}}</ref> शिलु महादेव मन्दिरको चारै दिशामा उडान [[सिंह]]हरू स्थापित छन् जुन चाहिँँ भक्तपुरको [[नृत्यवत्सला मन्दिर]] र [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]को [[कृष्ण मन्दिर]]मा पनि देख्न सकिन्छ।<ref name=":1" /> [[विसं १९९० को महाभूकम्प|९० सालको महाभूकम्प]]ले मन्दिर भत्कियो तर मन्दिर भित्रका मूर्तिहरू लाई खासै केही भएन।<ref name=":1" /> यद्यपि, शिलु महादेव मन्दिरलाई यसको मौलिक रूपमा पुनर्निर्माण गरिएको थिएन बरु [[गोल गुम्बज|गुम्बज]] शैलीमा र मन्दिरलाई सेतो रंग रंगिएको थियो।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=http://nepalihimal.com/article/6453|title=शिलु महादेव मन्दिर: सच्चिने अवसर|last=कार्की|first=गौरीबहादुर|date=१४-२० चैत २०७२|website=हिमाल खबरपत्रिका|accessdate=२४ जेठ २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607110156/http://nepalihimal.com/article/6453|archive-date=2022-06-07}}</ref> तेसपछि यसलाई 'फसि: देग' ([[फर्सी]] मन्दिर; किनभने यो मन्दिर फर्सी जस्तो देखिन्थ्यो) भनेर चिनियो।<ref name=":1" /> पुनर्निर्माणको क्रममा उड्ने सिंहहरू सबै हराएका थिए।<ref name=":1" /> मन्दिरको देब्रेपट्टि एक पटक अर्को हरिशंकर मन्दिर थियो जुन पनि भूकम्पले ध्वस्त भएको थियो तर त्यो मन्दिर पुनर्निर्माण भएन र अहिले हरिशंकर मन्दिरको अस्तित्व लगभग हराएको छ।<ref name=":1" /> [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|७२ सालको महाभूकम्प]]ले मन्दिर फेरि ध्वस्त भएको थियो।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://ekantipur.com/national/2021/09/30/163296549352445342.html|title=मौलिक शैलीमा ठडियो शिलु महादेव|last=श्रेष्ठ|first=लिला|date=१४ असोज २०७८|website=कान्तिपुर|accessdate=२४ जेठ २०७९}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/26066/2019-09-26|title=शिलु महादेव मन्दिर पुनर्निर्माण अलपत्र|date=९ असोज २०७६|website=नयाँ पत्रिका|accessdate=२४ जेठ २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607113003/https://nayapatrikadaily.com/news-details/26066/2019-09-26|archive-date=2022-06-07}}</ref> असोज २०७८ सालमा येस मन्दिरको मौलिक रूप मा पुनर्निर्माण गरियो।<ref name=":2" /> == चित्र दीर्घा == <gallery mode="packed" heights="160px"> चित्र:Bhaktapur-Phasi Dega Mandir-04-gje.jpg|[[विसं २०७२ को महाभूकम्प|७२ सालको महाभूकम्प]]अघि शिलु महादेव मन्दिर चित्र:Fasidega temple – Bhaktapur – 01.jpg|[[विसं २०७२ को महाभूकम्प|७२ सालको महाभूकम्प]]अघि माथिल्लो संरचना चित्र:After earthquake bhaktapur 04.jpg|७२ सालको भूकम्पमा भत्किएको मन्दिर चित्र:Shilu Mahadev Temple Fashi Degal Bhaktapur Durbar Square Bhaktapur Nepal Rajesh Dhungana (1).jpg|मौलिक रूप मा पुनर्निर्माण हुँदै शिलु महादेव मन्दिर चित्र:Fasi Degal after Earthquake 07.jpg|भूकम्प पछि मन्दिर बाहिरका जनावरहरूको मूर्तिहरू </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{कमन्स}} {{नेपालका मन्दिरहरू}} [[श्रेणी:काठमाडौँ उपत्यकाका मन्दिरहरू]] [[श्रेणी:भक्तपुर दरबार क्षेत्रका मन्दिरहरू]] cgbotzpqhwc697q5x5qadll2i78rj63 0 126904 1393063 1387864 2026-10-24T07:52:10Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1393063 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox ethnic group | image = Gaye holud (04).JPG |group='''बङ्गाली''' |population = '''२८.५ करोड '''<ref name="popstat01">{{वेब स्रोत|मिति=27 September 2010 |शीर्षक=General Assembly hears appeal for Bangla to be made an official UN language |युआरएल=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=36219#.VV4dvlWqoSE |प्रकाशक=United Nations|पहुँचमिति=21 May 2015}}</ref><ref name="popstat02">{{वेब स्रोत |मिति=27 September 2010 |शीर्षक=Countries and Their Cultures |युआरएल=http://www.everyculture.com/A-Bo/Bangladesh.html |प्रकाशक=Everyculture|पहुँचमिति=21 May 2015}}</ref> [[चित्र:Bengali-speaking world.svg|center|frameless|260x260px]] | regions = {{झन्डा|बङ्गलादेश}} १६,७८,८५,६८९<ref>{{वेब स्रोत | युआरएल = https://www.macrotrends.net/countries/BGD/bangladesh/population | शीर्षक = Bangladesh Population 1950-2022 | प्रकाशक = 2021 Bangladesh Bureau of Statistics | पहुँचमिति = {{date|28 June 2021|dmy}} }}</ref> <br/>{{झन्डा|भारत}} १०,७२,२८,९१७<ref>https://www.worldatlas.com/articles/who-are-the-bengali-people.html</ref><ref>{{cite web|title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|publisher=भारतको रजिष्ट्रार जनरल तथा जनगणना आयुक्त|date=29 June 2018}}</ref> | region3 = {{झन्डा|पाकिस्तान}} | pop3 = ५०,००,०००<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://tribune.com.pk/story/322325/five-million-illegal-immigrants-residing-in-pakistan/|शीर्षक=Five million illegal immigrants residing in Pakistan|कार्य=Express Tribune}}</ref><ref name="Outlook">{{वेब स्रोत|युआरएल = http://www.outlookindia.com/article.aspx?200305| शीर्षक = Homeless In Karachi|प्रकाशक = Outlook (magazine)|पहुँचमिति = 2 March 2010}}</ref><ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006\story_17-12-2006_pg12_3 |शीर्षक=Falling back |कार्य=Daily Times |मिति=17 December 2006 |पहुँचमिति=25 April 2015 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20131009194726/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006%5C12%5C17%5Cstory_17-12-2006_pg12_3 |अभिलेखमिति=9 October 2013 |df=dmy }}</ref><ref>{{वेब स्रोत|अन्तिम१=van Schendel|प्रथम१=Willem|शीर्षक=The Bengal Borderland: Beyond State and Nation in South Asia|मिति=2005|प्रकाशक=Anthem Press|आइएसबिएन=9781843311454|पृष्ठ=250|युआरएल=https://books.google.com/books?id=KqTIhTWuAXcC&pg=PA249#v=onepage&q&f=false}}</ref> | region4 = {{झन्डा|साउदी अरब}} | pop4 = १३,०९,००४<ref>[http://esa.un.org/MigGMGProfiles/indicators/files/SaudiArabia.pdf Migration Profile - Saudi Arabia]</ref> | region5 = {{झन्डा|संयुक्त अरब इमिरेट्स}} | pop5 = १०,८९,९१७<ref>[http://esa.un.org/MigGMGProfiles/indicators/files/UAE.pdf Migration Profile - UAE]</ref> | region6 = {{झन्डा|संयुक्त अधिराज्य}} | pop6 = ४,५१,०००<ref name=2011census>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-local-authorities-in-the-united-kingdom---part-1/rft-ks201uk.xls |शीर्षक=2011 Census: Ethnic group, local authorities in the United Kingdom |प्रकाशक=Office for National Statistics |मिति=11 October 2013 |पहुँचमिति=28 February 2015}}</ref> | region7 = {{झन्डा|कतार}} | pop7 = २,८०,०००<ref name=pop>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017/ |शीर्षक=Population of Qatar by nationality - 2017 report |पहुँचमिति=7 February 2017}}</ref> | region8 = {{झन्डा|संयुक्त राज्य अमेरिका}} | pop8 = २,५७,७४०<ref>[http://www2.census.gov/library/data/tables/2008/demo/language-use/2009-2013-acs-lang-tables-nation.xls US Census Bureau ''American Community Survey (2009-2013)'' See Row #62]</ref><ref name="usasurveys2015">{{वेब स्रोत|युआरएल=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_15_1YR_B02018&prodType=table|शीर्षक=ASIAN ALONE OR IN ANY COMBINATION BY SELECTED GROUPS: 2015|प्रकाशक=U.S. Census Bureau|पहुँचमिति=15 October 2015|अभिलेखयुआरएल=https://archive.today/20200214011110/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_15_1YR_B02018&prodType=table|अभिलेखमिति=१४ फेब्रुअरी २०२०}}</ref> | region9 = {{झन्डा|मलेसिया}} | pop9 = २,२१,०००<ref>{{वेब स्रोत |मिति=27 July 2017 |शीर्षक=More than 1.7 million foreign workers in Malaysia; majority from Indonesia |युआरएल=https://www.nst.com.my/news/nation/2017/07/261418/more-17-million-foreign-workers-malaysia-majority-indonesia |प्रकाशक=New Straits Times |पहुँचमिति=22 October 2017}}</ref> | region10 = {{झन्डा|कुवेत}} | pop10 = २,००,०००<ref name=dt>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |शीर्षक=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |कार्य=Dhaka Tribune |पहुँचमिति=7 September 2016}}</ref> | region11 = {{झन्डा|इटाली}} | pop11 = १,३५,०००<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक=In pursuit of happiness |युआरएल=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20121008000549&mod=skb |प्रकाशक=Korea Herald |मिति=8 October 2012 }}</ref> | region12 = {{झन्डा|सिङ्गापुर}} | pop12 = १,००,०००<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://bangladesh.org.sg/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=29 |शीर्षक=Bangladeshis in Singapore |वेबसाइट=High Commission of Bangladesh, Singapore |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20141103005640/http://bangladesh.org.sg/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=29 |अभिलेखमिति=3 November 2014}}</ref> | region13 = {{झन्डा|बहराइन}} | pop13 = ९७,११५<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Bahrain: Foreign population by country of citizenship|युआरएल=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/|वेबसाइट=gulfmigration.eu|पहुँचमिति=1 January 2015|अभिलेखमिति=१६ डिसेम्बर २०१७|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/}}</ref> | region14 = {{झन्डा|क्यानडा}} | pop14 = ६९,४९०<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=NHS Profile, Canada, 2011, Census Data|युआरएल=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Non-official%20language&B1=All&Custom=&TABID=1|वेबसाइट=Government of Canada, Statistics Canada|पहुँचमिति=4 February 2015}}</ref> | region15 = {{झन्डा|अस्ट्रेलिया}} | pop15 = ५४,५६६<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=Census shows Indian population and languages have exponentially grown in Australia|युआरएल=http://www.sbs.com.au/yourlanguage/hindi/en/article/2017/06/28/census-shows-indian-population-and-languages-have-exponentially-grown-australia|वेबसाइट=SBS Australia|पहुँचमिति=28 June 2017}}</ref> | region16 = {{झन्डा|नेपाल}} | pop16 = २१,०६१<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://nepal.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population%20Monograph%20V02.pdf|शीर्षक=Population Monograph of Nepal Volume II (Social Demography)|अन्तिम=|प्रथम=|मिति=|वेबसाइट=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=|वेबसाइट=www.nepal.unfpa.org}}</ref> | region17 = {{झन्डा|जापान}} | pop17 = १७,४६३<ref name="MOJ">{{वेब स्रोत|शीर्षक=バングラデシュ人民共和国（People's Republic of Bangladesh）|युआरएल=http://www.mofa.go.jp/mofaj/area/bangladesh/data.html|वेबसाइट=Ministry of Foreign Affairs (Japan)|पहुँचमिति=29 October 2017|भाषा=जापनी}}</ref> | region18 = {{झन्डा|दक्षिण कोरिया}} | pop18 = १३,६००<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.k2web.co.kr/|शीर्षक=K2WebWizard|वेबसाइट=www.k2web.co.kr|भाषा=[[कोरियाली भाषा|कोरियाली]]|पहुँचमिति=2021-10-18}}</ref> | region19 = {{झन्डा|इन्डोनेसिया}} | pop19 = ८,०००<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.qatar-tribune.com/news.aspx?n=659B1F3A-7299-4D4A-B2DA-D3BAA8AE673D&d=20150625|शीर्षक = बङ्गाली जाति}}</ref> | region20 = {{झन्डा|आयरल्यान्ड}} | pop20 = ८,०००<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.dfa.ie/travel/travel-advice/a-z-list-of-countries/bangladesh/|शीर्षक=Bangladesh - Department of Foreign Affairs}}</ref> |langs = '''[[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]]''' र यसको उपभाषा <br>[[अरबी भाषा|अरबी]] বা [[संस्कृत]] ''(धार्मिक क्षेत्रमा)''<br />[[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], [[उर्दु भाषा|उर्दु]]{{efn|मूलतः पाकिस्तानी बङ्गालीहरूद्वारा बोलिने}} | religions = [[चित्र:Star and Crescent.svg|18px]] [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] - १९.२ करोड(६७%)<br />[[चित्र:Om.svg|15px]] [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] - ९.१ करोड (३२%)<br /> अन्य [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] [[चित्र:Dharma Wheel.svg|18px]], [[इसाई धर्म|इसाई]] [[चित्र:Christian cross.svg|12px]] - ०.५ करोड (१%) |related=हिन्द-आर्य जाति }} '''बङ्गाली जाति''' ({{भाषा-बङ्गाली|বাঙালি জাতি}}) [[दक्षिण एसिया]]को एक विशेष हिन्द-आर्य जातीय समूहको नाम हो। बङ्गाली जातिको स्थानीय जनसङ्ख्या [[बङ्गलादेश]] र [[भारत]]को [[पश्चिम बङ्गाल]], [[त्रिपुरा]], बाराक उपत्यका, तल्लो [[असम|असम]] र [[मणिपुर]]का केही भागहरूमा विभाजित छन्।<ref name=chingiz>{{cite journal|title=Is MLA Ashab Uddin a local Manipuri?|author=Khan, Muhammad Chingiz|language=en|date=15 July 2017|journal=Tehelka|volume=14|pages=36-38}}</ref> तिनीहरूमध्ये अधिकांशले [[बङ्गाली भाषा]] बोल्दछन् जुन हिन्द-इरानी भाषाहरूको एक विशेष [[भाषा]] हो। चिनियाँ र अरबी जाति बाहेक बङ्गालीहरू विश्वको तेस्रो ठुलो जातीय समूह हो र तिनीहरू हिन्द-युरोपेलीहरूमध्ये सबैभन्दा ठुलो जातीय समूह हुन्।<ref>बङ्गलादेशमा लगभग १६ करोड ३० लाख र भारतमा १० करोड (सिआइए फ्याक्टबुक सन् २०१४ को अनुमान, तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धिको अधीनमा रहेको सङ्ख्या); मध्यपूर्वमा करिब ३० लाख, पाकिस्तानमा २० लाख र बेलायतमा ४ लाख बङ्गालीहरू रहेका छन्</ref>[[अन्डमन र निकोबार द्वीपसमूह|अण्डमान र निकोबार]] द्वीपको जिन्जिरामा आफ्नो पैतृक क्षेत्रबाहेक बङ्गालीहरूको बाहुल्यता भारतको केही क्षेत्रहरूमा रहेको छ। [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]], भारतको [[अरुणाचल प्रदेश]], [[दिल्ली]], [[ओडिसा|ओडिसा]], [[छत्तीसगढ]], [[झारखण्ड]], [[मेघालय]], [[मिजोरम]], [[नागाल्यान्ड|नागाल्यान्ड]], [[उत्तराखण्ड]]मा बङ्गालीहरूको ठुलो जनसङ्ख्या रहेको छ।<ref name="langminor">{{वेब स्रोत|शीर्षक=50th REPORT OF THE COMMISSIONER FOR LINGUISTIC MINORITIES IN INDIA|भाषा=en|युआरएल=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|वेबसाइट=nclm.nic.in|वेबसाइट=Ministry of Minority Affairs|पहुँचमिति=2 November 2018|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|अभिलेखमिति=8 July 2016}}</ref> मध्यपूर्व, [[पाकिस्तान]], [[म्यानमार|बर्मा]], [[संयुक्त अधिराज्य]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[मलेसिया]], [[इटाली]], [[सिङ्गापुर]], [[माल्दिभ्स]], [[क्यानडा]], [[अस्ट्रेलिया]], [[जापान]] र [[दक्षिण कोरिया]]मा बङ्गालीको सुस्थापित समाजहरू रहेका छन्। बङ्गाली धार्मिक सम्बद्धता र अभ्यासको गणितले एक विविध जातीय समूह हो। वर्तमान ६७ प्रतिशत बङ्गालीहरू [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] धर्मको पालन गर्दछन् भने यसबाहेक त्यहाँ [[इसाई धर्म|इसाई]] र [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] समुदायहरूको साथसाथै ठुलो [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] अल्पसङ्ख्यक पनि रहेको छ। इतिहासका हरेक प्रमुख [[देश|राष्ट्र]]जस्तै बङ्गालीहरूले पनि [[कला]] र वास्तुकला, [[भाषा]], लोककथा, [[साहित्य]], [[राजनीति]], [[सेना]], [[व्यापार]], [[विज्ञान]] र [[प्रविधि]]जस्ता विभिन्न क्षेत्रमा ठुलो प्रभाव र योगदान दिएका छन्। == नामको व्युतपत्ती == [[चित्र:Rajshahi College Library Inside 02.JPG|thumb|चार्यपल, बङ्गाली भाषाको प्रारम्भिक सङ्केत]] बङ्गाली शब्दले त्यस्तो व्यक्तिको वर्णन गर्दछ जसको भाषिक, वंशाणुगत र साँस्कृतिक पहिचान मुख्यतया बङ्गालसँग सम्बन्धित छ। यो हिन्द-आर्य जाति अन्य गैर-हिन्द आर्य जातिभन्दा फरक छ। बङ्गाली शब्दको उत्पत्ति बङ्गला नामक एक फारसी शब्दबाट भएको हो जसले बङ्गला नामक एक क्षेत्रलाई जनाउँदछ। मुसलमानहरूको फैलावट हुनुपूर्व बङ्गला भनिने कुनै क्षेत्र नभएको र यो क्षेत्र धेरै भू-राजनीतिक उप-राज्यहरूमा विभाजित थियो। यस्ता क्षेत्रहरू दक्षिणमा बङ्ग (जसको नामबाट बङ्गाल शब्द आएको विश्वास गरिन्छ), पश्चिमी क्षेत्रमा राट, उत्तरमा पुण्ड्रवर्धन वा वरेन्द्र र पूर्वी क्षेत्रमा समतट वा हरिकेलमा विभाजित थियो। प्राचीन कालमा यस क्षेत्रका मानिसहरूले यी विभाजनहरूको नामकरण गरेर आफ्नो साँस्कृतिक पहिचान दिने गर्दथे। [[महाभारत]] जस्ता वैदिक ग्रन्थहरूमा पुण्ड्र नामक राष्ट्रको उल्लेख गरिएको छ। इब्राहिमी र भारतीय धर्मका इतिहासकारहरू प्राचीन बङ्गाल साम्राज्यको स्थापना ''बङ्ग'' नामका एक व्यक्ति थिए जो यस क्षेत्रमा बसोबास गर्थे भनेर विश्वास गर्छन्। इब्राहिमी वंशावलीकारहरू बङ्ग नूहका छोरा र हामका नाति हुन् भनी विश्वास गर्थे।<ref name="Firishta 1768 7–9">{{cite book|author=Firishta|pages=[https://archive.org/details/historyofhindost01firi_0/page/n103 7]–9|year=1768|title=History of Hindostan|url=https://archive.org/details/historyofhindost01firi_0|editor=Alexander Dow}}</ref><ref name="Thomas Trautmann 2005 53">{{cite book|title=Aryans and British India|author=Thomas Trautmann|publisher=Yoda Press|year=2005|page=53}}</ref> 'बङ्ग' शब्दको पहिलो उल्लेख ईसापूर्व ३० मा 'ऐतरेय अरण्यक' पुस्तकमा पाइन्छ। मुगल बादशाह अकबरका सभासद अबुल फजल इबन मुबारकले आफ्नो पुस्तक ऐनेे-अकबरीमा ''देशबाचक बङ्गला'' शब्दको प्रयोग गरेका थिए। भारतीय इतिहासकार गोलम हुसेन सेलिमको रियाजस सलातीनमा पनि बङ्गाल श्ब्दको उत्पत्ति बारे वर्णन गरिएको छ।<ref name="Firishta 1768 7–9"/><ref name="Thomas Trautmann 2005 53"/> सन् १३५२ मा शमसुद्दिन इलियास नामक एक मुस्लिम कुलीन व्यक्तिले शाही बङ्गाल नामक सल्तनतको स्थापना गर्दै यसको विभाजित क्षेत्रलाई पहिलोपटक एकताबद्ध गरेका थिए। इलियास शाहले बङ्गाली उपाधि ग्रहण गर्दा यस युगमा [[बङ्गाली भाषा]] राज्यको सहयोगमा साहित्यिक विकासलाई प्रमाणित गर्ने पहिलो भाषा बनेको थियो।<ref name=banglalang>{{cite book|quote=|last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration }}</ref><ref name=jol>{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}</ref> यसरी इलियास शाहले यस क्षेत्रका जनताको सामाजिक र भाषिक पहिचानलाई औपचारिक रूपमा "बङ्गाली" नाममा रूपान्तरण गरेका थिए। == इतिहास == === प्राचीन इतिहास === पुरातत्त्वविद्हरूले बृहत्तर बङ्गाल क्षेत्रमा ४,००० वर्षभन्दा पुरानो ताम्रापाषण युगका सभ्यताहरू फेला पारेका छन् र उनीहरूको अनुसार यो खोज यस क्षेत्रमा बसोबासको प्रारम्भिक सङ्केतहरू मध्ये एक हो भनेर विश्वास गरेका छन्। राङ्गमाटी जिल्ला र फेनी जिल्लामा ढुङ्गाबाट बनाइएको औजारहरू तथा हाते बन्चरोहरू धेरै पुरानो पाषणयुग अन्तर्गत बस्तीहरूमा फेला गरेका थिए। पुरातात्विक तथ्यहरूले हालको नरसिङ्दी क्षेत्रमा वारी-बटेश्वर सभ्यताको विकास ईसापूर्व २००० भएको हो भनेर जनाउँदछ।<ref name=xinhua>{{cite news |agency= Xinhua |date= 12 March 2006 |title= 4000-year old settlement unearthed in Bangladesh |url= http://news.xinhuanet.com/english/2006-03/12/content_4293312.htm |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20070510135113/http://news.xinhuanet.com/english/2006-03/12/content_4293312.htm |archive-date= 10 May 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510135113/http://news.xinhuanet.com/english/2006-03/12/content_4293312.htm |date=10 May 2007 }}</ref> नदीबाट केही टाढा बन्दरगाह-सहर प्राचीन रोम, दक्षिणपूर्व एसिया र अन्य क्षेत्रहरूसँग विदेशी व्यापारमा संलग्न भएको विश्वास गरिन्छ। यस सभ्यताका मानिसहरू इँटाभट्टाका घरहरूमा बस्थे, चौडा गल्लीहरूमा हिंड्थे, चाँदीका सिक्काहरू र फलामका हतियारहरू प्रयोग गर्दथे। यो बङ्गालको सबैभन्दा पुरानो सहर र सम्पूर्ण उपमहाद्वीपको पूर्वी भागमा मानिन्छ। दक्षिण बङ्गालमा बङ्गाल राज्यको स्थापनाको समयमा लगभग १००० ईसापूर्वमा, बङ्ग नामक एक व्यक्ति यस क्षेत्रमा बस्न थालेपछि भएको विश्वास गरिन्छ। अथर्ववेद र हिन्दु [[महाकाव्य]] [[महाभारत]]मा उत्तर बङ्गालको पुण्ड्रा राज्यसँगै यस राज्यको पनि उल्लेख गरिएको छ। मौर्य साम्राज्यको विस्तार र सम्राट अशोकद्वारा [[बौद्ध धर्म]]को प्रचार-प्रसारले ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीदेखि यस क्षेत्रका मानिसहरूमा बढ्दो बौद्ध समाजको विकास गरेको थियो।<ref name=bsahistory>{{cite web|url=http://www.orgs.ttu.edu/saofbangladesh/history.htm|title=History of Bangladesh| access-date = 26 October 2006|publisher = Bangladesh Student Association @ TTU|archive-url=https://web.archive.org/web/20051226045659/http://www.orgs.ttu.edu/saofbangladesh/history.htm |archive-date = 26 December 2005}}</ref> मध्य प्रदेशको सान्चीको स्तूपसम्म धेरै मौर्य स्मारकहरूले यस क्षेत्रका मानिसहरूलाई बौद्ध धर्मको अनुयायीको रूपमा उल्लेख गरेका छन्। यस क्षेत्रका बौद्धधर्मावलम्बीहरूले केही गुम्बाहरू निर्माण गरे र दक्षिण [[भारत]]को नागार्जुनकोन्डासम्म उनीहरूको धार्मिक प्रतिबद्धताहरूको लागि मान्यता प्राप्त गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://belabo.narsingdi.gov.bd/site/page/74694ffe-41fb-429a-a941-ab3426892c3d/উপজেলা%20পটভূমি|language=bn|website=Belabo Upazila|title=বেলাব উপজেলার পটভূমি|access-date=24 February 2022|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930113403/http://belabo.narsingdi.gov.bd/site/page/74694ffe-41fb-429a-a941-ab3426892c3d/%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%20%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930113403/http://belabo.narsingdi.gov.bd/site/page/74694ffe-41fb-429a-a941-ab3426892c3d/%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%20%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF |date=30 September 2021 }}</ref> विदेशी लेखनमा बङ्गालको पहिलो उल्लेख लगभग १०० ईसापूर्व युनानीहरूको लेखनमा देख्न सकिन्छ। गङ्गाको मैदानी इलाकामा बसोबास गर्ने गङ्गारिदाइ (गङ्गाको हृदय) नामक राष्ट्रको वीरताको बारेमा सुनेर महावीर सिकन्दर बिपाशाको पश्चिमी किनाराबाट आफ्नो विश्व विजयलाई अधुरो छोडेर फर्केको वर्णन गरिएको छ। == भौगोलिक विस्तार == [[चित्र:Sake Dean Mahomed.jpg|thumb|शेख दीन मुहम्मदलाई युरोपेलीहरूसँग स्याम्फु प्रवर्तन गर्ने श्रेय दिइन्छ।]] [[चित्र:Brick Lane street signs.JPG|thumb|250px|बङ्गालीहरूको ठुलो सङ्ख्या लन्डनको ब्रिक लेनमा बसोबास गर्दछ।]] [[चित्र:I'tisam-ud-Din.png|thumb|left|मिर्जा शेख इतेशामुद्दीन [[युरोप]]को भ्रमण गर्ने पहिलो उच्च शिक्षित बङ्गाली तथा [[दक्षिण एसिया]]ली व्यक्ति थिए।]] बङ्गलादेशमा बङ्गालीहरू सबैभन्दा ठुलो जातीय समूह हो जसले कुल जनसङ्ख्याको ९८ प्रतिशत ओगटेको छ। भारतको जनगणनाले जातीयतालाई मान्यता नदिएपनि सिआइए फ्याक्टबुकको अनुमानअनुसार भारतमा १० करोड बङ्गालीहरू रहेका छन् जुन देशको कुल जनसङ्ख्याको ७% हो।<ref name="বাংলাদেশকে জানুন">{{cite web |url=http://www.bangladesh.gov.bd/site/page/812d94a8-0376-4579-a8f1-a1f66fa5df5d/বাংলাদেশকে-জানুন|title=বাংলাদেশকে জানুন|language=बङ्गाली|publisher=National Web Portal of Bangladesh |access-date=13 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216093108/http://www.bangladesh.gov.bd/www.bangladesh.gov.bd/index6517.html?q=bn%2F%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B6%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%A8 |archive-date=16 February 2015 |url-status=live}}</ref> [[पश्चिम बङ्गाल]] बाहेक, बाराक उपत्यका र [[असम|असम]]को तल्लो क्षेत्रहरू, साथै [[त्रिपुरा]] र [[मणिपुर]]का केही भागहरूमा बङ्गालीहरूको जनसाङ्ख्यिकीय बहुमत रहेको छ।<ref>Kumar, Jayant. Census of India. 2001. 4 September 2006. [http://www.censusindia.gov.in/ Indian Census]</ref> त्रिपुरा र बङ्गालको खाडीमा अवस्थित [[अन्डमन र निकोबार द्वीपसमूह|अण्डमान र निकोबार द्वीपसमूह]]हरूमा बङ्गाली बहुल जनसङ्ख्याको आवास क्षेत्र हो जसमध्ये अधिकांश पूर्वी बङ्गालबाट (वर्तमान [[बङ्गलादेश]]) आएका हिन्दुहरूका वंशजहरू हुन् जो सन् १९४७ मा [[भारतको विभाजन]]पछि त्यहाँ बसाइँ सरेका थिए।<ref name="hdrchap1">{{cite book|title=Tripura human development report 2007|chapter-url=http://hdr.undp.org/en/nhdr/support/other/national/Tripura_india_hdr_2007.pdf|access-date=19 March 2012 |publisher= Government of Tripura|chapter= The state of human development|year=2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502120425/http://hdr.undp.org/en/nhdr/support/other/national/Tripura_india_hdr_2007.pdf|archivedate=2 May 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/tripura-where-demand-for-assam-like-nrc-widens-gap-between-indigenous-people-and-non-tribal-settlers/article25348269.ece|date=27 October 2018|author=Karmakar, Rahul|title=Tripura, where demand for Assam-like NRC widens gap between indigenous people and non-tribal settlers|website=The Hindu}}</ref><ref>{{cite news|work=Times Now news|url=https://www.timesnownews.com/india/article/indira-gandhi-rahul-gandhi-rajiv-gandhi-east-pakistan-pakistan-assam-accord-national-register-of-citizens-congress-bharatiya-janata-party-tripura/264462|date=19 April 2019|title=When Indira Gandhi said: Refugees of all religions must go back|author=Shekhar, Sidharth|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123092721/https://www.timesnownews.com/india/article/indira-gandhi-rahul-gandhi-rajiv-gandhi-east-pakistan-pakistan-assam-accord-national-register-of-citizens-congress-bharatiya-janata-party-tripura/264462|archive-date=23 January 2021|access-date=12 September 2022}}</ref> भारत सरकारको राज्य-वित्तपोषित उपनिवेशीकरण परियोजनामार्फत यी क्षेत्रहरूमा बङ्गाली हिन्दुहरूको पहुँच बढेको थियो। मूल क्षेत्र भन्दा बाहिरका बङ्गाली समाजहरू मुख्यतया उपमहाद्वीपका अन्य भागहरूमा जस्तै मध्य पूर्व र पश्चिमा देशहरूमा पाइन्छन्। बङ्गाली आप्रवासीहरूबाट बनेको एक महत्त्वपूर्ण जनसाङ्ख्यिकी [[साउदी अरब]], [[पाकिस्तान]] र [[संयुक्त अधिराज्य]]मा अवस्थित छ जहाँ उनीहरू एक करोड भन्दा बढी जनसङ्ख्याका साथ स्थापित समूदायको गठन गरिसकेका छन्। [[हिन्दु धर्म]]मा (काला पानीको नामले परिचित) समुद्री यात्रा निषेधित भएका कारण विदेशी बङ्गाली प्रवासीहरू [[इस्लाम धर्म]]का छन्।<ref>{{cite web | url = http://aha.confex.com/aha/2013/webprogram/Paper11135.html | title = Crossing the Kala Pani to Britain for Hindu Workers and Elites | publisher = American Historical Association | date = 4 January 2012 | access-date = 2 February 2012 }}</ref> बङ्गालीहरूको मुख्य धार्मिक विश्वास इस्लाम धर्ममा आधारित भएकाले यसले अरब देशसँग सम्बन्ध सिर्जना गरेको छ भने मुसलमानहरूले [[हज]] पूरा गर्न जीवनकालमा एक पटक यस साउदी अरबमा जानुपर्ने हुन्छ। बङ्गाली सुल्तानहरूले हिजाज नामक क्षेत्रमा इस्लामी मदरसाहरूका लागि आर्थिक सहयोग गरेका थिए जुन अरबहरूका लागि अल-मदारिस अल-बाङालिया नामले चिनिएको थियो। कथित रूपमा, चौधौँ शताब्दीका नुर कुतुब आलम नाम गरेका एक बङ्गाली अलिम धेरै पटक हजमा सहभागी भएका थिए। बङ्गालीहरू अरब [[देश]]हरूमा कहिलेदेखि बस्न थाले भन्ने कुरा अज्ञात भएतापनि हाजी शरियतुल्लाह र उस्ताद मओलाना मुराद [[बीसौँ शताब्दी]]को सुरुमा [[मक्का]] सहरका स्थायी रूपले बस्दथे भन्ने तथ्य ज्ञात छ। [[ओमान]]का [[कुरान]]का विद्वान् जहुरुल हक र [[जोर्डन]]का शाहजादा हसन बिन तलालकी श्रीमती शरबत अल-हसन मध्यपूर्वमा बसोबास गर्ने उल्लेखनीय बङ्गाली व्यक्तित्वहरू हुन्। युरोपेली महादेशमा बङ्गालीहरूको १६औँ शताब्दीमा [[इङ्ल्यान्ड]]का [[राजा]] जर्ज तृतीयको शासनकालमा पहिलोपटक बसेका थिए।<ref name=buckland>C.E. Buckland, Dictionary of Indian Biography, Haskell House Publishers Ltd, 1968, p.217</ref> सन् १७६५ मा [[मुगल साम्राज्य]]को कूटनीतिज्ञका रूपमा आफ्ना नोकर मोहम्मद मुकिमसँग पहिलोपटक नादियाका बङ्गाली मौलभी शेख इतशमुद्दीन [[युरोप]] आएका थिए।<ref>{{cite book|title=Life of the Honourable Mountstuart Elphinstone|first=Thomas Edward|last=Colebrooke|pages=34–35|year=1884|chapter=First Start in Diplomacy|isbn=9781108097222|chapter-url=https://books.google.com/books?id=tSoMEJ-_Nx0C&q=hookah&pg=PA34}}</ref> आजको दिनसम्म आइसक्दा बङ्गाली मुलका बेलायतीहरूले [[संयुक्त अधिराज्य]]मा एक राम्रो स्थापित समाजको निर्माण गरिसकेका छन् भने उनीहरूले देशको दक्षिण एसियाली कुल [[भोजनालय|रेस्टुरेन्ट]]हरू मध्ये ९० प्रतिशत रेस्टुरेन्टहरू चलाउँदछन्।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2012/jan/08/britains-curry-crisis-chefs-immigration|work=The Guardian|author=Khaleeli, Homa|title=The curry crisis|date=8 January 2012}}</ref> == भाषा तथा सामाजिक गठन == [[चित्र:Bengali dialects.png|thumb|बङ्गालीहरूको सामाजिक स्तरीकरणको प्रमुख निर्धारक क्षेत्रीय भाषाहरू हुन्।]] बङ्गालीहरू आफ्नो [[मातृभाषा]]को रूपमा प्रयोग [[बङ्गाली भाषा]]लाई प्रयोग गर्नु उनीहरूको एक एकीकृत विशेषता हो जुन हिन्द-इरानी भाषाहरू अन्तर्गत पर्दछ।<ref name=bari>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421#:~:text=As%20Suniti%20Kumar%20Chatterjee%20explains,of%20the%20Indo%2DEuropean%20languages.|website=The Daily Star (Bangladesh)|author=সারা আঞ্জুম বারী|title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali|date=12 April 2019}}</ref> विश्वमा २२ करोड ६० लाख बङ्गालीका मातृभाषी र विश्वव्यापी रूपमा ३० करोड जनसङ्ख्याको हाराहारीमा बोलिने भाषा भएकाले यो विश्वको छैटौँ सबैभन्दा ठुलो भाषा बनेको छ। बङ्गाली भाषा प्रायः बङ्गाली लिपिमा लेखिएको हुन्छ जुन लगभग १०-१२०० ईस्वीमा मगधी प्राकृतबाट विकसित भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|शीर्षक=What are the top 200 most spoken languages?|मिति=2018-10-03|वेबसाइट=Ethnologue|भाषा=अङ्ग्रेजी|पहुँचमिति=2021-10-18}}</ref><ref>{{cite book|url=https://openlibrary.org/books/OL30677644M/%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE|title=বাংলাপিডিয়া: বাংলাদেশ জাতীয় জ্ঞানকোষ|last=Islam|first=Sirajul|date=2003|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|place=Dhaka, Bangladesh|isbn=978-984-32-0576-6}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldcat.org/title/banglapedia-national-encyclopedia-of-bangladesh/oclc/883871743|title=Banglapedia: national encyclopedia of Bangladesh.|last=Asiatic Society of Bangladesh|date=2008|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|place=[[ढाका]]|language=बङ्गाली|oclc=883871743}}</ref> थुप्रै प्रयोजनका लागि बङ्गाली भाषा प्रचलित छ र यसले [[बङ्गाल]]को एकताको लागि आवश्यक प्रभाव प्रदान गर्दछ। बङ्गाली भाषाको विकासक्रमको यी विभिन्न रूपहरूलाई तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ: * सन्त भाषा - एक ऐतिहासिक रूप जुन विशेषगरी साहित्यको लागि मात्र प्रयोग हुने गर्दथ्यो। * मानक वा वर्तमान भाषा - एक आधुनिक साहित्यिक रूप हो। (जुन अब ठुलो [[कुष्टिया जिल्ला|कुष्टिया]] र [[नदिया जिल्ला]]मा विभाजित छ) यो आधिकारिक रूपमा थुप्रै प्रयोजनका जस्तै बोलिचाली, भाषण, रेडियो, समाचार जस्ता माध्यमहरूमा दिनहुँ प्रयोगमा आउने गर्दछ। * क्षेत्रीय भाषाहरू - कुल वक्ताहरूको सबैभन्दा ठुलो रूप। बङ्गालका विभिन्न क्षेत्रहरूमा विभिन्न क्षेत्रीय भाषाहरू रहेका छन्। बङ्गालीहरू मुख्यतया भाषिक र उप-साँस्कृतिक कारणहरूले गर्दा उप-समूहहरूमा विभाजित छन्। * बङ्गाली: पूर्वी बङ्गालका बासिन्दाहरू हुन्। अधिकांश बङ्गालीहरू यस समूह अन्तर्गत पर्दछन्। यिनीहरू मुख्यतया [[ढाका|विशाल ढाका]], [[मयमनसिंह जिल्ला|मयमनसिंह]], [[कुमिल्ला]], [[बरिसाल|बरिशाल]], तल्लो असम र [[त्रिपुरा]]मा बस्छन्। बङ्गालीहरूबीच पनि उप-समूहहरू छन् जसको पूर्वी बङ्गालको संस्कृतिको साथ-साथै आफ्नै उप-संस्कृति रहेको छ। * घटी: पश्चिम बङ्गालका मूल निवासीहरू हुन् तर पुरुलियाका बासिन्दाहरू पनि घटीको एक उप-समूह अन्तर्गत पर्दछन्। * उत्तरिया: उत्तर बङ्गालका बासिन्दाहरू जो बरिन्दरी र रङ्पुरी भाषा बोल्छन्। उनीहरू आंशिक रूपमाा [[असम|असम]]मा पनि बस्ने गर्दछन् भने उनीहरूको एउटा उपसमूह [[बिहार]]को सेरसाबदियासम्म फैलिएको छ। == धर्म == {{bar box |title=बङ्गालीहरूको धार्मिक विश्वास<ref>{{cite web | url=https://www.britannica.com/topic/Bengali | title=Bengali &#124; people &#124; Britannica }}</ref> |titlebar=#F6F6F6 |left1=धर्महरू |right1=प्रतिशत |float=left |bars= {{bar percent|[[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] |green |66|६६}} {{bar percent|[[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]|Orange |33|३३}} {{bar percent|अन्य|purple|1|१}} }} बङ्गालमा प्रचलित सबैभन्दा ठुलो [[धर्म]] [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] र [[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]] हो।<ref name="McDermott">{{cite encyclopedia |year=2005 |surname=McDermott |given=Rachel Fell |title=Bengali religions |encyclopedia=Encyclopedia of Religion: 15 Volume Set |editor=Lindsay Jones |edition=2nd |place=Detroit, Mi |publisher=MacMillan Reference USA |volume=2 |pages=824–832 |isbn=0-02-865735-7}}</ref> बङ्गालीहरूको कुल जनसङ्ख्याको दुई तिहाइभन्दा बढीमा मुसलमानहरूको बाहुल्यता रहेको छ जसमध्ये बहुसङ्ख्यक मानिसहरू सुन्नी सम्प्रदायलाई पछ्याउँछन् भने त्यहाँ शियाहरूको सानो अल्पसङ्ख्यक पनि रहेको पाइन्छ।<ref name=usds>2014 US Department of State estimates</ref> [[बङ्गलादेश]]मा बङ्गाली मुसलमानहरूको ९०.४% बाहुल्यता रहेको छ भने सम्पूर्ण [[भारत]]मा बङ्गाली जातिको ३०% अल्पसङ्ख्यक रहेको छ।<ref>Comparing State Polities: A Framework for Analyzing 100 Governments By Michael J. III Sullivan, pg. 119</ref><ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/256513.pdf|title=BANGLADESH 2015 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT|access-date=30 December 2019}}</ref><ref name=":0">{{cite news|last1=Andre|first1=Aletta|last2=Kumar|first2=Abhimanyu|title=Protest poetry: Assam's Bengali Muslims take a stand|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2016/12/protest-poetry-assam-bengali-muslims-stand-161219094434005.html|access-date=26 January 2017|agency=Aljazeera|publisher=Aljazeera|date=23 December 2016 |quote=Total Muslim population in Assam is 34.22% of which 90% are Bengali Muslims according to this source which puts the Bengali Muslim percentage in Assam as 29.08%}}</ref><ref name="ciafactbook">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/ Bangladesh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730024842/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/ |date=2021-07-30 }}- CIA World Factbook</ref><ref name=westbengalreligion/> [[पश्चिम बङ्गाल]]को मुर्शिदाबाद जिल्लामा बङ्गाली मुसलमानहरूले कुल जनसङ्ख्याको ६६.८८%, मालदामा ५१.२७% बाहुल्यता राख्दछन् भने २४ परगनाहरूमा उनीहरूको जनसङ्ख्या ५४,८७,७५९ भन्दा बढी रहेको छ।<ref name="censusreligion2011">[http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW19C-01%20MDDS.XLS Population by religious community: West Bengal]. 2011 Census of India.</ref> सबै बङ्गालीहरूमध्ये एक तिहाइभन्दा कम मात्र हिन्दु धर्मका छन् (मुख्यतया, शाक्त र वैष्णवहरू) भने पश्चिम बङ्गालमा (सन् २०११ को [[जनगणना]] अनुसार) उनीहरूको ७०.५४% बहुमत छ र बङ्गलादेशमा ८.५४% अल्पसङ्ख्यक रहेको छ।<ref name="ciafactbook"/><ref>{{cite web|url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population Housing Census|access-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903181037/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|archive-date=3 September 2017|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903181037/http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |date=3 September 2017 }}</ref> बङ्गलादेशमा हिन्दुहरू प्राय: सिलेट विभागमा केन्द्रित छन् जहाँ उनीहरूले जनसङ्ख्याको १७.८% भाग ओगटेका छन्। बङ्गाली हिन्दुहरू प्राय: चट्टोग्राह विभागमा बसोबास गर्छन् जहाँ उनीहरूको सङ्ख्या ३० लाखभन्दा बढी रहेको छ। दाकोप उपजिल्लामा ५६.४१%, कोटालीपारा उपजिल्लामा ५१.६९% र सुल्लाह उपजिल्लामा ५१.२२% हिन्दुहरूको बाहुल्यता रहेको छ। जनसङ्ख्याको गणितले [[भारत]] र [[नेपाल]]पछि [[बङ्गलादेश]] विश्वको तेस्रो ठुलो हिन्दु बहुल [[देश]] हो।<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/analysis/standpoint-analysis-are-there-any-takeaways-for-muslims-from-the-narendra-modi-government-1992395 |title=[Analysis] Are there any takeaways for Muslims from the Narendra Modi government? |publisher=DNA |date=27 May 2014 |access-date=31 May 2014 |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011956/https://www.dnaindia.com/analysis/standpoint-analysis-are-there-any-takeaways-for-muslims-from-the-narendra-modi-government-1992395 |url-status=live }}</ref> [[यमन]], [[जोर्डन]], [[ताजिकिस्तान]], [[सिरिया]], [[ट्युनिसिया]], [[ओमान]] र अन्य मुस्लिम बाहुल्य देशहरूको जनसङ्ख्याभन्दा बङ्गलादेशमा कुल हिन्दु जनसङ्ख्या बढी छ। साथै बङ्गलादेशमा कुल हिन्दु जनसङ्ख्या [[ग्रिस|युनान]] र [[बेल्जियम]]को कुल जनसङ्ख्याको लगभग बराबर छ।<ref>{{Cite journal|last1=Haider|first1=M. Moinuddin|last2=Rahman|first2=Mizanur|last3=Kamal|first3=Nahid|date=6 May 2019|title=Hindu Population Growth in Bangladesh: A Demographic Puzzle|url=https://brill.com/view/journalspopulatils/jrd/6/1/article-p123_123.xml|journal=Journal of Religion and Demography|language=en|volume=6|issue=1|pages=123–148|doi=10.1163/2589742X-00601003|s2cid=189978272|issn=2589-7411}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अन्य धार्मिक समूहहरूमा [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] धर्मावलम्बीहरू (बङ्गलादेशको जनसङ्ख्याको लगभग १%) र बङ्गाली इसाईहरू पर्दछन्। बङ्गाली इसाईहरूको ठुलो सङ्ख्या पोर्तगाली यात्रीहरूको वंशज हो।<ref name=westbengalreligion>{{cite web |title=C-1 Population By Religious Community – West Bengal |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |url-status=dead |archive-date=25 August 2015 |website=census.gov.in |access-date=2 December 2019}}</ref> बङ्गाली बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको ठुलो भाग बङ्गाली भाषी बरुआहरू हुन् जो [[चट्टोग्राम]] र राखिनमा बस्दछन्। == संस्कृति == [[चित्र:Royal Peacock Barge LACMA M.82.154.jpg|thumb|मुर्शिदावादमा बङ्गालको नबाबको शाही मयुर बर्जको एक मूर्ति]] === कला तथा वास्तुकला === [[चित्र:Making of Jamdani-9.jpg|thumb|left|जामदानी बुन्ने परम्परागत विधि]] बङ्गालमा कलाको दस्तावेजीकृत इतिहास १३औँ शताब्दी ईसापूर्वमा पाउन सकिन्छ जहाँ विषेश प्रकारको माटोबाट मूर्तिहरू बनाइएको थिए। शाही बङ्गलाको वास्तुकलाले गुम्बजयुक्त मस्जिदहरूको एक विशिष्ट शैली देखाउँछ जसमा जटिल स्तम्भहरू रहेतापनि मीनार भने नभएको हुन्छ। बङ्गाली कलामा हात्तीको दाँत, भाँडाकुँडा र पित्तलका सामानहरू पनि व्यापक थिए। === पोशाक === [[चित्र:Creative wedding photography.jpg|thumb|कालो शेरवानी लगाएका एक बङ्गाली युवक]] [[चित्र:Bengali wedding rituals.jpg|thumb|पन्जाबी र साडीमा सजिएका एक बङ्गाली हिन्दु दम्पती]] उत्तर भारतीय पहिरन पोशाक बङ्गाली पोशाकसँग मिल्दोजुल्दो छ। साधारणतया महिलाहरूले साडी, सलवार र [[कमिज]] लगाउने गर्दछन्। परम्परागत रूपमा बङ्गाली पुरुषहरूले परम्परागत पोशाक लगाउने गर्दथे यद्यपि सलवार वा पजामा जस्ता पन्जाबी पहिरनहरू पनि पछिल्लो तीन शताब्दीमा यता अधिक लोकप्रिय भएका थिए। साधारणतया बङ्गालीहरूमाझ फतुआ नामक छोटो माथिल्लो पोशाक पनि लोकप्रियता रहेको छ। [[धोती]], लुङ्गी र गम्छा ग्रामीण बङ्गाली पुरुषहरूको लागि एक सामान्य पोशाक हो। विशेष अवसरहरूमा बङ्गाली महिलाहरूले सामान्यतया [[सारी|साडी]], सलवार कमीज लगाउँछन् र मुस्लिम महिलाहरूले हिजाब वा कपाल ढाक्ने [[बुर्का]] लगाउँछन्। मुस्लिम पुरुषहरूले पन्जाबी पोशाकहरू जस्तै [[टोपी]], टाकी, पगडी र रुमालले लगाउँछन् जसले [[टाउको]] ढाक्ने गर्दछ। मुगल बङ्गालको सबैभन्दा प्रसिद्ध कलात्मक परम्परा मलमलमा जामदानी बुन्नु थियो जसलाई वर्तमान [[युनेस्को]]द्वारा अमूर्त साँस्कृतिक सम्पदाको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। पूर्वी बङ्गालका जमदानी बुन्नेहरूले राजाको संरक्षण पाएका थिए।<ref name="star">{{cite news |last=Khandker |first=Hissam |date=31 July 2015 |title=Which India is claiming to have been colonised? |url=http://www.thedailystar.net/op-ed/politics/which-india-claiming-have-been-colonised-119284 |work=The Daily Star |type=Op-ed}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/blogs/ruminations/2015/bangladeshi-islamic-art|title=In Search of Bangladeshi Islamic Art|website=The Metropolitan Museum of Art, i.e. The Met Museum|access-date=19 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812083629/http://www.metmuseum.org/blogs/ruminations/2015/bangladeshi-islamic-art|archive-date=12 August 2016|url-status=live}}</ref> === साहित्य === [[बङ्गाली साहित्य]]ले [[बङ्गाली भाषा]]को लेखक मूललाई बुझाउँछ जुन १३औँ शताब्दीको समयमा विकसित भएको थियो। बङ्गाली साहित्यमा सबैभन्दा पुरानो साहित्यिक लेखन १०औँ र ११औँ शताब्दीका बौद्ध रहस्यमय भजनहरूको सङ्ग्रह चर्यापदमा पाउन सकिन्छ। सन् १९०७ मा हरप्रसाद शास्त्रीले नेपालको शाही दरबार पुस्तकालयमा यिनीहरूको खोजी गरेका थिए। बङ्गाली साहित्यको समयरेखालाई तीन कालखण्ड; प्राचीन (सन् ६५०-१२००), मध्ययुग (सन् १२००-१८००) र आधुनिक (सन् १८०० देखि हालसम्म) विभाजन गरिएको छ। मध्यकालीन बङ्गाली साहित्यमा विभिन्न काव्यात्मक विधाहरूले इस्लामी महाकाव्यहरू जस्तै अब्दुल हकीम, सैयद सुल्तान र अलाओलको लेखनलाई समावेश गरेको छ। बङ्गाली लेखकहरूले धर्म, तमदुन, सृष्टिवाद, प्रेम र इतिहास जस्ता विषयहरूलाई आख्यान र महाकाव्यहरूको माध्यमबाट अन्वेषण गरेका थिए। शाही बङ्गला र आराकान राज्य जस्ता शाही दरबारहरूको बङ्गाली लेखकहरू; शाह मुहम्मद सगीर, दौलत काजी र दौलत वजीर बाहराम खानलाई संरक्षण दिएका थिए। बङ्गाल पुनर्जागरणले १९औँ र [[बीसौँ शताब्दी|२०औँ शताब्दी]]को सुरुमा भएको एक सामाजिक-धार्मिक सुधार आन्दोलनलाई बुझाउँछ जुन [[कोलकाता|कलकत्ता]] सहरको वरिपरि केन्द्रित थियो र मुख्यतया [[ब्रिटिस राज]]को संरक्षणमा उच्च जातिका बङ्गाली हिन्दुद्वारा नेतृत्व गरिएको थियो। यस पुनर्जागरणले ब्रह्म समाज नामक सुधारवादी आन्दोलन पनि सिर्जना गरेका थिए। इतिहासकार नीतिश सेनगुप्ताका अनुसार बङ्गाल पुनर्जागरण [[राजा राममोहन राय]]बाट सुरु भएर [[एसिया]]का पहिलो [[नोबेल पुरस्कार]] विजेता [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]]बाट समाप्त भएको थियो।<ref name="সেনগুপ্ত">{{cite book |author=নীতীশ সেনগুপ্ত|year=2001 |title=History of the Bengali-speaking People |publisher=UBS Publishers' Distributors |page=211 |isbn=978-81-7476-355-6 |quote=The Bengal Renaissance can be said to have started with Raja Ram Mohan Roy (1775-1833) and ended with Rabindranath Tagore (1861-1941).}}</ref> बङ्गाल पुनर्जागरणले मुख्यतया ब्रिटिस उपनिवेशवादीहरूसँगको सम्बन्धको कारण हिन्दु समुदायको प्रतिनिधित्व गरेको थियो। तथापि यस युगमा आधुनिक मुसलमान लेखकहरूका उदाहरणहरू पनि थिए। मीर मोसर्रफ होसेन आधुनिक युगका पहिलो प्रमुख लेखक थिए जो बङ्गाली मुस्लिम समाजबाट उदाएर बङ्गाली भाषाका सर्वश्रेष्ठ गद्य लेखकहरू मध्ये एक बनेका थिए। उनको विशाद सिन्धु नामक कृति बङ्गाली पाठकहरू बीच लोकप्रिय रहेको छ।<ref name="Sengupta2001p213">{{cite book |author=Nitish Sengupta |year=2001 |title=History of the Bengali-speaking People |url=https://archive.org/details/isbn_9798174763555 |publisher=UBS Publishers' Distributors |page=[https://archive.org/details/isbn_9798174763555/page/209 213] |isbn=978-81-7476-355-6}}</ref> आफ्नो सक्रियता र विरोधी साहित्यको लागि प्रसिद्ध [[कवि]] [[काजी नजरुल इसलाम]] हुन् जसलाई "विद्रोही कवि" को रूपमा वर्णन गरिएको थियो र उनलाई बङ्गलादेशको राष्ट्रिय कविको रूपमा चिनिन्छ। [[बेगम रोकेया]] त्यस समयको अग्रणी महिला बङ्गाली लेखिका थिइन् जसले ''सुल्तानाको सपना'' नामक एक उत्कृष्ट उपन्यास, जसलाई पछि धेरै भाषाहरूमा अनुवाद गरिएको थियो। === विवहा समारोह === [[चित्र:All grown up and married!.jpg|thumb|221x221px|left|कन्याको हातमा मेहन्दी लगाइदिनु, बङ्गाली हिन्दु र मुस्लिम दुवै समुदायमा प्रचलित छ।]] [[चित्र:Bengali wedding (05).JPG|thumb|विवाहको समयमा प्रार्थना गर्नु बङ्गाली मुस्लिम समुदायको एक विशेष अनुष्ठान हो।]] [[चित्र:Hindu_Wedding_Photo.jpg|right|thumb|बङ्गाली हिन्दुको विवाह समारोहको एक तस्वीर]] विवाहको समयमा बङ्गालीहरूबीच एक वा एक भन्दा बढी समारोह हुने गर्दछ। औपचारिक विवाह बङ्गालीहरू बीच विवाहको सबैभन्दा सामान्य रूप हो र यसलाई समाजको परम्परा पनि मानिन्छ। यद्यपि बहुविवाह पनि केही ग्रामीण भेगहरूमा देख्न सकिन्छ।<ref name="Practiced">{{cite web|url=https://www.elitedaily.com/p/6-places-in-the-world-where-arranged-marriages-is-traditional-historically-practiced-15922788|title=6 Places In The World Where Arranged Marriages Is Traditional & Historically Practiced|website=[[Elite Daily]]}}</ref> यो बिलातीको नियन्त्रण भन्दा पहिले बहुविवहा [[इस्लाम धर्म|मुस्लिम]] र [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] दुवैमा ऐतिहासिक रूपमा प्रचलित भने यसलाई समृद्धिको सङ्केत मानिन्थ्यो। [[विवाह]]लाई दुई जनाको मात्र नभई दुई खान्दान बीचको मिलनका रूपमा लिइन्छ। परिवार र गाउँहरूबीच सामाजिक बन्धन विकास र कायम राख्न विवाहले ठुलो भूमिका खेल्ने गर्दछ।<ref name="A BANGLADESHI WEDDING JOURNAL">{{Cite news |url=https://www.thedailystar.net/a-bangladeshi-wedding-journal-49457|title=A Bangladeshi Wedding Journal|date=11 November 2014|work=The Daily Star|language=en|access-date=17 January 2020}}</ref><ref>{{Cite book|title=Mirror for humanity : a concise introduction to cultural anthropology|url=https://archive.org/details/mirrorhumanitycu0000kott|last=Kottak, Conrad Phillip, author.|isbn=978-1-260-56570-6|oclc=1132235649|date = 4 October 2019}}</ref> विवहा पूर्व दुई परिवार एक समारोहलाई सहभागी भएपछि कन्या पक्षबाट सामान्य खानपिनको आयोजना गरिन्छ। यस अवसरमा दुलहाको परिवारबाट सलामी ग्रहण गरी विवाहको मिति तय गरिन्छ। परम्परागत बङ्गाली खाना, [[पान]], [[चिया]] र मिठाइ जस्ता खानेकुराहरू यस अवसरमा प्रयोग गरिन्छ। त्यसपछि दुलहीलाई [[मेहन्दी]] लगाउने काम गरिन्छ। त्यसबाहेक मुख्य कार्यक्रम वालिमा (अरबी परम्परा अनुसार विवहाको भोज) हजारौँ अतिथिहरूलाई भोजन गराइन्छ। त्यसपछि इस्लामी परम्परा अनुसार एक विवहा सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गरिएको गरिन्छ।<ref>{{cite news|title=Those 'paan-chini' days|author=Faruque, Nafisa|date=13 November 2021|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/special-feature/news/those-paan-chini-days-1659598}}</ref> यस अवसरमा काजी वा इमाम सामान्यतया यहाँ उपस्थित हुन्छन् र [[कुरान]] पाठ गरि दम्पतीको लागि प्रार्थना गर्दछन्। त्यसपछि ज्वाईले श्रीमतीलाई महर दिनुपर्दछ। फिराजात्रा वा फिरखवामा छोरी आमाबाबुको घर फर्कन्छ जसलाई नय्यरको रूपमा चिनिन्छ। त्यहाँ खीर र दूधको परिकारहरूको भोजन गर्न चलन छ। अन्य कार्यक्रमहरूमा केटा पक्षको घरमा आयोजित भोजन कार्यक्रम पनि समावेश छ। === विज्ञान === [[चित्र:Jagadish Chandra Bose.jpg|right|thumb|[[जगदीश चन्द्र बोस]] बङ्गालको विज्ञान जगतका एक प्रख्यात वैज्ञानिक हुन्। उनी [[बिबिसी|बीबीसी]]द्वारा आयोजित २० महान बङ्गालीहरूको सूचीमा सातौँ स्थानमा छन्।।]] [[चित्र:Dr. Khondkar Siddique-e-Rabbani 8.jpg|thumb|left|बायोमेडिकल पदार्थविद खन्दोकार सिद्दिक-इ-रब्बानी]] [[चित्र:Khan Bahadur Qazi Azizul Haque.jpg|thumb|काजी आजिजुल हक, आधुनिकऔँठाछाप प्रविधि विकासमा यसको योगदानको लागि मान्यता प्राप्त]] आधुनिक [[विज्ञान]]मा बङ्गालीहरूको योगदान विश्वको सन्दर्भमा अभूतपूर्व छ। काजी आजिजुल हक एक आविष्कारक थिए जसलेऔँठाछाप वर्गीकरण प्रणालीको पछाडि गणितीय आधार सिर्जना गरे जुन [[अपराध (चलचित्र)|अपराध]] [[अनुसन्धान]]का लागि सन् १९९० सम्ममा प्रयोगमा आइसकेको थियो।<ref name=nationalacademies>National Academies [http://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=02012007 Press Release], accessed 5 February 2007.</ref> आब्दुस सात्तार खानले अन्तरिक्ष यान], जेट इन्जिन, रेलमार्ग इन्जिन र औद्योगिक ग्याँस [[टर्बाइन]]का लागि चालीस भन्दा बढी विभिन्न उच्च स्तरीय [[धातु]]हरूको आविष्कार गरेका थिए। सन् २००६ मा आबुल हुससामले आर्सेनिक फिल्टरको आविष्कार गरेका थिए र उनी सन् २००७ को ''दिगोपनका लागि ग्रेन्जर च्यालेन्ज पुरस्कार''का प्राप्तकर्ता थिए। बायोमेडिकल वैज्ञानिक परवेज ह्यारिसलाई स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयले विश्वका एक लाख वैज्ञानिकमध्ये सूचीकृत गरेको थियो।<ref name="br24">{{cite web|url=https://britbangla24.com/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%B6%E0%A7%80%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B7-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A7%8D%E0%A6%9E%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%80%E0%A6%A6%E0%A7%87/|title=বিশ্বের শীর্ষ বিজ্ঞানীদের তালিকায় প্রফেসর পারভেজ হারিস : আর্সেনিক নিয়ে গবেষণা সাড়া জাগিয়েছে|website=britbangla24|date=23 January 2021|access-date=25 January 2021|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123232544/https://britbangla24.com/%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%b6%e0%a7%8d%e0%a6%ac%e0%a7%87%e0%a6%b0-%e0%a6%b6%e0%a7%80%e0%a6%b0%e0%a7%8d%e0%a6%b7-%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%9c%e0%a7%8d%e0%a6%9e%e0%a6%be%e0%a6%a8%e0%a7%80%e0%a6%a6%e0%a7%87/|archive-date=23 January 2021}}</ref> खन्दोकार सिद्दीक-इ-रब्बानीले केन्द्रित प्रतिबाधा मापन विकसित गरेका थिए जुन उन्नत क्षेत्र स्थानीयकरणको माध्यमबाट मानव शरीरमा विद्युत प्रतिरोधको मात्रा निर्धारण गर्ने प्रविधि हो।<ref>{{cite journal|title=Focused impedance measurement (FIM). A new technique with improved zone localization|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|date=20 April 1999|pmid=10372184|volume=873|pages=408–20 | last1 = Rabbani | first1 = KS | last2 = Sarker | first2 = M | last3 = Akond | first3 = MH | last4 = Akter | first4 = T |issue=1| doi=10.1111/j.1749-6632.1999.tb09490.x|bibcode=1999NYASA.873..408R|s2cid=80628}}</ref><ref name=bas>{{cite news|url=http://www.bas.org.bd/news/news-archive/256.html|title=BAS Gold Medal Award Ceremony 2011|publisher=Bangladesh Academy of Sciences|access-date=8 June 2016|archivedate=२९ जुलाई २०१३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729174235/http://www.bas.org.bd/news/news-archive/256.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729174235/http://www.bas.org.bd/news/news-archive/256.html |date=29 July 2013 }}</ref> === उत्सव तथा पर्वहरू === [[चित्र:5456g baghbazar-pratima crp.jpg|left|thumb|दुर्गापूजा, बङ्गाली हिन्दु समुदायको एक प्रमुख धार्मिक उत्सव हो।]] [[चित्र:Eid Prayers at Barashalghar, Debidwar, Comilla.jpg|thumbnail|left|270px|[[ईद]], मुस्लिम समुदायको एक प्रमुख धार्मिक उत्सव हो।]] बङ्गालीहरूले आफ्नो धर्मको आधारमा मुसलमानहरूले इस्लामी बिदा र हिन्दुहरूले हिन्दु चाडहरू मनाउने गरेका छन्। ईद-उल-अजहा र ईद-उल-फित्र जस्ता प्रमुख इस्लामी पर्वहरूमा गरीवहरूलाई जकात र सदाकाह र बालबालिकाहरूलाई पैसा दिइने गरिन्छ।<ref name=clothingcustoms>{{cite book |last=Sarah C. |first=White |title=Arguing with the Crocodile: Gender and Class in Bangladesh |year=1992 |page=[https://archive.org/details/arguingwithcroco00whit/page/30 30] |isbn=978-1-85649-085-6 |url=https://archive.org/details/arguingwithcroco00whit/page/30}}</ref> यस समयमा साथीभाइ तथा छरछिमेकहरू गाउँको परिक्रमा गर्नेे र खाना तथा मिठाइ साटासाट गर्छन्। हिन्दु धर्मावलम्बीका मुख्य चाडहरू जस्तै दुर्गा पूजा, दीपावली, डोलजात्रा, जन्माष्टमी आदि विशेष बिदाका दिनहरू हुन्।<ref name=imagine170>{{cite book |last1=Eade |first1=John |last2=Fremeaux |first2=Isabelle |last3=Garbin |first3=David |year=2002 |chapter=The Political Construction of Diasporic Communities in the Global City |editor-last=Gilbert |editor-first=Pamela K. |title=Imagined Londons |url=https://archive.org/details/imaginedlondons00gilb |url-access=limited |publisher=State University of New York |page=[https://archive.org/details/imaginedlondons00gilb/page/n180 170] |isbn=0-7914-5501-7}}</ref> यसबाहेक दुर्गा पूजाको समयमा नयाँ कपडाहरू किनेर आफन्तलाई दिइने गरिन्छ। उल्लेखनीय साँस्कृतिक समारोहहरू समुदायद्वारा वार्षिक रूपमा मनाइने गरिन्छ। बङ्गाली पात्रो अनुसार सर्वप्रथम वैशाख महिना पर्दछ भने यस समय रमाइलो साँस्कृतिक मेलाहरू सहित अन्य ग्रीष्मकालिन पर्वहरू मनाइन्छ। फागुन वसन्त जस्ता चाडहरू पनि सबै धर्मका मानिसहरूद्वारा देशव्यापी रूपमा मनाइन्छ।<ref name=mela2>{{cite web |url=http://www.london.gov.uk/londoner/06may/p3a.jsp?nav=on |url-status=dead |title=Banglatown spices it up for the new year |work=The Londoner |archive-url=https://web.archive.org/web/20060501231154/http://www.london.gov.uk/londoner/06may/p3a.jsp?nav=on |archive-date=1 May 2006 |access-date=25 July 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060501231154/http://www.london.gov.uk/londoner/06may/p3a.jsp?nav=on |date=1 May 2006 }}</ref> ढाकामा बङ्गालीहरूले वार्षिक रूपमा चङ्गा पर्व मनाउँछन्। नबान्न एक बङ्गाली उत्सव हो जुन पश्चिमी विश्वको खेती काट्ने उत्सवसँग मिल्दोजुल्दो छ। === खेलकुद === [[चित्र:Lathi khela, Ancient Festival - Shamim Tirmizi.jpg|thumb|[[टाङ्गाइल जिल्ला|टाङ्गाइल]]मा लाठी खेलाको आयोजना गरिएको थियो।]] [[चित्र:Rowing on Canal.jpg|thumb|left|वार्षिक रूपमा आयोजना हुने डुङ्गा प्रतियोगिता]] परम्परागत बङ्गाली खेलहरूमा विभिन्न [[मार्सल आर्ट|मार्सल कला]]का खेलहरू र [[कुस्ती]] खेल समावेश थिए यद्यपि [[क्रिकेट]] र [[फुटबल खेल|फुटबल]] विदेशी खेलको रूपमा भित्रिएपनि वर्तमान बङ्गालीहरू बीच यी खेल सबैभन्दा लोकप्रिय खेलहरू हुन्।<ref name="prothom-alo">''[http://www.prothom-alo.com/art_and_literature/article/33350/%E0%A6%88%E0%A6%A6_%E0%A6%89%E0%A7%8E%E0%A6%B8%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B0_%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BE_%E0%A6%B0%E0%A6%82 ঈদ উৎসবের নানা রং] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103042311/http://www.prothom-alo.com/art_and_literature/article/33350/%E0%A6%88%E0%A6%A6_%E0%A6%89%E0%A7%8E%E0%A6%B8%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B0_%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BE_%E0%A6%B0%E0%A6%82 |date=३ नोभेम्बर २०१३ }}'',সাইমন জাকারিয়া, দৈনিক প্রথম আলো। ঢাকা থেকে প্রকাশের তারিখ: আগস্ট ০২, ২০১৩</ref> ऐतिहासिक रूपमा लाठीद्वारा खेलिने लाठी खेल बङ्गालीहरू बीच प्रचलित थियोे जसमा लाठीद्वारा युद्धको अभ्यास गरिन्थ्यो। यो खेल ऐतिहासिक रूपमा भूमि र धनको रक्षा गर्न वा अरूको [[भूमि]] र [[धन]] नियन्त्रण गर्ने एक तरिका थियो। बङ्गालका जमिनदारहरूले तालिम प्राप्त लठियालहरूलाई जनताहरूबाट जबर्जस्ती कर उठाउने साधनको रूपमा प्रयोग गरेका थिए। सन् १९८९ सम्म प्रत्येक वर्ष [[कुष्टिया जिल्ला|कुष्टिया]]मा राष्ट्रव्यापी लाठी खेल प्रतियोगिता आयोजना हुँदै आएकोमा वर्तमान यसको प्रचलन घट्दै गएको र यो खेल केही [[चाडपर्व]] र उत्सवहरूमा मात्र सीमित बनेको छ।<ref name=dhakamirror.com>{{cite web|url=http://www.dhakamirror.com/nation/lathi-khela-to-celebrate-tangail-free-day/|title=Lathi Khela to celebrate Tangail Free Day|publisher=dhakamirror.com|date=13 December 2011|access-date=9 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191316/http://www.dhakamirror.com/nation/lathi-khela-to-celebrate-tangail-free-day/|archive-date=29 October 2013}}</ref> कुस्ती अर्को लोकप्रिय खेल हो जसका विभिन्न क्षेत्रीय रूपहरू छन्। उदाहरणका लागि; सन् १८८९ मा [[चट्टोग्राम]]का जमिनदार कादिर बख्सले ''बोलिखेला'' (कुस्ती जस्तै खेल) भनिने एक खेलको सुरुवात गरेका थिए। अब्दुल जब्बारको नामले परिचित एक व्यापारीले सन् १९०७ मा बङ्गालीहरूलाई विदेशी आक्रमणकारीहरू विरुद्ध लड्न बाध्य पार्ने खेलको विकास गर्ने उद्देश्यले बोलिखेलाको रूपान्तरण गरेका थिए। वर्तमान यसलाई ''जब्बारको बोलिखेला'' भनेर चिनिन्छ।<ref name=independent>{{cite news |last=Zaman |first=Jaki |title=Jabbarer Boli Khela: Better Than WWE |url=http://theindependentbd.com/index.php?option=com_content&view=article&id=168299:jabbarer-boli-khela-better-than-wwe&catid=175:weekend-independent&Itemid=213 |newspaper=The Independent |location=Dhaka |date=10 May 2013 |access-date=8 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104225255/http://theindependentbd.com/index.php?option=com_content&view=article&id=168299%3Ajabbarer-boli-khela-better-than-wwe&catid=175%3Aweekend-independent&Itemid=213 |archive-date=4 November 2013 }}</ref><ref name=thedailystar.net>{{cite news |title=Jabbarer Boli Khela tomorrow |url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/jabbarer-boli-khela-tomorrow/ |newspaper=The Daily Star |date=24 April 2013 |access-date=8 June 2013}}</ref> सन् १९७२ मा [[कबड्डी]] [[बङ्गलादेश]]को राष्ट्रिय [[खेल]] बनेको थियो तर त्यससमय यस खेलमा कुनैपनि विशिष्ट नियमहरू बनाइएको थिएन। बङ्गलादेश कबड्डी महासङ्घको स्थापना सन् १९७३ मा भएको थियो।<ref name=unb>{{cite web |url=https://unb.com.bd/category/Sports/seminar-on-butthan-combat-sports-co-competition-system-held/30629 |date=13 October 2019 |title=Seminar on Butthan Combat Sports & Co-competition system held |access-date=20 May 2020 |publisher=United News of Bangladesh}}</ref> [[चित्र:Mohammed Salim (Indian footballer) having feet bandaged at Celtic FC, 1936 photograph.jpg|thumb|left|मोहम्मद सलिम विदेशी क्लबबाट खेल्ने पहिलो दक्षिण एसियाली फुटबल खेलाडी थिए, खाली खुट्टा खेल्ने गरेकाले जिमी म्याकमेनीद्वारा खुट्टामा पट्टी बाँध्दै गरेको एक तस्वीर]] [[चित्र:Sourav-ganguly-india-1200.jpg|thumb|[[सौरभ गाङ्गुली]] [[भारत राष्ट्रिय क्रिकेट टोली]]का पूर्व कप्तान तथा बिसिसिआईका वर्तमान अध्यक्ष हुन्।]] डुङ्गा दौड एक बङ्गाली नौसैनिक दौड प्रतियोगिता हो जुन वर्षायाममा खेलिने गरिन्छ। यस बाहेक बङ्गालका विभिन्न क्षेत्रहरूमा विभिन्न प्रकारका खेलहरू पनि खेलिन्छन्। घोडा दौडलाई विशेष गरी [[नाटोर जिल्ला|नाटोर]]का दिघापातिया राजाहरूले संरक्षण दिएका थिए र उनीहरूको चलन अनुसार घोडा दौड शताब्दीयौँदेखि हरेक वर्ष आयोजना हुँदै आएको छ। [[चित्र:Shakib Al Hasan (7).jpg|thumb|क्रिकेट खेलाडी [[साकिब आल हासान]] [[एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय]] क्रिकेटका लागि वर्तमान विश्वकै उत्कृष्ट अलराउन्डर हुन्<ref>{{cite news|title=Bangladeshi Player Shakib Al Hasan named best all-rounder in all formats by ICC: Some interesting facts about the cricketer|location=New Delhi, India|date=27 June 2015|website=India Today}}</ref><ref name="shakib">{{Cite news|title=Why Shakib Al Hasan is one of cricket's greatest allrounders|url=https://www.espncricinfo.com/story/stats-analysis-why-shakib-al-hasan-is-one-of-cricket-s-greatest-allrounders-1219732|url-status=live|date=23 March 2020|access-date=23 March 2021|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=15 July 2020|title=Where does Shakib rank among the greatest all-rounders?|url=http://www.tbsnews.net/sports/where-does-shakib-rank-among-greatest-all-rounders-106672|url-status=live|access-date=23 March 2021|work=Business Standard]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Cricfrenzy.com|first=Z. Ahmed|title="I don't play to be the best all-rounder of all time": Shakib Al Hasan|url=https://www.cricfrenzy.com/en/article/127412/%E2%80%9CI-don%E2%80%99t-play-to-be-the-best-all-rounder-of-all-time%E2%80%9D--Shakib-Al-Hasan-|date=1 August 2020|access-date=23 March 2021|website=cricfrenzy.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513213819/https://www.cricfrenzy.com/en/article/127412/%E2%80%9CI-don%E2%80%99t-play-to-be-the-best-all-rounder-of-all-time%E2%80%9D--Shakib-Al-Hasan-|archive-date=13 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|date=24 March 2020|title=Why Shakib Al Hasan is one of cricket's greatest allrounders|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28945972/why-shakib-al-hasan-one-cricket-greatest-allrounders|url-status=live|access-date=23 March 2021|website=ESPN|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Parida|first=Bastab K.|date=5 July 2019|title=Greatest all-rounder of 21st century debate – where does Shakib Al Hasan stand?|url=https://sportscafe.in/cricket/articles/2019/jul/05/greatest-all-rounder-of-21-st-century-debate-where-does-shakib-al-hasan-stand|access-date=23 March 2021|website=SportsCafe.in|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Best All-Rounders in Cricket History|url=https://www.thetoptens.com/cricket/all-rounders-cricket/|access-date=23 March 2021|website=TheTopTens|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Is Shakib Al Hasan a greater allrounder than Garry Sobers?|url=https://www.espncricinfo.com/story/anantha-narayanan-is-shakib-al-hasan-a-greater-allrounder-than-garry-sobers-1257937|access-date=25 April 2021|website=ESPNcricinfo|language=en}}</ref>]] [[कोलकाता|कलकत्ता]]का मोहम्मद सलिम सन् १९३६ मा युरोपेली फुटबल क्लबका लागि पहिलो दक्षिण एसियाली खेलाडी बनेका थिए। [[स्कटल्यान्ड]]मा सेल्टिक फुटबल क्लब लागि आफ्नो दुई उपस्थितिमा उनले सम्पूर्ण खेलहरू खाली खुट्टा खेल्दै थुप्रै गोल गरेका थिए।<ref name="Breck">Breck, A. ''Alan Breck's Book of Scottish Football''. Scottish Daily Express, 1937, cited in {{cite web |url = http://www.thecelticwiki.com/page/Salim%2C+Mohammed |title = ''Salim, Mohammed'' |publisher = thecelticwiki.org |date = 29 May 2006 |work = All time A to Z of Celtic players |access-date = 15 April 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130529055952/http://www.thecelticwiki.com/page/Salim%2C+Mohammed |archive-date = 29 May 2013 }} See also, {{cite web |url = http://www.scotsman.com/sport/barefooted-indian-who-left-calcutta-to-join-celtic-1-1151472 |title = ''Barefooted Indian who left Calcutta to join Celtic'' |publisher = The Scotsman |date = 12 December 2008 |access-date = 15 April 2013 }}</ref> [[एस्टन भिल्ला फुटबल क्लब|एस्टन भिल्ला]]का [[रक्षापङ्क्ति (फुटबल)|रक्षापङ्क्ति]]का खेलाडी नेइल टेलर र [[लेस्टर सिटी फुटबल क्लब|लेस्टर सिटी]]का [[मध्यपङ्क्ति (फुटबल)|मध्यपङ्क्ति]]का खेलाडी हम्जा चौधुरी [[प्रिमियर लिग]] खेल्ने बङ्गाली मूलका पहिला खेलाडीहरू हुन्।<ref>''Scottish Daily Express'', 29 August 1936, cited in Majumdar, B. and Bandyopadhyay, K. [https://books.google.com/books?id=V-sMYjZkpigC&pg=PA68 ''A Social History Of Indian Football: Striving To Score'']. Routledge, 2006, p. 68.</ref> चौधुरीले इङ्ल्यान्डको २१ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय टोलीबाट पनि खेलिसकेका छन् र उनी [[इङ्ल्यान्ड राष्ट्रिय फुटबल टोली]]का लागि खेल्ने पहिलो दक्षिण एसियाली खेलाडी हुने अनुमान गरिएको छ।<ref>{{cite news |url=https://www.skysports.com/football/news/11712/11796199/hamza-choudhury-can-be-first-british-south-asian-to-play-for-england-says-michael-chopra |last=Trehan |first=Dev |publisher=[[Sky Sports]] |date=2 September 2019 |title=Hamza Choudhury can be first British South Asian to play for England, says Michael Chopra}}</ref> बङ्गालीहरू बोर्ड तथा घरेलु खेलहरू जस्तै लुडो, घुर्रा, क्यारम बोर्ड, चोर-पुलिस, कनामाछी र शतरन्जको सन्दर्भमा निकै प्रतिस्पर्धी देखिन्छन्। रानी हमिद विश्वको सबैभन्दा सफल शतरन्ज खेलाडीमध्ये एक थिइन् जसले [[एसिया]] र [[युरोप]]मा धेरै पटक उपाधिहरू जितेकी थिइन्। रामनाथ विश्वास एक क्रान्तिकारी सिपाही थिए जसले १९औँ शताब्दीमा तीन पटक विश्व-यात्रा गरेका थिए। == प्रख्यात व्यक्तिहरू == === बीबीसी सर्वेक्षणको सबै समयको २० शीर्ष बङ्गालीहरू === {| class=wikitable sortable |- ! '''क्रम''' !! '''नाम''' |- | प्रथम |[[शेख मुजिबुर रहमान|बङ्गबन्धु शेख मुजीवुर रहमान]] |- |द्वितीय |[[रवीन्द्रनाथ ठाकुर|विश्वकवि रवीन्द्रनाथ ठाकुुर]] |- |तृतीय |[[काजी नजरुल इसलाम]] |- |चौथो |[[एके फजलुल हक]] |- |पाँचौँ |नेताजी [[सुभाषचन्द्र बोस]] |- |छैटौँ |[[बेगम रोकेया]] |- |सातौँ |[[जगदीश चन्द्र बोस]] |- |आठौँ |[[ईश्वरचन्द्र विद्यासागर]] |- |नवौँ |[[माओलाना आबदुल हासिम खान भासानी]] |- |दशौँ |[[राजा राममोहन राय]] |- |एघारौँ |[[तितुमीर]] |- |बाह्रौँ |[[लालन]] |- |तेह्रौँ |[[सत्यजित राय]] |- |चौधौँ |[[अमर्त्य सेन]] |- |पन्ध्रौँ |भाषा सहिदहरू |- |सोह्रौँ |[[मुहम्मद सहिदुल्लाह]] |- | सत्रौँँ |[[स्वामी विवेकानन्द]] |- |अठारौँ |[[अतीश दीपङ्कर]] |- |उन्नाइसौँ |[[जियाउर रहमान]] |- | बीसौँ |[[होसेन सहिद सोहरावार्दी]] |} === विगतका शासकहरू === समुद्र सेन र चन्द्र सेन (महाभारत) * [[गङ्गाऋद्दी]] * [[मौर्य साम्राज्य]] * [[गुप्त साम्राज्य]] * [[राजा शशाङ्क]] * [[पाल साम्राज्य]] * [[सेन राजवंश]] * [[दिल्ली सलतनाल]] * [[शाही बाङ्ला]] * [[बारो भूँइया]] * [[मुगल साम्राज्य]] ** बङ्गाल सुबाह ** बङ्गाल र मुर्शिदावादका नबाबहरू * [[ब्रिटिस राज]] * [[पाकिस्तान]] ** [[पाकिस्तान अधिराज्य]] ** [[पूर्वी पाकिस्तान|पूर्व पाकिस्तान]] * [[बङ्गलादेश|जणप्रजातान्त्रिक बङ्गलादेश सरकार]] === स्वतन्त्रता सेनानी === * [[शेख मुजिबुर रहमान|बङ्गबन्धु शेख मुजीवुर रहमान]] * [[तितुमीर]] * [[सुभाषचन्द्र बोस]] * [[सूर्य सेन]] * [[बाघा जतीन]] * [[नलिनीकान्त बागची]] * [[अरबिन्द घोष]] * [[खुदिराम बसु]] * [[प्रफुल्ल चाकी]] * [[उल्लासकर दत्त]] * माओलाना हामीद खान भासानी * [[एके फजलुल हक|शेरे बाङ्ला एके फजलुल हक]] * सोहरावार्दी ===भाषा सैनिक=== * [[आबुल बरकत]] * [[रफिक उद्दिन आहमेद]] * [[आब्दुल जब्बार]] * [[आब्दुस सालाम]] * [[शफिउर रहमान]] * [[कमला भट्टचार्य]] ===बङ्गलादेश स्वतन्त्रता योद्धा=== * प्रधान सेनापति कर्णेल मुहम्मद आताउल गनी ओसमानी * आबदुर रब * आब्दुल करिम खन्दोकार * [[जियाउर रहमान]] * [[वीर श्रेष्ठ]] * [[वीर उत्तम]] * [[वीर विक्रम]] * [[वीर प्रतीक]] * [[मुक्तिवाहिनी]] * मुक्ति फौज === बङ्गाली वीरश्रेष्ठ === {| class=wikitable sortable |- ! '''क्रम''' !! '''नाम''' !!'''पदवी'''!!'''क्षेत्र'''!!'''सङ्ख्या''' !मृत्यु मिति |- |०१ | महिउद्दिन जाहाङ्गीर | कप्तान | [[बङ्गलादेशी सेना]] | ०१ |१४ डिसेम्बर १९७१ |- | ०२ | हामीदुर रहमान |[[सिपाही]] | [[बङ्गलादेशी सेना]] | ०२ | २८ अक्टोबर १९७१ |- | ०३ | [[मोस्तफा कामाल]] |[[सिपाही]] | [[बङ्गलादेशी सेना]] | ०३ | १८ अप्रिल १९७१ |- |०४ | मोहाम्मद रुहुल आमिन | | बङ्गलादेशी नौसेना | ०४ | १० डिसेम्बर १९७१ |- |०५ | मतिउर रहमान | उडान उपसेनानी | बङ्गलादेश विमान सेना | ०५ | २० अगस्ट १९७१ |- |०६ | मुन्सी अब्दुर रउफ | लान्स नायक | सीमा रक्षक | ०६ | ८ अप्रिल १९७१ |- | ०७. | नूर मोहम्मद शेख | लान्स नायक | सीमा रक्षक | ०७ | ५ सेप्टेम्बर १९७१ |} ===राजनीति=== * [[एके फजलुल हक]] * [[होसेन सहिद सोहरावार्दी]] * [[शेख मुजिबुर रहमान|शेख मुजीवुर रहमान]] * [[प्रणब मुखर्जी|प्रणव मुखर्जी]] * [[ज्योति बसु]] * [[शेख हसिना]] * [[ममता बेनर्जी]] * [[खालेदा जिया]] * [[सुभाषचन्द्र बोस]] === नोबेल पुरस्कार विजेता === * [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] * [[अमर्त्य सेन]] * [[मुहम्मद युनिस]] * [[अभिजित बन्दोपाध्याय]] === कवि === * [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] * [[काजी नजरुल इसलाम]] * [[जीवनानन्द दास]] * [[माइकल मधुसूदन दत्त]] * [[अल महमुद]] * [[द्विजेन्द्रलाल राय]] * [[शामसुर रहमान]] * [[सुफिया कामाल]] * [[जसिम उद्दिन]] * [[रुद्र मुहम्मद साहिदुल्लाह]] * [[मनीषा घटक]] * [[शक्ति चट्टोपाध्याय]] * [[सुनील गङ्गोपाध्याय]] * [[शङ्ख धोष]] * [[जय गोस्वामी]] * [[शम्भु भट्टचार्य]] * [[अरप चन्द्र]] * [[मतिउर रहमान मलिक]] * [[दिलवार]] * [[आफजाल चौधुरी]] ===लेखक=== * [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] * [[काजी नजरुल इसलाम]] * [[शरतचन्द्र चट्टोपाध्याय]] * [[बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय]] * [[सैयद मुजतबा आली]] * [[हुमायुन आहमेद]] * [[জহির রায়হান]] * [[मुहम्मद जाफर इककाल]] * [[शरतचन्द्र चट्टोपाध्याय]] * [[विभूतिभूषण बन्दोपाध्याय]] * [[मानिक बन्दोपाध्याय]] * [[देवान मोहम्मद आजरफ]] * [[हुमायुन आजाद]] * [[शाहेद आली]] * [[ममताजउद्दिन आहमेद]] ===इतिहासविद्=== * [[राखालदास बन्दोपाध्याय]] * [[प्रवोधचन्द्र सेन]] * [[सैयल मुर्ताजा आली]] === बङ्गाली दार्शनिक দার্শনিক === * [[मनोवेन्द्रनाथ राय]] * [[देवान मोहम्मद आवरफ]] * [[गोविन्दचन्द्र देव]] * [[आरज आली मातुब्बर]] ===चलचित्र निर्देशक=== * [[सत्यजित राय]] * [[जहिर रायहान]] * [[ऋतिक घटक]] * [[तपन सिन्हा]] * [[चाषी नजरुल इसलाम]] * [[सृजित मुखर्जी]] * [[ऋतुपर्णो घोष]] * [[कौशिक गङ्गोपाध्याय]] * [[अपर्णा सेन]] * [[मृणाल सेन]] * [[राज चक्रवर्ती]] === बाउल साधक === * [[लालन शाह]] * [[हासन राजा]] * [[राधारमण दत्त]] * [[शाह अब्दुद करिम]] * [[पाञ्जु शाह]] * [[पागला कानाई]] === गायक तथा सङ्गीतकार === * [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] * [[काजी नजरुल इसलाम]] * [[रुना लायला]] * [[एन्ड्रयु किशोर]] * [[सविना जस्मिन]] * [[सुवीर नन्दी]] * [[निर्मलेन्दु चौधुरी]] * [[हेमाङ्ग विश्वास]] * [[फरिदा परभीन]] * [[बन्या मिर्जा]] * [[किशोर कुमार]] * [[कुमार शानु]] * [[जेम्स (सङ्गीतकार)|जेम्स]] * [[अयुब बाच्चु]] * [[लकी आँखान्द]] * [[मन्ना डे]] * [[श्रेया घोषाल]] * [[हेमन्त मुखोपाध्याय]] * [[रामकमनाई दास]] * [[अलका याज्ञनिक]] * [[नचिकेता चक्रवर्ती]] * [[अनुपम राय]] * [[रुपम इस्लाम]] * [[राहुल देव बर्मन]] * [[श्रीकान्त आचार्य]] * [[अरिजित सिंह]] == टिप्पणी == <references group="lower-alpha"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{commons category|Bengali people|बङ्गाली जाति}} {{wikiquote}} * [https://www.britannica.com/topic/Bengali बङ्गाली] ''[[इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका]]'' [[श्रेणी:जातीय समूहहरू]] [[श्रेणी:आर्य जातिहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशका जातीय समूहहरू]] p7u0biypvicwd74sgf3e0yigusuveu6 0 133214 1393016 1321961 2026-10-23T12:56:16Z Rajeeb bastola 39875 1393016 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बरेली | official_name = | native_name = | settlement_type = [[सहर]] | image_skyline = Bareilly Sunset.jpg | nicknames = नाथ नगरी | motto = | map_caption = [[उत्तर प्रदेश]] भित्रको स्थान | pushpin_map = India Uttar Pradesh#India | coordinates = {{coord|28.364|79.415|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू|राज्य]] | subdivision_type2 = जिल्ला | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_name2 = [[बरेली जिल्ला|बरेली]] | area_footnotes = <ref name='Bareilly Nagar Nigam'>{{cite web|title=Bareilly Nagar Nigam|url=http://mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/25UP_bareily_sfcp-min.pdf|website=mohua.gov.in|access-date=22 November 2020}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 106 | area_metro_km2 = 123 | area_metro_footnotes = <ref name='Bareilly Nagar Nigam'/><ref name="dchba">{{cite book|title=District Census Handbook Bareilly Part-A|publisher=Directorate of Census Operations, Uttar Pradesh|location=[[Lucknow]]|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0919_PART_A_DCHB_BAREILLY.pdf|page=692}}</ref> | elevation_footnotes = | elevation_m = 268 | population_total = 903,668 | population_as_of = २०११ | population_metro = 933,671 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] }} '''बरेली''' [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेश राज्य]]को [[बरेली जिल्ला]]मा अवस्थित एउटा सहर हो। यो पश्चिमी उत्तर प्रदेशको सबैभन्दा ठुलो महानगरहरू मध्ये एक हो र [[बरेली मण्डल]]को साथसाथै [[रोहिलखण्ड]]को ऐतिहासिक क्षेत्रको केन्द्र हो। यो सहर राज्यको राजधानी [[लखनऊ|लखनउ]]को उत्तरपश्चिममा लगभग २५२ किलोमिटर (१५७ माइल) र [[नयाँ दिल्ली|राष्ट्रिय राजधानी नयाँ दिल्ली]]बाट २६५ किलोमिटर (१६५ माइल) पूर्वमा [[सिन्धु गङ्गा मैदान|सिन्धु-गङ्गा मैदान]]मा अवस्थित छ। == इतिहास == महाकाव्य [[महाभारत]]का अनुसार, बरेली क्षेत्र (पाञ्चाल) लाई [[द्रौपदी]]को जन्मस्थल भनिन्छ, जसलाई [[कृष्ण|भगवान कृष्ण]]द्वारा 'पाञ्चाली' (पाञ्चाली राज्यबाट एक) पनि भनिएको थियो।<ref name="members.rediff.com">{{cite web |title=Archived copy |url=http://members.rediff.com/gangwar/Bareilly.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714233142/http://members.rediff.com/gangwar/Bareilly.html |archive-date=14 July 2007 |access-date=8 November 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714233142/http://members.rediff.com/gangwar/Bareilly.html |date=14 July 2007 }}</ref> महाभारतको अन्त्यमा [[युधिष्ठिर]] [[हस्तिनापुर]]को राजा भएपछि द्रौपदी उनको रानी बनिन्। [[गौतम बुद्ध]] एक पटक बरेलीको प्राचीन किल्ला नगर अहिछत्रमा गएका थिएँ भन्ने लोककथा बताउँछ।<ref name="members.rediff.com" /> पुरातात्विक दृष्टिकोणबाट बरेली जिल्ला धेरै सम्पन्न छ। जिल्लाको आओन्ला तहसीलको रामनगर गाउँ नजिकै उत्तरी पाँचलाको राजधानी सहर अहिछत्रको व्यापक अवशेष फेला परेको छ।<ref>{{Cite web |title=Artefacts of painted grey ware culture found in Bareilly village &#124; Bareilly News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/artefacts-of-painted-grey-ware-culture-found-in-bareilly-village/articleshow/69549550.cms |website=The Times of India}}</ref> बरेली [[१८५७ सिपाही विद्रोह|सिपाही विद्रोह]]को केन्द्र थियो।<ref>[[R. C. Majumdar]]: ''Sepoy Mutiny and Revolt of 1857'', Firma K. L. Mukhopadhyay, 1963, pp. 2303–31</ref> == जनसाङ्ख्यिकी == २०११ को भारतीय जनगणना अनुसार, बरेलीको जनसङ्ख्या ९०३,६६८ थियो, जसमध्ये ४७६,९२७ पुरुष र ४२६,७४१ महिला थिएँ। लिङ्ग अनुपात ८९५ थियो। ० देखि ६ वर्ष सम्मको जनसङ्ख्या १०७,३२३ थियो। बरेलीमा साक्षरहरूको कुल सङ्ख्या ५४३,५१५ थियो, जसले जनसङ्ख्याको ६०.१% गठन गर्दछ, जसमा पुरुष साक्षरता ६६.५% र महिला साक्षरता ५५.७% छ। बरेलीको ७+ जनसङ्ख्याको प्रभावकारी साक्षरता दर ६८.३% थियो, जसमध्ये पुरुष साक्षरता दर ७२.७% र महिला साक्षरता दर ६३.२% थियो।<ref name="Census2011Gov">{{cite web |title=Census of India: Bareilly |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=150936 |access-date=11 October 2019}}</ref> बरेलीमा [[हिन्दु|हिन्दुहरू]]को बहुमत छ, जसमा ५८.५८% [[हिन्दु धर्म]]लाई पछ्याउँछन्। इस्लाम सहरमा दोस्रो सबैभन्दा धेरै पालना गरिएको धर्म हो, लगभग ३८.८०% अनुयायीहरू, [[सिख धर्म]] (०.९०% अनुयायी), इसाई धर्म (०.७८% अनुयायी), [[जैन धर्म]] (०.०५% अनुयायी) र [[बौद्ध धर्म]] (०.०५% अनुयायी) पनि सहरमा अभ्यास गरिन्छ।<ref name="Census2011Gov" /> == स्थानीय मानिसहरू == * [[प्रियङ्का चोपडा]], चलचित्र अभिनेत्री * [[कृतिका कामरा]], अभिनेत्री * [[दिशा पटानी]], चलचित्र अभिनेत्री * [[कविता सेठ]], गायिका ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:बरेली]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेशका सहरहरू]] [[श्रेणी:रोहिलखण्ड]] [[श्रेणी:बरेली जिल्लाका सहर र नगरहरू]] rgv2axnmrhp4wvua1vluu1tpi3t195p 0 136654 1393027 1390739 2026-10-23T22:17:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393027 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = समतट | government_type = [[राजतन्त्र]] | year_start = तेस्रो शताब्दी ईपूर्व | year_end = १३औँ शताब्दी | p1 = वङ्ग राज्य | s1 = पाल साम्राज्य | s2 = सेन वंश | s3 = | s4 = | image_coat = Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg | coa_size = 280px | symbol_type_article = | image_map = South Asia historical AD375 EN.svg | common_languages = [[मागधी प्राकृत]], [[संस्कृत]] | religion = [[हिन्दु धर्म]] | currency = }} '''समतट''' पूर्वी [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मा [[बङ्गाल]]को एक प्राचीन भूराजनीतिक विभाजन थियो। सौनागौराको ग्रीको-रोमन विवरण समतटको राज्यसँग जोडिएको छ। यसको भूभाग हालको पूर्वी [[बङ्गलादेश]] (विशेष गरी [[ढाका विभाग]], [[सिलेट विभाग]], [[बरिशाल विभाग|बरिसाल विभाग]] र [[चट्टोग्राम विभाग]]) र [[म्यानमार|म्यान्मार]]को राखिन राज्यका केही भागसँग मेल खान्छ। यस क्षेत्रले बङ्गालको [[मेघना नदी]]को भागलाई समेटेको छ। यस क्षेत्रमा [[हिन्दु धर्म]] र मुस्लिम विजयको पुनरुत्थान हुनुभन्दा पहिले यो बौद्ध सभ्यताको केन्द्र थियो। वारी-बटेश्वर भग्नावशेषमा पुरातात्विक प्रमाणहरू, विशेष गरी चिह्नित सिक्काहरूले सङ्केत गर्दछ कि समतट [[मौर्य साम्राज्य]]को एक प्रान्त थियो। मौर्य शासनको पतन पछि यस क्षेत्रले एक विशिष्ट बौद्ध पहिचान प्राप्त गरेको थियो। भारतीय सम्राट [[समुद्रगुप्त]]को इलाहाबाद स्तम्भशिलालेखमा समतटलाई सहायक राज्यको रूपमा वर्णन गरिएको छ।<ref>{{cite web |author=Kamrul Hasan Khan, back from Wari-Bateswar |date=1 April 2007 |title=The Daily Star Web Edition Vol. 5 Num 1008 |url=http://archive.thedailystar.net/2007/04/01/d70401012012.htm |access-date=9 February 2019 |publisher=Archive.thedailystar.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130143430/http://archive.thedailystar.net/2007/04/01/d70401012012.htm |archive-date=30 January 2019 }}</ref> १३औँ शताब्दीमा पश्चिमी बङ्गालमा मुस्लिम विजयबाट बचेका [[सेन वंश|सेन राजाहरू]]का लागि समतटलाई आश्रयस्थलको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यो क्षेत्र अन्ततः [[दिल्ली सल्तनत]]को सेनाद्वारा अवशोषित भयो। == नाम == समतटलाई समतट/सकनाट/सङ्कट/संकानत लगायत विभिन्न समान नामले वर्णन गरिएको छ। [[संस्कृत]]मा, समको अर्थ बराबर र तटको अर्थ समुद्री किनार हो। == इतिहास == [[अशोक|सम्राट अशोक]]को मृत्यु पछि मौर्य साम्राज्यको पतन भयो र बङ्गालको पूर्वी भाग समतट राज्य बन्यो। तत्कालीन राज्यका शासकहरू अज्ञात नै छन्। [[गुप्त साम्राज्य]]को समयमा, भारतीय [[समुद्रगुप्त|सम्राट समुद्रगुप्त]]ले समतटलाई "सीमान्त राज्य" को रूपमा लिपिबद्ध गरे जसले वार्षिक भुक्तान अर्पण गर्दछ।<ref name="PhillipsGritzner2007">{{cite book|author1=Douglas A. Phillips|author2=Charles F. Gritzner|title=Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=c-6NQOImIPMC&pg=PA32|year=2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0485-0|page=32}}</ref> समतट [[बौद्ध धर्म]]को एक समृद्ध केन्द्र थियो। धर्मनिष्ठ [[तान्त्रिक]] बौद्ध धर्मावलम्बीका रूपमा देव र चन्द्रहरूले मैनामतीको पुरातात्विक स्थलमा आफ्नो धार्मिक तथा प्रशासनिक केन्द्र स्थापना गरे। चन्द्रहरू समुद्री यात्रा सञ्जालका लागि पनि उल्लेखनीय थिए। समतटका [[बन्दरगाह]]हरू हालको [[म्यानमार]], [[थाइल्यान्ड]], [[इन्डोनेसिया]] र [[भियतनाम]]का बन्दरगाहहरूसँग जोडिएका थिए। [[दक्षिणपूर्वी एसिया]]मा [[महायान|महायान बौद्ध धर्म]]को प्रसारमा चन्द्रहरूले भूमिका खेलेको हुन सक्छ। काँसाका मूर्तिहरू जाभाले समतटबाट आयात गरेको हुन सक्छ। [[श्रीविजय साम्राज्य]]का पाल दरबारका दूतावासहरू दक्षिणपूर्वी बङ्गालको बन्दरगाह हुँदै गएको हुन सक्छ। अरब खाताहरूले [[ओडिशा|उडिसा]] र [[श्रीलङ्का]]सँगको व्यापारिक मार्गहरू पनि उल्लेख गरेका छन्। १०औँ शताब्दीमा इन्डोनेसियामा पानीजहाज दुर्घटनाले बङ्गालसँग समुद्री सम्पर्कको प्रमाण दिन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Ghosh |first=Suchandra |year=2013 |title=Locating South Eastern Bengal in the Buddhist Network of Bay of Bengal (C. 7th Century CE-13th Century CE) |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=74 |pages=148–153 |jstor=44158810}}</ref> समतटले १३औँ शताब्दीसम्म यस क्षेत्रको इतिहासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको थिइन्। बङ्गालमा मुस्लिम विजयको समयमा, समतटले सेन राजाहरूको अन्तिम शरणको रूपमा सेवा गरेको थियो। यसको पतन भारतमा बौद्ध धर्मको पतनसँग मिल्दोजुल्दो थियो।<ref name="banglapedia1">{{cite web |date=19 March 2015 |title=Samatata - Banglapedia |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Samatata |access-date=9 February 2019 |publisher=En.banglapedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401141101/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Samatata |archive-date=1 April 2019}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:बङ्गालका प्राचीन विभाजनहरू]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशका ऐतिहासिक क्षेत्रहरू]] 83vk6ywowtomar3b9mizxsdvxl36evz 0 145456 1393033 1339928 2026-10-24T01:36:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393033 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सुफिया कामाल | native_name = সুফিয়া কামাল | native_name_lang = bn | image = Sufia Kamal.jpg | image_size = 200px | birth_name = सैयदा सुफिया बेगम | birth_date = {{Birth date|df=yes|1911|06|20}}<ref>{{cite news | title = Google celebrates Sufia Kamal's 108th birthday with Doodle | url = https://en.prothomalo.com/bangladesh/news/197621/Google-celebrates-Sufia-Kamal%E2%80%99s-108th-birthday | work = Prothom Alo | accessdate = 20 June 2019}}</ref><ref>{{cite news | title = Google Doodle celebrates 108th birth anniversary of poet Sufia Kamal | url = https://www.dhakatribune.com/bangladesh/people/2019/06/20/google-doodle-celebrates-108th-anniversary-of-poet-sufia-kamal-s-birth | work = Dhaka Tribune | accessdate = 20 June 2019 | date = 20 June 2019}}</ref> | birth_place = [[बरिशाल सदर उपजिल्ला|शायेस्ताबाद]], [[बाकेरगञ्ज जिल्ला]], [[पूर्वी बङ्गाल र असम]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1999|11|20|1911|6|20}} | death_place = [[ढाका]], बङ्गलादेश | occupation = कवयित्री, लेखिका | spouse = {{plainlist| * {{marriage|सैयद नेहाल हुसेन|1922|1932|end=d}} * {{marriage|कामालउद्दिन अहमद|1939|1977|end=d}} }} | children = [[सुल्ताना कामाल]] (छोरी) | awards = }} '''बेगम सुफिया कामाल''' ({{भाषा-बङ्गाली|সুফিয়া কামাল}}) (२० जुन १९११ – २० नोभेम्बर १९९९) एक बङ्गलादेशी कवयित्री, नारीवादी नेता र राजनीतिक कार्यकर्ता थिइन्। उनले सन् १९५० को दशकको बङ्गाली राष्ट्रियतावादी आन्दोलनमा भाग लिएर स्वतन्त्र [[बङ्गलादेश]]मा नागरिक समाजको नेतृको रूपमा पनि काम गरेकी थिइन्। उनले नारीवादी आन्दोलनको नेतृत्व गर्नुका साथै बङ्गलादेश महिला परिषद्को अध्यक्ष रूपमा पनि काम गरेकी थिइन्। सन् १९९९ को उनको निधन भएको थियो भने मृत्यु पश्चात् उनलाई राष्ट्रिय स्तरको सम्मानका साथ अन्त्येष्टि गरिएको थियो। बङ्गलादेशमा राष्ट्रिय स्तरको सम्मानका साथ अन्त्येष्टि गरिएकी उनी प्रथम महिला पनि हुन्। == प्रारम्भिक जीवन र परिवार == [[चित्र:Kamaluddin Ahmed Sufia Kamal.jpg|thumb|सुफिया कामाल र उनका श्रीमान कामालउद्दिन अहमद (सन् १९३९)]] सैयदा सुफिया बेगमको जन्म सन् १९११ जुन २० का दिन तत्कालीन पूर्व बङ्गाल र असम प्रदेशको बाकेरगञ्ज जिल्लाको शायस्ताबादमा मामाको घर राहात मञ्जिलमा भएको थियो। उनी एक प्रतिष्ठित बङ्गलादेशी मुसलमान जमीदार खानदानकी छोरी थिइन् जसलाई ब्राह्मणबारीको शिलाउरको सैयद वंशको रूपमा चिनिन्छ। उनी सात वर्षको छँदा उनका बुबा सैयद अब्दुल बारीले वकिलको जागिर र घरबार त्यागेर सन्न्यासी सूफी बनेका थिए।<ref name="ব্রাহ্মণবাড়িয়ার সাহিত্য">{{cite news | title = ব্রাহ্মণবাড়িয়ার সাহিত্য | url = https://www.jugantor.com/todays-paper/literature-magazine/455896/%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A3%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A7%9C%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF?fbclid=IwAR38b-lHjwRlLCqD33dL2-GnLf5aX4ps6RvfxLCAxtRz1lkiiYIbKGTjWzg | newspaper = जुगान्तोर | date = August 2021|access-date=20 August 2021|language=बङ्गाली}}</ref> त्यसकारण उनी उनकी आमा सैयदा सबेरा बेगमसँग मामाको घरमै हुर्किएकी थिइन्। सुफियाका हजुरबुबा खान बहादुर नवाब सैयद मीर मोयाज्जेम हुसेन एक जमीदार र प्रसिद्ध व्यक्ति थिए।<ref>{{cite book|script-title=বরিশাল বিভাগের ইতিহাস|language=बङ्गाली|year=2010|author=Ahmed, Siraj Uddin|volume=1|publisher=Bhaskar Prakashani|location=Dhaka|chapter=শায়েস্তাবাদের জমিদার পরিবার}}</ref> == शिक्षा == सन् १९१८ जब सुफिया सात वर्षकी थिइन् तब उनका बुबाले साधकहरूको अनुसरण गरी निर्वासित यात्रा सुरु गरेका थिए जसकारण उनकी आमा साबेरा खातुनले आफ्नो बुबाको घरमा आश्रय लिनु परेको थियो। सुफियाको आफ्नो बाल्यकाल हजुरबुबाको घरमा बिताएकी थिइन् भने जुन घरमा उनको जन्म भएको थियो त्यहाँ महिलाहरूलाई शिक्षा दिनु आवश्यक मानिदैनथ्यो। उनको मातृकुल शायस्ताबादका नवाब परिवारसँग सम्बन्धित थियो भने उक्त परिवारमा बोलिने भाषा [[उर्दु भाषा|उर्दु]] थियो। घरभित्र महिलाहरूका लागि [[अरबी भाषा|अरबी]], [[फारसी भाषा|फारसी]] जस्ता भाषाहरूमा शिक्षा दिने व्यवस्था भएतापनि [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]] पढाउने कुनै व्यवस्था थिएन। उनले बङ्गाली भाषा मुख्य रूपमा आफ्नी आमाबाट मात्र सिकेकी थिइन्। हजुरबुबाको घरमा उनका ठूला मामाको एउटा ठूलो पुस्तकालय थियो। आमाको प्रेरणा र सहयोगले उनलाई त्यो पुस्तकालयका किताबहरू पढ्ने मौका प्राप्त भएको थियो।<ref name="banglapedia.org">{{cite web|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B2,_%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%97%E0%A6%AE_%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AB%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE|title=কামাল, বেগম সুফিয়া - বাংলাপিডিয়া|publisher=বাংলাপিডিয়া|access-date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260214133655/https://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B2,_%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%97%E0%A6%AE_%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AB%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE|archive-date=2026-02-14}}</ref> सन् १९२२ मा ११ वर्षको उमेर छँदा मामाको भाइ सैयद नेहाल होसिनसँग सुफियाको विवाह भएको थियो। नेहाल तुलनात्मक रूपमा आधुनिक सोच भएका व्यक्ति थियो, उनले सुफियालाई समाजसेवा र साहित्यको क्षेत्रमा प्रेरित गरेका थिए।<ref>[http://www.amaderbarisal.com/news/73891.aspx আমাদের সুফিয়া কামাল] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140621230137/http://www.amaderbarisal.com/news/73891.aspx |date=21 June 2014 }}</ref> उनले सुफियाको साहित्य र समसामयिक पत्रिकासँग घुलमिल हुने अवसर पनि दिलाएका थिए। सुफिया त्यसपछि बङ्गालका प्रमुख साहित्यकारहरूको लेख पढ्न सुरु गरेकी थिइन्। सन् १९१८ मा उनी [[कलकत्ता]] गएकी थिइन् जहाँ उनको [[बेगम रोकेया]]सँग भेट भएको थियो। त्यो भेटपछि उनी बेगम रोकेयाबाट प्रभावित बनेकी थिइन् भने रोकेयाको कुरा र कामले उनको मनमा विशेष स्थान ओगटेको थियो। सुफिया कामालको साहित्यिक लेखनहरूमा बेगम रोकेयाको झल्को पाइन्छ।<ref>[http://kidz.bdnews24.com/mainStory.php?mainstoryid=92 সুফিয়া কামালের রূপকথা] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126063506/http://kidz.bdnews24.com/mainStory.php?mainstoryid=92 |date=26 november 2011 }}</ref> == साहित्य अभ्यास र कलकत्तामा जीवन == साहित्यपाठ सँगसँगै सुफिया कामाले साहित्य रचना गर्न पनि सुरु गरेकी थिइन्। सन् १९२६ उनको पहिलो कविता 'बासन्ती' तत्कालीन समयमा प्रभावशाली पत्रिका सओगातमा प्रकाशित भएको थियो। सन् १९३० को दशकमा कलकत्ता रहँदा [[बङ्गाली साहित्य]]का प्रभावशाली व्यक्तित्वहरू; [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर|रवीन्द्रनाथ]], [[काजी नजरुल इसलाम|नजरुल]], शरतचन्द्र आदिबाट उनी प्रभावित बनेकी थिइन्। मुस्लिम महिलाहरूको सांस्कृतिक गतिविधिमा भाग लिन उत्साहित गर्न बेगम रोकेयाले स्थापना गरेको सङ्गठन ''आन्जुमाने खावातिन इस्लाम''मा रोकेयासँग सुफियाको परिचय भएको थियो। बेगम रोकेयाको विचारधारा र प्रतिबद्धता उनको बीचमा पनि सन्चारित हुन्छ जसले उनको जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो। आफ्नो साहित्य प्रयासको सुरुवातको सन्दर्भलाई उनले यसरी सम्झिएकी थिइन्,"यस्तै कुनै एक वर्षायामको दिनमा मुस्लिम साहित्य पत्रिकामा प्रकाशित काजी नजरुल इस्लामको लेख 'हेना' पढ्दै थिएँ। प्रेम, बिछोड, मिलन यी सबैको मतलब के हो, मैले बल्ल त्यतिबेला बुझेँ। तर त्यसमा रहेका आनन्दका पल र पीडालाई व्यक्त गर्ने भाषा के आज छ? गद्य लेख्ने त्यस्तै एक नशा हो। त्यसपछि प्रवासी पत्रिकामा रवीन्द्रनाथ ठाकुरको कविता पढ्दै गर्दा अनौठो एक मोहग्रस्त भावले मनलाई कुनै एकान्त राज्यमा लान्थ्यो। मलाई लाग्यो, उनीहरूले लेखिरहेका छन् भने मैले किन लेख्न नसक्ने? लेखन कार्य त्यसपछि भयो।"<ref>[http://www.risingbd.com/art-literature-news/112521 সুফিয়া কামালের দর্শন এবং সময় বাস্তবতা]</ref> सामाजिक सचेतना बढाउने क्रममा उनका साहित्यिक अभ्यास जारी रहेरहेको पाइन्छ। सन् १९३७ मा उनको कथा सङ्ग्रह 'केयर काँटा' प्रकाशित भएको थियो। सन् १९३८ मा उनको पहिलो कविता सङ्ग्रह 'साझेर माया'को प्रस्तावना काजी नजरुल इस्लामले लेखेका थिए। यस पुस्तकले विद्वानहरूको प्रशंसा प्राप्त गरेको थियो जसमा रविन्द्रनाथ ठाकुर पनि एक थिए। सन् १९३२ मा उनको श्रीमानको आकस्मिक मृत्युले उनलाई आर्थिक समस्यामा परेको थियो। उनले कलकत्ता महानगरपालिका विद्यालयमा शिक्षिकाको रूपमा काम गर्न थाल्दै सन् १९४२ सम्म यस पेशामा रहेकी काम गरेकी थिइन्। यसै बीच सन् १९३९ मा कामालउद्दीन अहमदसँग उनको दोस्रो विवाह भएको थियो। देश विभाजन हुनु अघिका केही वर्षमा उनी महिला लक्षित पत्रिका 'बेगम'को संस्थापक सम्पादिका थिइन्।<ref>[https://bn.banglapedia.org/index.php/%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%97%E0%A6%AE বেগম, বাংলাপিডিয়া]</ref> == साहित्यिक लेखन == === काव्यग्रन्थ === * ''साँझेर माया'' (सन् १९३८) * ''माया काजोल'' (सन् १९५१) * ''मोन ओ जीबोन'' (सन् १९५७) * ''प्रशोस्ती ओ प्रार्थोना'' (सन् १९५८) * ''उदात्त पृथ्वी'' (सन् १९६४) * ''दिवान'' (सन् १९६६) * ''अभिजात्रिक'' (सन् १९६९) * '' मृत्तिकार घ्रान'' (सन् १९७০) * ''मोर जादुदेर समाधि परे'' (सन् १९७२) * मदर अफ पर्ल्स एन्ड अदर पोअम (अङ्ग्रेजी कविता) === कथा === * ''केयर काँटा'' (सन् १९३७) * ''मुक्तिजुद्दो मुक्तिर जोय'' (स्वतन्त्रता युद्ध इतिहास विषयक ग्रन्थ) === भ्रमणग्रन्थ === * '' सोभियते दिनगुली'' (सन् १९६८) === स्मृतिकथा === * ''एकात्तोरेर डायरी'' (सन् १९८९) === आत्मजीवनी === * ''एकाले आमादेर काल'' (सन् १९८८) === बालमैत्री ग्रन्थ === * ''इतोल बितोल'' (सन् १९६५) * ''नओल किशोरेर दरबारे'' (सन् १९८१) === अनुवाद === * ''साँझेर माया - बलेसभनी सुमेर्की'' (रूस) (सन् १९८४) == सन्दर्भ सामग्री == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *{{कमन्सश्रेणी|Sufia Kamal|सुफिया कामाल}} [[श्रेणी:बङ्गलादेशी लेखकहरू]] [[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] qghejo3aki58z9phkrw6f0uxaf5l51m 0 149359 1393065 1371789 2026-10-24T07:54:28Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1393065 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|हिन्दु धर्मका एक प्रमुख देवता}} {{Infobox deity | type = हिन्दु | name = वेङ्कटेश्वर | Devanagari = वेङ्कटेश्वरः | image = Malekallu Tirupathi-balaji, Arsikere.jpg | caption = इस्कोन बेङ्गलुरुमा रहेको वेङ्कटेश्वरको प्रतिमा | deity_of = [[सप्तगिरि|सात पहाड]]का देवता<ref>{{cite web | url=https://books.google.com/books?id=10QgAAAAMAAJ&q=venkateshwara+God+of+Seven+hills | title=Sri Venkatesvara, the Lord of the Seven Hills, Tirupati | last1=Sitapati | first1=Pidatala | year=1968 }}</ref><br/>[[तिरुपति]]का देवता | venerated_in = [[श्री वैष्णव सम्प्रदाय]] | affiliation = [[विष्णु]]का स्वरूप | abode = {{hlist|[[तिरुमाला]]|[[वैकुण्ठ]]}} | temple = [[वेङ्कटेश्वर मन्दिर, तिरुमाला]] | mantra = [[ॐ नमो नारायणाय]]<br>ॐ नमो वेङ्कटेशाय<br> | weapon = {{hlist|[[सुदर्शन चक्र]]||[[नन्दक]]}} | symbols = [[श्रीचरणम्]] | mount = [[गरुड]] | texts = {{unbulleted list|''[[भविष्य पुराण]]''|''[[ब्रह्माण्ड पुराण]]''|''[[पद्म पुराण]]''|''[[स्कन्द पुराण]]''|''[[वराह पुराण]]''|'' श्री वेङ्कटाचल महात्म्यम्''}} | other_names = बालाजी, श्रीनिवास, गोविन्द, वेङ्कटेश, वेङ्कट रमण, वेङ्कटाचलपति, येदुकुण्डलावाडु, तिरुपति तिम्मप्पा, पेरुमल | consort = [[पद्मावती (हिन्दु धर्म)|पद्मावती]] र [[भूदेवी]] }} '''वेङ्कटेश्वर''' ({{Langx|te|వేంకటేశ్వరుడు}}, जसलाई '''वेङ्कटाचलपति''', '''वेङ्कट''', '''बालाजी''' र '''श्रीनिवास''' नामले पनि चिनिन्छ,<ref name="namegovinda">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=E4l78qG3TkAC&q=other+names+of+venkateshwara&pg=PA21 |title=Tourist Guide to Andhra Pradesh |date=1992 |publisher=Sura Books |isbn=9788174781765 |page=21}}</ref> [[हिन्दु धर्म]]का एक देवता हुन्। उनलाई भगवान् [[विष्णु]]को एक स्वरूपको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनी [[तिरुपति]]स्थित [[वेङ्कटेश्वर मन्दिर, तिरुमाला|वेङ्कटेश्वर मन्दिर]]का अधिष्ठात्री देवता हुन्। उनकी पत्नीहरू, [[पद्मावती (हिन्दु धर्म)|पद्मावती]] र [[भूदेवी]], विष्णुकी पत्नी देवी [[लक्ष्मी]]का अवतार हुन्।<ref name="Dalal">{{cite encyclopedia |surname=Dalal |given=Roshen |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |year=2010 |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-341421-6 |page=291}}</ref> == व्युत्पत्ति र अन्य नामहरू == वेङ्कटेश्वरको शाब्दिक अर्थ "वेङ्कटका प्रभु" भन्ने हुन्छ।<ref>{{cite book |title=Visions of a New Earth |author1=Daniel C. Maguire |author2=Harold Coward |publisher=[[SUNY Press]] |year=2000 |page=115}}</ref><ref>{{cite book |title=The Blackwell Companion to Religious Ethics |url=https://archive.org/details/isbn_2901405177589 |author=William Schweiker |year=2008 |publisher=[[John Wiley & Sons]]|page=[https://archive.org/details/isbn_2901405177589/page/474 474]}}</ref> यो शब्द आन्ध्र प्रदेशको एउटा पहाडको नाम 'वेङ्कट' र 'ईश्वर' (प्रभु) मिलेर बनेको हो।<ref>{{cite book |title=The Life of Hinduism |year=2006 |page=233 |author1=John Stratton Hawley |author2=Vasudha Narayanan |publisher=University of California Press}}</ref> ईसा पूर्व ३०० ताकाको [[तमिल सङ्गम साहित्य]]मा [[वेङ्कटम पहाड]]को उल्लेख गरिएको छ।<ref name="Shu_1989">{{cite book |author=Shu Hikosaka|title=Buddhism in Tamilnadu: A New Perspective|year=1989|publisher=Institute of Asian Studies|page=3}}</ref><ref>{{cite book |author=Kanakalatha Mukund |title=The World of the Tamil Merchant |publisher=Penguin Books |year=2015 |page=27}}</ref> ईसा सं ५०० देखि १००० को बीचमा रचिएका ''[[ब्रह्माण्ड पुराण]]'' र ''[[भविष्य पुराण|भविष्योत्तर पुराण]]'' का अनुसार, "वेङ्कट" शब्दको अर्थ "पापको विनाशक" हुन्छ, जुन तमिल शब्दहरू 'वेम' (पाप) र 'कट' (प्रतिरक्षा शक्ति) बाट बनेको हो।<ref>{{cite book |title=Balaji-Venkateshwara, Lord of Tirumala-Tirupati |url=https://archive.org/details/balajivenkateshw0000kris |author=Nanditha Krishna |publisher=Vakils, Feffer, and Simons |year=2000 |page=[https://archive.org/details/balajivenkateshw0000kris/page/49 49]}}</ref> वेङ्कटेश्वरलाई धेरै नामहरूले चिनिन्छ, जस्तै: श्रीनिवास (लक्ष्मी निवास गर्ने), नारायण (आदि पुरुष), पेरुमल (महान् प्रभु), मलयप्पा (पहाडका प्रभु) र गोविन्द (गाईका रक्षक)।<ref>{{cite news |work=Hindustan Times|title=Cow becomes integral part of Tirumala rituals}}</ref> तमिल भाषामा उनलाई सामान्यतया "एलुमलयान" भनिन्छ, जसको अर्थ सात पहाडका प्रभु हुन्छ। तेलगुमा उनलाई "ఏడు కొండలవాడా" (एडुकुण्डलावाडा) भनिन्छ, जसको अर्थ पनि सात पहाडका प्रभु नै हो।<ref>{{Cite book |last=Kumar |first=P. Pratap |title=Contemporary Hinduism |publisher=Routledge |year=2014}}</ref> तेलगुमा पहाडको नाम 'वेङ्कटम' थियो, जुन 'वैकुण्ठम' को अर्को रूप हो। यस अनुसार वेङ्कटेश्वरको अर्थ वैकुण्ठेश्वर वा वैकुण्ठका भगवान् भन्ने लाग्छ।<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2020-06-17 |title=Venkatam, Vēṅkaṭam: 3 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/venkatam |website=www.wisdomlib.org}}</ref> वैकुण्ठ भन्नाले भगवान् विष्णुको निवास स्थानलाई बुझिन्छ। वेङ्कटेश्वरको मूल मन्त्र "ॐ नमो वेङ्कटेशाय" हो। == पौराणिक कथा == === जन्म === प्रत्येक वर्ष लाखौँ भक्तजनहरूले आन्ध्र प्रदेशको [[तिरुपति]]स्थित [[वेङ्कटेश्वर मन्दिर, तिरुमाला|वेङ्कटेश्वर मन्दिर]]मा ठूलो मात्रामा भेटी चढाउने गर्छन्।<ref>{{Cite web |last=Avinash P. Subramanyam |date=31 January 2020 |title=Tirupati Lord Venkateshwara earns Rs 3.18 crore per day |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/310120/tirupati-lord-venkateshwara-earns-rs-318-crore-per-day.html |website=Deccan Chronicle }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो भेटी चढाउने परम्पराको पछाडि एउटा रोचक पौराणिक कथा रहेको छ। पौराणिक कथा अनुसार, एक पटक ऋषि [[नारद]]ले केही ऋषिहरूलाई पवित्र [[यज्ञ]] गरिरहेको देख्छन्। सो यज्ञको फल कसले पाउनुपर्छ भन्ने निर्णय गर्न नसकेपछि, उनले [[भृगु]] ऋषिलाई [[त्रिमूर्ति]] (ब्रह्मा, विष्णु र महेश) को निवास स्थानमा गई परीक्षण गर्न पठाउँछन्। भृगु ऋषि [[ब्रह्मलोक]]मा [[ब्रह्मा]] र [[कैलाश पर्वत|कैलाश]]मा [[शिव]]कहाँ पुग्छन्, तर दुवै देवताहरूले उनलाई ध्यान दिँदैनन्। अन्ततः उनी [[वैकुण्ठ]] पुग्छन् जहाँ भगवान् [[विष्णु]] ध्यानमग्न थिए र उनकी पत्नी देवी [[लक्ष्मी]] उनको सेवामा थिइन्। तेस्रो पटक पनि उपेक्षित भएपछि क्रोधित भृगुले विष्णुको छातीमा (जुन लक्ष्मीको निवास स्थान हो) लात्ताले हिर्काउँछन्। शान्त स्वभावका विष्णुले भृगुसँग माफी माग्छन् र ऋषिको खुट्टा मिचेर सेवा गर्छन्। सोही क्रममा विष्णुले भृगुको खुट्टाको पैतालामा रहेको अतिरिक्त आँखालाई फुटाइदिन्छन् जसका कारण ऋषिको अहङ्कार नष्ट हुन्छ। तर आफ्ना पतिको छातीमा प्रहार भएको सहन नसकी लक्ष्मी वैकुण्ठ छोडेर कोल्हापुर पुग्छिन्। विष्णुले १२ वर्षसम्म कठोर तपस्या गरेपछि लक्ष्मीले आकाश राजाको घरमा [[पद्मावती (हिन्दु धर्म)|पद्मावती]]को रूपमा जन्म लिन्छिन्।<ref>{{Cite web |title=Tirumala Tirupati Devasthanams (Official Website) |url=https://www.tirumala.org/TempleLegend.aspx |website=www.tirumala.org}}</ref> लक्ष्मीले छोडेर गएपछि विष्णु वेङ्कट पहाडमा आउँछन् र एउटा इमलीको रुखमुनि रहेको धमिराको देवल भित्र बसेर महालक्ष्मीको नाम जप्न थाल्छन्।<ref>{{Cite book |last=HS |first=Anusha |title=Stories on Lord Venkateshwara Series - 1 |year=2020}}</ref> त्यसपछि उनी वृद्धा [[वकुला देवी]]को छोरा 'श्रीनिवास' को रूपमा प्रकट हुन्छन्। वकुला देवी भगवान् [[कृष्ण]]की यशोदा माताको पुनर्जन्म थिइन्। कृष्ण र [[रुक्मिणी]]को विवाह हेर्न नपाएकोमा दुःखी भएकी यशोदालाई कृष्णले अर्को जन्ममा श्रीनिवासको रूपमा उनको छोरा भएर जन्मने र आफ्नो विवाह देखाउने वचन दिएका थिए।<ref>S Krishnasvami Aiyangar (1940). [[iarchive:historyoftirupat035504mbp|''A History Of Tirupati'']]</ref> === पद्मावतीसँगको विवाह === [[File:2016 Singapur, Rochor, Świątynia Sri Krishnan (29).jpg|thumb|[[सिंगापुर]]को एउटा मन्दिरमा वेङ्कटेश्वर र पद्मावतीको मूर्ति]] वकुला देवीले आफ्नो आश्रमबाट आकाश राजाकहाँ पुगेर श्रीनिवास र पद्मावतीको विवाहको प्रस्ताव राख्छिन्। यसैबीच, अधैर्य भएका भगवान् (श्रीनिवास) एक ज्योतिषको भेषमा सहरमा आएका थिए। राजकुमारी पद्मावती पनि श्रीनिवासको प्रेममा परेकी थिइन् र दरबार फर्किएपछि उनी बिरामी हुन्छिन्। उनको बिरामीको कारण पत्ता लगाउन नसकेपछि दासीहरूले राजकुमारीको भविष्य बताउन ती ज्योतिषलाई दरबारमा निमन्त्रणा गर्छन्। ज्योतिषले पद्मावतीको जन्म वर्तमान अवतारमा श्रीनिवासका रूपमा रहेका विष्णुसँग विवाह गर्नका लागि भएको कुरा खुलाउँछन् र उनी निको हुन्छिन्। राजाले यो खबर सुनेपछि वकुला देवीले राजासमक्ष आफ्नो परिचय दिँदै छोरा श्रीनिवासका लागि उनकी छोरीको हात माग्छिन्। खुसी भएका राजाले प्रस्ताव स्वीकार गरेर उनका सल्लाहकार वृहस्पतिले दुई देवताहरूबीचको विवाहको निमन्त्रणा पत्र लेख्छन्।<ref>{{cite book | title = Warp and Weft |first=Vinay |last=Jalla | publisher = Booktango | date = 13 May 2013 | isbn = 9781468930504 | section=Venkateswara Padmavathi}}</ref> श्रीनिवासले पद्मावतीसँगको विवाहका लागि अन्य देवताहरूसँग सहमति माग्छन्। उनले विवाहको खर्च जुटाउन र आफ्नो धनको प्रमाण दिनका लागि धनका देवता [[कुवेर]]बाट ठूलो ऋण लिएका थिए। पौराणिक कथाहरूका अनुसार, वेङ्कटेश्वरले पद्मावतीसँग कल्याण वेङ्कटेश्वर मन्दिरमा विवाह गरेका थिए, जसका पश्चात् उनीहरू तिरुमालामा बस्न थालेका थिए।<ref>{{cite book | title = Southern India: A Guide to Monuments Sites & Museums| publisher = Roli Books Private Limited | year = 2013 | isbn = 9788174369031}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{Commons}} {{VishnuAvatars}} {{Hindu deities and texts}} [[श्रेणी:विष्णुका स्वरूपहरू]] c2jkupgwzl08lswnbi6j0c99lr5or8f 0 150395 1393062 1360936 2026-10-24T07:47:04Z InternetArchiveBot 53012 Add 1 book for [[विकिपिडिया:प्रमाणिकता]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1393062 wikitext text/x-wiki [[चित्र:GMAW.welding.af.ncs.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|226x226पिक्सेल|आर्क वेल्डिङ]] '''आर्क वेल्डिङ''' एउटा [[वेल्डिङ]] प्रक्रिया हो जसमा धातुलाई धातुसँग जोड्न बिजुली प्रयोग गरेर धातु पग्लन पर्याप्त ताप सिर्जना गरिन्छ। पग्लिएका धातुहरू, शीतल हुँदा आपसमा जोडिन्छन्। यस प्रकारको वेल्डिङमा [[वेल्डिङ पावर सप्लाई]] प्रयोग गरी धातुको स्टिक (इलेक्ट्रोड) र सम्पर्कको बिन्दुमा धातु पग्लन आधार सामग्रीको बिचमा [[विद्युत]] चाप सिर्जना गर्दछ। आर्क वेल्डिङ पावर सप्लाईले काममा [[डिसी करेन्ट]] (डीसी) वा [[एसी करेन्ट]] (एसी) डेलिभर गर्न सक्छन्। == सुरक्षा मुद्दा == उचित सावधानी बिना वेल्डिङ खतरनाक र अस्वस्थकर अभ्यास हुन सक्छ; यद्यपि, नयाँ प्रविधि र उचित सुरक्षाको प्रयोगले वेल्डिङसँग सम्बन्धित चोटपटक वा मृत्युको जोखिमलाई धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ। === गर्मी, आगो र विस्फोटको खतरा === === आँखाको क्षति === === श्वासप्रश्वास === === विद्युत सुरक्षा === == इतिहास == [[चित्र:Benardos_N.N.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|194x194पिक्सेल|निकोलाई बेनार्डोस]] आर्क वेल्डिङ पहिलो पटक निकोलाई बेनार्डोसले विकास गरेका थिए। उनले १८८१ मा पेरिसको अन्तर्राष्ट्रिय विद्युत प्रदर्शनीमा कार्बन इलेक्ट्रोड प्रयोग गरेर धातुहरूको आर्क वेल्डिङ प्रस्तुत गरेका थिए। निकोले बेनार्डोसले १८८७ मा स्टानिस्लाव ओल्सेव्स्कीसँग मिलेर आर्क वेल्डिङको [[पेटेन्ट]] गरे।<ref>{{cite web |title=Beginnings of submerged arc welding |url=http://bulletin.is.gliwice.pl/PDF/2014/03/02_Turyk_Grobosz_Beginnings_of_submerged_arc_welding.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070057/http://bulletin.is.gliwice.pl/PDF/2014/03/02_Turyk_Grobosz_Beginnings_of_submerged_arc_welding.pdf |archive-date=2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070057/http://bulletin.is.gliwice.pl/PDF/2014/03/02_Turyk_Grobosz_Beginnings_of_submerged_arc_welding.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> सोही वर्ष, फ्रान्सेली विद्युतीय आविष्कारक अगस्टे डे मेरिटेन्सले पनि कार्बन आर्क वेल्डिङ विधिको आविष्कार गरे, जसको पेटेन्ट १८८१ मा गरिएको थियो। जुन [[लिड एसिड ब्याट्री|लेड-एसिड ब्याट्री]]हरूको निर्माणमा सिसा वेल्डिङको लागि सफलतापूर्वक प्रयोग गरिएको थियो।<ref>{{Cite book|title=Welding Processes|url=https://archive.org/details/weldingprocesses0000unse|last=Houldcroft|first=P. T.|chapter=Chapter 3: Flux-Shielded Arc Welding|orig-year=1967|date=1973|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-05341-9|page=[https://archive.org/details/weldingprocesses0000unse/page/23 23]}}</ref> [[चित्र:Arc_welding_part_of_an_anti-tank_gun.jpg|अङ्गुठाकार|190x190पिक्सेल|१९४३ मा अस्ट्रेलियाको एक हतियार कारखानामा आर्क वेल्डिंग गर्दै एक युवती।]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:वेल्डिङ]] kdoy7u4p5wg7o2wvo78jhz1kuqbu80y 0 151823 1393070 1392871 2026-10-24T09:42:11Z Bishaldev100 28807 /*   धार्मिक विश्वासहरू */ 1393070 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = ठग | image = File:Thugs About To Strangle Traveller.jpg | image_upright = | image_alt = A group of men distract a seated traveller while another prepares to garotte him | image_caption = Depiction of Thugs about to strangle a traveller, {{circa|1837}}{{efn|This illustration is part of a collection of [[watercolour]] sketches made by an Indian artist under the direction of Captain James Paton, the [[The Residency, Lucknow|Assistant Resident at Lucknow]] in charge of the Anti-Thuggee Campaign in [[Oudh State|Oudh]] from the mid-1830s,{{sfn|Wagner|2007a|p=279}}{{sfn|Dash|2005|p=195}} and featured in his unpublished manuscript entitled ''Collections on Thuggee and Dacoitee''.<ref>{{harvnb|Wagner|2012|pp=143,147}}{{bulleted list|{{cite book|last=Eden|first=Fanny|editor-last=Dunbar|editor-first=Janet|date=1988|title=Tigers, Durbars and Kings: Fanny Eden's Indian Journals, 1837–1838|publisher=John Murray|location=London|pages=121–122|url=https://ia600101.us.archive.org/27/items/in.ernet.dli.2015.120036/2015.120036.Tigers-Durbars-And-Kings.pdf|isbn=978-071-954-440-8}}|{{cite archive|last=Paton|first=James|collection=Collections on Thuggee and Dacoitee, by Capt. James Paton (1798–1847), or "Paton Collections"|institution=[[British Library]]|item-id=Add. Mss. 41300|collection-url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-002084841}}}}</ref> The handwritten caption reads: "Thugs about to strangle a traveller! These infamous Assassins in order that the Neck of their unsuspecting victim may be the more exposed for their [[Satan]]ic purpose, pretending to see something extraordinary, direct his attention to the stars or skies! and when he lifts up his head strangle him!"<br/><br/> Other illustrations include watercolours of a traveller being pulled from his horse and a man being murdered as he slept, as well as a series of black-and-white portraits of Paton's approvers. Paton claimed the illustrations were authentic, writing in one caption: "This sketch was shown by me to three Thug assassin leaders, who all declared it to be a very faithful depiction".{{sfn|Wagner|2012|p=147}}}} | native_name = | native_name_lang = | english_name = | map = | mapframe = <!-- See [[#Mapframe maps]] for more information --> | time = | timezone = | duration = Possibly 17th or 18th centuries – 1840s{{sfn|Wagner|2007a|p=217}}{{sfn|Dash|2005|pp=245,289}}<!-- {{duration|h=x|m=x|s=x}} or {{time interval|date1|date2|options}} --> | date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD}} or {{start and end dates|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | venue = | location = [[भारतीय उपमहाद्वीप]], mainly [[central India]]{{sfn|Rawat|Mukherjee|2025|p=5}} | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = | type = | theme = | cause = सामाजिक-आर्थिक कारकहरू, मुगल साम्राज्यको पतन र बेलायती शासनको विस्तार | motive = Robbery, alleged [[human sacrifice]] | target = यात्रु | perpetrator = | first_reporter = | budget = | patrons = | organisers = <!-- or |organizers= --> | filmed_by = | participants = | outcome = | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | deaths = Hundreds [[Burial#Ehumation|exhumed]]{{sfn|Wagner|2012|pp=145-146}}{{sfn|Dash|2005|p=xii}}<br/> Estimated 50,000–100,000 total{{sfn|Dash|2005|p=289}}{{efn|औपनिवेशिक कालका ठगीबाट मारिएका मानिसहरूको संख्याका अनुमानहरू निकै भिन्न छन्। रिचर्ड शेरवुडको १८१६ को लेखमा, उनले वर्षमा केही सय भन्दा बढी मृत्यु नभएको अनुमान गरेका थिए भने १८३३ को 'समाचार दर्पण'ले महिनाको औसत आठ सय अनुमान गरेको थियो। उनको १९२० को पुस्तक 'Thug: Or a Million Murders' मा, जेम्स एल. स्लिमान (विलियम हेनरी स्लिमानका नाति) ले वर्षमा लगभग ४०,००० मानिसहरू ठगीबाट मारिएका दाबी गरेका थिए। इतिहासकार माइक ड्यासका अनुसार, जेम्स स्लिमानले त्यसपछि आफ्नो कुल अनुमानलाई अनुमानित २ करोड बाट घटाएर १० लाख मा रूपमा परिमार्जन गरेका थिए।<ref>{{harvnb|Dash|2005|pp=283,336}}{{bulleted list|{{cite book|last=Sherwood|first=Richard|date=1820|chapter=Of the Murderers Called Phansigars|pages=270–271|title=Asiatic Researches, Vol. 13|location=Delhi|publisher=Cosmo Publications|chapter-url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.4196/page/n285/mode/2up}}|{{cite book|last=Sleeman|first=James L.|date=1933|title=Thug: Or a Million Murders|publisher=S. Low, Marston & Company Limited|location=London|pages=232–236|url=https://archive.org/details/dli.csl.5687/page/n249/mode/2up}}}}</ref>}} | injuries = | missing = | property_damage = | burial = | displaced = | inquiries = | inquest = | coroner = | arrests = | suspects = | accused = | convicted = | charges = | trial = | verdict = | convictions = 1,368 (1826–1835){{sfn|Wagner|2007a|p=216}}<br/> 4,224 (1826–1847){{sfn|Wagner|2007a|p=235}} | sentence = | publication_bans = | litigation = | awards = | footage = | custom_label = <!-- or |blank_data= --> | custom_label1 = <!-- or |blank1_data= --> | custom_label2 = <!-- or |blank2_data= --> | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''ठग''' {{Efn|{{IPAc-en|UK|θ|ʌ|ˈ|ɡ|iː}} {{respell|thuh|GHEE}}, {{IPAc-en|US|ˈ|θ|ʌ|g|i}} {{respell|THUH|ghee}}; [[Hindustani language|Hindustani]]: {{lang|hi|ठगी}} or {{Script|Nastaliq|{{lang|ur|ٿهگی|rtl=yes}}}}, {{IPA|hi|ʈʰə.ɡiː|pron}}}} भनेको [[भारतीय उपमहाद्वीप|भारतीय उपमहाद्वीपमा]] राजमार्गमा हुने डकैतीमा संलग्न हुनेहरूको समुह थियो। ठगहरूको <nowiki>''</nowiki> समूहले प्रायः घाँटी अठ्याएर यात्रुहरूको हत्या गर्थे र उनीहरूलाई लुट्थे। बेलायती औपनिवेशिक कालमा, ठगीलाई अन्धभक्ति र रगतको प्यासबाट प्रेरित, प्राचीन उत्पत्ति भएको र पूजा/अनुष्ठानका रूपमा घाँटी अठ्याएर हत्या गर्ने गुप्त अखिल-भारतीय [[भ्रातृत्व]] (संगठन) का रूपमा प्रस्तुत र लोकप्रिय बनाइएको थियो।{{sfn|Wagner|2012|pp=145,151}} सन् १९५० को दशकदेखि सुरु भएको तीव्र विद्वतापूर्ण आलोचनाको घेरामा यो चित्रण परेको छ। ऐतिहासिक पुनर्व्याख्याहरूले सामान्यतया ठगीमा धर्मको महत्त्वलाई चुनौती दिएका छन् र ठगहरूलाई कम वा बढी साधारण अपराधीका रूपमा, वा ठगीलाई डाँकागिरीको एउटा प्रकारका रूपमा हेरेका छन्। औपनिवेशिक कालको यो चित्रणका विरुद्ध वर्तमान इतिहासकारहरूबीच सामान्य सहमति रहेको छ।"{{sfn|Wagner|2007b|pp=358-359}} १९ औं शताब्दीको सुरुतिर, भारतमा इस्ट इन्डिया [[कम्पनी राज|कम्पनी शासन]] विस्तार भइरहेका बेला ठगी घटना चर्चित बन्यो। १८३० को दशकमा, औपनिवेशिक प्रशासक विलियम हेनरी स्लिमानले ठगी विरुद्ध एउटा प्रहरी अभियानको नेतृत्व गरे, जसलाई दोषी ठहर गर्न सहज बनाउने कानुनी विकासहरूले सहयोग पुर्‍याएका थिए। १८३५ मा, यी समूहहरूलाई नियन्त्रणमा लिन र अभियोग चलाउनका लागि 'ठगी विभाग' (Thuggee Department) को औपचारिक रूपमा स्थापना गरियो। स्लिमानले ठगीबारे पुस्तकहरू लेखे र आफ्ना सहकर्मीहरूसँग मिलेर सरकारी साक्षी बनेका अपराधीहरूसँग लिइएका बयानहरू रेकर्ड गरे। तिनै अन्तर्वार्ताहरूले औपनिवेशिक कालको चित्रणलाई आधार प्रदान गरे र ती नै ठगी सम्बन्धी जानकारीका मुख्य स्रोत मानिन्छन्। औपनिवेशिक अधिकारीहरूले ठगीलाई "वंशानुगत अपराध" (hereditary criminality) का रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए र यो अभियान सन् १८७१ को 'क्रिमिनल ट्राइब्स एक्ट' (संसारभर घुमन्ते समुदायहरूलाई अपराधी ठहर गर्ने कानुन) का लागि एउटा नजिर बन्यो।{{sfn|Wagner|2007a|p=106}}[[File:William-Henry-Sleeman.jpg|पाठ=Painting of William Henry Sleeman|दायाँ|अङ्गुठाकार|विलियम हेनरी स्लिम्यान]]समकालीन विद्वानहरूले सामान्यतया ठगहरूलाई मुगल साम्राज्यको पतनका क्रममा उत्पन्न अराजकता र अव्यवस्थाको सन्दर्भमा राखेर हेर्छन्, जुन बेलायती शासनको विस्तारले अझ जटिल र गम्भीर बनाएको थियो। ऐतिहासिक पुनरावलोकनले अभियानका क्रममा पक्राउ परेका व्यक्तिहरूको विविधतालाई पनि उजागर गरेको छ। इतिहासकारहरूमाझ लोकप्रिय बनेको एउटा सिद्धान्त अनुसार, बेलायती विजय र इस्ट इन्डिया कम्पनीद्वारा स्थानीय स्थायी सेनाहरू विघटन गरिएका कारण सैन्य श्रम बजारमा आएको गिरावटको परिणामस्वरूप यो प्रथा उब्जिएको मानिन्छ। यस सिद्धान्तका अनुसार बजार खुम्चिँदै जाँदा विघटित केही सैनिक र घुमन्ते भाडाका सैनिक समूहहरू राजमार्गमा डाँकागिरी/लुटपाटतर्फ मोडिएका थिए। विद्वानहरूले १९ औं शताब्दीको यस चित्रणलाई कम्पनी शासनको एउटा आविष्कार वा विकृतिका रूपमा वर्णन गरेका छन्, जसले औपनिवेशिक शासनलाई वैधानिकता दियो र कम्पनीलाई आफ्ना भारतीय प्रजामाथि नियन्त्रण विस्तार गर्न मद्दत पुर्‍यायो। == संस्कृति र विश्वास == ===   तरिका === ===   धार्मिक विश्वासहरू === [[चित्र:The_Thugs_Worshipping_Kalee_(1850,_p._98)_-_Copy.jpg|पाठ=A sketch of individuals worshipping at a statue adorned with a necklace of skulls|दायाँ|अङ्गुठाकार|Depiction of Thugs worshipping Kali in a [[Sunday school]] [[Christian mission|missionary]] magazine, {{circa|1850}}<ref>{{cite book|title=The Missionary Repository and Sunday School Missionary Magazine for Youth, Vol. XII|date=1850|publisher=John Snow|location=London|page=98|url=https://books.google.com/books?id=0FkEAAAAQAAJ}}</ref>]] १८३० को दशकमा लिइएका ठगहरू को बयानहरूमा उनीहरूले आफ्ना अभियानहरूका क्रममा पालन गर्ने धार्मिक विधि तथा अनुष्ठानहरूको विवरण उल्लेख छ। अन्तर्वार्ताका क्रममा, स्लीमन का सहकर्मी क्याप्टेन जेम्स पेटनले विशेष गरी इसाई विचारमा आधारित घुमाउरा प्रश्नहरू सोध्दै ठगहरूको धार्मिक झुकावतर्फ ध्यान केन्द्रित गरेका थिए। अन्तर्वार्ता लिँदा स्लीमन र पेटन मुख्य रूपमा ठगहरूले गर्ने देवी-पूजा, उनीहरूले मान्ने नियम तथा शुभ-अशुभका संकेतहरू, र विभिन्न समूहका रीतिरिवाजबीचको भिन्नतामा रुचि राख्थे। वाग्नरका अनुसार धर्मका विषयमा उनीहरूको यो "अत्यधिक रुचि" ले सरकारी साक्षीहरूले आफ्नै पहिचानको चर्चा कसरी गरे भन्ने कुरालाई असर पारेको "अत्यधिक सम्भावना" छ। ठगीमा धर्मको महत्त्वबारे संशोधनवादी इतिहासकारहरू र औपनिवेशिक परम्पराका इतिहासकारहरूबीच भिन्न मत रहेको छ। यसलाई सन् १९२३ मा होर्हे लुइस बोर्हेसले 'कन्फेन्सन्स अफ अ ठग' (Confessions of a Thug) पढेपछि सोधेको प्रश्नले स्पष्ट पार्छ: "के ठगहरू त्यस्ता डाकाहरू थिए जसले देवी [भवानी] को पूजाद्वारा आफ्नो पेसालाई पवित्र बनाएका थिए, वा देवी [भवानी] को पूजाले नै उनीहरूलाई डाका बनाएको थियो?" ठगहरूले देवीका विभिन्न रूपहरूको पूजा गर्थे, जसमध्ये भवानीको नाम सबैभन्दा बढी लिइन्थ्यो, जसले विभिन्न परम्पराहरूलाई झल्काउँछ। स्रोतहरूमा सरकारी साक्षीहरू स्वयम्‌ले कालीको उल्लेख गरेका छैनन्; यसको एक मात्र उल्लेख स्लीमनका आफ्नै टिप्पणीहरूमा पाइन्छ। वाग्नर र भान वोर्केन्सका अनुसार, उनीहरू आफ्ना कार्यहरू देवीद्वारा स्वीकृत छन् भन्ने विश्वास गर्थे। मुस्लिमहरूले हिन्दु देवी-देवताको पूजा गरेको कुराले बेलायतीहरूलाई आकर्षित गरे तापनि, भारतमा धार्मिक समिश्रण (syncretism) सामान्य थियो। सिन्थिया एन ह्युम्स (Cynthia Ann Humes) का अनुसार, ठगहरूको बयानमा भवानीको उल्लेख विरलै मात्र पाइन्थ्यो (त्यो पनि मुख्यतया स्लीमनका अप्रत्यक्ष वा घुमाउरा प्रश्नहरूको उत्तरमा), र उनीहरूले सबैभन्दा बढी इस्लामको 'भाग्य' (fate) को अवधारणालाई उद्धृत गरेका थिए। केही मुस्लिम सरकारी साक्षीहरूले राजसाक्षी (King's evidence) बनेपछि भवानीलाई अस्वीकार गरे, वा उनलाई फातिमा वा अल्लाहको एक साधनका रूपमा पहिचान गर्दै आफ्नो एकेश्वरवादप्रतिको विश्वासलाई कायम राखे।{{sfn|Wagner|2007a|p=141}} पेटनसँगका अन्तर्वार्ताहरूमा मुस्लिम साक्षीहरूले भवानीलाई "केवल ठगीका लागि मात्र" भनेर वर्णन गरे भने अर्का एक जनाले उनलाई "त्यस धन्दाकी प्रमुख" का रूपमा चित्रण गरे। स्लीमनका अनुसार लगभग एक-तिहाइ ठगहरू मुस्लिम थिए।{{sfn|Dash|2005|p=204}} ===   समाजमा स्थान र रीतिरिवाजहरू === ===   वंशानुगत प्रकृति === ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:ब्रिटिस भारत]] nj2mvgyumgct5uqly02g10r8yhdi4ih 3 151834 1393017 2026-10-23T18:26:57Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1393017 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Jellysandज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०६१]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Jellysand|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ००:११, २४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) 5e193i1s20neovhmwa9kmovjh9w74ek 3 151835 1393041 2026-10-24T02:39:17Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1393041 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, शेरबहादुर बयकज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०६१]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:शेरबहादुर बयक|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:२४, २४ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) lkczbfxiyyvukfkz30f7sein3g5acb5 0 151836 1393054 2026-10-24T05:49:25Z ~2026-56185-97 81559 नयाँ पृष्ठ: सशस्त्र प्रहरी बल (एपीएफ) नेपालको एक प्रमुख र बलियो विभागीय भलिबल टिम हो, जसले पुरुष र महिला दुवैतर्फ राष्ट्रियस्तरका प्रतियोगिताहरूमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्दै आएको छ। 1393054 wikitext text/x-wiki सशस्त्र प्रहरी बल (एपीएफ) नेपालको एक प्रमुख र बलियो विभागीय भलिबल टिम हो, जसले पुरुष र महिला दुवैतर्फ राष्ट्रियस्तरका प्रतियोगिताहरूमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्दै आएको छ। hvu35tse9fmyihddxx9h1rfiu2xur37 0 151837 1393055 2026-10-24T05:52:25Z ~2026-56185-97 81559 नयाँ पृष्ठ: नेपाल आर्मीको भलिबल टिम त्रिभुवन आर्मी क्लब को मातहतमा रहेको नेपालको एक प्रमुख र बलियो घरेलु भलिबल टोली हो। नेपालमा हुने राष्ट्रिय भलिबल प्रतियोगिताहरूमा आर्मी सधैँो उपाधि... 1393055 wikitext text/x-wiki नेपाल आर्मीको भलिबल टिम त्रिभुवन आर्मी क्लब को मातहतमा रहेको नेपालको एक प्रमुख र बलियो घरेलु भलिबल टोली हो। नेपालमा हुने राष्ट्रिय भलिबल प्रतियोगिताहरूमा आर्मी सधैँो उपाधि दावेदार टोलीको रूपमा रहँदै आएको छ र यसले क्वार्टरफाइनल तथा अन्य चरणहरूमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्दै आएको छ। j352v2jly0h1f227325uljsz1ncf5sc 0 151838 1393056 2026-10-24T05:55:47Z ~2026-56185-97 81559 नयाँ पृष्ठ: नेपाल पुलिस क्लब (Nepal Police Club) को महिला तथा पुरुष भलिबल टिम नेपालका उत्कृष्ट र सफल विभागीय खेल टोलीहरूमध्ये एक हो। टोलीका कप्तान दीपक राज जोशी हुन्। 1393056 wikitext text/x-wiki नेपाल पुलिस क्लब (Nepal Police Club) को महिला तथा पुरुष भलिबल टिम नेपालका उत्कृष्ट र सफल विभागीय खेल टोलीहरूमध्ये एक हो। टोलीका कप्तान दीपक राज जोशी हुन्। clhsi5wa90kb1ps7yhl6ltu66wzeclh