विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 6188 1393514 1392496 2026-10-31T12:00:03Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393514 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = सात गाउँले जात्रा |nickname = बखुमल: <br/> बखुमद: |observedby = नेवाः |date = नेपाल सम्वत् थिंल्लाथ्व चौथी, मङ्सिर शुक्ल चतुर्थी |observances = रथयात्रा, परिक्रमा कार्यक्रम |celebrations = |type = हिन्दू |longtype = सांस्कृतिक |significance = |date2020 = वि.सं.२०७७ पौष ९ |date2021 = वि.सं.२०७८ पौष २ }} '''सात गाउँले जात्रा'''<ref>{{Cite web |url=https://chandragirimun.gov.np/sites/chandragirimun.gov.np/files/field/image/Notice_to%20published%20001.jpg |title=चन्द्रागिरि नगरपालिकाको जात्रा मनाउने सम्बन्धी सूचना |date=2020-12-01 |website=चन्द्रागिरि नगरपालिका |language=नेपाली |accessdate=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133827/https://chandragirimun.gov.np/sites/chandragirimun.gov.np/files/field/image/Notice_to%20published%20001.jpg |archive-date=2021-10-22}}</ref> [[काठमाडौँ]]को दक्षिण पश्चिम क्षेत्रमा रहेको [[चन्द्रागिरी नगरपालिका]] र [[कीर्तिपुर नगरपालिका]] क्षेत्र भित्र रहेका केही गाउँहरूमा प्रत्येक वर्ष मनाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.news24nepal.tv/2016/12/08/86902 |title=कीर्तिपुरमा सात गाउँले जात्रा धुमधामका साथ मनाइयो |date=2016-12-08 |website=न्युज २४ |language=नेपाली |accessdate=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133813/https://www.news24nepal.tv/2016/12/08/86902 |archive-date=2021-10-22 }}</ref> यो जात्राको पुरानो नाम 'बखुमल:' तथा 'बखुमद:' भएता पनि पछिल्लो समयमा यस जात्रालाई नेपाली नामाकरण गरि 'सात गाउँले जात्रा' भन्ने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.enepalreports.com/news/2020/12/23/1608731132/ |title=पाँगामा सुरक्षित रूपमा सात गाउँले जात्रा सम्पन्न |website=Nepal Reports |language=en |accessdate=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026043931/https://www.enepalreports.com/news/2020/12/23/1608731132 |archive-date=2021-10-26 }}</ref> 'सात गाउँ' नेपाल भाषा शब्द 'न्हय्‌गां' बाट आएको हो जसको अर्थ सात गाउँ हुन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://rajdhanidaily.com/id/31327/ |title=सात गाउँमा बखुं मन्त जात्रा |date=2020-12-26 |website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2021-10-22}}</ref> एकै समय, एउटै जात्रा सात गाउँमा मनाइने भएकाले यसलाई न्हय्‌गां जात्रा भन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://chandragirinews.com/saskrit/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE-3 |title=सात गाउँ जात्रा |date=2020-12-26 |website=चन्द्रागिरि न्युज |language=नेपाली |accessdate=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133814/https://chandragirinews.com/saskrit/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE-3 |archive-date=2021-10-22 }}</ref> काठमाडौंको दक्षिण पश्चिममा कीर्तिपुर, पाँगा, नगाउँ, ल्होँखा: (ल्ह्वःकोट), बोसीगाउँ, सतुङ्गल र मच्छेगाउँमा बस्नेहरूलाई सात गाउँले भन्ने गरिएको छ। यो जात्रा नगरपालिका क्षेत्रका सात स्थानमा पटकपटक गरेर मनाइन्छ। पछिल्लो ३ दशक यता नैकाप समेत यस जात्रामा सहभागी भएको छ। बखु (विष्णुदेवी मन्दिर परिसर)मा सबै गाउँको देवी देवता ल्याई हर्षोल्लासका साथ यो जात्रा मनाइन्छ। बखुको विष्णु देवीलाई आमा मानिन्छ भने त्यहाँ ल्याइने बोसीगाउँ, ल्होँखा:, सतुङ्गल र मच्छेगाउँको देवी देवतालाई उस्को सन्तानको रूपमा लिइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-11-28/20171128090638.html |title=कीर्तिपुरमा सातगाउँले जात्रा सुरु |language=नेपाली |website=कान्तिपुर समाचार |accessdate=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133813/https://ekantipur.com/ampnews/2017-11-28/20171128090638.html |archive-date=2021-10-22 }}</ref> ==इतिहास== [[मल्ल वंश|मल्ल काल]]देखि नै नगरक्षेत्रमा सात गाउँले जात्रा 'लाखेपा' मनाउने गरिन्छ। मल्लकालमा एक राजकुमार कीर्तिपुरमा बास बस्न आउँदा लाखेपा नामको दैत्यसँग झगडा गरि राजकुमारले उक्त क्षेत्रबाट हटाएपछि स्थानीय जनताले खुसियाली मनाएको किम्वदन्ती छ।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20191201163715.html |title='सात गाउँले जात्रा'मा नविन के भट्टराईको सांगीतिक प्रस्तुति |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133816/https://pahilopost.com/content/20191201163715.html |archive-date=2021-10-22}}</ref> मङ्सिर शुक्ल चतुर्थीका दिनदेखि लाग्ने यो जात्रा कीर्तिपुर र यस आसपासका सात गाउँमा सात दिन सम्म लाग्छ। ==जात्रा== * पाँगा - वैष्णवीदेवीको जात्रा<ref>{{Cite web |url=https://www.ghamchhaya.com/?p=505 |title=सातगाउँले जात्रामा स्वर्णको रौनक |date=2019-12-05 |website=घामछायाँ |language=नेपाली |accessdate=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133814/https://www.ghamchhaya.com/?p=505 |archive-date=2021-10-22 }}</ref> * कीर्तिपुर- इन्द्रायणी जात्रा - इन्द्रायणी पीठमा विशेष पूजाआजाका साथ सुरु हुने इन्द्रायणीदेवीको खटयात्रा देवढोकाबाट सुरु भई समल, लायकु, इटाछें, तननी, सिंहदुबालहुँदै बाघभैरवमा आएर सम्पन्न हुन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://newsabhiyan.com.np/news-details.php?nid=16448 |title=चिसो मौसमसँगै मनाइने कीर्तिपुर जात्रा, विविधताको परिचायक |language=नेपाली |website=न्युज अभियान |accessdate=2021-10-22 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * नँगाउँ * सतुङ्गल - विष्णु देवीको मुख्य जात्रा गरिन्छ। जेठी छोरीको रूपमा लिइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/cinema/2016/12/09/20161209155916 |title=सात गाउँले जात्रामा सविन |website=साप्ताहिक अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2021-10-22}}</ref> * ल्ह्वःकोट - भैरवको मुख्य जात्रा गरिन्छ। कान्छो छोरा। * बोसीगाउँ - न्हय्‌गां (सात गाउँ) जात्रा अन्तर्गत बोसीगाउँमा भैरव देवताको मुख्य जात्रा गरिन्छ। यसलाई भेलु क्वोँ द्य: पनि भन्ने गरिन् । यसको रथको संरचना अन्य रथ वा खट भन्दा अलि भिन्न हुन्छ, अन्य रथमा दुईवटा न्व: (रथ बोक्न प्रयोग गरिने बाँस) हुन्छ भने बोसीगाउँको भैरब रथमा एउटा मात्र न्व: प्रयोग गरिन्छ। बोसीगाउँको भैरबलाई जेठो भैरब भन्ने गरिन्छ भने ल्होँखा: (ल्ह्व:कोट)को भैरवलाई कान्छो भैरब मानिन्छ। * मच्छेगाउँ - विष्णु देवीको मुख्य जात्रा गरिन्छ। कान्छी छोरीको रूपमा लिइन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] 0pvdgiic0zp46a96vcl969djkf371tx 0 6597 1393525 1391194 2026-10-31T13:20:49Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393525 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = लमजुङ जिल्ला#गण्डकी प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[लमजुङ जिल्ला|लमजुङ]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-4/district-lamjung/sundarbazar?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = कृष्‍णप्रसाद कोइराला <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = भवानी केसी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 72.05<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=41&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 27043 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.13|84.42|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०५२ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[सुन्दरबजार]] गाविसको कार्यालय | website = [http://www.sundarbazarmun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''सुन्दरबजार नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[गण्डकी प्रदेश]]को [[लमजुङ जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[नगरपालिका]] हो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/45_Sundarbazar.jpg|accessdate=मंसिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मङ्सिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404173449/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/02_Other_New_Municipalities/45_Sundarbazar.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref><ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा"/> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले थप ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[लमजुङ जिल्ला]]मा सुन्दरबजार, [[भोटेओडार]], [[तार्कु]], [[परेवाडाँडा]] र [[कुन्छा]] गरी ५ [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरूलाई समेटेर सुन्दरबजार नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गर्दा [[चन्द्रेश्वर]], [[दुराडाँडा]], [[धुसेनी, लमजुङ|धुसेनी]] र [[सिन्दुरे]] [[गाविस]]हरू यसमा गाभिएका थिए।<ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|accessdate=१६ मङ्सिर|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१६ मङ्सिर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24}}</ref> सुन्दरबजार नगरपालिकाको केन्द्र भने साविकको '''सुन्दरबजार''' गाविसको भवन रहेको छ।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम"/> लमजुङ जिल्लाको दोस्रो प्रमुख बजार सुन्दरबजारमा कृषि तथा पशुविज्ञान अध्ययन संस्थानको [[लमजुङ क्याम्पस]] रहेको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २७,०४३ रहेको छ भने यहाँ ७,८२९ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> == वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार सुन्दरबजार नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या २७,०४३ रहेको छ। यस नगरपालिकालाई ११ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। नगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable mw-datatable" style="text-align:center" |+ सुन्दरबजार नगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८) |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका वडाहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[कुन्छा]] || १,४३८ || ७.२३ || १९८.८९ |- | २ || [[परेवाडाँडा]] || २,५८४ || १०.२२ || २५२.८४ |- | ३ || [[चन्द्रेश्वर]] || १,५७८ || ८.४१ || १८७.६३ |- | ४ || [[दुराडाँडा]] || १,५२२ || ५.८४ || २६०.६२ |- | ५ || [[तार्कु]] || १,६६२ || ९.५२ || १७४.५८ |- | ६ || [[सुन्दरबजार]] (१-३,५-७) || ४,३३० || ४.६९ || ९२३.२४ |- | ७ || [[सुन्दरबजार]] (४,८-९) || ३,८६६ || ३.२१ || १,२०४.३६ |- | ८ || [[भोटेओडार]] (१-७) || १,६३७ || ५.०५ || ३२४.१६ |- | ९ || [[भोटेओडार]] (८-९) || ६,४८६ || ३.४२ || १,८९६.४९ |- | १० || [[धुसेनी, लमजुङ|धुसेनी]] || ९१६ || ५.४३ || १६८.७० |- | ११ || [[सिन्दुरे]] || १,०२४ || ९.०२ || ११३.५३ |- class="sortbottom" style="font-weight:bold; background:#f2f2f2" | colspan="2" | जम्मा / औसत || २७,०४३ || ७२.०४ || ३७५.३९ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddclamjung.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, लमजुङ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811082802/http://ddclamjung.gov.np/ |date=2020-08-11 }} {{लमजुङ जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:लमजुङ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:पहाडी नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] 1sjnnkhq5qnar4m0y4qp1i4t6g4y2wi 0 6642 1393520 1391022 2026-10-31T12:41:07Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393520 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = सिद्धार्थनगर |other_name = भैरहवा |nickname = भैरहवा |settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/>[[सदरमुकाम]] |motto = |named_for = [[गौतम बुद्ध]]<ref name="परिचय"/> <!-- images and maps --> |image_skyline = Lumbini Gate bhw.jpg |imagesize = 300px |image_caption = भैरहवा प्रवेशद्वार |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = रुपन्देही जिल्ला#Nepal Lumbini Province#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|27|30|N|83|27|E|region:NP_type:city|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[रुपन्देही जिल्ला]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-rupandehi/siddharthanagara?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = स्थानीय सरकार |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = इश्तियाक अहमद खान <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = उमा अधिकारी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)]]) |established_title = नगर पञ्चायत |established_date = वि.सं. २०२४ माघ २२<ref name="नगर">{{cite news |title=गाउँ पंचायत ऐन २०१८ दफा ६ बमोजिम खारेज गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=4218 |date=वि.सं. २०२४ माघ २२ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ११ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109150818/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4218 |archive-date=2020-01-09}}</ref> |established_title1 = समावेश गाउँ पञ्चायत |established_date1 = मुजौली, बगाहा र पडसरी (आंशिक) र पक्लिहवा (पूर्ण) |established_title2 = समावेश गाउँ पञ्चायत |established_date2 = बनगाई गाउँ सभा |established_title3 = सम्मिलित मिति |established_date3 = वि.सं. २०२६ आसार २<ref name="थप">{{cite news |title=भैरहवा नगर पञ्चायतको इलाकामा बनगाई गाउँको विभिन्न ठाउँ गाभी नगर पञ्चायत इलाका थप |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4871 |date=वि.सं. २०२६ आसार २ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन ११ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223040252/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=4871 |archive-date=2022-02-23}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 36.03 <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=54&municipality=11|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 74436 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = जातीयता | demographics1_title1 = मुख्य जातीयता | demographics1_info1 = [[ब्राह्मण]], [[क्षेत्री]], [[मगर जाति|मगर]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] र [[मुसलमान]]<ref name="परिचय">{{Cite web |url=https://www.siddharthanagarmun.gov.np/ne/node/140 |title=सिद्धार्थनगर नगरपालिकाको सङ्क्षिप्त परिचय |website=सिद्धार्थनगर नगरपालिका नगरकार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223040300/https://www.siddharthanagarmun.gov.np/ne/node/140 |archive-date=2022-02-23}}</ref> <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = भाषा | demographics2_title1 = मुख्य भाषाहरू | demographics2_info1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[अवधी भाषा|अवधी]] र [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = <!-- elevation --> | elevation_max_m = | elevation_min_m = ११० <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = +९७७-७१ |website = {{URL|https://www.siddharthanagarmun.gov.np/ne}} |footnotes = }} '''सिद्धार्थनगर''' (पूर्व तथा हालसम्म चलनचलतीमा रहेको नाम: '''भैरहवा'''<ref>{{Cite web |url=https://www.sancharkarmi.com/news-details/6295/2018-10-23 |title=ऐतिहासिक स्थान नामकरणको रोचक पृष्ठभूमि |website=सञ्चारकर्मी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-23 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) नेपालको [[लुम्बिनी प्रदेश]]मा पर्ने [[रुपन्देही जिल्ला]]को दक्षिणी भागमा रहेको जिल्लाको प्रशासनिक सदरमुकाम, नगरपालिका तथा प्रमुख उद्यौगिक नगर हो। यो सहर नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट २६५ किलोमिटर (१६५ माइल) पश्चिममा अवस्थित छ। [[गौतम बुद्ध]]को जन्मस्थल रहेको [[लुम्बिनी]] यो सहरबाट लगभग २५ किलोमिटर (१६ माइल) पश्चिममा अवस्थित छ।<ref>{{Cite web |url=https://kharibot.com/news-details/82687/2021-06-21 |title=निर्माण सम्पन्न भएको पाँच महिनामै भत्कियो भैरहवा–लुम्बिनी–तौलिहवा सडक |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-23}}</ref> यो सहर [[भारत]]को [[उत्तर प्रदेश]] राज्यको [[महाराजगन्ज जिल्ला]]को भारतीय सहर सुनौलीसँग जोडिएको छ।<ref name="परिचय"/> यो सहर नेपाल र भारतसँगको सीमा व्यापारमा [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगन्ज]] नाकापछिको दोस्रो ठुलो नाका हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalpatra.com/articles/207932/ |title=दोस्रो ठुलो नाका भैरहवामा एकीकृत भन्सार चेकपोष्ट नहुँदा सास्ती |website=नेपाल पत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-02-23 }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> रुपनदेही जिल्लाको तत्कालिन मुजौली, बगाहा र पडसरी गाउँ पञ्चायतको आंशिक भाग र पक्लिहवा गाउँ पञ्चायतको सम्पूर्ण क्षेत्रलाई मिलाएर वि.सं. २०२४ माघ २२ गते भैरहवा नगर पञ्चायत घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगर"/> नेपाली साहित्यकार तथा समाजसेवी कोमलदत्त तिवारीको प्रयासमा नगरको नाम 'सिद्धार्थनगर' नामकरणको प्रस्ताव नगर पञ्चायतबाट सिफारिस गरि जिल्ला पञ्चायतबाट पारित तथा सिफारिस भइसकेपछि तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०३३ चैत २<ref>{{cite AV media |people=कोमलदत्त तिवारी |date=सन् २०२१ जुलाई २५ |title=कोमल दत्त तिवारीसँग अन्तरवार्ता |url=https://www.youtube.com/watch?v=ASp0GzIU5Ow |type=युट्युब भिडियो |language=नेपाली |quote=भिडियोको ३:११ देखि ३:३२ सम्मको अंशमा विवरण रहेको |url-access=free |access-date=सन् २०२२ फेब्रुअरी २३ }}</ref> गतेदेखि लागु हुने गरि लालमोहर बक्स भएपछि तत्कालीन भैरहवाको नाम सिद्धार्थनगर कायम गरिएको थियो। आधिकारिक तथा सरकारी कामकाजमा हालको नाम प्रयोगमा रहे पनि आम जनमानसले यसलाई भैरहवा नै भनेर चिन्छन्।<ref name="भैरहवा">{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/02/544320 |title=भैरव गाउँ यसरी बन्यो भैरहवा |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-23}}</ref> == नामकरण == [[भैरव (चलचित्र)|भैरव]]को नाउँबाट भैरव र कालान्तरमा स्थानीय जनमानसहरूद्वारा 'भैरवा' भन्दै जाँदा यसमा हवा (स्थान) जोडेर भैरहवा भन्न थालिएको हो।<ref name="भैरहवा"/><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/02/541311 |title=त्यो भैरहवा, यो भैरहवा |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-23}}</ref> नगर पञ्चायत बनेको लगभग ९ वर्षपछि यो स्थानको नामलाई गौतम बुद्धको वाल्यकालको नाम सिद्धार्थ गौतमको नाममा यो नगर क्षेत्रको नाम सिद्धार्थनगर राखिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2020/02/18/158199303369458560.html |title=प्रदेश ५ को राजधानी कहाँ ? |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-23}}</ref> == नगर प्रशासनिक इतिहास == राणाकालीन समयमा तत्कालीन शिवराज (वर्तमान: रुपनदेही जिल्ला)<ref>{{Cite web |url=https://www.lawcommission.gov.np/np/?p=9806 |title=उखडा सम्बन्धी ऐन, २०२१ |website=नेपाल कानून आयोग |language=नेपाली |accessdate=2022-02-23}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/opinion/209361/ |title=यसरी तयार पारेका थियौं नेपालको पहिलो नक्सा |last=(प्रस्तुतिः गिरीश गिरी) |first=सत्यमोहन जोशी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-23 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>को सदरमुकाम बेथरीमा रहिआएकोमा वि.सं. १९९१ सालमा [[भैरहवा]]मा सारिएका थियो।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=kXVJAQAAIAAJ&q |title=काश्यप गोत्रीय अधिकारी वंशावली |publisher=काश्यप गोत्रीय अधिकारी वंशावली प्रकाशन समिति |date=सन् २००३ |language=नेपाली}}</ref> वि.सं. २०१९ मङ्सिर ५ गते तत्कालिन श्री ५ को सरकारको निर्णय र वि.सं. २०१९ पुष २ गते नेपाल गजेटमा प्रकाशित सूचना अनुसार नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गरेपछि रुपनदेही जिल्ला गठन भएपछि सदरमुकामको रूपमा भैरहवालाई नै कायम गरिएको थियो।<ref name="सदरमुकाम साविक">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पुष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=१|language=नेपाली}}</ref> भैरहवा<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/09/624941 |title=जसले ‘भगवान’ बनाउँछन् ! (फोटो कथा) |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-23}}</ref> रुपन्देही जिल्लाको प्रशासनिक [[सदरमुकाम]] हो जुन वर्तमान समयमा सिद्धार्थनगर नगरपालिकाको वडा नं. ७ भित्र पर्दछ। यो स्थल नै भैरहवा गाउँको पुरानो थलो हो।<ref>{{Cite book |last=थापा |first=नेत्रबहादुर |url=https://books.google.com.np/books?id=-NcGAQAAIAAJ&q |title=नेपालको भूगोल |date=सन् १९७० |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |page=२३६ |quote=भैरहवा- यसलाई बेथरी पनि भनिन्छ। |language=नेपाली}}</ref> वि.सं. १९९० सालसम्म सामान्य घरहरू तथा स-साना वस्तीहरू भएको यस नगरमा वि.सं. २०१० सालमा शान्तिनगरमा हवाई मैदान निर्माण भएपछि यस नगरमा नयाँ बस्ती विकास तथा मानिसहरू यहाँ आएर बसोबास गर्ने गतिमा तीव्रता आएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://gautambuddhasandesh.com/archives/8164 |title=सिद्धार्थनगरमा बढ्दो शहरीकरण |website=गौतमबुद्ध सन्देश |language=नेपाली |accessdate=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224020459/https://gautambuddhasandesh.com/archives/8164 |archive-date=2022-02-24 }}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ७४,४३६ रहेको छ भने यहाँ १५,८७१ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{रुपन्देही जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:रुपन्देही जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०२४ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] qm2ak46dqj8l4mbz3sn5eal02zla06y 0 31332 1393523 1391086 2026-10-31T12:57:03Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393523 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = सिराहा | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/>सदरमुकाम | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | motto = <!-- images and maps -----------> | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सिराहा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल | coordinates = {{coord|26|39|10|N|86|12|27|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सिराहा जिल्ला]] |founder = |seat_type = |seat = <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = नगरप्रमुख |leader_name = नवीनकुमार यादव <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) |leader_title1 = उपप्रमुख |leader_name1 = बबिताकुमारी शाह <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = सिराहा, मखनाहा, मानपुर, बसबिट्टा र ठेगही |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[लक्ष्मीनिया, सिराहा|लक्ष्मीनिया]], [[सानहैथा]], [[लगडी गडियानी|लगडी गडीयानी]], [[लगडी गोठ]] र [[हक्पारा]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २७<ref name="विस्तार">{{cite news |title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फाल्गुण २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |archive-date=2020-07-01}}</ref> |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = 94.20 <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=16&municipality=10|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_total = 95410 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = धर्मावलम्बी |population_blank1= हिन्दू, मुस्लिम, बौद्ध <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 80 <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ५६५०० |area_code = ०३३ |blank_name = |blank_info = |website = {{URL|http://sirahamun.gov.np/en}} |footnotes = }} '''सिराहा''' [[नेपाल]]को [[मधेश प्रदेश]]मा पर्ने [[सिराहा जिल्ला]]को [[सदरमुकाम]]<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|archive-date=2022-02-12}}</ref> तथा एक [[नगरपालिका]] हो। सिराहा जिल्लाका तत्कालिन सिराहा, मखनाहा, मानपुर, बसबिट्टा र ठेगहीलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर सिराहा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ मा [[नेपाल सरकार]]को निर्णय र वि.सं. २०७१ पौष २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित भएअनुसार [[हनुमाननगर, सिराहा|हनुमाननगर]], [[सस्रवार|सारस्वर]], [[मल्हनिया गम्हरिया]], [[खिरौना]], [[सुखचिना]] र [[माडर]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा|accessdate=जनवरी २०२२|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार}}</ref> यसै प्रकार [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार [[लक्ष्मीनिया, सिराहा|लक्ष्मीनिया]], [[सानहैथा]], [[लगडी गडियानी]], [[लगडी गोठ]] र [[हक्पारा]] गाउँ विकास समितिहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="विस्तार"/><ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> यो नगरपालिका कुल २२ वडामा विभाजित छ। == नामकरण == एतिहासिक हिसाबले राजा [[सलहेश]] ज्यादै आदर्श व्यक्तित्व र सबैलाई सहयोग तथा आश्रय दिने भएकाले [[भारत]]बाट यहाँ व्यापार गर्न आउने व्यापारीहरू जङ्गलै जङ्गल भएको यस ठाँउलाई 'सहारा' भन्दा भन्दै अपभ्रंस भएर सिरहा नामकरण भएको हुनसक्ने एउटा किंवदन्ती रहेको छ। यसै प्रकार अर्को एक किंवदन्ती अनुसार यस ठाँउमा जङ्गल भएको र स्थानीय भाषामा रुखका जरालाई शिर भनिने हुँदा जरै जरा भएको ठाँउलाई 'शिर' ([[मैथिली भाषा]]मा शिरा) भन्दाभन्दै अपभ्रंश भएर सिरहा नाम रह्न गएको एक भनाई रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/travelling/2014/01/17/13168 |title=सलहेश दरबार, सिराहा |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/168049-1546573260.html |title=कला इतिहास खोतल्दै मेहता |last=हमाल |first=चाँदनी |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ९५,४१० रहेको छ भने यहाँ १८,९१७ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ सिरहा नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || सिरहा (१) || २,६१६ || ०.९९ || २६४२.४२ |- | २ || सिरहा (२) || ५,१७७ || १.७३ || २९९२.४९ |- | ३ || सिरहा (३) || २,३७४ || २.४२ || ९८०.९९ |- | ४ || सिरहा (४) || ३,७४१ || ०.५५ || ६८०१.८२ |- | ५ || सिरहा (५) || ३,४५२ || ३.५९ || ९६१.५६ |- | ६ || सिरहा (६) || ४,१७५ || ३.४७ || १२०३.१७ |- | ७ || सिरहा (७) || ४,३२८ || २.८८ || १५०२.७८ |- | ८ || सिरहा (८) || २,८५७ || ३.२ || ८९२.८१ |- | ९ || सिरहा (९) || ४,३७० || ४.९६ || ८८१.०५ |- | १० || [[हनुमाननगर, सिराहा|हनुमाननगर]] (१,७-९) || ४,०२४ || ५.७ || ७०५.९६ |- | ११ || [[हनुमाननगर, सिराहा|हनुमाननगर]] (२-६) || ३,९२६ || ३.७२ || १०५५.३८ |- | १२ || [[सारश्वर]] || ७,२२० || ६.८१ || १०६०.२० |- | १३ || [[मल्हनिया गम्हरिया]] || २,९७९ || ५.१३ || ५८०.७० |- | १४ || [[खिरौना]] || ४,१९९ || ३.०४ || १३८१.२५ |- | १५ || [[सुखचिना]] || ३,६३० || ३.२५ || १११६.९२ |- | १६ || [[माडर]] (१-५) || ४,८३५ || १.३२ || ३६६२.८८ |- | १७ || [[माडर]] (६-९) || ४,२६६ || ५.०६ || ८४३.०८ |- | १८ || [[लक्ष्मीनिया, सिराहा|लक्ष्मीनिया]] || ५,१२० || ७.०१ || ७३०.३९ |- | १९ || [[सानहैथा]] || ६,७०३ || १०.९ || ६१४.९५ |- | २० || [[लगडी गडियानी]] || ६,०८५ || ६.७८ || ८९७.४९ |- | २१ || [[लगडी गोठ]] || ३,९३९ || ३.५२ || १११९.०३ |- | २२ || [[हक्पारा]] || ५,३९४ || ८.१४ || ६६२.६५ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''९५,४१०''' || '''९४.१७''' || '''१०१३.१७''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://sirahamun.gov.np/ सिराहा नगरपालिका]{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{सिराहा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सिराहा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] 4q7wxn0tkm4snwuuhryw58rrbnqc7f3 0 43262 1393532 1311333 2026-10-31T15:05:45Z Rickomodric 81712 /* */ 1393532 wikitext text/x-wiki <!--http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Android_robot.svgबाट तस्वित राखिदै --> [[चित्र:Android robot.svg|thumb|right|एन्ड्रोइड को लोगो]] [[चित्र:Android 4.4 with stock launcher.png|thumb|right|एन्ड्रोइड ४.४]] '''एन्ड्रोइड ''' [[लिनक्स]]मा आधारित मोबाइलको अपरेटिङ सिस्टम हो।यो विशेषत ट्ब्याब्लेट कम्प्युटर तथा स्मार्ट मोबाइल फोनहरूमा प्रयोग गरिएको पाइन्छ।यो [[गुगल]]को अग्रसरतामा ओपन हान्डसेट एलाईन्सले विकसित गरेको हो।यो ओपन सोर्स प्रोग्राम हो जहाँ [[जाभा]] [[प्रोग्रामिङ]] भाषामा आधारित भइ जो कोइले पनि स्वतन्त्ररूपमा कोड लेख्न सक्दछ। आजको स्मार्टफोन विश्व बजारमा एन्ड्रोइड को प्रमुख हिस्सा रहिआएको छ। <!-- बुलेटमा लेख्नलाई * राख्ने नम्बरमा लेख्न # राख्ने र लिनङ्क बनाउन [[]] --> * [[गुगल]] * [[सामसङ|सामसुङ]] * [[एच टी सी कर्पोरेशन|एचटिसि]] * [[माइक्रोम्याक्स]] * [[एलजी निगम|एलजी]] * [[डेल]] जस्ता विश्व बिख्यात मोबाइल कम्पनिहरूले एन्ड्रोइड मा आधारित मोबाइलको उत्पादन तथा बिक्रि बितरण गर्दछन। एन्ड्रोइड मा विकासकर्ताहरूको ठूलो समुदाय छ,जस्ले एप्स लेख्ने गर्दछन ,एप्सले मोबाइल फोनको कार्यक्षेत्र बढाउँदछ।हाल अनुमानित ४००,००० एप्सहरू उप्लब्ध छन एन्ड्रोइड मा कुल ६००,००० मध्ये।ती एप्सहरू गुगलको एप्स भण्डार एन्ड्रोइड मार्केटबाट डाउनलोड गर्न सकिन्छ अथवा थर्ड पार्टी साइटबाट पनि सिधै डाउनलोड गर्न सकिन्छ। == इतिहास‍ == एन्ड्रोइड निगम पालो एल्टो,क्यालिफोर्निया,संयुक्त राज्य अमेरिकामा सन २००३मा [[एन्डि रूविन]](सायक संस्थापक [[डेन्जर]]),[[रिच मिनर]](सायक संस्थापक वाइल्ड फायर कम्युनिकेसन) ,[[निक सियर]],तथा क्रिस् वाइटले(डिजान तथा इन्टरफेस विकास प्रमुख [[वेवटिभी]]),रूविनकै शब्दमा "...स्मार्ट मोबाइल जो मालिकको स्थान तथा रोजाइहरूको जानकारी राख्न सक्दछ"त्यस्ता स्मार्ट फोन विकास गर्ने हेतुले स्थापना गरेका थिए। सोहि वर्ष रूविनलाई पैशाको अभाव भयो र उनले स्टिभ पर्लम्यानसँग $१००,००० सापटि लिएका थिए। [[गुगल]]ले एन्ड्रोइड निगमलाई अगस्ट २००५मा किनेको थियो।गुगलले किने पश्चात पनि यसका संस्थापकहरू एन्डि रूविन ,रिच मिनर, क्रिस् वाइट एन्ड्रोइड सँग आबद्द रहिरए।गुगलले एन्ड्रोइड लाई किन्दासम्म त्यति केही जानकारी थिएन तर पनि धेरैले गुगल मोबाइलको बजारमा छिरिसकेको अनुमान लगाएका थिए। == एन्ड्रोइड भर्सन‍ == [[File:Android chart.png|thumb|400px|right|एन्ड्रोइड भर्सनको उपयोग]] यस मानचित्रमा एन्ड्रोइड डिभाइसले हालै गुगल प्ले स्टोरमा गर्दै आएको उपयोग तथा एन्ड्रोइड भर्सनको हालसम्म बजार स्थिति देखाइएको छ (तथ्य ५ अक्टोबर २०१५ सम्मको हो)<ref>{{cite web | url = http://developer.android.com/about/dashboards/index.html | title = Dashboards | work = Android Developers | date = 2013-12-02 | accessdate = 2013-12-03 | publisher = android.com }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! भर्सन ! कोड नाम ! जारि मिति ! [[एप्लिकेसन प्रोग्रामिङ इन्टरफेस|एपिआई]] स्तर ! वितरण |- | style="text-align:center;" | '''[[लोलिपप (अपरेटिङ सिस्टम)|५.१.x]]''' | rowspan="2" | ''[[(लोलिपप (अपरेटिङ सिस्टम)|लोलिपप]]'' | मार्च ९,२०१५ | २२ | ७.९ % |- | style="text-align:center;" | '''[[लोलिपप (अपरेटिङ सिस्टम)|५.०-५.०.२]]''' | नोभेम्बर ३,२०१४ | २१ | १५.६% |- | style="text-align:center;" | '''[[किटक्याट (अपरेटिङ सिस्टम)|४.४-४.४.४]]''' | ''[[किटक्याट]]'' | अक्टोबर ३१,२०१३ | १९ | ३८.९ % |- | style="text-align:center;" | '''[[जेली बिन (अपरेटिङ सिस्टम)|४.३.x]]''' | rowspan="3" | ''[[जेली बिन (अपरेटिङ सिस्टम)|जेली बिन]]'' | जुलाई २४,२०१३ | १८ | ४.३ % |- | style="text-align:center;" | '''[[जेली बिन (अपरेटिङ सिस्टम)|४.२.x]]''' | नोभेम्बर १३,२०१२ | १७ | १४.५% |- | style="text-align:center;" | '''[[जेली बिन (अपरेटिङ सिस्टम)|४.१.x]]''' | जुलाई ९,२०१२ | १६ | ११.४ % |- | style="text-align:center;" | '''[[आइस क्रिम स्यान्डविच (अपरेटिङ सिस्टम)|४.०.३–४.०.४]]''' | ''[[आइस क्रिम स्यान्डविच (अपरेटिङ सिस्टम)|आइस क्रिम स्यान्ड विच]]'' | डिसेम्बर १६,२०१२ | १५ | ३.४ % |- | style="text-align:center;" | '''[[एन्ड्रोइड २.३|२.३.३–२.३.७]]''' | ''[[एन्ड्रोइड २.३|जीन्जर ब्रेड]]'' | फेब्रुअरी ९,२०११ | १० | ३.८ % |- | style="text-align:center;" | '''[[एन्ड्रोइड फ्रोयो|२.२]]''' | ''[[एन्ड्रोइड फ्रोयो|फ्रोयो]]'' | मे २०,२०१० | ८ | ०.२ % |- |} == प्रयोग‍ == एन्ड्रोइड को अपरेटिङ सिस्टम धेरै जसो इलोक्ट्रोनिक्स साधनहरूमा हुन्छ।यसको प्रयोग [[स्मार्टफोन]], [[ल्याप्टप|ल्यापटप]], [[नेटबुक]], [[ट्याबलेट कम्प्युटर]] , [[गुगल टिभी]], [[रिस्टवाच]], [[हेडफोन]], [[कार सिडि]], डिभिडि प्लेयर तथा अन्य साधनहरूमा हुन्छ। यसको मुख्य हार्डवेर प्ल्याटफर्म भनेको एआरएम [[आर्किटेक्चर]] हो। == सन्दर्भ == {{Reflist|30em}} == बाह्य लिङ्क == {{wikinews|Google Android smartphone sales triple in the UK this year}} {{Commons category}} * {{Official website|http://www.android.com/}} * {{dmoz|Computers/Systems/Handhelds/Android}} * [http://www.carmechanicsimulator2015mod.com Car mechanic simulator 2015 mods Patch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423145257/http://www.carmechanicsimulator2015mod.com/ |date=2017-04-23 }} - Android and windows Mods * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/071128.html Android: Building a Mobile Platform to Change the Industry]: lecture given by Google Mobile Platforms Manager, Richard Miner at [[Stanford University]] ([http://ee380.stanford.edu/cgi-bin/videologger.php?target=071128-ee380-300.asx video archive]) * [http://technologeeks.com/Courses/Android-Excerpt.pdf Android Internals: Fragment of a course detailing the architecture of Android and interaction of its components] * [http://www.makelinux.net/android/internals/ Diagram of Android internals] {{Google Inc.}} ‍‍ <!--श्रेणी(category) छुट्याउन --> {{Commonscat|Android (operating system)}} [[श्रेणी:सफ्टवेयर]] [[श्रेणी:सूचना प्रविधि]] 6p1kjoknxi73u7iv5knj76pic88nypf 0 50643 1393516 1393235 2026-10-31T12:19:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393516 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = सासा ग्रे<br />Sasha Grey |image = Sasha Grey at AVN 2010 Expo.jpg |caption = ग्रे [[एभिएन एडल्ट इन्टरटेनमेन्ट एक्सपो|एइइ]] २०१० मा |birth_name = मारिना एन हान्ट्जिस |birth_date = {{birth date and age|1988|3|14}}<ref name="Los Angeles Magazine"/> |birth_place = [[नर्थ हाइल्यान्ड्स, क्यालिफोर्निया]], संयुक्त राज्य अमेरिका |home_town = [[लस एन्जलस|लस एन्जलस, क्यालिफोर्निया]] |occupation = {{hlist|अभिनेत्री|मोडल|सङ्गीतकार|लेखक}} |notable_works = {{unbulleted list|''[[द गर्लफ्रेन्ड एक्सपिरियन्स]]''|''[[#पुस्तक|द जुलियट सोसायटी]]''}} |known for = [[अश्लील चलचित्र|वयस्क चलचित्रहरू]], [[औद्योगिक सङ्गीत]] |alias = अन्ना करीना, सासा ग्रे |website = {{URL|sashagrey.com}} }} '''सासा ग्रे''' (जन्म '''मारिना एन हान्ट्जिस''',<ref name="Los Angeles Times">{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2009/may/21/entertainment/et-sasha-grey21|title=Porn star Sasha Grey gets a mainstream role|last=Lee|first=Chris|work=Los Angeles Times|date=May 21, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100430010810/http://articles.latimes.com/2009/may/21/entertainment/et-sasha-grey21|archivedate=April 30, 2010|url-status=live}}</ref> मार्च १४, १९८८) एक अमेरिकी अभिनेत्री, सङ्गीतकार, मोडल तथा लेखिका हुन्।<ref name="Philly-Gensler"/> ग्रेले [[अश्लील चलचित्र]] उद्योग मार्फत आफ्नो अभिनय कार्यजीवनको सुरुवात गरेकी थिइन्। उनले सन् २००७ देखि सन् २०१० को अवधिमा आफ्नो अभिनय कार्यको लागि १५ पुरस्कार जितेकी थिइन्, जसमा सन् २००८ को [[वर्षको महिला प्रदर्शनकर्ताका लागि एभिएन पुरस्कार‎|वर्षको महिला प्रदर्शनकर्ता]]को लागि [[एभिएन पुरस्कार]] पनि समावेश छ।<ref>{{cite web|url=https://www.news.com.au/finance/work/careers/what-happens-when-pornstars-change-jobs/news-story/bd1b505881317454aa45ae00221df2f1|title=What happens when porn stars change jobs|last=Falzone|first=Diana|work=News.com.au|date=September 1, 2017|accessdate=March 15, 2019}}</ref> सासा ग्रे विभिन्न साङ्गीतिक भिडियोहरू,<ref name="Pumpkins">{{cite web|url=http://www.pornvalleynews.com/home/archives/2007/07/sasha_grey_on_p.html|title=Sasha Grey on Pumpkins' 'Zeitgeist'|work=PornValleyNews.com|date=July 21, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071219032234/http://www.pornvalleynews.com/home/archives/2007/07/sasha_grey_on_p.html|archivedate=December 19, 2007|url-status=dead}}</ref> वृत्तचित्रहरू,<ref name="_9to5"/> विज्ञापन अभियानहरू,<ref name="HypeBeast"/> कलाकृतिहरू,<ref name="Leporello"/> र पत्रिकाहरूमा देखा परिसकेकी छिन्।<ref name="A4"/> [[स्टेभेन सोडरबर्ग]]को निर्देशनमा बनेको '[[द गर्लफ्रेन्ड एक्सपिरियन्स]]' चलचित्रमा मुख्य अभिनेत्रीको रूपमा पर्दापण गरेपछि उनले '[[ओपन विन्डोज (चलचित्र)|ओपन विन्डोज]]', क्यानडेली हास्य कालो जादु त्रासपूर्ण चलचित्र '[[स्म्यास कट]]' र त्रासपूर्ण चलचित्र '[[उड यु र्‍यादर (चलचित्र)|उड यु र्‍यादर]]' जस्ता स्वतन्त्र चलचित्रहरूमा अभिनय गरेकी थिइन्। सन् २०११ मा उनले [[एचबिओ]] हास्य नाटक शृङ्खला '[[एन्टुरेज (अमेरिकी टिभी शृङ्खला)|एन्टुरेज]]'मा आफ्नै काल्पनिक संस्करण खेलेकी थिइन्। ग्रे [[एटेलेसिन]] नामक एक साङ्गीतिक समूहकी सह-संस्थापक, गायिका र लेखिका थिइन्।<ref name="Pendu Sound">{{cite web|url=http://pendusound.com/artists/atelecine/|title=aTelecine|last=Brooks|first=Todd|work=Pendu Sound Recordings|Pendu Sound|accessdate=March 15, 2019}}</ref><ref name="ReGenMag">{{cite web|url=http://www.regenmag.com/Artist-Spotlight-93-ATelecine.html|title=Review ATelecine|last=Yücel|first=Ilker|work=ReGenMag.com|date=November 23, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211215424/http://www.regenmag.com/Artist-Spotlight-93-ATelecine.html|archivedate=February 11, 2010|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225062604/http://www.regenmag.com/Artist-Spotlight-93-ATelecine.html |date=February 25, 2009 }}</ref> उनी '[[#पुस्तक|द जुलियट सोसायटी]]' उपन्यास त्रयीकी लेखिका हुन् भने उनले चलचित्र अभिनयका साथसाथै लेखन, निर्देशन र सह-निर्माण पनि गर्ने गर्छिन्।<ref name="Latina"/><ref name="Honey"/> ==प्रारम्भिक जीवन== सासा ग्रेको मूल नाम मारिना एन हान्ट्जिस हो।<ref name="Los Angeles Times" /> उनको जन्म [[नर्थ हाइल्यान्ड्स, क्यालिफोर्निया]]मा एक श्रमजीवी वर्गको परिवारमा भएको थियो।<ref name="Los Angeles Magazine"/> सासाको बुबा युनानी अमेरिकी थिए जसले कालिगढको रूपमा काम गर्ने गरेका थिए। ग्रेको बुबाको सन् २०१५ जुनमा मृत्यु भएको थियो।<ref>{{Facebook|SashaGrey/photos/a.195430447163030.40287.177102365662505/869134893125912}}. June 10, 2015.</ref> उनकी आमा [[अङ्ग्रेजी मानिसहरू|अङ्ग्रेजी]], [[आयरल्यान्डका मानिसहरू|आयरल्यान्डेली]] र पोल्स वंशकी हुन्।<ref>{{cite web|url=http://www.xcritic.com/adult/SashaGreySecured.pdf|title=Kobiata Interviews&hellip; Sasha Grey|author=Kobiata|work=XCritic.com|date=September 2006|accessdate=March 15, 2019}}</ref> ग्रेले निम्न माध्यमिक विद्यालयमा पढाइ सुरु गर्नुभन्दा पहिले उनको आमाबुबाले सम्बन्धविच्छेद गरेका थिए र पछि उनकी आमाले उनलाई हुर्काएकी थिइन्, जसले सन् २००० मा पुनर्विवाह गरेकी थिइन्।<ref name="Los Angeles Magazine"/> उनी [[क्याथोलिक चर्च|क्याथोलिक धर्म]]को अनुयायीको रूपमा हुर्कीएकी थिइन्।<ref name="Esquire">{{cite web|url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/what-ive-learned/sasha-grey-a1668-20170111-lfrm2|title=Sasha Grey: What I've Learned|last=Henares|first=Quark|work=Esquire (magazine)|date=February 2015|accessdate=March 20, 2019}}</ref> ग्रेले [[सेक्रिमेन्टो, क्यालिफोर्निया]]को हाइल्यान्ड्स हाई सहित चार उच्च माध्यमिक विद्यालयहरूमा अध्ययन गरेकी थिइन्।<ref name="Los Angeles Magazine"/> उनले १७ वर्षको उमेरमा स्नातक गरेकी थिइन्<ref>{{cite web|url=http://flavorwire.com/22300/sasha-grey-talks-instant-gratification-porn-the-girlfriend-experience|title=Sasha Grey Talks Instant Gratification, Porn, & The Girlfriend Experience|last=Sampson|first=Sara|work=Flavorwire|date=May 22, 2009|accessdate=August 3, 2015}}</ref> सन् २००५ को अन्त्य तिर उनले [[सेक्रिमेन्टो सिटी क्याम्पस]]मा अध्ययन गर्दै चलचित्र, नृत्य र अभिनयमा कक्षा लिएकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://www.newsreview.com/sacramento/star-is-porn/content?oid=618451|title=A star is porn|work=Sacramento News & Review|last=Craggs|first=Matthew|date=January 1, 2008|accessdate=March 15, 2019|quote=Grey never wanted out of Sacramento per se, but she did want to avoid becoming what she calls 'the North Highlands stereotype: a 19-year-old with a kid, another one on the way'}}</ref> सन् २०१६ मार्चसम्म उनले एक रोटिसरीमा काम गरेपछि लस एन्जलसमा बसाइ सर्नको लागि ७,००० डलर बचत गरेकी थिइन्।<ref name="Los Angeles Magazine"/> ==जीवनवृति== [[File:Dave Navarro, Sasha Grey at Patrick-Novello Party 20071011.jpg|thumb|सन् २००७ मा ग्रेसँग [[डेभ नावारो]]]] मे २००६ मा ग्रेले लस एन्जलस, क्यालिफोर्नियामा बसाइँ सर्दै [[हार्डकोर पोर्नोग्राफी]]मा प्रदर्शन गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://thefanzine.com/sasha-grey-dawn-of-porn-star-interview-2/|title=Sasha Grey: Dawn of a Porn Star (interview)|last=Stosuy|first=Brandon|work=TheFanzine.com|date=September 22, 2006|accessdate=May 6, 2019}}</ref> सासा ग्रे छनौट गर्नु अघि उनले सुरुमा आफूलाई [[एना करिना]] उही नामकी फ्रन्सेली न्यु वेभ अभिनेत्री पछि भनेर सम्बोधन गर्थिन्।<ref name="Los Angeles Magazine">{{cite web|url=http://www.lamag.com/featuredarticle.aspx?id=15460|title=The teenager & the porn star: will 18-year-old Sasha Grey become the adult film industry's next Jenna Jameson?|last=Gardetta|first=Dave|work=[[Los Angeles (magazine)|Los Angeles Magazine]]|date=November 1, 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090526124715/http://www.lamag.com/featuredarticle.aspx?id=15460|archivedate=May 26, 2009|url-status=dead}}</ref> 'सासा' नाम ब्यान्ड [[केएमएफडिएम]]को [[सासा कोनिएत्ज्को]]बाट लिइएको हो<ref>{{cite web|url=https://vod.adultemart.com/dispatcher/starDetail?starId=29452&theaterId=40407&genreId=101&locale=en|title=Sasha Grey at Adult VOD|last=Snarr|first=Timothy|work=VOD.adultemart.com|date=January 13, 2008|accessdate=March 15, 2019}}</ref> र 'ग्रे' [[ओस्कार वाइल्ड]]को उपन्यास '[[द पिक्चर अफ डोरिअन ग्रे]]'बाट आएको हो।<ref name="bbook">{{cite web|url=https://bbook.com/film/sasha-grey-your-new-girlfriend/|title=Sasha Grey: Your New Girlfriend|last=Barna|first=Ben|work=[[BlackBook]]|date=October 17, 2008|accessdate=March 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407074010/https://bbook.com/film/sasha-grey-your-new-girlfriend/|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.interviewmagazine.com/film/sasha-grey|title=The Grey Lady|last=Hartman|first=Darrell|work=[[Interview (magazine)|Interview Magazine]]|date=May 19, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180521202217/http://www.interviewmagazine.com/film/sasha-grey|archivedate=May 21, 2018|url-status=live}}</ref><ref name="VG">{{cite web|url=http://www.vanessagrigoriadis.com/images/pdfs/sashagrey.pdf|last=Grigoriadis|first=Vanessa|authorlink=Vanessa Grigoriadis|title=The Dirtiest Girl In The World|work=[[Rolling Stone]]|issue=1078|pages=52–57|date=May 14, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717184534/http://www.vanessagrigoriadis.com/images/pdfs/sashagrey.pdf|archivedate=July 17, 2011|url-status=dead}}</ref> ग्रेको पहिलो दृश्य [[रोक्को सिफ्रेडी]]सँग [[जोन स्ट्याग्लियानो]]को 'फेसियोनिस्टास सफाडो: द च्यालेन्ज'को लागि [[ओर्जी]] थियो जसले उनलाई अश्लील चलचित्र उद्योगमा छिटो आफ्नो नाम कमाउन मद्दत गरेको थियो, जब उनले सिफ्रेडीलाई दृश्यको क्रममा पेटमा मुक्का हान्न आग्रह गरेकी थिइन्, पछि उनले कार्य विना पूर्व तयारी गरिएको भनेकी थिइन्।<ref name="Feinberg">Feinberg, Scott (December 27, 2010). {{YouTube|oYeCIKYQB1k|Scott Feinberg Interviews Sasha Grey}}.</ref> वयस्क उद्योगमा प्रवेश गरेको छ महिना भन्दा कम समय पछि ग्रेलाई '[[लस एन्जलस (पत्रिका)|लस एन्जलस]]'को नोभेम्बर २००६ संस्करणमा चित्रित गरिएको थियो जहाँ उनलाई सम्भावित प्रमुख स्टार, सायद अर्को [[जेना जेम्सन]]को रूपमा झण्डा लगाइएको थियो।<ref name="Los Angeles Magazine"/> डिसेम्बर २००६ मा, ग्रेलाई सिन्डिकेटेड मनोरञ्जन उद्योग समाचार कार्यक्रम '[[द इनसाइडर (टिभी शृङ्खला)|द इनसाइडर]]'मा अन्तर्वार्ता लिइएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=dRDpXQYNQGo |title=Sasha Grey insider interview |date=December 24, 2006 |publisher=[[YouTube]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101101061835/http://www.youtube.com/watch?v=dRDpXQYNQGo |archivedate=November 1, 2010 |url-status=dead}}</ref> सन् २००७ जनवरीमा ग्रे [[२४औँ एभिएन पुरस्कार|२४औँ वयस्क चलचित्र पुरस्कार]]मा 'फक स्लेभ्स'मा "सर्वश्रेष्ठ थ्री-वे यौन दृश्य" र '[[फेसियोनिस्टास|फेसियोनिस्टास सफाडो: द च्यालेन्ज]]'मा "सर्वश्रेष्ठ सामुहिक दृश्य" को पुरस्कार प्राप्तकर्ता थिइन्।<ref name="Past Winners">{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/2007-avn-award-winners-announced-29596.html|title=2007 AVN Award Winners Announced|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=January 14, 2007|accessdate=March 15, 2019}}</ref> फेब्रुअरी २००७ मा ग्रे '[[द टायरा बेङ्क्स सो]]'मा देखा परेकी पर्दै यौन उद्योगमा कार्यरत किशोर-किशोरीहरूको बारेमा छलफल गरेकी थिइन्। यस्तो अनुमान गरिएको थियो कि कार्यक्रम भारी सम्पादन गरिएको थियो र उनको करियर छनौटको रूपमा वयस्क चलचित्रको सुरक्षा समावेश थिएन। यसको नाटकीय मूल्य वृद्धि गर्न अन्तर्वार्ता सम्पादनको लागि कार्यक्रमलाई आलोचना गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/commentary-sasha-grey-goes-on-the-tyra-banks-show-29925.html|title=Commentary: Sasha Grey Goes on 'The Tyra Banks Show'|last=Warren|first=Peter|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=February 9, 2007|accessdate=March 15, 2019}}</ref><ref name="Warren">{{cite web|url=http://business.avn.com/articles/Sasha-Grey-to-Appear-on-Tyra-Banks-Show-29012.html|title=Sasha Grey to Appear on 'Tyra Banks Show'|last=Warren|first=Peter|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=November 17, 2006|accessdate=May 3, 2009}}</ref> सन् २००८ मा, उनी [[२५औँ एभिएन पुरस्कार]]मा [[वर्षको महिला प्रदर्शनकर्ताका लागि एभिएन पुरस्कार|एभिएन वर्षको महिला प्रदर्शनकर्ता पुरस्कार]] जित्ने सबैभन्दा कम उमेरकी महिला थिइन्<ref>{{cite web|url=http://www.blueblood.net/2008/10/sasha-grey/|title=Sasha Grey is a Star and not a Crossover Star|author=Amelia G|work=BlueBlood.net|date=October 23, 2008|accessdate=March 15, 2019}}</ref> र '[[डिजिटल प्लेग्राउन्ड|बेबिसिटर्स]]'को लागि "सर्वश्रेष्ठ मुखमैथुन दृश्य" श्रेणीमा पनि पुरस्कार जितेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/2010-avn-award-winners-announced-378238.html|title=2010 AVN Award Winners Announced|last=Roland|first=John|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=January 13, 2010|accessdate=March 15, 2019}}</ref> ग्रेले [[डेभ नावारो]]को चलचित्र 'ब्रोकन'मा अभिनय गरेकी थिइन् जसका लागि उनले सर्वश्रेष्ठ हाई इन्ड अल-सेक्स चलचित्र [[एभिएन (पत्रिका)|एभिएन]] पुरस्कार जितेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/2008-avn-awards-winners-announced-25411.html|title=2008 AVN Awards Winners Announced|last=Rutter|first=Jared|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=January 12, 2008|accessdate=March 15, 2019}}</ref><ref name="Broken"/> सन् २००८ मा ग्रेले आफ्नो एजेन्सी 'एल.ए. फ्याक्ट्री गर्ल्स'को माध्यमबाट उनी वयस्क उद्योगमा प्रतिनिधित्व गर्ने घोषणा गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/sasha-grey-set-to-open-la-factory-girls-agency-27352.html|title=Sasha Grey Set to Open LA Factory Girls Agency|last=Albo|first=Mike|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=March 14, 2008|accessdate=March 15, 2019}}</ref> ग्रे '[[पाइरेट्स दोस्रो: स्ट्याग्नेटी रिभेन्ज ]]'मा पनि देखा परेकी थिइन्, जसले सन् २००९ मा [[२६औँ एभिएन पुरस्कार]] समारोहमा १५ श्रेणीहरूमा जितेको थियो भने उक्त चलचित्र समारोहमा सबैभन्दा बढी सम्मानित चलचित्र बनेको थियो।<ref>{{cite magazine|url=http://business.avn.com/articles/video/AVN-Adult-Movie-Awards-Blow-By-Blow-56552.html|last=Rutter|first=Jared|date=January 11, 2009|title=AVN Adult Movie Awards: Blow By Blow|magazine=Adult Video News|accessdate=December 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222134529/http://business.avn.com/articles/video/AVN-Adult-Movie-Awards-Blow-By-Blow-56552.html|archive-date=December 22, 2015|access-date=August 10, 2020}}</ref> [[File:Sasha Grey at Exxxotica NY 2009 1.jpg|thumb|सन् २००९ मा [[एक्सोटिका एक्सपो|एक्सोटिका]] न्युयोर्कमा ग्रे|left|upright=0.8]] '[[द न्यु योर्क टाइम्स]]'का एक ओ स्कटले ग्रेको पोर्नोग्राफी जीवनवृतिलाई "उनी आफूले गर्न चाहेको कुराको चरम सीमाबाट र यो गर्ने बारे अनौंठो बौद्धिक गम्भीरताबाट दुबै फरक" भनेर वर्णन गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/05/22/movies/22girl.html|title=Movie Review: The Girlfriend Experience|last=Scott|first=A.O.|work=The New York Times|date=May 22, 2009|accessdate=November 7, 2016}}</ref> सन् २००९ उनी '[[जेनेसिस (पत्रिका)|जेनेसिस]]' पत्रिकाको ११औँ वार्षिक संस्करणको "पोर्नको हट १००" अङ्कको पहिलो नम्बरमा मतदान भएकी थिइन् र सन् २००८ मा १०औँ संस्करणमा उनी छैठौं स्थानमा थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://business.avn.com/articles/i-Genesis-i-Unveils-11th-Annual-Hot-100-List-of-Porn-Stars-366718.html|title=Genesis Unveils 11th Annual Hot 100|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=October 20, 2009|accessdate=October 20, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.genesisonline.com/hot100/|title=2009 Porn's Hot 100 &#124; Genesis Online: The Latest Porn Gossip|work=GenesisOnline.com|accessdate=August 17, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605151936/http://www.genesisonline.com/hot100/|archivedate=June 5, 2008|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605151936/http://www.genesisonline.com/hot100/ |date=June 5, 2008 }}</ref> ग्रे सन् २००९ मा '[[अट्याक अफ द शो!]]'को लागि [[सेक्सपो|सेक्सपो अस्ट्रेलिया]]मा दुई घण्टाको वृत्तचित्रमा [[जी४ टिभी]]की होस्ट थिइन्।<ref>{{cite web |url=http://archive.org/details/g4tv.com-video43034 |title=Sexpo Australia - Hosted by Sasha Grey |date=December 2009 |publisher=[[G4tv]] |work=[[Attack of the Show!]] |type=video |accessdate=23 May 2019}}</ref> '[[मियामी न्यु टाईम्स]]'का अनुसार ग्रेले १९० वयस्क चलचित्रहरूमा अभिनय गरिसकेकी छिन् र चलचित्रहरू 'बर्थडे पार्टी' र 'द सेडक्सन' (सन् २००९) पनि निर्देशित गरेकी छिन्।<ref name="Furness">{{cite web|url=https://www.miaminewtimes.com/music/sasha-grey-understands-your-assumptions-and-accepts-the-challenge-8561694|title=Sasha Grey Understands Your Assumptions and Accepts the Challenge|last=Furness|first=Dyllan|work=[[Miami New Times]]|date=June 29, 2016|accessdate=March 18, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rogreviews.com/16064/birthday-party-the/|title=Birthday Party, The|last=Pipe|first=Roger T.|authorlink=Roger T. Pipe|work=Rogreviews.com|date=November 18, 2009|accessdate=February 11, 2019}}</ref><ref name="TG270">{{cite web|url=http://www.cavr.com/xxx25757.htm|title=Sasha Grey: The Seduction|last=Recob|first=Denny|work=Cavr.com|date=November 25, 2009|accessdate=February 11, 2019}}</ref> '[[द गार्जियन]]'ले उनलाई १९० मा नभएर २७० वयस्क चलचित्रहरूमा अभिनय गरेको बताएको छ।<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2012/oct/25/sasha-grey-music-porn-industry|title=Sasha Grey: Music is just like the porn industry|last=Beaumont-Thomas|first=Ben|work=The Guardian|date=October 25, 2012|accessdate=April 17, 2019}}</ref> ग्रेले उनको अन्तिम वयस्क चलचित्र सन् २००९ मा २१ वर्षको उमेरमा छायाङ्कित गरेकी थिइन्<ref name="Trier">{{cite web|url=https://www.mandatory.com/culture/791995-sasha-grey-talks-dj-tour-new-challenges-owning-past |title=Sasha Grey: "I'd Accomplished All Of My Goals"|last=Wehner|first=Cyclone|work=[[Mandatory.com]]|date=November 23, 2014|accessdate=March 20, 2019}}</ref> र २०११ को अप्रिलमा [[फेसबुक]]बाट उद्योगबाट सेवानिवृत्तिको घोषणा गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501164200/http://www.sashagrey.com/ |archivedate=May 1, 2011 |date=April 2011<!-- after April 27 --> |last=Grey |first=Sasha |title=Something for the fans |url=http://www.sashagrey.com |work=sashagrey.com |url-status=dead |quote=It's become quite evident that my time as an adult film performer has expired.}}</ref><ref name="Fox">{{cite web|url=https://www.foxnews.com/entertainment/exclusive-sasha-grey-done-with-porn-refuses-to-play-any-sex-related-roles|title=Exclusive: Sasha Grey Done With Porn, Refuses to Play Any Sex-Related Roles|last=McKay|first=Hollie|work=[[Fox News]]|date=May 9, 2011|accessdate=March 20, 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/money/shortcuts/2013/feb/06/rebecca-adlington-not-only-person-retire-23 |title=Rebecca Adlington, you're not the only person to retire at 23 |last=Benedictus |first=Leo |work=The Guardian |date=February 6, 2013 |accessdate=April 17, 2019 |quote=Sasha Grey may ultimately be remembered as pornography's last great star}}</ref> सन् २०१० मा, '[[म्याक्सिम (पत्रिका)|म्याक्सिम]]'सँगको अन्तर्वार्तामा ग्रेले भनेकी थिइन् कि उनका आमाबाबु वयस्क फिल्म उद्योगमा उनको संलग्नताबाट खुसी थिएनन् तर जे भए पनि उनीहरू उनीसँग राम्रो सर्तमा थिए; सन् २०१५ मा ग्रेको बुबाको मृत्यु भएको थियो।<ref name="_9to5">{{cite web|url=http://www.maxim.com/movies/the-movie-blog/92717/exclusive-sasha-grey-works-9-to-5-days-in-porn.html|title=Exclusive: Actress Sasha Grey Works '9 To 5: Days in Porn'|last=Alt|first=Eric|work=[[Maxim (magazine)|Maxim]]|date=May 5, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325122505/http://www.maxim.com/movies/exclusive-actress-sasha-grey-works-9-5-days-porn|archivedate=March 25, 2012|url-status=dead}}</ref> सन् २०११ मा, [[सिएनबिसी]]ले ग्रेलाई वयस्क चलचित्रहरूमा १२ सबैभन्दा लोकप्रिय कलाकारहरू मध्ये एकको रूपमा नाम दिएको थियो र उल्लेख गरेको थियो कि उनको मुख्यधारको भूमिकाले उनको पहिलेको वयस्क चलचित्रको काममा रुचि राखेको थियो र धेरै कम्पनीहरूले उनको चलचित्रहरूबाट सङ्कलन जारी गरिरहेको थियो।<ref name="CNBC">{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2011/01/06/The-Dirty-Dozen:-Porns-Most-Popular-Stars.html|title=The Dirty Dozen: Porn's Most Popular Stars|first=Chris |last=Morris |year=2011 |work=[[CNBC]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150608085450/http://www.cnbc.com/id/40909215/The_Dirty_Dozen_Porn_s_Most_Popular_Stars?slide=12|archivedate=June 8, 2015|url-status=live}}</ref> 'पेन्टहाउस'को नोभेम्बर २०१३ को अङ्कले सासा ग्रेलाई उनीहरूको 'डर्टी डोजेन'को संस्करणमा सूचीबद्ध गरेको थियो<ref>{{cite web |url=https://avn.com/business/articles/video/penthouse-magazine-names-porn-s-dirty-dozen-531230.html |title=Penthouse Magazine Names Porn's 'Dirty Dozen' |date=September 30, 2013 |work=[[AVN (magazine)|AVN]] |accessdate=March 15, 2019}}</ref> र [[मेन्स हेल्थ]]ले ग्रेलाई "हालसम्मका १०० हटेस्ट महिला"को सूचीमा ८५ नम्बरमा राखेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.menshealth.com/sex-women/g19547274/hottest-women-all-time/?slide=17 |title=The 100 Hottest Women of All Time |date=November 22, 2013|work=[[Men's Health]] |accessdate=March 26, 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://lukeford.com/2011-12-12/the-hottest-100-women-of-all-time/ |title=The Hottest 100 Women of All Time? |author=Gossip Girl |date=December 12, 2011 |work=[[Luke Ford (blogger)|Luke Ford]] |accessdate=March 26, 2019}}</ref> सन् २०१८ मा [[पोर्नहब|पोर्नहब इनसाइट्स]]का अनुसार ग्रे अझै पनि युक्रेनमा वयस्क कलाकारको लागि खोजी गरिएकी थिइन्।<ref>{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/technology/ukraine-bursts-into-top-20-viewers-of-pornhub-in-2018.html |title=Ukraine bursts into top 20 viewers of Pornhub in 2018 |first=Matthew |last=Kupfer |date=December 13, 2018 |work=[[Kyiv Post]] |accessdate=February 13, 2019}}</ref> ===मोडलिङ=== ग्रेलाई जुलाई २००७ मा '[[पेन्टहाउस (पत्रिका)|पेन्टहाउस]]'को [[पेन्टहाउस पेटहरूको सूची|पेट अफ द मन्थ]]मा नाम दिइएको थियो र फेसन फोटोग्राफर [[टेरी रिचर्डसन]]द्वारा फोटो खिचिएकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/sasha-grey-crowned-i-penthouse-i-pet-of-the-month-23237.html|title=Sasha Grey Crowned Penthouse Pet of the Month|last=Warren|first=Peter|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=July 3, 2007|accessdate=December 28, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://itr2010.org/2008/06/26/sasha-grey-penthouse-magazine-july-2007-by-terry-richardson-hq-photo-shoot/|title=Sasha Grey {{!}} Penthouse Magazine July 2007 by Terry Richardson HQ Photo Shoot<!-- Penthouse July 2007 pages 72-91, Bound for Glory - Pet of the Month Sasha Grey -->|last=Richardson|first=Terry|authorlink=Terry Richardson|work=ITR2010.org<!-- In The Raw -->|date=June 26, 2008|accessdate=December 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228042426/http://itr2010.org/2008/06/26/sasha-grey-penthouse-magazine-july-2007-by-terry-richardson-hq-photo-shoot/|archive-date=December 28, 2018}}</ref> उनलाई डिसेम्बर २००८ को '[[रोलिङ स्टोन]]' पत्रिकामा पनि प्रोफाइल गरिएको थियो र उनी डिसेम्बर २००९ को चित्रमय र अक्टुबर २०१० मा कभर फिचरको रूपमा '[[प्लेब्वाई]]'मा दुई पटक देखा परेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://coed.com/2008/12/05/the-girls-of-rolling-stones-hot-list-2008/|title=The Girls of Rolling Stone's Hot List 2008|author=COED Staff|work=[[COED (website)|COED]]|date=December 5, 2008|accessdate=November 19, 2016}}</ref><ref name="Playboy">{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/sasha-grey-is-lolita-in-december-playboy-369434.html|title=Sasha Grey Is 'Lolita' in December 'Playboy'|last=Warren|first=Peter|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=November 12, 2009|accessdate=March 15, 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.iplayboy.com/issue/20101001 |title=Grey's Anatomy |last=Kaye |first=Elizabeth |work=[[Playboy]] |volume=57, no. 9 |pages=48–53 |url-access=subscription |date=October 2010 |accessdate=March 15, 2019}}</ref> ग्रेले विभिन्न ग्राहकहरूका लागि मोडल गरेकी छिन्,<ref name="Philly-Gensler">{{cite web|url=https://www.philly.com/philly/entertainment/20101011_Porn_star_Sasha_Grey_makes_a_bold_move_into_the_mainstream.html|title=Porn star Sasha Grey Makes a Bold Move into the Mainstream|last=Gensler|first=Howard|work=[[Philadelphia Media Network|Philly.com]]|date=October 11, 2010|accessdate=February 23, 2019}}</ref><ref name="HypeBeast">{{cite web|url=https://hypebeast.com/2009/9/sasha-grey-forfex-ad-campaign-nsfw|title=Sasha Grey for Forfex Ad Campaign|work=Hypebeast.com|date=September 5, 2009|accessdate=March 7, 2019}}</ref> जसमा [[म्याक्स अजारिया]]को लाइन मनौकियन,<ref>{{cite web |url=http://jwdikkers.com/manoukian-2/ |title=Manoukian |first=Jan-Willem |last=Dikkers |year=2009 |website=jwdikkers.com |accessdate=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090146/http://jwdikkers.com/manoukian-2/#/ |archive-date=March 27, 2019 }}</ref> [[अमेरिकन अपेरल]],<ref>{{cite web |url=https://jezebel.com/american-apparel-now-sponsoring-bloggers-porn-stars-5135586 |title=American Apparel Now Sponsoring Bloggers & Porn Stars (NSFW) |author=TatianaTheAnonymousModel |date=January 20, 2009 |work=[[Jezebel (website)|Jezebel]] |accessdate=March 7, 2019}}</ref> र '[[फ्लान्ट]]' समावेश छ।<ref>{{cite web |url=https://www.reviewjournal.com/uncategorized/beyond-the-bounds-of-sasha-grey/ |title=Beyond The Bounds Of Sasha Grey |last=Elfman |first=Doug |date=March 13, 2009 |work=[[Las Vegas Review-Journal]] |accessdate=May 12, 2019}}</ref> ग्रेले [[रिचर्ड कर्न]]को लागि '[[भाइस (पत्रिका)|भाइस]]' पत्रिकाको एन्टी-फेसन लेआउटको भागको रूपमा मोडलिङ गरेकी थिइन्<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en_uk/article/vdzgb8/fashion-sasha-restrained-v15n4|title=Sasha Restrained By Richard|last=Kern|first=Richard|authorlink=Richard Kern|work=[[Vice (magazine)|Vice]]|date=April 1, 2008|accessdate=March 5, 2019}}</ref> र उनको पुस्तकमा र तीन-भाग [[विबिएस.टिभी]] कार्यक्रम 'सट बाय कर्न' मा देखा परेकी थिइन्।<ref>{{cite web |url=https://www.laweekly.com/arts/11-sexy-images-from-richard-kerns-new-taschen-book-shot-by-kern-nsfw-4184676 |title=11 Sexy Images from Richard Kern's New Taschen Book, Shot by Kern (NSFW) |first=Liz |last=Ohanesian |date=May 30, 2013 |accessdate=March 6, 2019 |work=[[LA Weekly]]}}</ref> ग्रे [[टेस्चेन]]को टेरी रिचर्डसनको पुस्तक 'टेरीवल्ड'को २५औँ वार्षिकोत्त्व पुनर्मुद्रण र उनको 'वाइव्स, व्हील्स, वेपन्स',<ref name="Taschen">{{cite web|url=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/sex/all/05702/facts.terry_richardson_terryworld.htm|title=Terryworld|work=[[Taschen]]|isbn=978-3836535519|last1=McInnes|first1=Gavin|authorlink1=Gavin McInnes|last2=Zahm|first2=Olivier|authorlink2=Olivier Zahm|first3=Dian|last3=Hanson|authorlink3=Dian Hanson|last4=Richardson|first4=Terry|authorlink4=Terry Richardson|date=April 1, 2008|accessdate=July 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704063552/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/sex/all/05702/facts.terry_richardson_terryworld.htm|archive-date=July 4, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lensculture.com/books/5401-wives-wheels-weapons |title=Wives, Wheels, Weapons |year=2008 |work=[[LensCulture]] |accessdate=March 23, 2019}}</ref> [[जेम्स फ्रे]]को '[[ब्राइट साइनिङ मर्निङ]]'को साथी पुस्तक मा देखा परेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://wwd.com/media-news/fashion-memopad/memo-pad-really-it-s-art-picture-this-its-always-l-a-s-fault-494237|title=Memo Pad: Really It's Art... How do you burnish a tarnished brand?|last=Carmon|first=Irin|work=[[Women's Wear Daily]]|date=June 7, 2007|accessdate=March 15, 2019}}</ref> उनले कलाकार [[जेम्स जीन]],<ref>{{cite web |url=https://www.juxtapoz.com/news/erotica/sasha-grey-through-the-eyes-of-james-jean/ |title=Sasha Grey, through the eyes of James Jean |date=June 20, 2014 |work=[[Juxtapoz]] |accessdate=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320202707/https://www.juxtapoz.com/news/erotica/sasha-grey-through-the-eyes-of-james-jean/ |archive-date=March 20, 2019 }}</ref> [[जाक स्मिथ]],<ref>{{cite web |url=https://www.saatchigallery.com/artists/artpages/zak_smith_girls_sascha.htm |last=Smith |first=Zak |authorlink=Zak Smith |title=Girls in the Naked Girl Business: Sasha Grey |year=2007 |work=[[Saatchi Gallery]] |accessdate=March 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308080831/https://www.saatchigallery.com/artists/artpages/zak_smith_girls_sascha.htm |archive-date=March 8, 2019 }}</ref> [[डेव नाज]],<ref>{{cite web |url=http://davenaz.com/candids.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101121204700/http://davenaz.com/candids.html |year=2008 |archivedate=November 21, 2010 |last=Naz |first=Dave |authorlink=Dave Naz |title=Dave Naz Photography |work=DaveNaz.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121204700/http://davenaz.com/candids.html |date=November 21, 2010 }}</ref> [[डेभिड चो]],<ref name="Konrad">{{cite web|url=http://www.ifqmag.com/?albdesign_popup_cpt=sasha-grey-no-boundaries-left-to-cross|title=Sasha Grey: No Boundaries Left to Cross|last=Konrad|first=Todd|year=2009|work=Independent Film Quarterly|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210045902/http://www.ifqmag.com/%3Falbdesign_popup_cpt=sasha-grey-no-boundaries-left-to-cross|archivedate=December 10, 2018|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210045902/http://www.ifqmag.com/%3Falbdesign_popup_cpt=sasha-grey-no-boundaries-left-to-cross |date=December 10, 2018 }}</ref> र फ्रेडरिक पोन्सलेटको लागि मोडलिङ गरेकी थिइन्,<ref>{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/sasha-grey-strikes-new-poses-53908.html|title=Sasha Grey Strikes New Poses|last=Sullivan|first=David|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=August 7, 2008|accessdate=December 21, 2018}}</ref> जसले उनको औद्योगिक सङ्गीत ब्यान्ड [[एटेलेसीन]]को '[[...एन्ड सिक्स डार्क आवर्स पास]]' एल्बमको लागि कलाकृति पनि सिर्जना गरेका थिए। मे २०१० मा उनले [[ब्ल्याकबुक]]का लागि कलाकार [[टेरेन्स कोह]]को अन्तर्वार्ता लिएकी थिइन्।<ref>{{cite web |url=https://bbook.com/nightlife/the-porn-supremacy-sasha-grey-interviews-terrence-koh/ |title=The Porn Supremacy: Sasha Grey Interviews Terence Koh |date=May 12, 2010 |last=Grey |first=Sasha |work=[[BlackBook]] |accessdate=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421025917/https://bbook.com/nightlife/the-porn-supremacy-sasha-grey-interviews-terrence-koh/ |archive-date=April 21, 2019 }}</ref> सन् २०१० मा, ग्रे चार अभिनेताहरू मध्ये एक थिइन् जो [[जुलिओ सार्मेन्टो]]को भिडियो स्थापना 'लेपोरेलो'मा देखा परेकी थिइन्<ref name="Leporello">{{cite web|url=https://artmap.com/giorgiopersano/exhibition/juliao-sarmento-2012|title=Julião Sarmento|last=Persano|first=Giorgio|work=Artmap.com|date=November 10, 2012|accessdate=March 12, 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lastampa.it/2013/01/18/cultura/juliao-sarmento-in-mostra-a-porto-e-a-torino-FyuaRN7tmbFiUCmuJIrnnJ/pagina.html |title=Julião Sarmento in mostra a Porto e a Torino |date=January 18, 2013 |language=it |work=[[La Stampa]] |accessdate=March 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190312104244/https://www.lastampa.it/2013/01/18/cultura/juliao-sarmento-in-mostra-a-porto-e-a-torino-FyuaRN7tmbFiUCmuJIrnnJ/pagina.html |archive-date=March 12, 2019 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://cgrimes-news.blogspot.com/2010/04/destricted-film-shoot-with-juliao.html |title=Destricted: Film Shoot with Juliao Sarmento and Sasha Grey |first=Christopher |last=Grimes |work=[[Christopher Grimes Gallery]] |date=April 8, 2010 |accessdate=March 12, 2019}}</ref> र 'रिचर्डसन म्यागजिन ए४'मा चित्रित थिइन्।<ref name="A4">{{cite web|url=https://hypebeast.com/2010/5/richardson-magazine-issue-a4|title=Richardson Magazine Issue A4|last=Ruano|first=L.|work=Hypebeast.com|date=May 3, 2010|accessdate=March 12, 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/7881/1/richardson-magazine |title=Richardson Magazine |work=[[Dazed]] |date=July 5, 2010 |accessdate=March 12, 2019 |quote=Crossover porn star, Sasha Grey gives a full and frank interview}}</ref> रिचर्ड फिलिप्सले सन् २०११ मा [[कीमोस्फियर]]मा [[गागोसियन ग्यालेरी]]का लागि 'सासा ग्रे' नामको छोटो चलचित्र बनाएका थिए र सन् २०१३ मा [[फ्रिज आर्ट फेयर]]को लागि पनि उनलाई चित्रित गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://observer.com/2011/06/richard-phillips-lindsay-lohan-sasha-grey/|title=Richard Phillips Shakes Things Up Again—With Help From Lindsay Lohan and Sasha Grey|last=Douglas|first=Sarah|work=[[The New York Observer]]|date=June 7, 2011|accessdate=March 4, 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metalocus.es/en/news/sasha-grey-and-chemosphere-house-john-lautner |title=Sasha Grey and Chemosphere house by John Lautner |date=June 29, 2011 |first=Pedro |last=Navarro |website=metalocus.es |accessdate=March 20, 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stamm.com.au/trev-goes-to-frieze-london-and-chelsea-in-new-york-enjoys-it-but-still/|title=Trev goes to Frieze London and Chelsea in New York. Enjoys it, but still …|last=Clay|first=Trevelyan|work=Stamm.com.au|date=December 2013|accessdate=February 3, 2019}}</ref> 'हाइपोक्राइट डिजाइन'ले चलचित्रमा सासा ग्रेलाई "सदाको लागि विकसित आकृति" को रूपमा वर्णन गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.hypocritedesign.com/sasha-grey/ |title=Sasha Grey |date=August 29, 2012 |website=HYpocriteDEsign.com |accessdate=April 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327193713/http://www.hypocritedesign.com/sasha-grey/ |archive-date=March 27, 2019 }}</ref> सन् २०१८ मा '[[अल्लुरे (पत्रिका)|अल्लुरे]]'सँगको एक अन्तर्वार्तामा ग्रेले उनको लुक "निश्चित रूपमा पङ्कबाट प्रेरित, निस्सन्देह एन्टी-एस्थेटिक, र म निस्सन्देह यसबाट बाहिर बढेको छु किनकि म ठूलो छु" भनेकी थिइन्।<ref name="Allure">{{cite web|url=https://www.allure.com/story/sasha-grey-signature-makeup-interview|title=Sasha Grey on How Her Signature Makeup Has Shaped Her Extensive Career|last=Jamie|first=Beckman|work=[[Allure (magazine)|Allure]]|date=June 14, 2018|accessdate=February 22, 2019}}</ref> ===अभिनय=== [[File:Sasha Grey at Exxxotica Miami 2009 2.jpg|thumb|left|ग्रे एक्सोटिका मियामी सन् २००९ मा '[[द गर्लफ्रेन्ड एक्सपिरियन्स]]' प्रचार गर्दै]] ग्रे '[[जेम्स गन्स पिजी पोर्न]]'को एपिसोडमा [[जेम्स गन (चलचित्र निर्माता)|जेम्स गन]]सँग देखा परेकी थिइन्,<ref>{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/james-gunn-casts-xxx-stars-in-pg-porn-54985.html|title=James Gunn Casts XXX Stars in 'PG Porn'|last=Sullivan|first=David|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=September 26, 2008|accessdate=March 15, 2019}}</ref> [[डिक रुड]]'को सन् २०१० को स्वतन्त्र चलचित्र 'क्विट'मा क्यामियो भूमिका देखा परेकी थिइन्,<ref name="QUIT"/> र सन् २००९ [[ओडेसा फिल्मवर्क्स|ओडेसा/जेड फिल्मवर्क्स]]का [[डेभिड हेस]]को साथ क्यानेडाली कम बजेट ब्ल्याक कमेडी/हरर चलचित्र '[[स्म्यास कट]]'मा अभिनय गरेकी थिइन्।<ref name="Smash Cut">{{cite web|url=https://www.blu-ray.com/Smash-Cut/29455/|title=Smash Cut 2009|work=Blu-ray.com|year=2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.themovieblog.com/2008/05/smash-cut-casts-sasha-grey|title=Smash Cut Casts Sasha Grey|website=TheMovieBlog.com|author=Rodney|date=May 14, 2008|accessdate=March 15, 2019}}</ref> निर्देशक [[स्टेभेन सोडरबर्ग]]को चलचित्र '[[द गर्लफ्रेन्ड एक्सपिरियन्स]]'मा, ग्रेले चेल्सीको मुख्य भूमिका खेलेकी थिइन्, जो एक एस्कर्ट जसलाई उनको ग्राहकहरूको गर्लफ्रेन्डको रूपमा काम गर्न भुक्तान दिइन्छ।<ref>{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/sasha-grey-stars-in-steven-soderbergh-feature-55297.html|title=Sasha Grey Stars in Steven Soderbergh Feature|last=Sullivan|first=David|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=October 14, 2008|accessdate=March 15, 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.variety.com/article/VR1117994052.html?categoryid=13&cs=1|title=Porn star cast in Soderbergh film|last=Flaherty|first=Mike|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=October 15, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100730233852/http://variety.com/article/VR1117994052.html%3Fcategoryid%3D13%26cs%3D1|archivedate=July 30, 2010|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100730233852/http://variety.com/article/VR1117994052.html%3Fcategoryid%3D13%26cs%3D1 |date=July 30, 2010 }}</ref> 'लस एन्जलस पत्रिका'मा उनको प्रोफाइल पढेपछि सोडरबर्गले ग्रेलाई कास्ट गरेका थिए।<ref name="Los Angeles Magazine"/><ref name="Filmmaker">{{cite web |url=https://filmmakermagazine.com/archives/issues/spring2009/girlfriend-experience.php |first=Scott |last=Macaulay |title=Stimulus Package |work=[[Filmmaker (magazine)|Filmmaker]] |date=Spring 2009 |volume=17 |pages=49, 50 |accessdate=March 15, 2019}}</ref> ग्रेले 'द गर्लफ्रेन्ड एक्सपिरियन्स'मा आफ्नो भूमिकाको लागि तयार गरिसकेपछि, सोडरबर्गले उनलाई [[जीन-लुक-गोडार्ड]]को चलचित्र '[[माई लाइफ टु लाइभ]]' र '[[पियरोट ले फु]]' हेर्न आग्रह गरेका थिए जुन दुबैमा [[अन्ना करीना]] स्टार थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/05/21/NSBD17NL54.DTL|title=Q&A with Sasha Grey|last=Johnson|first=G. Allen|work=[[San Francisco Chronicle]]|date=May 21, 2009|accessdate=June 4, 2009}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20121217184323/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/05/21/NSBD17NL54.DTL |date=December 17, 2012 }}</ref> ग्रे र सोडरबर्गले दुई एस्कर्टहरूको अन्तर्वार्ता लिएका थिए जसबाट उनीहरूले चरित्रको स्वभाव र व्यवहार लिएका थिए।<ref name="Feinberg"/><ref name="Filmmaker"/> 'द गर्लफ्रेन्ड एक्सपिरियन्स'मा ग्रेको प्रदर्शनको समीक्षा मिश्रित थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2009/04/29/soderberghs-girlfriend-experience-porn-star-is-a-true-character/|title=Soderbergh's Girlfriend Experience Porn-Star Is a True Character|last=Hoberman|first=J.|work=[[The Village Voice]]|date=April 29, 2009|accessdate=March 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101116/https://www.villagevoice.com/2009/04/29/soderberghs-girlfriend-experience-porn-star-is-a-true-character/|archive-date=March 27, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-girlfriend-experience-2009|title=The Girlfriend Experience Movie Review (2009)|last=Ebert|first=Roger|authorlink=Roger Ebert|work=[[RogerEbert.com]]|date=May 20, 2009|accessdate=March 2, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/the-girlfriend-experience-soderberghs-sketch-of-a-movie/ |first=Moira |last=Macdonald |title='The Girlfriend Experience': Soderbergh's sketch of a movie |date=May 21, 2009 |work=[[The Seattle Times]] |url-access=subscription |accessdate=March 15, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ifqmag.com/portfolio/the-girlfriend-experience/|last=Konrad|first=Todd|title=The Girlfriend Experience|work=Independent Film Quarterly|accessdate=December 10, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210111211/http://www.ifqmag.com/portfolio/the-girlfriend-experience/|archive-date=December 10, 2018}}</ref> '[[इन्टरटेनमेन्ट विकली]]'ले चलचित्रलाई "रहस्यमय र गिरफ्तार" भनेको थियो, तर '[[न्यु योर्क (पत्रिका)|न्यु योर्क]]ले अभिनेताहरू "सुधार (नराम्रो) गरिरहेका छन्" भनेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://theweek.com/articles/505216/steven-soderbergh-sasha-grey-girlfriend-experience |title=Steven Soderbergh and Sasha Grey: 'The Girlfriend Experience' |date=May 22, 2009 |work=[[The Week]] |accessdate=March 20, 2019}}</ref> [[वायोलेट ब्लू]]ले लेखेको थियो कि "ग्रे आफैमा जटिल र स्तरयुक्त र मंत्रमुग्ध सोडरबर्गको चलचित्रको रूपमा नै छिन्—त्यसैले ग्रेको प्रशंसकहरूले सबै प्रकारका सांस्कृतिक र नैतिक विभाजनहरू पार गर्छन्"।<ref>{{cite web|url=https://www.sfgate.com/living/article/The-Sasha-Grey-Experience-Violet-Blue-An-2480796.php|title=The Sasha Grey Experience / Violet Blue: An exclusive interview with the star of Steven Soderbergh's "The Girlfriend Experience"|last=Blue|first=Violet|authorlink=Violet Blue|work=[[San Francisco Chronicle|SF Gate]]|date=May 7, 2009|accessdate=March 21, 2019}}</ref> [[रोटन टोमाटोज]]मा, चलचित्रले १३८ समीक्षामा आधारित ६६% को रेटिङ प्राप्त गरेको थियो।<ref name="rotten"/> सन् २०१६ मा, एस्कर्ट-समीक्षा साइटको मजार्डोमो खेल्ने [[ग्लेन केनी]]ले 'द गर्लफ्रेन्ड एक्सपिरियन्स'लाई "अर्को युगको डिजिटल चलचित्र" जसमा अधिकांश दृश्यहरू दुई-हात भएको भनेर वर्णन गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://decider.com/2016/04/15/glenn-kenny-erotic-connoisseur-the-girlfriend-experience/|title=Sorry, "Erotic Connoisseur" Fans—Why I'm Not Turning Up On Starz's 'The Girlfriend Experience'|last=Kenny|first=Glenn|work=[[New York Post|decider.com]]|date=April 15, 2016|accessdate=March 26, 2019}}</ref> सन् २००९ मा, उनले वयस्क '[[स्टार ट्रेक]]' प्यारोडी 'दिस आइन्ट स्टार ट्रेक एक्सएक्सएक्स'मा [[भल्कन (स्टार ट्रेक)|भल्कन]] चन्द्र पनि खेलेकी थिइन् जसको लागि उनले एक [[एक्सबिज पुरस्कार|एक्सबिज]] "वर्षको महिला अभिनय प्रदर्शन" पुरस्कार जितेकी थिइन्।<ref name="Koga">{{cite web |url=https://laist.com/2010/02/25/xbiz_awards_2010_red_carpet.php |title=XBIZ Awards 2010: Red Carpet |date=February 25, 2010 |author=Koga |work=[[Gothamist|LAist]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325215352/https://laist.com/2010/02/25/xbiz_awards_2010_red_carpet.php |archive-date=March 25, 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325215352/https://laist.com/2010/02/25/xbiz_awards_2010_red_carpet.php |date=March 25, 2019 }}</ref> ग्रेले [[एचबिओ|एचबीओ]] शृङ्खला '[[एन्टुरेज (अमेरिकी टिभी शृङ्खला)|एन्टुरेज]]'को सातौँ सिजनमा बहु-एपिसोड चापमा [[भिन्सेन्ट चेस]]को नयाँ प्रेमिकाको रूपमा आफ्नो काल्पनिक संस्करण खेलेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://ew.com/article/2010/05/07/sasha-grey-entourage/|title=Porn star Sasha Grey to play Vince's girlfriend on 'Entourage'|last=Bierly|first=Mandi|work=[[Entertainment Weekly]]|date=May 7, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160127225636/http://ew.com/article/2010/05/07/sasha-grey-entourage/|archivedate=January 27, 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127225636/http://ew.com/article/2010/05/07/sasha-grey-entourage/ |date=January 27, 2016 }}</ref> [[रोटन टोमाटोज]]मा सिजनमा ५७% रेटिङ (१३ ताजा, १० सडेको) छ।<ref name="rotten"/> ग्रेले [[मार्क पेलिङ्गटन]]द्वारा निर्देशित थ्रिलर '[[आई मेल्ट विथ यु (चलचित्र)|आई मेल्ट विथ यु]]' चलचित्रमा राभेनको भूमिका खेलेकी थिइन्, जुन जनवरी २६, २०११ मा [[सनडान्स फिल्म फेस्टिवल]]मा प्रिमियर भएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2011/12/jeremy-piven-on-going-to-hell-in-sundance-shocker-i-melt-with-you-50733/|title=Jeremy Piven on Going to Hell in Sundance Shocker "I Melt With You"|last=Smith|first=Nigel M.|work=[[IndieWire]]|date=December 6, 2011|accessdate=March 20, 2019}}</ref> त्यसपछि उनले इन्डोनेसियाली चलचित्र 'श्राउडेड कर्प्स बाथिङ ह्वाइल हिप-सेकिङ'मा अभिनय गरेकी थिइन्, जुन अप्रिल २८, २०११ मा प्रिमियर भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartaglobe.com/home/another-indonesian-film-to-feature-international-porn-star/435085|title=Another Indonesian Film to Feature International Porn Star|last=Oktofani|first=Elisabeth|work=[[Jakarta Globe]]|date=April 12, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116054850/http://www.thejakartaglobe.com/home/another-indonesian-film-to-feature-international-porn-star/435085|archivedate=November 16, 2011|url-status=dead}}</ref> उनले सन् २०१२ हरर-थ्रिलर '[[वुड यु र्यादर (चलचित्र)|वुड यु र्यादर]]'मा सह-अभिनय गरेकी थिइन्, जुन [[डेभिड गाइ लेवी]]द्वारा निर्देशित थियो र जसमा [[रोटन टोमाटोज]]मा २२ समीक्षाको आधारमा ५९% को आलोचकको सहमति रेटिङ छ।<ref name="rotten">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/sasha-grey |title=Sasha Grey &ndash; Highest Rated Movies|work=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=March 20, 2019}}</ref> एक आलोचकले उनको भूमिकाको समानतालाई वयस्क अभिनेताको रूपमा ग्रेको आफ्नै क्यारियरमा "[उनको] स्वास्थ्यको खर्चमा ठूलो मोल तिरेको रकम खोज्दा जथाभावी परिस्थितिमा अनियन्त्रित" भनेर उल्लेख गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=https://diaboliquemagazine.com/sasha-grey-plays-rough-in-would-you-rather/|title=Sasha Grey Plays Rough in "Would You Rather"|last=Weinstein|first=Max|work=DiaboliqueMagazine.com|date=February 14, 2013|accessdate=March 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327175312/https://diaboliquemagazine.com/sasha-grey-plays-rough-in-would-you-rather/|archive-date=March 27, 2019}}</ref> उनले सन् २०११ को भिडियो गेम '[[सेन्ट्स रो: द थर्ड]]'मा भिओला डेविन्टर चरित्रलाई आवाज दिएकी थिइन् र सन् २०१५ मा '[[सेन्ट्स रो: गेट आउट अफ हेल]]'को लागि भूमिकालाई पुनः दोहोर्याएकी थिइन्।<ref>[[THQ]] (July 22, 2011). {{YouTube|EP1gwmmALpE|THQ @ Comic Con SD 2011 - Interview with Sasha Grey on Saints Row the Third}}.</ref> सन् २०१३ मा, दस्तावेजी शृङ्खला '[[इनटू द नाइट विथ …]]'मा, [[मारिया ओचर]]ले ग्रेलाई [[ह्याम्बर्ग]]को रात्रि जीवन स्थलहरूमा लगेकी थिइन् जहाँ ग्रेले हर्बट्रसका "महिला निषेधित" अवरोधलाई वेवास्ता गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://www.arte.tv/de/durch-die-nacht-mit-sasha-grey-und-mary-ocher/6633644,CmC=7708220.html|series=[[Durch die Nacht mit …]]|title=Durch die Nacht mit Sasha Grey und Mary Ocher|work=[[Arte|Arte TV]]|location=[[Hamburg]]|date=December 7, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203095841/http://www.arte.tv/de/durch-die-nacht-mit-sasha-grey-und-mary-ocher/6633644,CmC=7708220.html|archivedate=December 3, 2013|language=de|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203095841/http://www.arte.tv/de/durch-die-nacht-mit-sasha-grey-und-mary-ocher/6633644,CmC=7708220.html |date=December 3, 2013 }}</ref> सन् २०१४ मा उनले '[[ओपन विन्डोज (चलचित्र)|ओपन विन्डोज]]'मा [[एलिया वुड]]सँग अभिनय गरेकी थिइन्, जुन [[नाचो भेगालोन्डो]]द्वारा निर्देशित थियो।<ref>{{cite web |url=https://screencrush.com/open-windows-interview-elijah-wood-sasha-grey/ |title=Elijah Wood, Sasha Grey and 'Open Windows' director talk the horrors of anonymity |first=Britt |last=Hayes |website=ScreenCrush.com |date=October 2, 2014 |accessdate=March 25, 2019}}</ref> निकोला ग्रोज्दानोभिकले लेखेका थिए कि "सबै 'ओपन विन्डोज' एक किसिमको कम्प्युटर स्क्रिनको माध्यमबाट कार्यको सबै प्रकारका लागि एक तरीकाले निर्माण गरिएको हो"।<ref>{{cite web |url=https://www.indiewire.com/2014/11/review-clever-open-windows-with-elijah-wood-sasha-grey-may-still-leave-you-carsick-270588/ |title=Review: Clever 'Open Windows' With Elijah Wood & Sasha Grey May Still Leave You Carsick |first=Nikola |last=Grozdanovic |date=November 5, 2014 |work=[[IndieWire]] |accessdate=March 25, 2019}}</ref> 'ओपन विन्डोज'को लागि टोमाटोमिटर आलोचकको सहमति ४० समीक्षामा आधारित ४०% थियो।<ref name="rotten"/> सन् २०१७ मा, सासा ग्रे र [[ड्यानी ट्रेजो]]ले आर्टहाउस थ्रिलर 'ब्ल्याक लिकोरिस'मा अभिनय गरेका थिए जुन फ्रान्की लेटिनाद्वारा निर्देशित थियो<ref name="China"/> र सन् २००९ मा ग्रे लेटिनाको '[[मोडस अपरेन्डी (चलचित्र)|मोडस अपरेन्डी]]'की सह-निर्माता थिइन्, साथै ड्यानी ट्रेजोले अभिनय गरेका थिए।<ref name="Latina">{{YouTube|I1nvY1kuDbs|TTH Interviews Sasha Grey, Danny Trejo, Frankie Latina}}; September 22, 2010.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2010/08/sasha-grey-to-be-present-at-modus-operandis-ifc-opening-219073/|title=Sasha Grey to be Present at "Modus Operandi"'s IFC Opening|last=Smith|first=Nigel M.|work=[[IndieWire]]|date=August 16, 2010|accessdate=February 10, 2019}}</ref> ग्रे [[द स्म्यासिङ पम्पकिन्स]]को लागि सन् २००७ गीत "[[सुपरक्रिस्ट]]",<ref name="Pumpkins"/> र [[द रुट्स]]को लागि सन् २००८ गीत "बर्थडे गर्ल" सङ्गीत भिडियोमा देखा परेकी थिइन्।<ref name="Roots">{{cite web|url=http://blogs.okayplayer.com/theroots/tag/sasha-grey/|title=The Roots &ndash; New videos on the way|author=The Roots|authorlink=The Roots|work=[[Okayplayer|Blogs.okayplayer.com]]|type=blog|date=April 9, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100901114635/http://blogs.okayplayer.com/theroots/2008/04/09/new-videos-on-the-way/102/|archivedate=September 1, 2010|url-status=dead}}</ref> सन् २०११ मा, उनी [[एमिनेम|इमिनेम]]को गीत "[[स्पेस बाउन्ड]]"को लागि सङ्गीत भिडियोमा देखा परेकी थिइन्, जुन [[भेभो]]मा प्रीमियर थियो,<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1658323/eminem-sasha-grey-space-bound.jhtml|title=Eminem Shoots 'Space Bound' Video With Porn Star Sasha Grey|last=Rodriguez|first=Jayson|work=[[MTV]]|date=February 18, 2011|accessdate=February 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106181111/http://www.mtv.com/news/articles/1658323/eminem-sasha-grey-space-bound.jhtml|archive-date=November 6, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/Eminem-Casts-Sasha-Grey-in-Space-Bound-Music-Video-426970.html|title=Eminem Casts Sasha Grey in 'Space Bound' Music Video|last=Hymes|first=Tom|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=February 18, 2011|accessdate=December 5, 2016}}</ref> एक प्रेमिकाको भूमिका खेलेकी थिइन् जसलाई उनी केवल उनको कल्पनाशक्ति मात्र हुन् थाहा पाउनु भन्दा पहिले इमिनेमले उनको गला दबाउँछन्।<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1666453/eminem-sasha-grey-space-bound-video.jhtml|title=Eminem Co-Star Sasha Grey Interprets Suicidal 'Space Bound' Video|first=Rob|last=Markman|work=[[MTV]]|date=June 27, 2011|accessdate=March 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418082959/http://www.mtv.com/news/articles/1666453/eminem-sasha-grey-space-bound-video.jhtml|archive-date=April 18, 2012}}</ref> ===सङ्गीत=== {{see also|एटेलेसीन}} सन् २००८ मा, ग्रेले पाब्लो सेन्ट फ्रान्सिसको साथ टेलिकिन नामको औद्योगिक सङ्गीत सहकार्यता सुरु गरेकी थिइन्<ref name="ReGenMag"/> र दुवैले पछि एन्थोनी डि' जुआन र इयान सिमनलाई जोडेका थिए।<ref name="Pendu Sound"/> परियोजनाको पहिलो [[एक्सटेन्डेड प्ले|इपी]], '[[एभिजिलेन्ट कारपार्क]]', सन् २००९ मा जारी गरिएको थियो।<ref name="Pendu Sound"/> उही वर्ष, ग्रेले पनि [[करेन्ट ९३]] एल्बम '[[एलेफ एट हलोसिनटरी माउन्टेन]]'मा भोकल योगदान गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://copticcat.greedbag.com/buy/aleph-at-hallucinatory-mountain-2/|title=Current 93 – Aleph at Hallucinatory Mountain|author=Coptic Cat |website=copticcat.greedbag.com|date=May 18, 2009|accessdate=March 15, 2019}}</ref> [[File:Sasha_Grey_July_2012.jpg|thumb|जुलाई २०१२ मा एलए अन्तर्वार्ता]] सन् २०१० मा, एटेलेसीनले यसको पहिलो एल्बम '[[...एन्ड सिक्स डार्क अवर पास]]' जारी गरेको थियो, र यसलाई तीन '[[ए क्यासेट टेप कल्चर (पहिलो चरण)|ए क्यासेट टेप कल्चर]]' कम्पाइलेसनको पहिलो साथ अनुसरण गरिएको थियो।<ref name="Stereo Gum">{{cite web|url=https://stereogum.com/543051/atelecine-feat-sasha-grey-its-all-write-i-came-i-sat-i-departed-stereogum-premiere/franchises/haunting-the-chapel/|title=aTelecine (Feat. Sasha Grey) – "It's All Write" & "I Came I Sat I Departed" (Stereogum Premiere) |last=Stosuy |first=Brandon |work=[[Stereogum]] |date=October 13, 2010 |accessdate=March 15, 2019}}</ref> पल माहेर जूनियरले सासा ग्रेलाई [[जोन स्टिनबेक]]को उपन्यास [[इस्ट अफ इडन (उपन्यास)|इस्ट अफ इडन]]मा [[क्याथी एम्स]]सँग दाँजेर एटेलेसीनको एम्बियन्ट ट्र्याकलाई कर्ण ध्वस्त बलको रूपमा वर्णन गर्दै भनेका थिए कि ग्रेको कलात्मक स्वभाव [[मार्क्विस डे साडे]]को नजिकै आएको छ "स्वतन्त्रताको समर्थक यसको टाढा पछाडि बाँधिएको तर कानुन, नैतिकता वा धर्मबाट टाढिएको" र उनको साहस र दुस्साहसको प्रशंसा गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=https://www.popmatters.com/127832-the-new-breed-sasha-grey-atelecine-and-the-new-morality-2496171347.html |title=The New Breed: Sasha Grey, aTelecine and the New Morality |first=Paul |last=Maher |authorlink=Paul Maher Jr. |date=July 6, 2010 |work=[[PopMatters]] |accessdate=March 28, 2019}}</ref> जुलाई २०१३ मा इयान दालचिनी र एक नयाँ गायक मात्र बाँकी पूर्ण-समय सदस्यको रूपमा, ग्रेले ब्यान्ड छोडेको घोषणा गरेकी थिइन्।<ref name="PlayGround Mix 149: aTelecine">{{cite web|url=http://www.playgroundmag.net/music/mixes/playground-mix-149-atelecine|title=PlayGround Mix 149: aTelecine|last=Blánquez|first=Javier|work=PlayGroundMag.net|date=July 31, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130813014620/http://www.playgroundmag.net/music/mixes/playground-mix-149-atelecine|archivedate=August 13, 2013|url-status=dead}}</ref> सन् २०१२ मा, ग्रेले X-TG एल्बम डेजर्टशोरको लागि निको कभर गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/sasha-grey-mn0001073709/credits|title=Sasha Grey - Credits|work=[[AllMusic]]|accessdate=January 24, 2019}}</ref> सन् २०१४ मा, ग्रे र जयसिहले बेलाको विशेषता "हीट अफ द नाइट" उत्पादन गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=http://www.contactmusic.com/sasha-grey/press/sasha-grey-and-jayceeoh-releases-stream-of-new-single-heat-of-the-night-listen |title=Sasha Grey And Jayceeoh Releases Stream Of New Single 'Heat Of The Night' |date=October 22, 2014 |work=[[Contactmusic.com]] |accessdate=March 20, 2019 }}{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन् २०१५ मा, साइट्रान्स ब्यान्ड [[इन्फेक्टेड मसरुम]]ले ग्रेको भोकललाई एल्बम '[[कन्भर्टिङ भेजिटेरियन्स दोस्रो]]' ट्र्याक "फिल्ड्स अफ ग्रे"मा प्रस्तुत गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://soundcloud.com/dimmakrecords/infected-mushroom-fields-of-grey-feat-sasha-grey|title=Infected Mushroom - Fields Of Grey (feat. Sasha Grey)|year=2016|publisher=[[SoundCloud]]|accessdate=April 15, 2019}}</ref> सन् २०१६ मा, ग्रेले [[डेथ इन भेगास]] एल्बम 'ट्रान्समिशनमा' योगदान पुर्‍याएकी थिइन्।<ref>{{cite web |url=http://daily.redbullmusicacademy.com/2017/02/richard-fearless-sasha-grey |title=Richard Fearless and Sasha Grey on Their Musical Collaboration |date=February 24, 2017 |first=Hanna |last=Bächer |website=daily.redbullmusicacademy.com |accessdate=March 26, 2019}}</ref> पूर्व [[थ्रोबिङ ग्रिस्टल]] सदस्यहरू क्रिस र कोसीले "कन्सेक्वेन्सेस अफ लभ" रिमिक्स गरेका थिए, एक ट्रान्समिशन गीत जुन ग्रे र निडर द्वारा प्रस्तुत र कम्पोज गरिएको थियो। सन् २०१७ मा, माइकल मेयरले क्रिस र कोसी रिमिक्सलाई आफ्नो डिजे-किक्स एल्बममा रूपान्तरण गरेका थिए।<ref>{{cite web |url=https://pitchfork.com/reviews/albums/23238-dj-kicks/ |title=Michael Mayer DJ-Kicks |date=May 19, 2017 |first=Philip |last=Sherburne |work=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]] |accessdate=March 13, 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/album/dj-kicks-mw0003039230 |title=Michael Mayer DJ-Kicks |first=Paul |last=Simpson |year=2017 |work=[[AllMusic]] |accessdate=March 13, 2019}}</ref> [[भाइस (पत्रिका)|भाइस]]ले 'ट्रान्समिशन'लाई "नाइटलाइफ स्पेक्ट्रममा डाइजेजर क्लबको गाढा किनारहरूमा इबीएम-प्रेरित प्रेरित रम्प" को रूपमा वर्णन गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=https://www.vice.com/en_uk/article/53ebg3/chris-cosey-remixed-death-in-vegas-so-we-got-death-in-vegas-to-pick-their-favourite-chris-cosey-records |title=Chris & Cosey Remixed Death in Vegas so We Got Death in Vegas to Pick Their Favourite Chris & Cosey Records |last=Baines |first=Josh |date=August 22, 2016 |work=[[Vice (magazine)|Vice]] |accessdate=April 21, 2019}}</ref> एक क्यामिको उपस्थितिमा, [[डिजे हार्वे]]ले '[[मिसन: इम्पोसिबल – फलआउट]]'को [[ग्रान्ड पलाइस]] दृश्यमा रेव पार्टीमा "कन्सेक्वेन्सेस अफ लभ" बजाउँछन्।<ref>{{cite web |url=https://www.what-song.com/Movies/Soundtrack/102615/Mission-Impossible-Fallout |title=Mission Impossible: Fallout Soundtrack |last=Balfe |first=Lorne |work=what-song.com |date=July 27, 2018 |accessdate=May 1, 2019}}</ref> सन् २०१८ मा डेथ इन भेगासमा गीतका लागि ग्रे, लेखक, गायक र ड्रोन रेकर्ड भिडियोको निर्देशकको रूपमा एकल "हनी" प्रकाशित गरिएको थियो।<ref name="Honey">{{cite web |url=http://exclaim.ca/music/article/death_in_vegas-honey|title=Death in Vegas "Honey"|last=Barnabe|first=Dylan|work=[[Exclaim!]]|date=June 12, 2018|accessdate=December 14, 2018}}</ref> अगस्ट २०१८ मा पिगले ग्रेको चित्रण गर्दै "ड्याट द वे (आइ लाइक इट)" प्रकाशित गरेको थियो, र यसलाई वेबसाइट [[पोर्नहब]]मा प्रिमियर गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://music.mxdwn.com/2018/08/18/news/shares-new-song-thats-the-way-i-like-it-featuring-sasha-grey/|title=PIG Shares New Song "That's The Way (I Like It)" Featuring Sasha Grey|last=Robertson|first=Morgan Ashley|work=MXDWN.com|date=August 18, 2018|accessdate=December 11, 2018}}</ref> सन् २०१० देखि, ग्रेले नियमित रूपमा डिजेको रूपमा प्रदर्शन गरिसकेकी छिन् र [[साउन्डक्लाउड]]मा उनका केही मिश्रणहरू प्रकाशित गरेकी छिन्।<ref>{{cite web|url=http://www.torontosun.com/entertainment/columnists/bill_harris/2010/10/06/15601096.html|title='Entourage' lifts ex-porn star's career|last=Harris|first=Bill|work=[[Toronto Sun]]|date=October 6, 2010|accessdate=November 23, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101209152509/http://www.torontosun.com/entertainment/columnists/bill_harris/2010/10/06/15601096.html|archivedate=December 9, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youredm.com/2014/07/10/sasha-grey-from-porn-studio-to-dj-booth/|title=Sasha Grey: From porn studio to DJ|last=Trew|first=Tyler|work=YourEDM.com|date=July 10, 2014|accessdate=December 11, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://soundcloud.com/SashaGrey|title=SashaGrey|work=[[SoundCloud]]|year=2012|accessdate=December 11, 2018}}</ref> खरानीले भनेकी थिइन् कि उनले सिडिजे, यूएसबी-स्टिक्स, र एसडी कार्डहरू प्रयोग गर्छिन् जब उनको सङ्गीत बनाउँछिन्।<ref name="Sunset"/> 'इर्मिलक' सम्पादक डेभिड सिकोर्स्कीले उनका मिश्रणहरू "उनको विस्तृत दायराको प्रमाण, संगीतको चुनावी स्वाद, र ठोस इलेक्ट्रोनिक संगीत उत्पादनको मेकानिक्स बुझ्न सक्ने उनको क्षमता" को रूपमा लिन्छन्।<ref>{{cite web|url=https://earmilk.com/2016/03/03/how-sasha-grey-blew-my-musical-mind/|title=How Sasha Grey Blew My Musical Mind|last=Sikorski|first=David|work=[[Earmilk]]|date=March 3, 2016|accessdate=January 16, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://earmilk.com/2018/03/01/sasha-grey-blends-fresh-house-bangers-with-underground-techno-in-latest-mix-exclusive/|title=Sasha Grey blends fresh house bangers with underground techno in latest mix|last=Sikorski|first=David|work=[[Earmilk]]|date=March 1, 2018|accessdate=January 16, 2019}}</ref> ===पुस्तक=== [[File:Sasha Grey @ FIL, December 2013 GST GST 5813 (11293365654).jpg|thumb|एफआइएल सन् २०१३ मा ग्रे पुस्तकहरू हस्ताक्षर गर्दै|left|upright=0.932]] ग्रेको [[फोटो पुस्तक]] 'न्यु सेक्स' मार्च २९, २०११ मा जारी भएको थियो।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TOySRAAACAAJ|title=Neu Sex|first=Sasha |last=Grey|publisher=[[powerHouse Books]]|date=March 29, 2011|accessdate=April 15, 2019|isbn=978-1-57687-556-8}}</ref> [[ब्ल्याकबुक]]ले यसलाई "उनी आफूलाई मल्टिमेडिया कलाकारमा रुपान्तरण गर्ने अर्को सही कदम हो" भनेर वर्णन गरेको थियो<ref>{{cite web|url=https://bbook.com/nightlife/sasha-grey-on-her-new-book-the-porn-industry-her-one-insecurity/|title=Sasha Grey on Her New Book, the Porn Industry, &amp; Her One Insecurity|last=Barna|first=Ben|work=[[BlackBook]]|date=April 6, 2011|accessdate=April 21, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421034535/https://bbook.com/nightlife/sasha-grey-on-her-new-book-the-porn-industry-her-one-insecurity/|archive-date=April 21, 2019}}</ref> र [[पोर्टल्यान्ड मर्क्युरी]]ले ग्रेको "विशिष्ट शैली" [[सिन्डी शेर्मन]] र [[टेरी रिचर्डसन]]को फोटोग्राफीसँग तुलना गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.portlandmercury.com/portland/neanduuml-sex/Content?oid=3719829|title=Neü Sex – Porn Star Sasha Grey Takes Control of the Camera|author=Scrappers|work=[[Portland Mercury]]|date=March 31, 2011|accessdate=April 29, 2019}}</ref> उनको दोस्रो पुस्तक, 'द जुलियट सोसायटी' शीर्षकको कामुक उपन्यास, मे ९, २०१३ मा विमोचन भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.xbiz.com/news/162420/sasha-greys-erotic-novel-debuts-thursday|title=Sasha Grey's Erotic Novel Debuts Thursday|last=Gray|first=Lila|work=[[XBIZ]]|date=May 6, 2013|accessdate=March 7, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=http://pendusound.com/news/read-a-sexxxy-excerpt-from-the-juliette-society-by-sasha-grey-of-atelecine/ |title=Read a sexxxy excerpt from "The Juliette Society" by SASHA GREY of ATELECINE |year=2013 |last=Brooks |first=Todd |work=[[Pendu Sound Recordings|Pendu Sound]] |accessdate=February 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220054939/http://pendusound.com/news/read-a-sexxxy-excerpt-from-the-juliette-society-by-sasha-grey-of-atelecine/ |archive-date=February 20, 2019}}</ref> [[कारले साइर्टिनो]]ले पुस्तकको वर्णन गर्दै भनेकी थिइन् "व्यंग्यात्मक, कामुक उपन्यास जसले क्याथरीनलाई पछ्याउँदछ, एक चलचित्र विद्यार्थी जसले गोप्य, सम्भ्रान्त सेक्स समाजमा प्रवेश गर्दछ", र एक अन्तर्वार्तामा ग्रेले भनेकी थिइन् कि उनले '[[द १२० डेज अफ सदोम]]', '[[थेरेस द फिलोसोफर]]' र भोल्टेयरको '[[क्यान्डिड]]' जस्ता उपन्यासहरूलाई श्रद्धांजलि अर्पण गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://slutever.com/going-deep-with-sasha-grey/|title=Going Deep with Sasha Grey|last=Sciortino|first=Karley|authorlink=Karley Sciortino|work=[[Karley Sciortino#Slutever|Slutever]]|date=May 11, 2014|accessdate=March 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085923/https://slutever.com/going-deep-with-sasha-grey/|archive-date=March 27, 2019}}</ref> एलिसेन्ड फिट्जिमन्सले लेखेका थिए कि 'द जुलियट सोसायटी'मा क्लासिक कामुक साहित्य र चलचित्रको उल्लेख छ,<ref>{{cite web|url=http://forbookssake.net/2013/05/29/the-juliette-society-by-sasha-grey/|title=The Juliette Society by Sasha Grey|last=Fitzsimons|first=Alisande|work=Forbookssake.net|date=May 29, 2013|accessdate=March 20, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091658/http://forbookssake.net/2013/05/29/the-juliette-society-by-sasha-grey/|archive-date=March 27, 2019}}</ref> र '[[कोस्मोपोलिटन (पत्रिका)|कोस्मोपोलिटन युके]]'ले यसलाई "फरकसँग इरोटिका" भनेको थियो।<ref name="Sunset"/> सन् २०१६ मा, 'द जुलियट सोसायटी' ट्राइलोजीको दोस्रो पुस्तक, 'द जेनस चेम्बर' प्रकाशित भएको थियो र सन् २०१८ मा तेस्रो किस्त 'द मिसमेड गर्ल' प्रकाशित भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://thejuliettesociety.com/about-the-author/|title=Sasha Grey: The Juliette Society – About the author|work=TheJulietteSociety.com|year=2018|accessdate=March 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312161601/http://thejuliettesociety.com/about-the-author/|archive-date=March 12, 2019}}</ref> ग्रेले 'द जुलियट सोसायटी'लाई केही हदसम्म आत्मकथाको रूपमा वर्णन गरेकी थिइन्।<ref name="Esquire" /> एलेन फोस्टरले लेखेका थिए कि 'द जेनस चेम्बर' "साहित्यको एक शानदार कार्य", '[[फिफ्टी शेड्स अफ ग्रे]]'भन्दा धेरै स्याट्रिकोन, जहाँ ग्रेको "हास्य भावनाको अभिव्यक्तिले आफूलाई अस्पष्ट पप संस्कृति सन्दर्भमा प्रकट गर्दछ"।<ref>{{cite web |url=https://www.axs.com/interview-with-sasha-grey-from-the-road-to-the-janus-chamber-108025 |title=Interview with Sasha Grey: From the road to 'The Janus Chamber' |first=Allen |last=Foster |work=[[AXS (company)|AXS]] |date=October 11, 2016 |accessdate=April 6, 2019}}</ref> ट्राइलोजी धेरै भाषाहरूमा अनुवाद गरिएको थियो, र अक्टोबर २०१९ मा 'द मिसमेड गर्ल'को जर्मन अनुवाद हेन हार्डकोरले 'एक्स'को रूपमा प्रकाशित गरेका थिए।<ref>{{cite tweet|author=Sasha Grey |user=sashagrey | number=1180025317965959169 |title=Mein neuer Roman „X“ ist bei Heyne Hardcore erschienen.|date=October 4, 2019 |language=de}}</ref>{{-}} ===अन्य उद्यमहरू=== सन् २०२० को गर्मीमा, ग्रेले भेनमा 'ग्रे एरिया' नामक कार्यक्रमको मेजबानी गर्न सुरु गरेकी थिइन्। भेन एक [[स्ट्रिमिङ मिडिया|स्ट्रिमिङ]] जेनेरेसनका लागि टिभी नेटवर्क हो, जुन गेमिङ र पप संस्कृतिको उद्देश्य हो।<ref>{{Cite web|last=VENN (@watchvenn)|first=|date=2020-08-13|title=@SashaGrey and @dumbfoundead tell us all about their experience filming the first live episode of Grey Area|url=https://twitter.com/watchvenn/status/1293686200155480064|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=Twitter.com|language=en}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== ग्रेले आफूलाई एक [[अस्तित्ववाद|अस्तित्ववादी]]<ref name="bbook"/><ref>{{cite web|url=https://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/04/11/grey-matter/|title=Grey Matter|last=Heyman|first=Stephen|work=[[T: The New York Times Style Magazine]]|date=April 11, 2011|accessdate=March 20, 2019}}</ref><ref>MaximoTV (January 10, 2010). {{YouTube|jSVLKb_gGbY|Sasha Grey on Jesus Christ}}.</ref> र [[द्वियौनिकता|द्वियौनिक]]को रूपमा चिनाएकी छिन्।<ref>{{cite web|url=http://www.g4tv.com/videos/38325/sasha-grey-interview/|title=Sasha Grey Interview|date=May 14, 2009|work=[[G4 (U.S. TV channel)|G4tv]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109224329/http://www.g4tv.com/videos/38325/sasha-grey-interview/|archivedate=November 9, 2013|url-status=dead}}</ref> उनी आफू भन्दा १३ वर्षे जेठा इयान सिनामन सिनामनसँग दीर्घकालीन सम्बन्धमा थिइन् तर सन् २०१३ मा दम्पतीको सम्बन्धवपच्छेद भएका थिए।<ref name="VG" /><ref name="PlayGround Mix 149: aTelecine" /> मे २०१६ को अन्तर्वार्तामा रक एन्ड पप संस्कृति आलोचक आर्ट तवानाले ग्रेलाई [[म्याडोना (मनोरञ्जनकर्मी)|म्याडोना]]सँग दाँजेर उनलाई "अपमानजनक नारीवादी" र "उपन्यासकार, यौन-सकारात्मक नारीवादी भनेर वर्णन गरेका थिए।<ref name="Tavana">{{cite web |url=https://www.laweekly.com/arts/who-is-sasha-grey-my-day-with-las-most-misunderstood-sex-symbol-6932718 |title=Who Is Sasha Grey? My Day With L.A.'s Most Misunderstood Sex Symbol |first=Art |last=Tavana |date=May 26, 2016 |work=LA Weekly |accessdate=January 31, 2019}}</ref> ग्रेले महिला कामुकतालाई स्वतन्त्र गर्न मद्दत गरिकी छन् भन्दै सन् २००९ मा मेघन ओरुर्कले लेखेकी थिइन्। <ref>{{cite web |url=http://www.doublex.com/blog/xxfactor/pornographic-liberation-sasha-grey |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110601165348/http://www.doublex.com/blog/xxfactor/pornographic-liberation-sasha-grey |date=June 9, 2009 |archivedate=June 1, 2011 |work=doubleX |publisher=[[Slate (magazine)#Blogs|Slate]] |first=Meghan |last=O'Rourke |authorlink=Meghan O'Rourke |title=The Pornographic Liberation of Sasha Grey |url-status=dead}}</ref> [[भेनेसा ग्रिगोरियाडिस]]ले बताएकी थिइन् कि "स्त्रीवादमा उनको प्रभाव उनको बारेमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा हो"।<ref name="VG"/><ref name="Rolling Stone">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/movie-news/sasha-grey-the-dirtiest-girl-in-the-world-the-story-behind-the-story-63211/|title=Sasha Grey, The Dirtiest Girl in the World: The Story Behind the Story|work=Rolling Stone|date=April 29, 2009|accessdate=March 23, 2019}}</ref> "म नारीवादी भन्ने शब्दलाई कन पराउँदिन" भन्दै ग्रेले सन् २०११ मा जर्नल फ्राङ्कफर्टसँगको एक अन्तर्वार्तामा भनेकी थिइन्। <ref>{{cite web |url=https://www.journal-frankfurt.de/journal_news/Kultur-9/Sasha-Grey-I-myself-dont-believe-in-feminism-14134.html |title=I myself don't believe in feminism |first=Nils |last=Bremer |date=September 22, 2011 |website=journal-frankfurt.de |language=en |accessdate=March 18, 2019}}</ref> सासा ग्रेले आफूलाई [[डेभिड बोवी]]को अनुयायीको रूपमा वर्णन गर्छिन् भने सन् २०१६ मा उनको मृत्यु पछि फ्रान्सेली श्रद्धाञ्जलिमा यनले योगदान पुर्‍याएकी थिइन्।<ref>Vice News (September 27, 2012). {{YouTube|-lzZrask5F0|50 Shades of Sasha Grey: How She Got into Porn & More}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nouvelobs.com/galeries-photos/culture/20160111.OBS2590/photos-l-hommage-des-internautes-a-david-bowie.html |title=PHOTOS. L'hommage des internautes à David Bowie |work=[[L'Obs]] |date=January 11, 2016 |language=fr |accessdate=March 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306042824/http://www.nouvelobs.com/galeries-photos/culture/20160111.OBS2590/photos-l-hommage-des-internautes-a-david-bowie.html |archive-date=March 6, 2019 }}</ref> ग्रेको अन्य सङ्गीत प्रभावहरूमा [[केएमएफडीएम]],<ref name="TDD" /> [[थ्रोबिङ ग्रिस्टल]], [[कोइल (साङ्गीतिक समूह)|कोइल]],<ref name="Quietus">{{cite web|url=http://thequietus.com/articles/09015-unsound-2012-first-names-the-end-oneohtrix-v-vm|title=Unsound 2012: First Acts Announced|work=[[The Quietus]]|date=June 11, 2012|accessdate=June 12, 2012|quote=First up is aTelecine, who will be delivering the world premiere of their live show. Consisting of Sasha Grey, Pablo St. Francis, Ian Cinnamon and Anthony D'Juan, their music draws heavily from early British industrial, with Grey having cited TG and Coil especially as influences in the past.}}</ref> र [[नाइन इन्च नेल्स]]<ref name="Rolling Stone"/> सामेल छन्। ग्रे [[ग्रामोफोन रेकर्ड|विनाइल रेकर्ड्स]] पनि सङ्कलन गर्ने गर्छिन्।<ref name="Sunset">{{cite web |url=https://www.axs.com/exclusive-sasha-grey-heats-things-up-at-stratus-rooftop-lounge-103045 |title=Exclusive: Sasha Grey heats things up at Stratus Rooftop Lounge |first=Allen |last=Foster |date=July 20, 2016 |work=[[AXS (company)|AXS]] |accessdate=April 6, 2019}}</ref> ===सक्रियतावाद=== फेब्रुअरी २०१० मा, सासा ग्रे र [[जोयाना एन्जल]] येलमा सेक्स विक प्यानलिस्ट थिए।<ref>{{cite web |url=http://www.citypages.com/news/katherine-kerstens-unhealthy-fixation-on-sasha-grey-and-yale-sex-week-6546877 |title=Katherine Kersten's unhealthy fixation on Sasha Grey and Yale Sex Week |first=Kevin |last=Hoffman |date=January 30, 2011 |work=City Pages |accessdate=March 27, 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://m.startribune.com/katherine-kersten-yale-a-great-school-for-curious-types/86674862/ |title=Yale: A great school for curious types |first=Katherine |last=Kersten |date=March 6, 2010 |work=Star Tribune |accessdate=March 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328041255/http://m.startribune.com/katherine-kersten-yale-a-great-school-for-curious-types/86674862/ |archive-date=March 28, 2019 }}</ref> पछि सोही वर्ष, उनले [[मार्क सानफोर्ड विवाहबाहक सम्बन्ध]]मा '[[न्युजविक|न्युजविक २०/१०]]' को एक ओपन-एडमा आफ्ना विचारहरू प्रकाशित गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023063317/http://2010.newsweek.com/top-10/sex-scandal-details/mark-sanford-appalachian-adventure.html |archivedate=October 23, 2013 |year=2010 |url=http://2010.newsweek.com/top-10/sex-scandal-details/mark-sanford-appalachian-adventure.html |url-status=dead |title=Governor Sanford's Appalachian Adventure |first=Sasha |last=Grey |work=20/10 |publisher=[[Newsweek]]}}</ref> सन् २०१४ मार्चको अन्तर्वार्तामा ग्रेले वयस्क उद्योगको पक्षमा [[ड्युक युनिभर्सिटी]]की पूर्व विद्यार्थी [[बेल नक्स]]को तर्फबाट बोलेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://www.thedailybeast.com/sasha-grey-on-her-secret-true-detective-cameo-open-windows-and-the-duke-porn-star-backlash|title=Sasha Grey on Her Secret 'True Detective' Cameo, 'Open Windows,' and the Duke Porn Star Backlash|last=Stern|first=Marlow|work=[[The Daily Beast]]|date=March 12, 2014|accessdate=June 28, 2018}}</ref> नोभेम्बर २०११ मा ग्रेले [[कम्प्टन, क्यालिफोर्निया]]को इमर्सन इलिमेन्टरी विद्यालयमा अतिथि पठन कार्यक्रममा भाग लिएकी थिइन्। केही अभिभावकहरूले गुनासो गरिसकेपछि, ग्रेले यस विवादमा प्रतिक्रया व्यक्त गर्दै जवाफ भनेकी थिइन्, "मैले के गरेँ, म को हुँ र मैले के को प्रतिनिधित्व गर्दछु भन्ने बारे मानिसहरूको आफ्नै राय हुन्छ भन्ने बुझेर मैले यस कार्यक्रममा प्रतिवद्धता जनाएको थिए"।<ref>{{cite web|url=https://latimesblogs.latimes.com/lanow/2011/11/ex-porn-actress-sasha-grey-defends-classroom-visit.html|title=Ex-porn actress Sasha Grey defends elementary school visit|last1=Grad|first1=Shelby|last2=Lopez|first2=Robert J.|work=[[Los Angeles Times]]|date=November 15, 2011|accessdate=March 24, 2019}}</ref> ग्रे अमेरिकी कुराकानी कार्यक्रम '[[द भ्यु (अमेरिकी टिभी शृङ्खला)|द भ्यु]]'मा पनि देखा परेकी थिइन्, जहाँ उनले भनेकी थिइन् कि स्कूलका केटाकेटीका अभिभावकलाई अतिथि पाठकहरूको पहिचानको पूर्व सूचना दिनु पर्ने थियो र यदि बाबुआमाले आपत्ति गरेको भए उनले जागिर स्वीकार्ने थिइनन्।<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/sasha-grey-reading-to-children-the-view-video-2011-11|title=Sasha Grey Just Defended Herself For Reading To Children On 'The View'|last=Lincoln|first=Kevin|work=[[Business Insider]]|date=November 16, 2011|accessdate=November 6, 2018}}</ref> मार्च २०१२ मा उनले [[इक्वल पे डे]]लाई समर्थन गर्दै एक भिडियओ प्रकाशित गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=https://jezebel.com/sasha-grey-sends-mixed-messages-in-equal-pay-day-psa-5892430|title=Sasha Grey Sends Mixed Messages in 'Equal Pay Day' PSA|last=Baker|first=Katie J.M.|work=[[Jezebel (website)|Jezebel]]|date=March 12, 2012|accessdate=March 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825183115/https://jezebel.com/sasha-grey-sends-mixed-messages-in-equal-pay-day-psa-5892430|archive-date=August 25, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hollywood.greekreporter.com/2012/03/21/sasha-grey-uses-porn-imagery-to-advocate-equal-pay-for-women/|title=Sasha Grey Uses Porn Imagery to Advocate Equal Pay For Women|work=GreekReporter.com|date=March 21, 2012|accessdate=March 9, 2019}}</ref> जुलाई २०१३ मा [[राष्ट्रिय सुरक्षा एजेन्सी]]को [[प्रिज्म (निगरानी कार्यक्रम)|प्रिज्म निगरानी कार्यक्रम]] पहिलो पटक सार्वजनिक भएको लगत्तै ग्रेले '[[फनी अर डाइ]]' "सेक्सी एनएसए कमर्सियल" प्यारोडीमा अभिनय गरेकी थिइन्।<ref name="NSA">[[Funny Or Die]] (July 1, 2013). {{YouTube|WtJ29UoedkM|Sexy NSA Commercial With Sasha Grey}}.</ref> उनले सन् [[२०१६ डेमोक्रेटिक पार्टी राष्ट्रपति पदका उम्मीदवार]]को समयमा [[बर्नी स्यान्डर्स]]लाई समर्थन गरेकी थिइन्<ref name="Allure"/><ref name="Tavana"/><ref name="Tavana"/><ref name="TDD">{{cite web|url=https://www.dailydot.com/irl/sasha-grey/|title=Sasha Grey was never going to let you put her in a box|last=Grasso|first=Samantha|work=[[The Daily Dot]]|date=July 15, 2018|accessdate=March 9, 2019}}</ref> सन् २०२० मा उनले [[ट्विच (सेवा)#परोपकार|ट्विच स्ट्रिम]]मा [[२०१९-२० पोर्तो रिको|पोर्तो रिको भूकम्प]] र [[ब्ल्याक लाइभ्स म्याटर]]को लागि प्रत्यक्ष राहतलाई समर्थन गरेकी थिइन्।<ref>{{cite tweet |author=Sasha Grey |user=SashaGrey |number=1223713802522259456 |date=February 1, 2020 |title= bring visibility to what’s happening in #puertorico }}</ref> ==फिल्मोग्राफी== ===चलचित्र=== {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका |- | २००७ | ''[[होमो इरेक्टस (चलचित्र)|होमो इरेक्टस]]'' | केभगर्ल |- | २००७ | ''ब्रोकन'' | आफैं<ref name="Broken">{{cite web |url=http://www.contactmusic.com/dave-navarro/pictures/537406 |title='Broken' Movie Release Party hosted by Tera Patrick and Dave Navarro at Bordello Bar |work=[[Contactmusic.com]] |date=October 11, 2007 |accessdate=March 15, 2019 }}{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २००८ | ''[[९ टु ५ – डेज इन पोर्न]]'' | वृत्तचित्र |- | २००८ | ''सर्का '८२'' | आफैं<ref name="Circa82">{{cite web |url=https://laist.com/2008/06/24/circa_82.php |title='Circa '82' Release Party @ Hyperion Tavern |author=Koga |date=June 24, 2008 |work=[[Gothamist|LAist]]<!-- verbatim LAist in the lede --> |accessdate=June 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190606112132/https://laist.com/2008/06/24/circa_82.php |archive-date=June 6, 2019 }}</ref> |- | २००९ | ''[[द गर्लफ्रेन्ड एक्सपिरियन्स]]'' | चेल्सी / क्रिस्टिन ब्राउन |- | २००९ | ''[[स्म्यास कट]]'' | एप्रिल कार्सन |- | २००९ | ''दिस आइन्ट स्टार ट्रेक एक्सएक्सएक्स'' | चन्द्र<ref name="Koga"/> |- | २००९ | ''[[सिनफिल्ड: अ एक्सएक्सएक्स प्यारोडी]]'' | आफैं |- | २००९ | ''[[सेक्सपो]] अस्टेलिया (सन् २००९)''<!-- {{IMDb title|1569952|Sexpo Australia (2009)}} --> | वृत्तचित्र<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/g4tv.com-video43034 |title=Sasha Grey Talks Sexpo Australia |date=December 2009 |last=Pereira |first=Kevin |authorlink=Kevin Pereira |work=[[G4 (U.S. TV channel)|G4tv]] |type=video}}</ref> |- | २०१० | ''क्विट'' | मिनी-मार्ट क्लर्क<ref name="QUIT">{{cite web|url=http://newportbeach.festivalgenius.com/2010/films/quit_newportbeach2010|title=Quit &ndash; Dick Rude 2009|website=Newportbeach.festivalgenius.com|date=April 24, 2010<!-- wild guess -->|accessdate=March 20, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021092316/http://newportbeach.festivalgenius.com/2010/films/quit_newportbeach2010|archive-date=October 21, 2020}}</ref> |- | २०१० | ''द न्यू इरोटिक: आर्ट सेक्स रिभोलुसन'' | वृत्तचित्र<ref>{{cite web |url=https://www.allmovie.com/movie/the-new-erotic-art-sex-revolution-v521940 |title=The New Erotic: Art Sex Revolution |year=2010 |author=Cammila Collar |work=[[AllMovie]] |quote=documentary |accessdate=January 31, 2019}}</ref> |- | २०११ | ''[[आई मेल्ट विथ यु (चलचित्र)|आई मेल्ट विथ यु]]'' | राभेन |- | २०११ | ''मेम्बुनह: मर्डर '' | बिकिनी-पहिरिएको भूत<ref>{{cite web|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2094435,00.html|title=Big in Jakarta|author=Andrew Marshall|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=October 3, 2011|accessdate=January 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226113423/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2094435,00.html|archive-date=December 26, 2014}}</ref> |- | २०१२ | ''[[द गर्ल फ्रम द नेकेड आई]]'' | लिना<ref>{{cite web |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-girl-from-the-naked-eye-2012 |title=The Girl from the Naked Eye |first=Roger |last=Ebert |authorlink=Roger Ebert |date=June 13, 2012 |work=[[RogerEbert.com]] |accessdate=March 25, 2019}}</ref> |- | २०१२ | ''[[वुड यु र्यादर (चलचित्र)|वुड यु र्यादर]]'' | एमी |- | २०१२ | ''इन्फर्नो: अ लिन्डा लभलेस स्टोरी'' | अप्रदर्शित; पाउला<ref>{{cite web|url=https://www.filmofilia.com/malin-akerman-doubts-linda-lovelace-film-inferno-will-ever-be-made-100547/|title=Malin Akerman Doubts Linda Lovelace Film INFERNO Will Ever Be Made|author=Fiona|work=FilmoFilia.com|date=April 30, 2012|accessdate=March 24, 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.filmstarts.de/kritiken/60250.html |title=Inferno: A Linda Lovelace Story |website=Filmstarts.de |language=de |year=2012 |accessdate=March 24, 2019}}</ref> |- | २०१४ | ''[[ओपन विन्डोज (चलचित्र)|ओपन विन्डोज]]'' | जिल गोडार्ड |- | २०१४ | ''[[द स्क्रिब्बलर (चलचित्र)|द स्क्रिब्बलर]]'' | बन्नी |- | २०१७ | ''ब्ल्याक लिकोरिस'' | आफैं<ref name="China">{{cite web|url=https://hypebeast.com/2017/5/sasha-grey-danny-trejo-star-arthouse-thriller-china-test-girls|title=Sasha Grey and Danny Trejo Star in Arthouse Thriller 'China Test Girls'|last=Harris|first=Chris|work=Hypebeast.com|date=May 23, 2017|accessdate=February 7, 2019}}</ref> |} ===शृङ्खला=== {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणीहरू ! प्रकाशक |- | २००९ | ''पोर्न: बिजनेस अफ प्लेजर'' | वृत्तचित्र | १ एपिसोड<ref>[[CNBC]] (July 15, 2009). {{YouTube|Za4ZodA4EVc|Sasha Grey Excerpt from CNBC's Porn: Business of Pleasure}}.</ref> | [[सीएनबीसी]] |- | २००९ | ''[[जेम्स गन्स पिजी पोर्न]]'' | ट्रिसिया स्क्रोटी | ''रोडसाइड एस-इसटेन्स'' | वेब सिरिज |- | २०१० | ''[[एन्टुरेज (अमेरिकी टिभी शृङ्खला)|एन्टुरेज]]'' | आफैं | ६ एपिसोड | [[एचबिओ|एचबीओ]] |- | २०१३ | ''सेक्सी एनएसए कमर्शियल'' | आफैं | १ एपिसोड<ref name="NSA" /> | [[फनी या डाई]] |- | २०१३ | ''[[इनटू द नाइट विथ …]]'' | वृत्तचित्र | ''…सासा ग्रे र मेरी ओचर'' | [[आर्टे]] |- | २०१८ | ''[[इनटू द डार्क (टिभी शृङ्खला)|इनटू द डार्क]]'' | पार्टी डीजे | ''[[द बडी (इनटू द डार्क)|द बडी]]'' | [[हुलु]] |- |} ===सङ्गीत भिडियो=== {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! सङ्गीतकार |- | २००७ | ''[[सुपरक्रिस्ट]]'' | नर्तक | [[द स्म्यासिङ पम्पकिन्स]] |- | २००८ | ''[[राइजिङ डाउन|बर्थडे गर्ल]]'' | बर्थडे गर्ल | [[द रुट्स]] |- | २०११ | ''[[स्पेस बाउन्ड]]'' | केटी | [[एमिनेम|इमिनेम]] |- | २०१४ | ''[[टक्सिक (गीत)|टक्सिक]]''<ref>[[David J]] (April 15, 2014). {{YouTube|rt9gFKtw9oE|'Toxic' by David J with Adrian H and The Wounds}}, covering [[Britney Spears]].</ref> | ग्रामीणता | [[डेभिड जे]] |} ===भिडियो गेम=== {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणीहरू |- | २०११ | ''[[सेन्ट्स रो: द थर्ड]]''<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/g4tv.com-video54276-flvhd |title=Comic-Con 2011 Saints Row 3 Trailer and Sasha Grey |last=Herter |first=Blair |authorlink=Blair Herter |date=July 2011 |work=[[Attack of the Show!]] |publisher=[[G4tv.com (TV series)|G4tv.com]] |type=video |accessdate=May 15, 2019}}</ref> |भिओला डेविन्टर |आवाज |- | २०१५ | ''[[सेन्ट्स रो: गेट आउट अफ हेल]]'' |भिओला डेविन्टर |आवाज |} ==पुरस्कार== {{Main|सासा ग्रेद्वारा प्राप्त पुरस्कार र नामाङ्कनहरूको सूची}} {| class="wikitable" |- ! width="7%" |वर्ष ! width="14%"|कार्यक्रम ! width="26%"|पुरस्कार ! width="23%"|चलचित्र ! width="29%"|सह-विजेताहरू |- | २००७ | [[एभिएन पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ थ्री-वे यौन दृश्य | ''फक स्लेभ्स'' | स्यान्ड्रा रोमेन र [[म्यानुएल फेरारा]] |- | २००७ |[[एभिएन पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ सामुहिक यौन दृश्य - भिडियो |rowspan="2" | ''फेसियोनिस्टास सफाडो'' |rowspan="2" | [[क्रिश्चियन एक्सएक्सएक्स]], [[एरिक एभरहार्ड]], [[बेलाडोना (अभिनेत्री)|बेलाडोना]], क्रिस चार्मिङ, [[जियाना माइकल्स|जियाना]], [[जीन भल जीन (अभिनेता)|जीन भल जीन]], [[जेना हेज]], [[मिस्टर पीट]], एट अल। |- | २००७ |[[एडम फिल्म वर्ल्ड|एएफडब्ल्यूजी पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ ओर्जी दृश्य<ref>{{cite web |url=http://www.xbiz.com/news/news_piece.php%3Fid=21009&mi=all&q=SexZ+Pictures%E2%80%99+%E2%80%9CCorruption%E2%80%9D+won+Best+Movie |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161018234108/http://www.xbiz.com/news/news_piece.php%3Fid%3D21009%26mi%3Dall%26q%3DSexZ+Pictures%E2%80%99+%E2%80%9CCorruption%E2%80%9D+won+Best+Movie |date=March 30, 2007 |archivedate=October 18, 2016 |title=Adam Film World Guide Announces Annual Porn Awards Winners |first=Bob |last=Preston |work=[[XBIZ]] |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018234108/http://www.xbiz.com/news/news_piece.php%3Fid%3D21009%26mi%3Dall%26q%3DSexZ+Pictures%E2%80%99+%E2%80%9CCorruption%E2%80%9D+won+Best+Movie |date=October 18, 2016 }}</ref> |- | २००७ |[[एडम फिल्म वर्ल्ड|एएफडब्ल्यूजी पुरस्कार]] |टिन ड्रिम अफ द इअर<ref>{{cite web|url=https://avn.com/business/articles/video/i-Adam-Film-World-i-Announces-Annual-Award-Winners-30580.html|title=Adam Film World Announces Annual Award Winners|author=Nelson X|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=March 29, 2007|accessdate=November 13, 2016}}</ref> |{{N/A}} |{{N/A}} |- | २००७ | [[एक्सआरसीओ पुरस्कार]] | न्यु स्टारलेट |{{N/A}} |{{N/A}} |- | २००८ | एभिएन पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ मुखमैथुन दृश्य, भिडियो<ref>{{cite web|url=http://business.avn.com/articles/video/2008-AVN-Awards-Winners-Announced-25411.html|title=2008 AVN Awards Winners Announced|last=Rutter|first=Jared|work=[[AVN (magazine)|AVN]]|date=January 12, 2008|accessdate=March 4, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127225635/http://business.avn.com/articles/video/2008-AVN-Awards-Winners-Announced-25411.html|archive-date=January 27, 2016}}</ref> |''[[डिजिटल प्लेग्राउन्ड|बेबिसिटर्स]]'' | {{N/A}} |- | २००८ | एभिएन पुरस्कार | [[वर्षको महिला प्रदर्शनकर्ताका लागि एभिएन पुरस्कार‎|वर्षको महिला प्रदर्शनकर्ता]] | {{N/A}} | {{N/A}} |- | २००८ | एक्सआरसीओ पुरस्कार | वर्षको महिला प्रदर्शनकर्ता | {{N/A}} | {{N/A}} |- | २००९ | एक्सआरसीओ पुरस्कार | मेनस्ट्रिम एडल्ट मिडिया फेभरेट<!-- keep nbsp, unless you know HTML 3.2 layout --> | {{N/A}} | {{N/A}} |- | २०१० | एभिएन पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ गुदा मैथुन दृश्य | ''एनल क्याभिटी सर्च ६''<!-- keep nbsp, unless you know HTML 3.2 layout --> | [[एरिक एभरहार्ड]] |- | २०१० | एभिएन पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ मुखमैथुन दृश्य | ''थ्रोट: अ कौस्नरी टेल'' | {{N/A}} |- | २०१० | एभिएन पुरस्कार | क्रसओभर स्टार अफ द इअर | {{N/A}} | {{N/A}} |- | २०१० | [[फेम पुरस्कार]] | फेभरेट ओरल स्टारलेट | {{N/A}} | {{N/A}} |- | २०१० | [[एक्सबिज पुरस्कार]] | क्रसओभर स्टार अफ द इअर | {{N/A}} | {{N/A}} |- | २०१० | एक्सआरसीओ पुरस्कार | मेनस्ट्रिम एडल्ट मिडिया फेभरेट | {{N/A}} | {{N/A}} |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{Official website|http://www.sashagrey.com/}} * {{IMDb name|2340248}} * {{Discogs artist|1329903}} * {{IAFD name|id=SashaGrey|gender=female|name=सासा ग्रे}} * {{afdb name|id=43367|gender=female|name=सासा ग्रे}} {{AVN Female}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी अश्लील चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८८ मा जन्म]] [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:द्वियौनिक अश्लील चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:क्यालिफोर्नियाका अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:एभिएन पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी एलजिबिटी अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]] 7761otpmwbvcemfid2lvjy0uxr43kzm 0 86808 1393534 1391758 2026-10-31T15:27:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393534 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | tourney_name =फिफा यु-१७ महिला विश्वकप<br> FIFA U-17 Women's World Cup | year = २०१६ | other_titles = كأس العالم للسيدات تحت 17 سنة 2016 | image = 2016 FIFA U-17 Women's World Cup.svg | size =200px | country = जोर्डन | dates = ३० सेप्टेम्बर देखि २१ अक्टोबर, २०१६ सम्म | num_teams =१६ | confederations = ६ | venues = ४ | cities = ३ | champion_other = {{fbw|PAR}} | count = | second_other = {{fbw|JPN}} | third_other = {{fbw|ESP}} | fourth_other = {{fbw|VEN}} | matches = 32 | goals = 104 | attendance = | top_scorer = {{flagicon|JPN}}[[ लोरेजा नभार्रो]] | player = {{flagicon|ESP}} [[फुका नगानो]] | goalkeeper = {{flagicon|ESP}}[[ नोलिया रामोस]] | fair_play = {{fbw|JPN}} | prevseason = [[२०१४ फिफा यु-१७ महिला विश्वकप|२०१४]] | nextseason = [[२०१८ फिफा यु-१७ महिला विश्वकप|२०१८]] }} ''२०१६ फिफा महिला विश्वकप'' [[फिफा यु-१७ महिला विश्वकप]]को पाचौँ संस्करण हो ।जोर्डनले पहिलोपटक यस प्रतियोगिताको आयोजना गरेसँगै पहिलै पटक यस प्रतियोगितामा सहभागीता जनाउने सुवर्ण अवसर प्राप्त गरेको थियो ।३० सेप्टेम्बर देखि २१ अक्टोबर २०१६ सम्म सञ्चालन भएको यस प्रतियोगिता उत्तर कोरियाले जापानलाई पेनाल्टी सुटआउटमा ५-४ ले पराजित गरी दोस्रोपटक जित्न सफल भएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/73/25/35/circularno.1510-fifau-20andu-17womensworldcupsin2016_neutral.pdf|title=Circular #1510 - FIFA U-20 and U-17 Women's World Cups in 2016|publisher=FIFA|date=11 November 2015|access-date=28 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130222/http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/73/25/35/circularno.1510-fifau-20andu-17womensworldcupsin2016_neutral.pdf|archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-world-jordan-idUKKBN0NT1IC20150508|title=Jordan World Cup a significant milestone for women|accessdate=4 June 2016|date=8 May 2015|work=reuters|publisher=reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127171553/https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-world-jordan-idUKKBN0NT1IC20150508|archive-date=27 November 2018}}</ref> ==सहभागी टिमहरू== यस प्रतियोगिताको लागि विभिन्न चरणबाट १६ राष्ट्रहरूले स्थान बनाएका थिए।जोर्डनबाहेक अन्य १५ टिमले छनोट चरण पार गरेर यस प्रतियोगितामा स्थान बनाए भने जोर्डनले भने आयोजकको हैसियतले पहिलेनै स्थान बनाएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/38/35/13/circularno.1428-decisionstakenbythefifaexecutivecommitteeconcerningwomenscompetitions2016%5fneutral.pdf|title=Decisions taken by the FIFA Executive Committee concerning women's competitions 2016|publisher=FIFA.com|date=23 June 2014|access-date=28 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104190342/http://www.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/38/35/13/circularno.1428-decisionstakenbythefifaexecutivecommitteeconcerningwomenscompetitions2016%5fneutral.pdf|archive-date=4 November 2016}}</ref> {| class=wikitable !महादेशिय फुटबल सङ्घ !छनोट भएको प्रतियोगिता !छनोट टिम |- |rowspan=2|[[एसियाली फुटबल महासङ्घ|एएफसी ]] |आयोजक |{{fb|JOR}}{{ref|1|1}} |- |[[२०१५ एएफसी महिला यू-१७ च्याम्पियनसिप]] |{{fb|JPN}}<br />{{fb|PRK}} |- |[[अफ्रिकी फुटबल महासङ्घ|क्याफ(अफ्रिका)]] |[[२०१६ अफ्रिकी यू-१७ महिला विश्व कप छनोट प्रतियोगिता]] |{{fb|CMR}}{{ref|1|1}}<br />{{fb|GHA}}<br />{{fb|NGA}} |- |[[सीओएनसीएसीएएफ|सीओएनसीएसीएएफ(उत्तर तथा मध्य अमेरिकन र क्यारेवियन)]] |[[२०१६ सीओएनसीएसीएएफ यू-१७ च्याम्पियनसिप]] |{{fb|CAN}}<br />{{fb|MEX}}<br />{{fb|USA}} |- |[[सीएनएमइबोओएल| सीएनएमइबोओएल(दक्षिण अमेरिका]] |[[२०१६ दक्षिण अमेरिकन यू-१७ महिला फुटबल च्याम्पियनसिप]] |{{fb|BRA}}<br />{{fb|PAR}}<br />{{fb|VEN}} |- |[[ओसेनिया फुटबल महासङ्घ|ओएफसी(ओसेनिया)]] |[[२०१६ ओएफसी यू-१७ महिला च्याम्पियनसिप]] |{{fb|NZL}} |- |[[युरोपेली फुटबल महासङ्घ|युइएफए]]([[युरोप|यूरोप]]) |[[२०१६ युइएफए महिला यू-१७ च्याम्पियनसिप]] |{{fb|ENG}}<br />{{fb|GER}}<br />{{fb|ESP}} |} {{refbegin}} :1.{{Note|1}}पहिलोपटक सहभागीता जनाउने राष्हरू: {{refend}} ==खेल स्थान== यस प्रतियोगितामा तीनवटा सहरहरूमा आयोजना भएको थियो ।ती सहरहरू जस्त: *[[अम्मन]] *[[इर्बिद]] *[[जारका]]<ref>{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/u-17-women-world-cup-organisers-intensify-marketing-push|accessdate=4 June 2016|date=9 March 2016|publisher=The Jordan Times|work=The Jordan News|title=U-17 Women World Cup organisers to intensify marketing push|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127110316/http://www.jordantimes.com/news/local/u-17-women-world-cup-organisers-intensify-marketing-push|archive-date=27 November 2018}}</ref> <center> {| class=wikitable style="text-align:center" |- ! width=160 | [[अम्मन]] !! rowspan=8 | {{location map+|Jordan|float=right|width=430|caption=|places= {{location map~|Jordan|lat=31.949722|long=35.932778|label=[[अम्मन]]|position=bottom}} {{location map~|Jordan|lat=32.083333|long=36.1|label=[[जारका]]|position=top}} {{location map~|Jordan|lat=32.55|long=35.85|label=[[इरबिद]]|position=bottom}} }} ! width=160 | [[अम्मन]] |- | [[अम्मान अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गशाला|अम्मज अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला]] || [[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] |- ||| |- | दर्शक क्षमता: '''२५,०००''' || दर्शक क्षमता: '''२०,००''' |- ! width=160 | [[जारका]] || [[इर्बिद]] |- | [[राजकुमार मोहम्मद रङ्गशाला| प्रिन्स मुहम्मद रंगशाला]] || [[अल-हुसेन रङ्गशाला|अल-हुसेन रंगशाला]] |- | [[File:تطوير الملعب2.JPG|180px]] || [[File:Irbid5.jpg|180px]] |- | दर्शक क्षमता: '''१७,०००''' || दर्शक क्षमता: '''१५,०००'' |} </center> ==अन्तिम ड्र== ३० मे २०१६ मा गरिएको अन्तिम ड्र अनुसार <ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/news/y=2016/m=5/news=relive-fifa-u17-womens-world-cup-jordan-2016-draw-2792788.html|title=Relive the FIFA U-17 Women's World Cup Jordan 2016 draw|publisher=FIFA.com|date=29 May 2016|access-date=28 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104190338/http://www.fifa.com/u17womensworldcup/news/y=2016/m=5/news=relive-fifa-u17-womens-world-cup-jordan-2016-draw-2792788.html|archive-date=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/news/y=2016/m=5/news=draw-sets-the-scene-for-jordan-2016-2793129.html|title=Draw sets the scene for Jordan 2016|publisher=FIFA.com|date=30 May 2016|access-date=28 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104190327/http://www.fifa.com/u17womensworldcup/news/y=2016/m=5/news=draw-sets-the-scene-for-jordan-2016-2793129.html|archive-date=4 November 2016}}</ref> <ref name="mascot">{{cite web|url=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/news/y=2016/m=5/news=official-mascot-draw-procedure-announced-for-jordan-2016-2792894.html|title=Official mascot, draw procedure announced for Jordan 2016|publisher=FIFA.com|date=28 May 2016|access-date=28 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104190321/http://www.fifa.com/u17womensworldcup/news/y=2016/m=5/news=official-mascot-draw-procedure-announced-for-jordan-2016-2792894.html|archive-date=4 November 2016}}</ref> {| class="wikitable" |- !समूह क !समूह ख !समूह ग !समूह घ |- | *{{fb|JOR}} *{{fb|JPN}} *{{fb|GER}} *{{fb|PRK}} | *{{fb|NGA}} *{{fb|ESP}} *{{fb|VEN}} *{{fb|GHA}} | *{{fb|CAN}} *{{fb|USA}} *{{fb|MEX}} *{{fb|BRA}} | *{{fb|NZL}} *{{fb|ENG}} *{{fb|PAR}} *{{fb|CMR}} |} ==समूह चरण== ==समूह क== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !बरियता!! टिम!! Pld!! W!! D!! L !!GF!! GA !!GD!! अंक |- |- bgcolor=#ccffcc style="width: 20px;"| |1|| {{fb|MEX}} (A) ||3 ||2 ||1 ||0|| 10 ||2 ||+8 ||7 |-bgcolor=#ccffcc style="width: 20px;"| |2 ||{{fb|ESP}}(A)||3||2|| 1 ||0 ||9 ||1 ||+8 ||7 |- |3 ||{{fb|NZL}}(E)|| 3 ||1 ||0 ||2|| 5 ||7 ||−2|| 3 |- |4|| {{fb|JOR}} (H, E)|| 3|| 0 ||0 ||3|| 1|| 15|| −14|| 0 |} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|9|30|df=y}} |time=१७:०० |team1={{fb|MEX}} |score=''५-०'' |team2={{fb|NZL}} |report= http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357974/index.html |goals1= |goals2= |stadium=[[अम्मान अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गशाला|अम्मन अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला]], [[अम्मन]] |attendance= |referee= }} {{Football box |date={{Start date|2016|9|30|df=y}} |time=२०:०० |team1={{fb|JOR}} |score= ''०-६'' |team2={{fb|ESP}} |report= http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357974/index.html |goals1= |goals2= |stadium=[[अम्मान अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गशाला|अम्मन अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला]], [[अम्मन]] |attendance= |referee= }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|3|df=y}} |time=१६:०० |team1={{fb|ESP}} |score= २-० |team2={{fb|NZL}} |report= http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357974/index.html |goals1= |goals2= ६९८ |stadium=[[अल-हुसेन रङ्गशाला| अल-हुसेन रंगशाला]] |attendance= |referee= }} {{Football box |date={{Start date|2016|10|3|df=y}} |time=१९:०० |team1={{fb|JOR}} |score=१-४ |team2={{fb|MEX}} |report= http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357974/index.html |goals1= |goals2= ८,२५० |stadium= [[अल-हुसेन रङ्गशाला|अल-हुसेन रंगशाला]] |attendance= |referee= }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|7|df=y}} |time=१६:०० |team1={{fb|NZL}} |score= ''५-०'' |team2={{fb|JOR}} |report= http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357974/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[राजकुमार मोहम्मद रङ्गशाला|प्रिन्स मुहम्मद रंगशाला]] |attendance= ४,४९३ |referee= }} {{Football box |date={{Start date|2016|10|7|df=y}} |time=१६:०० |team1={{fb|ESP}} |score= ''१-१'' |team2={{fb|MEX}} |report= http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357974/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] |attendance= १,९०० |referee= }} ---- ==समूह ख== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !बरियता!! टिम!! Pld!! W!! D!! L !!GF!! GA !!GD!! अंक |- |- bgcolor=#ccffcc style="width: 20px;"| |1 || {{fb|GER}} ||3 ||2 ||1 ||0 ||5|| 2 ||+3 ||7 |- bgcolor=#ccffcc style="width: 20px;"| |2|| {{fb|VEN}} ||3 ||2|| 0|| 1 ||5|| 3 ||+2|| 6 |- |3 || {{fb|CAN}} ||3|| 1 ||1|| 1|| 4|| 5 ||−1 ||4 |- |4 || {{fb|CMR}} || 3 ||0|| 0 ||3|| 3|| 7 ||−4 ||0 |} {{Football box |date={{Start date|2016|9|30|df=y}} |time=१४:०० |team1={{fb|VEN}} |score=''१-२'' |team2={{fb|GER}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357964/index.html |goals1= |goals2= |stadium=[[ इर्बिद]],[[अल-हुसेन रङ्गशाला| अल-हुसेन रंगशाला]] |attendance= |referee= }} {{Football box |date={{Start date|2016|9|30|df=y}} |time=१८:०० |team1={{fb|CMR}} |score=''२-३'' |team2={{fb|CAN}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357966/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[ इर्बिद]],[[अल-हुसेन रङ्गशाला| अल-हुसेन रंगशाला]] |attendance= |referee= }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|3|df=y}} |time=१६:०० |team1={{fb|VEN}} |score=''२-१'' |team2={{fb|CMR}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357967/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[अम्मान अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गशाला|अम्मज अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला]], [[अम्मन]] |attendance=१,२७५ |referee= }} {{Football box |date={{Start date|2016|10|3|df=y}} |time=१९:०० |team1={{fb|GER}} |score=''१-१'' |team2={{fb|CAN}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357963/index.html |goals1= |goals2= |stadium=[[अम्मान अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गशाला|अम्मज अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला]], [[अम्मन]] |attendance=३,३८४ |referee= }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|7|df=y}} |time=19:00 |team1={{fb|CAN}} |score=''०-२'' |team2={{fb|VEN}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357962/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[राजकुमार मोहम्मद रङ्गशाला|प्रिन्स मुहम्मद रंगशाला]] |attendance= २,७०४ |referee= }} {{Football box |date={{Start date|2016|10|7|df=y}} |time=१९:०० |team1={{fb|GER}} |score=''२-०'' |team2={{fb|CMR}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357974/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] |attendance= १,१३० |referee= }} ==समूह ग== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !बरियता!! टिम!! Pld!! W!! D!! L !!GF!! GA !!GD!! अंक |- |- bgcolor=#ccffcc style="width: 20px;"| |1 || {{fb|PRK}} ||3|| 2 ||1 ||0|| 7 ||3 ||+4 ||7 |- bgcolor=#ccffcc style="width: 20px;"| |2|| {{fb|ENG}} ||3||1|| 2|| 0|| 5 ||4 ||+1 ||5 |- |3|| {{fb|BRA}} ||3|| 1 ||0 ||2 ||2 3|| −1 ||3 |- |4 || {{fb|NGA}}|| 3|| 0 1 2|| 0 ||4 ||−4 ||1 |} {{Football box |date={{Start date|2016|10|1|df=y}} |time=१६:०० |team1={{fb|NGA}} |score=''०-१'' |team2={{fb|BRA}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357960/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[अम्मन]],[[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] |attendance=१,०८३ |referee= }} {{Football box |date={{Start date|2016|10|1|df=y}} |time=१९:०० |team1={{fb|ENG}} |score=''३-३'' |team2={{fb|PRK}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357976/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[अम्मन]],[[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] |attendance=२,०८४ |referee= }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|4|df=y}} |time= |team1={{fb|NGA}} |score=०-० |team2={{fb|ENG}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357972/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[अम्मन]],[[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] }} {{Football box |date={{Start date|2016|10|4|df=y}} |time= |team1={{fb|BRA}} |score=०-१ |team2={{fb|PRK}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357965/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[अम्मन]],[[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|8|df=y}} |time= |team1={{fb|PRK}} |score=३-० |team2={{fb|NGA}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357971/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[अम्मन]],[[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] }} {{Football box |date={{Start date|2016|10|8|df=y}} |time= |team1={{fb|BRA}} |score=१-२ |team2={{fb|ENG}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357961/ |stadium= [[अम्मन]],[[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] }} ==समूह घ== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !बरियता!! टिम!! Pld!! W!! D!! L !!GF!! GA !!GD!! अंक |- |- bgcolor=#ccffcc style="width: 20px;"| |1|| {{fb|JPN}} ||3 ||3|| 0 ||0|| 13 ||2||+11 ||9 |- bgcolor=#ccffcc style="width: 20px;"| |2 || {{fb|GHA}} ||3 ||2 ||0 ||1 ||3 ||6 ||−3|| 6 |- |3|| {{fb|USA}} ||3 ||1 ||0|| 2 ||9|| 6 ||+3 ||3 |- |4 || {{fb|PAR}} ||3|| 0 ||0|| 3|| 1|| 12 ||−11 ||0 |} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|1|df=y}} |time=१६:०० |team1={{fb|GHA}} |score=''०-५'' |team2={{fb|JPN}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357969/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[राजकुमार मोहम्मद रङ्गशाला|प्रिन्स मुहम्मद रंगशाला]],[[जारका]] |attendance= १,०८३ |referee= }} {{Football box |date={{Start date|2016|10|1|df=y}} |time=19:00 |team1={{fb|USA}} |score=''६-१'' |team2={{fb|PAR}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357981/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[राजकुमार मोहम्मद रङ्गशाला|प्रिन्स मुहम्मद रंगशाला]],[[जारका]] |attendance=२,०७८ |referee= }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|4|df=y}} |time=१६:०० |team1={{fb|USA}} |score=१-२ |team2={{fb|GHA}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357977/index.html |goals1={{goal|5}} |goals2= {{goal|63}}<br> {{goal|84|pen.}} |stadium= [[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला| किङ अब्दुला रंगशाला]] |attendance=२,००० |referee= }} {{Football box |date={{Start date|2016|10|4|df=y}} |time=१९:०० |team1={{fb|PAR}} |score=०-५ |team2={{fb|JPN}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357982/index.html |goals1= |goals2={{goal|4}}<br> {{goal|29||39|pen.|44}}<br>{{goal|89}} |stadium=[[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला| किङ अब्दुला रंगशाला]] |attendance=२,६०० |referee= }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|8|df=y}} |time=१९:०० |team1={{fb|JPN}} |score=३-२ |team2={{fb|USA}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357984/index.html |goals1={{goal|53}}<br>{{goal|75}}<br> {{goal|77}} |goals2=सावान्चेज {{goal|33||90+1|pen.}} |stadium= [[राजकुमार मोहम्मद रङ्गशाला|प्रिन्स मुहम्मद रंगशाला]],[[जारका]] |attendance=२,५८० |referee= }} {{Football box |date={{Start date|2016|10|8|df=y}} |time=१९:०० |team1={{fb|PAR}} |score=०-१ |team2={{fb|GHA}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275896/match=300357979/index.html |goals1= |goals2= {{goal|68}} |stadium= [[राजकुमार मोहम्मद रङ्गशाला|प्रिन्स मुहम्मद रंगशाला]],[[जारका]] |attendance=१,७०३ |referee= }} ==क्वाटरफाइनल== {{Football box |date={{Start date|2016|10|12|df=y}} |time=१६:०० |team1={{fb|MEX}} |score=1–2 |team2={{fb|VEN}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275912/match=300357985/index.html |goals1=एन्रिगोइ {{goal|34}} |goals2=[[डियाना क्यास्टेल्लानोस्]] {{goal|35||39}} |stadium=[[अम्मान अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गशाला| अम्मन अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला]] |attendance=८५७ |referee=''Anastasia Pustovoitova'' ({{fb|RUS}}) }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|12|df=y}} |time=१९:०० |team1={{fb|GER}} |score=२-१ |team2={{fb|ESP}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275912/match=300357987/index.html |goals1=ओबर्डोफ{{goal|90+4}} |goals2=नेटालियन{{goal|9}}<br />इभा {{goal|36}} |stadium= [[अम्मान अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गशाला| अम्मन अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला]] |attendance=२,२२५ |referee='''Sandra Braz'' ({{fb|POR}}) }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|13|df=y}} |time=१६:०० |team1={{fb|PRK}} |score=२-१ |team2={{fb|GHA}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275912/match=300357970/index.html |goals1=के. पोम {{goal|33|pen.}}<br />जे.युन-योङ{{goal|90+4}} |goals2=जी.एचेम्पोङ {{goal|81}} |stadium= [[अल-हुसेन रङ्गशाला| अल-हुसेन रंगशाला]] |attendance=४९३ |referee=''Laura Fortunato'' ({{fb|ARG}}) }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|13|df=y}} |time=१९:०० |team1={{fb|JPN}} |score=३-० |team2={{fb|ENG}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275912/match=300357980/index.html |goals1=इन्डो {{goal|3}}<br /> युकि{{goal|45+1||80}} |goals2= |stadium=[[अल-हुसेन रङ्गशाला| अल-हुसेन रंगशाला]] |attendance=6१,८०६ |referee=''Ekaterina Koroleva'' }} ===सेमिफाइनल=== {{Football box |date={{Start date|2016|10|17|df=y}} |time=१६:०० |team1={{fb|VEN}} |score= ''०-३'' |team2={{fb|PRK}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275908/match=300357986/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] |attendance= |referee= }} ---- {{Football box |date={{Start date|2016|10|17|df=y}} |time=१९:०० |team1={{fb|ESP}} |score= ''०-३'' |team2={{fb|JPN}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275908/match=300357978/index.html |goals1= |goals2= |stadium= [[राजा अब्दुल्लाह रङ्गशाला|किङ अब्दुला रंगशाला]] |attendance= |referee= }} ===तेस्रो स्थान=== {{Football box |date={{Start date|2016|10|21|df=y}} |time=१७:०० |team1={{fbw|VEN}} |score=०-४ |team2={{fbw|ESP}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275910/match=300357975/index.html |goals1= |goals2=इभा {{goal|१७}}<br /> लोरेना{{goal|५३||७८||८७}} |stadium=[[अम्मान अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गशाला| अम्मन अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला]] |attendance= ३,२०० |referee= }} ===फाइनल=== {{Football box |date={{Start date|2016|10|21|df=y}} |time=२०:०० |team1={{fbw|PRK}} |score =०-० |team2={{fbw|JPN}} |report=http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=275914/match=300357973/index.html |goals1= |goals2= |penaltyscore=५-४ |penalties1=[[जा युन-योन्ग]] {{pengoal}}<br />[[किम पोम-यु]] {{pengoal}}<br />[[सङ हियाङ-सिम]] {{pengoal}}<br />[[रि हिया-योन]] {{pengoal}}<br />[[रि कुम-हियाङ]] {{pengoal}} |penalties2={{pengoal}} [[रिकु येकि]]<br />{{pengoal}} [[रिना वाकिसकन]]<br />{{pengoal}} [[हना तकाहारुसि]]<br />{{penmiss}} [[रियो कनेकट्सु]]<br />{{pengoal}} [[फुका नगानो]] |stadium=[[अम्मान अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गशाला|अम्मन अन्तर्राष्ट्रिय रंगशाला]] |attendance= १२,८०० |referee= }} ==गोलकर्ताहरू== ;८ गोल *{{flagicon|ESP}}[[लोरेजा नभार्रो]] ;६ गोल {{Div col|3}} *{{flagicon|PRK}}[[ सङ हियाङ-सिम]] *{{flagicon|VEN}}[[दिना कस्टेल्लानोज]] {{Div col end}} {{Div col|3}} ;४ गोल *{{flagicon|JPN}}[[ रिकु येकि]] ;३ गोल *१० जना ;२ गोल *११ जना {{Div col end}} ;१ गोल *३१ जना ==अवार्ड== {| class=wikitable style="text-align:center; margin:auto" !गोल्डेन बल !सिल्भर बल !ब्रन्ज बल |- |{{flagicon|JPN}} फुका नगानो |{{flagicon|PRK}} सङ हियाङ-सिम |{{flagicon|VEN}} [[ दिना कस्टेल्लानोज ]] |} <br /> {| class=wikitable style="text-align:center; margin:auto" !गोल्डेन शु !सिल्भर शु !ब्रन्ज शु |- |{{flagicon|ESP}} [[लोरेजा नभार्रो ]] |{{flagicon|PRK}} सङ हियाङ-सिम |{{flagicon|VEN}} [[ दिना कस्टेल्लानोज ]] |} <br /> {| class=wikitable style="text-align:center; margin:auto" !फेयर प्ले अवार्ड !गोल्डेन ग्लोभ |- |{{fbw|JPN}} |{{flagicon|ESP}} नोलिया रामोस |} ==स्रोतहरू== {{Reflist|2}} {{फिफा यु-१७ महिला विश्वकप}} {{फिफा}} [[श्रेणी :फुटबल प्रतियोगिता ]] [[श्रेणी:फिफाका प्रतियोगिता ]] [[श्रेणी :फुटबल ]] ==हेर्नू होस्== *[[२०१७ emrgjg36p8v0l36pav7nw8msmxym8w2 3 91612 1393548 1392232 2026-11-01T11:36:48Z Bestsarojfųcker31 81635 /* Kid */ नयाँ खण्ड 1393548 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} == अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६ == तपाईले मुख्य पृष्ठमा राख्नु भएको अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६ सम्बन्धी जानकारीलाई मुख्य पृष्ठमा स्थायी स्थानमा नराखि केन्द्रीय सूचना पाटीमा राख्दा उचित हुने भएको हुँदा सुझावको रूपमा अनुरोध राखेको छ। [[User:Nirjal stha|nShrestha]] ([[User talk:Nirjal stha|कुरा गर्नुहोस्]]) १५:३३, २ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) :सुझावका लागि धन्यवाद। यो जानकारी मुख्य पृष्ठमा राखिएको उद्देश्य अभियानलाई बढी पहुँच दिलाउनु र नेपाली विकिपिडियामा सम्पादकहरूको संख्या बढाउनु हो, किनकि हाल सक्रिय सम्पादकहरू कम छन्। यो अस्थायी रूपमा मात्र राखिएको हो, र १ वैशाख २०८३ मा अभियान समाप्त भएपछि हटाइनेछ। आवश्यक परेमा यसबारे थप छलफल गर्न सकिन्छ। [[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) १५:५८, २ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:४२, ११ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) on ००:१५, १२ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय)'' </div> <!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 --> ==[[:मद्रिद]] [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेट्नुपर्ने]]मा मनोनित== [[File:Information icon4.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>यदि यो तपाईँले सृजना गर्नुभएको पहिलो लेख हो भने, तपाईँ [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|लेखन सहयोग स्वशिक्षा]] पढ्न सक्नुहुन्छ।</p><p>लेख सृजना गर्न मद्दत गर्ने [[विकिपिडिया:लेख विजार्ड|लेख सहायिका]] पनि तपाईँ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।</p>|width=20%|align=right}} नमस्कार, तथा तपाईँलाई विकिपिडियामा स्वागत छ। तपाईँद्वारा सृजित पृष्ठ, [[:मद्रिद]], परिक्षण पृष्ठ सरह, [[वि:शीमे#सा२|सा२]] अन्तर्गत चिह्नित गरिएकोले मेटाइयो वा शीघ्र मेटाइनेछ भनि यो सूचित गरिन्छ। तपाईँले गर्न चाहनुहुने कुनै पनि अन्य परीक्षणहरूको लागि कृपया [[विकिपिडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]]को प्रयोग गर्नुहोला। यदि तपाईँ हाम्रो ज्ञानकोशमा योगदान पुर्‍याउने बारेमा बढी जान्न चाहानुहुन्छ भने [[विकिपिडिया:स्वागत/नव आगन्तुक|स्वागत]] पृष्ठमा हेर्नुहोस्। यदि तपाईँलाई लाग्छ पृष्ठलाई यस कारणले मेटाउनु हुँदैन, तपाईँ '''नामाङ्कन विरोध गर्न''' [[:मद्रिद|पृष्ठमा गएर]] आफ्नो विचार राख्नुहोला। यसले तपाईँलाई पृष्ठ किन मेटाउनु हुँदैन वर्णन गर्ने अवसर दिनेछ। यद्यपि, याद रहोस्, एक पटक पृष्ठ शीघ्र मेटाउन अङ्कित भएमा, यो तत्काल मेटाइनेछ। कृपया पृष्ठबाट शीघ्र मेटाउने चिनो आफैंले नहटाउनुहोला, तर विकिपिडियाको [[विकिपिडिया:नीति तथा दिशानिर्देशहरूको सूची|नीति तथा दिशानिर्देशहरू]] अनुरूप जानकारी थप्न नहिचकिचाउनुहोला। यदि पृष्ठ मेटिसकिएको, र भविष्यका सन्दर्भ वा सुधारको लागि तपाईँ मेटाइएको सामग्री पुनःप्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने, कृपया {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A6|मेटाउने प्रशासकलाई सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ}}, वा यदि तपाईँले पहिल्यै त्यसो गरिसक्नुभएमा, एउटा अनुरोध तपाईँ [[विकिपिडिया:मेटाइएको संशोधन|यहाँ राख्न सक्नुहुन्छ]]। <!-- Template:Db-test-notice --><!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[प्रयोगकर्ता:हिमाल सुवेदी|हिमाल सुवेदी]] [[प्रयोगकर्ता वार्ता:हिमाल सुवेदी|कुरा गर्ने]] ०६:२०, ३० अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) ०७:५४, ३ जुन २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 --> == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div></div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:५०, १८ जुन २०२६ (नेपाली समय) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 --> == डायमण्ड जोशी पृष्ठमा गरिएको प्रोटेक्सन हटाइदिने सम्बन्धमा == आदरणीय सम्पादक सरोज सर डायमण्ड जोशी पृष्ठमा केही समय अघि पटक पटक हस्तक्षेप हुँदा अर्को कुनै प्रवत सुवेदी नामक सम्पादकले पटक पटक मेटाएर प्रोटेक्सन गरिदिनुभएको थियो. अब डायमण्ड जोशी पृष्ठको प्रोटेक्सन हटाइदिएर सहयोग गरिदिनुहोला. पब्लिक फिगरहरूको पृष्ठमाथि लागेको प्रोटेक्सनले सत्य सूचना र उहाँ सम्बन्धित कुराहरू जानकारी नहुन सक्छन. त्यसैले त्यो नामको पृष्ठलाई सामान्यत: अरु जस्तै अवस्थामा फर्काइ सहयोग गरिदिन हुन अनुरोध गर्दछु . र अहिले भने प्रोटेक्सन हटाइ सकेपछी उहाँको पृष्ठमा कुनै केही गरिने छैन. आवश्यक परेको खण्डमा उहाँका पर्याप्त स्रोत पुगेको खण्डमा पृष्ठ निर्माण गरिने छ. अहिले भने प्रोटेक्सन हटाएर सहयोग गरिदिनुहोला. [[User:Prahlad Nepal|Prahlad Nepal]] ([[User talk:Prahlad Nepal|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:३२, ३० अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! == <div style="background:#f8f9fa; color:#202122; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:4px; padding:20px; margin:10px 0;"> [[File:Feminism and Folklore logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Feminism and Folklore organisers, We are happy to invite you to start preparing for the '''Feminism and Folklore 2027''' edition! The next Wikimedia Foundation [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant]] application cycle, Cycle 3, starts on '''1 November 2026'''. If you are planning to organise Feminism and Folklore in your country or region in 2027, we encourage you to start working on your project plans, Wikipedia workshops, community activities, local events, and budget ahead of the application period. In particular, organisers are encouraged to consider activities that support participants in creating and improving Wikipedia articles and other Wikimedia projects related to feminism, women, gender and local cultural heritage. You may also include expenses related to local prizes and other forms of recognition for contributors, where appropriate. Please review the [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant application process]] and prepare your application for the upcoming cycle. '''Once you submit your application and it appears on Meta, please share the link to your Rapid Grant application with support{{@}}wikilovesfolklore.org and copy team{{@}}wikilovesfolklore.org.''' This will allow the Feminism and Folklore team to endorse your application when the Wikimedia Foundation Grants Team reaches out to us for confirmation. If you have any questions or concerns about the Rapid Grant application process, please contact support{{@}}wikilovesfolklore.org. Thank you for your continued support and for all the work you do to document and celebrate the knowledge, stories, and contributions of women and gender-diverse communities around the world. We look forward to supporting your applications and working together towards another successful edition! '''Wiki Loves Folklore International team''' </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) १९:३९, ३ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=31123349 --> == Kid == Kid [[User:Bestsarojfųcker31|Bestsarojfųcker31]] ([[User talk:Bestsarojfųcker31|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:२१, १ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) 9ompyfhg4z0s9r6zkwmge26jf4el4k6 1393549 1393548 2026-11-01T11:56:43Z JavaHurricane 49221 [[Special:Contributions/Bestsarojfųcker31|Bestsarojfųcker31]] ([[User talk:Bestsarojfųcker31|वार्तालाप]])द्वारा [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]द्वारा गरिएको पछिल्लो संशोधनतर्फ उल्टाइएका सम्पादनहरू 1392232 wikitext text/x-wiki {{Talk header}} == अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६ == तपाईले मुख्य पृष्ठमा राख्नु भएको अत्यावश्यक ज्ञान अभियान २०२६ सम्बन्धी जानकारीलाई मुख्य पृष्ठमा स्थायी स्थानमा नराखि केन्द्रीय सूचना पाटीमा राख्दा उचित हुने भएको हुँदा सुझावको रूपमा अनुरोध राखेको छ। [[User:Nirjal stha|nShrestha]] ([[User talk:Nirjal stha|कुरा गर्नुहोस्]]) १५:३३, २ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) :सुझावका लागि धन्यवाद। यो जानकारी मुख्य पृष्ठमा राखिएको उद्देश्य अभियानलाई बढी पहुँच दिलाउनु र नेपाली विकिपिडियामा सम्पादकहरूको संख्या बढाउनु हो, किनकि हाल सक्रिय सम्पादकहरू कम छन्। यो अस्थायी रूपमा मात्र राखिएको हो, र १ वैशाख २०८३ मा अभियान समाप्त भएपछि हटाइनेछ। आवश्यक परेमा यसबारे थप छलफल गर्न सकिन्छ। [[User:Saroj|Saroj]] ([[User talk:Saroj|कुरा गर्नुहोस्]]) १५:५८, २ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:४२, ११ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) on ००:१५, १२ अप्रिल २०२६ (नेपाली समय)'' </div> <!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 --> ==[[:मद्रिद]] [[विकिपिडिया:शीघ्र मेट्नुपर्ने आधार|शीघ्र मेट्नुपर्ने]]मा मनोनित== [[File:Information icon4.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>यदि यो तपाईँले सृजना गर्नुभएको पहिलो लेख हो भने, तपाईँ [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा|लेखन सहयोग स्वशिक्षा]] पढ्न सक्नुहुन्छ।</p><p>लेख सृजना गर्न मद्दत गर्ने [[विकिपिडिया:लेख विजार्ड|लेख सहायिका]] पनि तपाईँ प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।</p>|width=20%|align=right}} नमस्कार, तथा तपाईँलाई विकिपिडियामा स्वागत छ। तपाईँद्वारा सृजित पृष्ठ, [[:मद्रिद]], परिक्षण पृष्ठ सरह, [[वि:शीमे#सा२|सा२]] अन्तर्गत चिह्नित गरिएकोले मेटाइयो वा शीघ्र मेटाइनेछ भनि यो सूचित गरिन्छ। तपाईँले गर्न चाहनुहुने कुनै पनि अन्य परीक्षणहरूको लागि कृपया [[विकिपिडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]]को प्रयोग गर्नुहोला। यदि तपाईँ हाम्रो ज्ञानकोशमा योगदान पुर्‍याउने बारेमा बढी जान्न चाहानुहुन्छ भने [[विकिपिडिया:स्वागत/नव आगन्तुक|स्वागत]] पृष्ठमा हेर्नुहोस्। यदि तपाईँलाई लाग्छ पृष्ठलाई यस कारणले मेटाउनु हुँदैन, तपाईँ '''नामाङ्कन विरोध गर्न''' [[:मद्रिद|पृष्ठमा गएर]] आफ्नो विचार राख्नुहोला। यसले तपाईँलाई पृष्ठ किन मेटाउनु हुँदैन वर्णन गर्ने अवसर दिनेछ। यद्यपि, याद रहोस्, एक पटक पृष्ठ शीघ्र मेटाउन अङ्कित भएमा, यो तत्काल मेटाइनेछ। कृपया पृष्ठबाट शीघ्र मेटाउने चिनो आफैंले नहटाउनुहोला, तर विकिपिडियाको [[विकिपिडिया:नीति तथा दिशानिर्देशहरूको सूची|नीति तथा दिशानिर्देशहरू]] अनुरूप जानकारी थप्न नहिचकिचाउनुहोला। यदि पृष्ठ मेटिसकिएको, र भविष्यका सन्दर्भ वा सुधारको लागि तपाईँ मेटाइएको सामग्री पुनःप्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने, कृपया {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A6|मेटाउने प्रशासकलाई सम्पर्क गर्न सक्नुहुन्छ}}, वा यदि तपाईँले पहिल्यै त्यसो गरिसक्नुभएमा, एउटा अनुरोध तपाईँ [[विकिपिडिया:मेटाइएको संशोधन|यहाँ राख्न सक्नुहुन्छ]]। <!-- Template:Db-test-notice --><!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[प्रयोगकर्ता:हिमाल सुवेदी|हिमाल सुवेदी]] [[प्रयोगकर्ता वार्ता:हिमाल सुवेदी|कुरा गर्ने]] ०६:२०, ३० अप्रिल २०२६ (नेपाली समय) == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) ०७:५४, ३ जुन २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 --> == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div></div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) १७:५०, १८ जुन २०२६ (नेपाली समय) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 --> == डायमण्ड जोशी पृष्ठमा गरिएको प्रोटेक्सन हटाइदिने सम्बन्धमा == आदरणीय सम्पादक सरोज सर डायमण्ड जोशी पृष्ठमा केही समय अघि पटक पटक हस्तक्षेप हुँदा अर्को कुनै प्रवत सुवेदी नामक सम्पादकले पटक पटक मेटाएर प्रोटेक्सन गरिदिनुभएको थियो. अब डायमण्ड जोशी पृष्ठको प्रोटेक्सन हटाइदिएर सहयोग गरिदिनुहोला. पब्लिक फिगरहरूको पृष्ठमाथि लागेको प्रोटेक्सनले सत्य सूचना र उहाँ सम्बन्धित कुराहरू जानकारी नहुन सक्छन. त्यसैले त्यो नामको पृष्ठलाई सामान्यत: अरु जस्तै अवस्थामा फर्काइ सहयोग गरिदिन हुन अनुरोध गर्दछु . र अहिले भने प्रोटेक्सन हटाइ सकेपछी उहाँको पृष्ठमा कुनै केही गरिने छैन. आवश्यक परेको खण्डमा उहाँका पर्याप्त स्रोत पुगेको खण्डमा पृष्ठ निर्माण गरिने छ. अहिले भने प्रोटेक्सन हटाएर सहयोग गरिदिनुहोला. [[User:Prahlad Nepal|Prahlad Nepal]] ([[User talk:Prahlad Nepal|कुरा गर्नुहोस्]]) १६:३२, ३० अगस्ट २०२६ (नेपाली समय) == Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! == <div style="background:#f8f9fa; color:#202122; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:4px; padding:20px; margin:10px 0;"> [[File:Feminism and Folklore logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Feminism and Folklore organisers, We are happy to invite you to start preparing for the '''Feminism and Folklore 2027''' edition! The next Wikimedia Foundation [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant]] application cycle, Cycle 3, starts on '''1 November 2026'''. If you are planning to organise Feminism and Folklore in your country or region in 2027, we encourage you to start working on your project plans, Wikipedia workshops, community activities, local events, and budget ahead of the application period. In particular, organisers are encouraged to consider activities that support participants in creating and improving Wikipedia articles and other Wikimedia projects related to feminism, women, gender and local cultural heritage. You may also include expenses related to local prizes and other forms of recognition for contributors, where appropriate. Please review the [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant application process]] and prepare your application for the upcoming cycle. '''Once you submit your application and it appears on Meta, please share the link to your Rapid Grant application with support{{@}}wikilovesfolklore.org and copy team{{@}}wikilovesfolklore.org.''' This will allow the Feminism and Folklore team to endorse your application when the Wikimedia Foundation Grants Team reaches out to us for confirmation. If you have any questions or concerns about the Rapid Grant application process, please contact support{{@}}wikilovesfolklore.org. Thank you for your continued support and for all the work you do to document and celebrate the knowledge, stories, and contributions of women and gender-diverse communities around the world. We look forward to supporting your applications and working together towards another successful edition! '''Wiki Loves Folklore International team''' </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|कुरा गर्नुहोस्]]) १९:३९, ३ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=31123349 --> l7vw3ezcekyjury9m28kf04lpruyfym 0 98630 1393529 1393300 2026-10-31T13:43:03Z Bishaldev100 28807 /* स्टेट जनरल बैठक */ 1393529 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{अशुद्ध}} {{Infobox historical event |Event_Name = फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति |Image_Name = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg |Image_Caption = बास्तिल कब्जा, १४ जुलाई १७८९ |Location = {{झण्डा|फ्रान्स}} |Date = १७८९ मे ५ - १७९९ नोभेम्बर ९ <br>(१० वर्ष , ६ महिना र ४ दिन ) |Result = * फ्रान्सेली राजतन्त्रको अन्त्य * प्रजातान्त्रिक र धर्म निरपेक्ष गणराज्यको स्थापना * अधिनायकवादी तथा सैन्यवादी शासनको सुरुवात * [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]को उदय * }} '''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति''' ({{lang-fr|Révolution française}} {{IPA-fr|ʁevɔlysjɔ̃ fʁɑ̃sɛːz|}}) रेभोलुस्योँ फ्रँसेस ; सन् १७८९-१७९९) फ्रान्सको इतिहासको राजनैतिक र सामाजिक उथल-पुथल तथा आमूल परिवर्तनको अवधि थियो। [[नेपोलियन बोनापार्ट]]ले फ्रान्सेली साम्राज्यको विस्तारद्वारा केही अंशसम्म यस क्रान्तिलाई अघि बढाएका थिए। क्रान्तिको फलस्वरूप राजालाई गद्दीबाट हटाई गणतन्त्रको स्थापना भएको थियो। यस क्रान्तिले आधुनिक इतिहासको दिशा परिवर्तन गरिदिएको थियो। यसबाट विश्वभर निरपेक्ष राजतन्त्रमा ह्रास आउन सुरु भएको थियो।<ref>Livesey, James. ''Making Democracy in the French Revolution'' p. 19 "The Revolution created and elaborated...the ideal of democracy, which forms the creative tension with the notion of sovereignty that informs the functioning of modern democratic liberal states. This was the truly original contribution of the Revolution to modern political culture."</ref> इतिहासकारहरूले यो क्रान्तिलाई मानव इतिहासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण घटना मान्दै आएका छन्।<ref name="Linda S 2004">Linda S. Frey and Marsha L. Frey, ''द फ्रेन्च रिभोलुसन'' (२००४), Foreword.</ref><ref name="Joel Colton 1978 p. 341">R.R. Palmer and Joel Colton, ''A History of the Modern World'' (5th ed. 1978), p. 341</ref><ref name="Ferenc Fehér 1990 pp. 117-30">Ferenc Fehér, ''द फ्रेन्च रिभोलुसन एण्ड द बर्थ अफ मोडर्निटी'', (१९९०) pp. ११७-३०</ref> क्रान्ति पछिको तीन वर्ष सत्ता कब्जाका लागि गरिएका पहलहरू निकै सङ्घर्षपूर्ण भएको थियो। अस्ट्रिया, बेलायत र प्रसिया जस्ता बाहिरी शक्तिहरूले यस क्रान्तिलाई खतराको रूपमा हेरेकाले अप्रिल १७९२ मा फ्रान्सेली क्रान्तिकारी युद्ध सुरु भएको थियो। लुई सह्रौको शासन अन्त्य गरी २२ सेप्टेम्बर १७९२ मा पहिलो फ्रान्सेली गणतन्त्रको स्थापना भएपछि सन् १७९३ को जनवरीमा राजालाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो। जुन महिनामा भएको पेरिस विद्रोहले संसदमा अधिपत्य जमाएका जिरोन्दलाई [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]को नेतृत्वमा रहेको सुरक्षा निकायले विस्थापित गरेको थियो। यस क्रान्तिले विश्वव्यापी रूपमा गणतन्त्र र प्रजातन्त्रको उदयको गतिलाई तीब्रता दिनुका साथै यो क्रान्ति थुप्रै आधुनिक राजनैतिक विचारधाराको विकासको केन्द्रिय बिन्दु बनेको थियो। यसले [[उदारवाद]], [[पुरातनवाद]], [[राष्ट्रवाद]], [[धर्म निरपेक्षता]] र अन्य धेरै राजनैतिक आदर्शहरूको विस्तारको लागि दिशानिर्देश गरेको थियो। यो क्रान्ति [[फ्रान्स]]का जनता र स्रोतहरूलाई एकक्रित गर्दै राष्ट्रिय सुरक्षाको लक्ष्य तर्फ केन्दृत गरी पूर्ण युद्धको उदयको साक्षी समेत बनेको थियो।<ref>{{Cite book|title=The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know It|last=बेल|first=डेभिड एभ्रोम|year=2007|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|location=न्यु योर्क|isbn=978-0-618-34965-4|page=[https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51 51]|url=https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51}}</ref> == पृष्ठभुमि == [[File:Antoine-François Callet - Louis XVI, roi de France et de Navarre (1754-1793), revêtu du grand costume royal en 1779 - Google Art Project.jpg|thumb|[[लुई सोह्रौँ|लुइस सोह्रौ]], जो १७७४ मा गद्दीमा आए।]] [[फ्रान्स]]मा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस शासन चलेको थियो। फ्रान्समा [[लुई चौधौँ]] योग्य भए पनि उनका छोरा लुई पन्धौं योग्य थिएनन्। लुई चौधौँको मृत्युपछि सन् १७१५ मा ५ वर्षको उमेरमा लुई पन्धौं गद्दिमा बसेका थिए। उनी अयोग्य, विलासी र अदुरदर्शी थिए। सन् १७७४ मा उनको मृत्यु भएपछी उनका छोरा [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] २० वर्षको उमेरमा गद्दिमा बसे। यी सबै राजाहरु निरंकुस भएकाले जनताहरु राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक आदि रूपमा शोषित थिए। क्रान्तिको पूर्व सन्ध्यामा लुई १६ औँ (१७७४-९३)को शासन थियो। उनी एक अकर्मण्य र अयोग्य शासक थिए। उनले पनि स्वेच्छाचारित र निरंकुशताको गरे प्रदर्शन गरे। उनको भनाइ थियो कि "यो चीज यसकारण कानूनी हो किनभने म नै यो चाहन्छु।" आफ्नो एक मन्त्रीले राजिनामा दिदा उनले भनेका थिए कि-सायद! म पनि राजीनामा दिन पाए। उनी माथी उसकी पत्नी मेरी एन्टोनिएट को अत्यधिक प्रभाव थियो। रानी फिजूलखर्ची थिइन्। उनलाई सर्वसाधारण जनताको समस्याको कुनै ज्ञान थिएन। एक पटक जब मानिसहरूको जुलूस रोटीको माग गरिरहेका थिए तब उनले सल्लाह दिएका थिए कि-" यदि रोटी उपलब्ध छैन भने केक किन खादैनौ?" {{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} सन् १७८९ मा फ्रान्समा निरंकुस शासन व्यबस्थालाई समाप्त गर्न ठुलो क्रान्ति भयो। उक्त क्रान्तिलाई '''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति''' भनिन्छ। == कारणहरू == फ्रान्सेली क्रान्तिको कारणहरु निकै जटिल छन् र अझै पनि इतिहासकाहरूमा बहसको विषय बन्ने गरेको छ । [[सात वर्षे युद्ध]] र [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्ध]] पश्चात,<ref>Tombs, Robert and Isabelle. ''That Sweet Enemy: The French and the British from the Sun King to the Present''. Random House (2007) {{ISBN|978-1-4000-4024-7}}. p. १७९.</ref> फ्रान्सेली सरकार नराम्रोसँग ऋणमा डुबेको थियो। सरकारले आर्थिक अवस्थ सुधार्न अलोकपि्रय कर नियम ल्यायो, जसले गरिब माथी भारी करको दर र धनी माथी करको दर कम हुन्थ्यो। सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि [[खडेरी]] पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै [[आर्थिक मन्दी]] आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । [[थोमस जेफर्सन]]ले घोषणा गरेका थिए:"हाम्रो [[अमेरिकी क्रान्ति]]ले फ्रान्सलाई जगाएको थियो ।"<ref>{{Cite book|title=सिस्टर रिभोलुसन्स|last=डन|first=सुसन|publisher=Faber and Faber|year=१९९९|location=न्युयोर्क|page=९}}</ref> === राजनीतिक कारण === * फ्रान्समा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस एबम् स्वेच्छाचारी शासन चलेको थियो । शासकहरू जनहितका काम गर्न छाडीसकेकाले जनताले ठुलो दुख पाएका थिए। उनीहरूलाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन। * त्यस समयको फ्रान्सको संसदलाई इस्टेट जनरल भनिन्थ्यो तर विगत १७५ वर्षआघि ( सन् १६१४ - १७८९ ) सम्म यसको बैठक नबोलाई राजाहरूले मनोमानी एबम स्वेच्छाचारी शासन चलाईरहेका थिए । * राजाका आसेपासे तथा दरबारी ऐसआराम तथा भोगबिलाशमा व्यस्त रहने भएकाले जनताको भलाईमा ध्यान दिदैनथे। * जनतालाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन | कुनै पनि व्यक्तिलाई एक आज्ञापत्र (letter de-cachet) द्वारा कैद गर्न सकिन्थ्यो। देशको शासन पद्धति पुर्ण रूपले नोकरशाही माथि निर्भर थियो। जो वंशानुगत थियो। जसको भर्ती तथा प्रशिक्षणको कुनै नियम थिएन र यी नोकरशाही माथि नियन्त्रण गर्ने कुनै संस्थाको व्यवस्था नै थिएन। यस प्रकार शासन प्रणाली पुरै भ्रष्ट, निरंकुश, निष्क्रिय र शोषणकारी थियो। व्यक्तिगत कानून र राजाको इच्छा नै कानून लागू हुन्थ्यो। फलतः देशमा एक समान कानून संहिताको अभाव तथा विभिन्न क्षेत्रमा विभिन्न कानून प्रचलित थिए। यस अव्यवस्थित र जटिल कानूनको कारण जनतालाई आफ्नै कानूनको ज्ञान थिएन। यस अव्यवस्थित निरंकुश तथा संवेदनहीन शासन तन्त्रको अस्तित्व जनताको लागि कष्टदायी बन्यो। यी उत्पीडक राजनीतिक परिस्थितिहरूले क्रान्तिको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। फ्रान्सको अराजकपूर्ण स्थिति बारे मा भनिन्थ्यो कि "खराब व्यवस्थाको त कुनै प्रश्न नै थिएन, वास्तवमा कुनै व्यवस्था नै थिएन।" === सामाजिक कारण === [[चित्र:Troisordres.jpg|thumb|साधारण वर्ग; कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्गको चित्रण]] फ्रान्सको समाज मूलतः सुबिधा प्राप्त वर्ग र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा विभाजित थियो । सुविधा प्राप्त वर्गमा कुलीन तथा पादरीहरु र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा मध्यमवर्ग, बौद्दिक वर्ग कालिगढ, व्यापारी, किसान तथा मजदुरवर्ग पर्दथे । पादरी तथा कुलीन वर्ग सबै किसिमका सुविधाबाट नजिक थिए। उनीहरूको सामाजिक स्तर उच्च ठानिन्थ्यो। भने अन्य वर्गलाई तल्लो स्तरको ठानेर उनीहरूलाई कुनै पदमा नियुक्ति गरिदैनथ्यो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} पादरी तथा कुलीन वर्ग विशेष सुबिधा उपयोग गर्दथे भने सर्वसाधारणमध्ये किसान तथा मजदूरको अवस्था एकदमै गुज्रेको थियो । स्वतन्त्र किसानको जग्गा जमिन हुन्थ्यो। यी किसानले अनेकानेक कर तिर्नु पर्दथ्यो भने अर्धदासले जागिरदारको खेतमा काम गर्नु पर्थ्यो भने स्वतन्त्र किसानले नगद तिर्नु पर्थ्यो। पादरी र कुलीन वर्ग [[कर]]बाट मुक्त थिए ।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''प्रथम स्टेट''': पादरी वर्ग प्रथम स्टेट सदस्य भनिन्थे । चर्चको आफ्नो बेग्लै सरकार थियो । यसको आफ्नै सङ्गठन, न्यायलय थियो र आफ्नै आर्थिक स्रोत थियो। चर्चको उच्च पदमा कुलीन वंशको व्यक्ती नियुक्त हुन्थे र आम्दानी भोगविलास जीवन बिताउथे। साधारण पादरी दोश्रो श्रेणीका थिए। यिनीहरू इमानदार हुन्थे तर यिनीहरूको अवस्था भने एकदमै नाजुक थियो। यिनीहरूको अवस्था साधारण वर्गको जस्तो थियो। उच्च पादरीको भोग विलासपूर्ण जीवन देखेर यिनीहरू रिसले आगो हुन्थे। यिनीहरू सुधारवादी र आन्दोलनप्रती समेत जागरुक थिए। फ्रान्समा क्रान्ति हुँदा यिनीहरू अग्रमोर्चामा देखा परे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''द्वितीय वर्ग''': कुलीनवर्ग जो विशेषाधिकार सम्पन्न थियो, यसलाई फ्रान्समा दोश्रो स्टेट भनिन्थ्यो। यिनीहरूलाई '''मेरा मालिक''' (My Lord) र '''अन्न दाता''' (Your Grace) भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो। राजदरबारमा यिनीहरू भेला भैरहन्थे र राज्यको प्रमुख ठाँउमा यिनीहरूको नै पहुँच थियो । इङ्ल्याण्डको जस्तो जेठो छोराले मात्र कुलीन पद पाउने नभएर फ्रान्समा कुलीनका सबै सन्तान कुलीन हुन्थे। यो वर्गले आफ्नो सम्पत्ति जाँड-रक्सी, जुवा तास र भोगविलासमा सकेको थियो र धेरै कुलीन गरीब भएका थिए तर बित्थाको अधिकार प्राप्त गरेको हुनाले साधारण वर्ग यिनीहरू देखि सन्तुष्ट थिएनन्। फ्रान्समा क्रान्ति हुँदा यिनीहरू प्रती कसैले सहानुभूति देखाएनन्।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''तृतीय स्टेट''' : तृतीय स्टेटमा जनसाधारण वर्गसँग संबद्ध थिए जसलाई कुनै विशेषाधिकार प्राप्त थिए। यसमा मध्यम वर्ग किसान, मजदूर, शिल्पी, व्यापारी र बुद्धिजीवी मानिस थिए। यस वर्गमा पनि भारी असमानता थियो। यी सबै वर्गको आ आफ्नो समस्याहरू थिए। किसानको संख्या सर्वाधिक थियो र यीनको अवस्था निम्न र दयनीय थियो। किसानले राज्य, चर्च तथा अन्य जमीदारहरूलाई अनेक प्रकारको कर दिनु पर्थ्यो। र सामन्ती अत्याचारीलाई सहनु बाहेक अर्को बाटो थिएन। एक दृष्टिबाट किसानको असन्तोषको मुख्य कारण सामन्तद्वारा दिइने कष्ट एवं असुविधा थिए र राजतन् यसमा चुप्पी साधे हुए था। यस प्रकार किसान यति दुःखी थिए कि उनीहरू स्वयं नै एक क्रान्तिकारी तत्वको रूपमा परिणत भए र उनीहरूले क्रान्ति गर्नको लागि मात्र एक झिल्को को आवश्यकता थियो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} मध्यम वर्ग ([[बुर्जुवा|बुर्जुआ]])मा साहुकार व्यापारी, शिक्षक, वकील, डॉक्टर, लेखक, कलाकार, कर्मचारी आदि सम्मिलित थिए। उनकी आर्थिक अवस्था अवश्य ठीक थियो तर पनि उनीहरू तत्कालीन राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक परिस्थिति प्रति आक्रोशित थिए। यस वर्गलाई कुनै राजनीतिक अधिकार प्राप्त थिएन र पादरी र कुलीन वर्गको व्यवहार उनीहरू प्रति राम्रो थिएन। यस कारण मध्यमवर्ग कुलीन को सामाजिक श्रेष्ठतालाई घृणा गर्थे र राजनीतिक व्यवस्थामा परिवर्तन गरेर आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्न इच्छुक थिए। यही कारण फ्रान्सको क्रान्ति मा उनीहरूको मुख्य योगदान रह्यो र यसै वर्गले क्रान्तिको नेतृत्व गर्‍यो। मध्यवर्गको केहि आर्थिक उजुरी पनि थिए। पूर्वको वाणिज्य व्यापारको कारण यस वर्गले धनसम्पत्ति अर्जिन गरेका थिए तर सामन्ती वातावरण मा उनीहरूको व्यापारमा धेरै प्रकारको प्रतिबन्ध लागेको थियो र ठाउँ ठाँउ चुंगी कर/ घुस दिनु पर्थ्यो। उनीहरू आफ्नो व्यापार व्यवसायको लागि उन्मुक्त वातावरण चाहन्थे। यसको लागि उनीहरूले क्रान्तिको नेतृत्व गरे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} यस प्रकार यो भन्न सकिन्छ कि फ्रान्सको क्रान्ति फ्रान्सेली समाजको दुई परस्पर विरोधी गुटको सङ्घर्षको परिणाम थियो। एक तर्फ राजनीतिक दृष्टिकोणबाट प्रभावशाली र अर्को तर्फ आर्थिक दृष्टिकोणबाट प्रभावशाली वर्ग थिए। देशको राजनीति र सरकारमाथि प्रभुत्व कायम गर्नको लागि यी दुई सङ्घर्ष अनिवार्य थियो। यस प्रकार १७८९ को फ्रान्सेली क्रान्ति, फ्रान्सेली समाजमा असमानताको विरूद्धको सङ्घर्ष थियो। === आर्थिक कारण === सन् १७७४ मा लुइ १६ औँ आर्थिक सङ्कटको माझ फ्रान्सको गद्दी सम्हाले। राज्यमा चरम घाटाको बजेट थियो र टाट पल्टने अवस्थामा पुगेको थियो। <ref>Frey, p. 3</ref> यसको कारण भनेको फ्रान्सको [[सात वर्षे युद्ध|सप्तवर्षीय युद्ध]] र पछि [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] मा सहभागी हुनु थियो जुन फ्रान्सलाई निकै महङ्गो पर्न गयो।<ref>{{cite web|url=http://www.sparknotes.com/history/european/frenchrev/section1.html|title=France's Financial Crisis: 1783–1788|accessdate=26 October 2008}}</ref> वस्तुतः फ्रान्सको राजपरिवारको फजुलखर्च र लुइस १४औं को लगातार युद्धमा सामेल हुने नीतिको कारणले शाही कोष खाली भएको थियो। उनको मृत्यु पछि लुइस १५औं ले अष्ट्रियाको उत्तराधिकार युद्ध एवं सप्तवर्षीय युद्धमा भाग लिए जसबाट राज्यकोष माथिको बोझ झनै बढ्यो र लुइस १६औं ले अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिएपछि फ्रान्सको आर्थिक अवस्था झनै जर्जर बन्यो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} सम्राट, साम्राज्ञी र उनका परिवारमाथि राज्यको अत्यधिक धनराशी खर्च गरिन्थ्यो। भर्साइल राजदरबार राजकोषको लुटपाटको साधन बनिरहेको थियो। अर्को तर्फ कर प्रणाली असन्तोषजनक थियो। विशेषाधिकारको कारण सम्पन्न वर्ग करबाट मुक्त थुए भने गरिब किसान जो आर्थिक दृष्टिले विपन्न थिए, एकमात्र करदाता उनीहरू थिए। यसप्रकार राजकोषको स्थिति अत्यन्त दयनीय भएको थियो। सरकार फ्रान्समा आय अनुसार व्याव निश्चित गर्नुको साटो व्यवको अनुसार आय निर्धारण गर्थ्यो। मे १७७६ मा, अर्थमन्त्री टुर्गोटलाई हटाइयो, र नेकरलाई, विदेशी,लाई आर्थिक जनरल बनाइयो। उनलाई आधिकारिक मन्त्री बनाउन मिल्दैनथ्यो किनभने उनी एक प्रोटेस्टेन्ट थिए।<ref name="Hib35">Hibbert, pp. 35, 36</ref> फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति हुनुमा फ्रान्सको जर्जर हुँदै गइरहेको आर्थिक कारण पनि थियो। मुलुक ऋणको भारले थिचिएको थियो। प्रत्येक वर्षको बजेट कैयौँ करोड घाटा भइ रहेको थियो। यो घाटा पूर्तिको लागि केवल दुईवटा उपाय थिए, नयाँ ऋण लिने या जनतामाथी थप कर लगाउने। सरकारलाई ॠण दिन जनताले पत्याउन छोडिसकेका थिए भने जनताहरू पहिला नै करको बोझले यसरी थिचिएका थिए कि नयाँ कर तिर्ने उनीहरूमा कुनै शक्ति थिएन।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} फ्रान्सको राज्य क्रान्ति हुनु अघि केही अर्थमन्त्रीले फ्रान्सको अर्थतन्त्र सुधारको विभिन्न प्रयास गरेका थिए, जस्तो टुर्गोट, नेकर, केलोन आदि । टुर्गोटले भू-स्वामीलाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहे तर सामन्तले यिनको विरोध गरेर रानीसँग यिनलाई हटाउन विन्ती गरे। राजा लुई सोर्हौं रानीको कुरा टाल्न सक्दैनथे परिणाम टुर्गोटलाई राजाले पदबाट हटाए। यिनी पछि नेकर नयाँ अर्थमन्त्री बने। यिनको जोड खर्च कम गर्ने कुरामा थियो। यिनले देशको आर्थिक अवस्था जनतामा प्रस्तुत गरे जसले गर्दा देशको आर्थिक अवस्था कती बिध्न नाजुक रहेछ भनेर पहिलो पटक जनताले थाहा पाए। यिनका खर्च कम गर्ने नीतिबाट खर्चालु र विलासी [[मारी अँतवानेत|रानी एन्टोनिएट]] प्रसन्न भइनन्। राजालाई दबाब दिएर नेकरलाई पदबाट हटाउन लगाइन्। {{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} == दार्शनिकको भूमिका == फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिमा दार्शनिकहरूको भूमिकाको सन्दर्भमा दुई मत अगाडि आउँछ -एक, दार्शनिकहरूले क्रान्तिको परिस्थितिहरूको सिर्जना गरेर क्रान्ति उत्पन्न गरे र दोश्रो क्रान्तिको स्रोत त्यस समयको राष्ट्रिय जीवनको दोषमा तथा सरकारको भूलमा थियो र दार्शनिकहरूले क्रान्ति उत्पन्न गरेका थिएनन् । === मन्टेस्क्यु === [[शार्ल लुई मन्टेस्क्यु|मन्टेस्क्यु]] (१६८९-१७५५ ई .) ले आफ्नो पुस्तक 'द स्पिरिट अफ लज' (The Spirit of Laws ) मा राजाको दैवी अधिकारको सिद्धान्तको खण्डन गरे र फ्रान्सेली राजनीतिक संस्थाको आलोचना गरे र त्यसको विकल्प पनि प्रस्तुत गरे। उनले "फ्रान्सेली सरकार निरकुंश सरकार छ किनकी फ्रान्समा कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका सबै शक्ति एकै व्यक्ति अर्थात् राजाको हातमा केन्द्रित छ ; त्यसकारण फ्रान्सका जनतालाई स्वतन्त्रता प्राप्त भएको छैन। " यसै सन्दर्भ मा उनले “[[शक्ति पृथकीकरण|शक्तिको पृथकीकरण]] ” को सिद्धान्त दिए जस अनुसार शासनको तीन प्रमुख अंग-कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका को अधिकार अलग-अलग हातमा हुनु पर्ने विचार राखेका थिए। उनले इंग्ल्याण्ड सरकारलाई आदर्श बताए{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} किनकी त्यहां [[संवैधानिक राजतन्त्र]] थियो जसमा त्यहां नागरिकलाई स्वतन्त्रता थियो। यस प्रकार मन्टेस्क्युले शक्तिको पृथकीकरणको माध्यमबाट फ्रान्सको निरंकुश राजव्यवस्था माथि प्रहार गरे। उसको यो विचार यती लोकप्रिय भयो कि 'द स्पिरिट अफ लज'को तीन वर्षमा छ संस्करण प्रकाशित भयो। === भोल्टेयर === [[भोल्टेयर]] ( १६९४ - १७७८ ई .) ले आफ्नो पुस्तक, "लेटर्स अन द इंगलिश" आदि, को माध्यमबाट ब्रिटेनमा प्रचलित उदार राजनीति, धर्म र विचारको स्वतन्त्रताको चित्रण गरे तथा पुरातन फ्रान्सेली व्यवस्थासँग तुलना गरे र फ्रान्समा व्याप्त बिकृती एवं कमजोरीको उल्लेख गरे। प्रतिबन्धित हुनुको बाबजुद यो पुस्तक बहुत लोकप्रिय भएको थियो । भोल्टेयरले चर्चको भ्रष्ट अचारण, असहिष्णुता, अन्याय, दमन र अत्याचारको विरोधमा लेखे । चर्चको भ्रष्टता माथी औंला उठाउदै उनले लेखे "अब कोही पनि ईसाइलाई बचाउन सकिदैन किनकी एक मात्र ईसाई थिए र उसलाई पनि सुलीमा चढाइयो।" उनले थप लेखे "कुख्यात एवं बदनाम चीजलाई खुट्टाले धसिदियौँ।" यो स्पष्ट रूपमा फ्रान्सको निरंकुश राजतन्त्र एवं चर्चको अत्याचारमाथि प्रहार थियो। भोल्टेयर इंग्ल्याण्डको [[संवैधानिक राजतन्त्र]]को अनुरूप फ्रान्समा पनि त्यसै अनुसारको शासन स्थापित गर्न चाहन्थे। उनले भनेका थिए "म सयौँ मुसाको स्थानमा एक सिंहको शासन मन पराउँछु ।" भोल्टेयरले क्रान्तिको कुरा गरेनन् तर वैचारिक स्वतन्त्रताको पृष्ठभूमि तयार गरे। उनले उच्च पादरीको विलासी जीवनको सक्दो विरोध र निन्दा गर्‍। अन्याय, शोषण, अत्याचारको, असमानता, अन्धविश्वासको विरोध गर्दा जेल पनि परे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} === रूसो === [[चित्र:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|alt=Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|thumb|जिन ज्याक्स रुसो]] [[जँ-जाक रूसो|रूसो]]ले आफ्नो पुस्तक “एमिली”, “सोशल कन्ट्रयाक्ट” र “रूसोनी”को माध्यमद्वारा मनुष्यको स्वतन्त्रताको कुरा उठाए। उनको भनाइ थियो कि "मनुष्य स्वतन्त्र जन्मन्छ र सर्वत्र जन्जिरमा बाधिन्छ। यी जन्जिरबाट मुक्ति पाउनको लागि एक मात्र तरिका छ कि हामी प्राकृतिक आदिम अवस्था व्यवस्थामा फर्कौ। रूसोले बताए की कि सामूहिक इच्छाबाट बनेको राज्यको यो अनिवार्य तथा सार्वभौम कर्तव्य हो कि यो सम्पूर्ण समाजको सर्वोपरि मान्य हुने कार्य संचालित गरोस्। जो जसलाई कार्यपालिका शक्ति सुम्पिएको छ; उनीहरू जनताको स्वामी होईनन्, उनको कार्यकारी हो र उनका कर्तव्य जनताको आज्ञाको पालन गर्नु हो।" यस प्रकार उसलाई दृढ विश्वास थियो कि सर्वोपरि सत्ता जनताको हातमा हुन आवश्यक छ, कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको हातमा होईन। सार्वभौम सत्ता जनताको इच्छामा निहित हुन्छ जसलाई “जन इच्छा” (General Wills ) भनियो । रूसोले क्रान्तिको कुरा गरेका थिएनन् तर सबै व्यक्तिलाई स्वतन्त्र एवं समान माने र क्रान्तिको "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व" नारा उनको विचारबाट नै प्रभावित थियो। नेपोलियनले उनको महत्त्वको स्वीकार गर्दै भनेका छन् कि "यदि रूसो नभएका भए फ्रान्समा क्रान्ति हुँदैनथयो। रूसोको "सोसल कन्ट्र्याक्ट" को लोकप्रियता को अनुमान यस कुराबाट लगाउन सकिन्छ कि एक वर्षमा यसको १३ संस्करण प्रकाशित भएको थियो। === दिदेरो === दिदेरो आफ्नो वाक्शक्ती र लेखनशक्तिको कारण प्रसिद्ध मानिन्छन्। यिनले सम्पादन गरेको इन्साइक्लोपेडियामा [[दासप्रथा]], शासनको भ्रष्टता, निरंकुश शासन, [[सामन्तवाद|सामन्तप्रथा]], समाजका विभिन्न वर्ग तथा फौजदारी कानुन बारे लेखिएको थियो जुन पुस्तक फ्रान्समा बहुत रुचाइयो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=16}} === क्वेस्ने === क्वेस्ने अर्थशास्त्री थिए । यिनी फ्रान्सको तत्कालीन अर्थ व्यवस्था परिवर्तन चाहन्थे । === हेलिभेरास === == घटना क्रम == === सङ्कट === [[फ्रान्स]]को इतिहासमा नै सबैभन्दा संकट सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि खडेरी पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै आर्थिक मन्दी आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । अनिकाल र मूल्य वृद्धिका कारण सर्वसाधारण जनता संकटग्रस्त जीवन विताउन वाध्य हुनु नै उक्त क्रान्तिका लागि महत्त्वपूर्ण आधार बन्यो । स्टेट जनरलका कुलिन वर्ग, पुरोहित वर्गहरू पनि सामान्य जनताका प्रतिनिधि जस्तै राजतन्त्र विरुद्ध आक्रोसित बन्दै जानु नै राजतन्त्रको अवशान हुने अर्को मुख्य कारण थियो । अर्कोतर्फ सामान्य जनताको प्रतिनिधि भने पूरै आक्रोशित थिए । [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]ले करिव १ सय ५० वर्ष पश्चात बढ्दो आर्थिक संकट समाधान गर्नको लागि भर्साइल स्टेट जनरलको बैठक बोलाउन वाध्य भए ।{{sfn|Doyle|1990|p=93}} === स्टेट जनरल बैठक === [[चित्र:Estatesgeneral.jpg|thumb|भर्साइलमा स्टेट जनरल बैठक ५ मे १७८९]] स्टेट जनरलको स्थापना राजा फिलिपद्वारा सन् १३०४ मा भएको थियो । सन् १६१४ सम्म यसको अधिवेशन नियमित जस्तो भइरहेको थियो, तर १७५ वर्षदेखी भने कुनै अधिवेशन भएको थिएन । निर्वाचन १७८९ को बसन्त ऋतुमा भयो। साधारण वर्गको लागि मतदानको योग्यता भनेको फ्रान्समा जन्मेको वा वंशज नागरिक पुरुष; उमेर २५ वर्ष वा सो भन्दा बढी, जो मतदान हुने स्थानमा बसोबास गरेको र कर तिर्ने गरेको थिए। स्टेट जनरलमा कुलीन वर्गका २९१, उच्च पादरी वर्गका ३०३ र साधारण वर्गका ६१० गरी १२०१ प्रतिनिधि थिए । साधारण वर्गको प्रतिनिधित्व दोब्बर गरी ६१० पुर्याइएको थियो जसले ९५ % जनसंख्याको प्रतिनिधित्व गर्दथ्यो; ती मध्ये आधा सुशिक्षित वकिल तथा स्थानीय अधिकारी थिए; करिब एक तिहाइ उद्योग व्यापार व्यवसाय मा सम्बद्ध थिए भने ५१ जना धनी जमिनदारहरू थिए । <ref>Doyle, '' The Oxford History of the French Revolution'' (1989) pp. 99–101</ref><ref>Albert Soboul, ''The French Revolution 1787–1799'' (1975) pp. 127–29.</ref> स्टेट जनरलमा तीन सदनहरु थिए जसमा कुलीन वर्ग, उच्च पादरी वर्ग र साधारण वर्ग थिए । हरेक सदन बराबर एक मत मान्ने गरिन्थ्यो र जुनसुकै प्रस्ताव दुई मत भएपछी पारित हुन्थ्यो तर यहाँ साधारण वर्गले जनताको भलाईको लागि लिएर जाने जुनसुकै प्रस्ताव पनि कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्ग मिलेर त्यसलाई असफल पारिदिन्थे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=17}} राजाले भर्साइल स्टेट जनरलका ३ वटै तप्का कुलिन वर्ग, पादरी वर्ग र सामान्य जनाताका प्रतिनिधीहरूसँग "राष्ट्रको आर्थिक संकटको समाधान गर्ने उपाय खोज्न चाहन्थे। उनको उक्त भर्साइल स्टेट जनरलका बैठकमा प्रस्तावित एजेण्डाहरु मध्यको प्रमुख एजेण्डा राष्ट्रमाथिको बढेको ऋणलाई कसरी चुक्ता गर्ने ? र अर्थ व्यवस्था कसरी सुदृढ गर्ने ?" भन्ने थियो। उक्त वैठकमा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु नै लगभग एघार सयको संख्यामा भएकाले उक्त आर्थिक संकटका विरुद्ध, राजा विरुद्ध बढी नै आक्रोशित भए। सामान्य जनताका वकिल र वुद्धिजीवी प्रतिनिधिहरूले राजाका विरुद्ध विभिन्न आरोप लगाउँदै जनताका आवाज उठाएका थिए। ४ मे १७८९ मा सुरु भएको स्टेट जनरलको बैठकमा लगभग २ महिना बहस भएको थियो । यो अधिवेशन नै क्रान्तिको आमन्त्रण भयो । साधारण वर्गका प्रतिनिधिले स्टेट्स जनरलका सम्पूर्ण प्रतिनिधिको बैठक बेग्ला बेग्लै नगरी संयुक्त रूपमा एकै सभा भवनमा गरिनु पर्ने र संयुक्त प्रतिनिधिको बहुमतद्वारा कुनै पनि निर्णय पारित गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिए किनकी यसले मान्यता पाउनासाथ स्टेट्स् जनरलमा उनीहरूको बहुमत हुने थियो। यसको खतरा प्रथम र द्वितीय वर्गका कुलीन र पादरी वर्गलाई राम्रोसँगले थाहा थियो, त्यसैले उनीहरूले यो कुराको कडा विरोध गरे । र पहिला झैं तीन सदनमा दुई सदनको मत पाएर प्रस्ताव पास गर्ने कुरामा जोड दिन थाले । लगभग महिना दिन सम्म यसको बारेमा छलफल भयो )। जून ३ मा पादरीवर्गका तीन सदस्य साधारण वर्गमा मिल्न गए र साधरण वर्गका प्रतिनिधिहरूले १७ जून १७८९ मा राष्ट्रिय सभा (National Assembly)को निर्माण गर्ने घोषणा गरे । जुन अत्याधिक मतले पास भयो । उनीहरूको राष्ट्रिय सभाको स्थापना गरेर फ्रान्समा सुधारका कार्यक्रम ल्याउने घोषणा भयो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=18}} === टेनिस कोर्टको सपथ === [[चित्र:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|alt=|left|thumb|टेनिस कोर्टको हलमा सपथ (ज्याक्स- लुइस डेभिडद्वारा चित्रित)]] सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूले लगभग ९६ प्रतिशत स्थान ओगटेकोले जनताको एजेण्डालाई बहुमतद्धारा पारित गर्न चाहन्थे । २० जूनमा राष्ट्रिय सभाका सदस्यहरू बैठक गर्नको लागि सभा भवनतिर गए तर त्यहाँ ढोकामा ताल्चा लगाइएको थियो र सिपाहीहरू पहरा दिइरहेका थिए। त्यो सभा गर्न नदिने योजनाको परिणाम थियो। सभाघर नजिकै टेनिसकोर्ट थियो। सामान्य जनताका निस्काशित प्रतिनिधिहरूले एउटा टेनिस कोर्टको हलमा बैठक सञ्चालन गर्न वाध्य भए। साधारण वर्गका ५७७ जना मध्ये ५७६ सदस्य त्यहाँ उपस्थित थिए। बेलीको अध्यक्षतामा त्यहाँ एउटा सभा भयो र मोनियरले एउटा सपथको प्रस्ताव राखे। उक्त बैठकमा फ्रान्सको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्रान्ति गरी नयाँ संविधान जारी नगरेसम्म पछि नहट्ने सपथ खाए।<ref>{{Cite book|title=Proceedings of the Bunker Hilll Monument Association at the annual meeting|first=Marshall Putnam|last=Thompson|chapter=The Fifth Musketeer: The Marquis de la Fayette|url=https://books.google.com/books?id=qbvW7zpvRg8C|page=50|year=1914|accessdate=10 February 2011}}</ref> सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूको क्रान्तिकारी निर्णय थाहा पाएपछि लुई १६ औँ राजाले उनीहरू विरुद्ध कडा कारवाही गर्ने चुनौतिपूर्ण धम्की दिए। त्यसको बदलामा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूले राजालाई त्यस्तै धम्की दिँदै भने कि “संगिनको धारबाट सक्छौ भने हामीलाई हटाउ” । उक्त धम्की पछि [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] डराए। अब राजाको केहि उपाय चलेन र उनले राष्ट्रिय सभालाई मान्यता प्रदान गरे र सबै वर्गका प्रतिनिधिहरु मिलेर कुनै पनि निर्णय बहुमतले गर्ने घोषणा गरे। राष्ट्रिय सभाले मान्यता पाएपछी साधारण वर्गका प्रतिनिधिको शक्ति बढ्यो किनकी उनीहरू बहुमतमा थिए।   === अर्थमन्त्री नेकरको बर्खास्त === [[चित्र:Necker,_Jacques_-_Duplessis.jpg|thumb|प्रधानमन्त्री / अर्थमन्त्री नेकर]] यसपछि साधारण वर्गका प्रतिनिधिहरूले राष्ट्रिय सभामा प्रस्ताव पास गरेर विशेषाधिकार खत्तम पार्ने र उनीहरूमाथी पनि कर लगाउने योजना गर्न थाले । यो योजना बुझेपछी विशेषाधिकार वर्गका प्रतिनिधिहरूले रानी एन्टोनिएट, राजाका भाइ काउण्ट आर्तोसद्वारा राजालाई दबाब दिएर राष्ट्रिय सभा भङ्ग गर्ने र क्रान्तिकारीलाई दमन गर्न विदेशी सैनिकको सहयोग लिने कुरामा सहमत गराए । राजाले पनि जुलाई १७८९ मा पेरिस र भर्साइलमा स्वीस र प्रसियन सेना सैनिक डफ्फा तैनाथ गराए । राजाको यो कदमको विरोध गर्दै साधारण वर्गका राष्ट्रिय सभाका प्रतिनिधिले विदेशी सैनिक हटाउन अनुरोध गरे । तर उनीहरूको कुराको सुनुवाई हुनु त कता हो कता कुलीन र पादरीलाई पनि करको दायरामा ल्याएर राज्यको अर्थव्यवस्था ठीक पार्नुपर्छ भन्ने अर्थमन्त्री नेकरलाई पदबाट हटाए । [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]ले आफ्नो प्रधानमन्त्री नेकरलाई ती सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु विरुद्ध कारवाही गर्नु भनी आदेश दिए । राजाको आदेश नेकरले कार्यान्वयन गर्न नसकेपछि ११ जुलाई १७८९ मा उनलाई मन्त्रीवाट नै बर्खास्त गरेका थिए।<ref>Schama 2004, p. 317</ref> === सङ्घर्ष === ==== पेरिसमा जनविद्रोह ==== पेरिसमा भोका नाङ्गा मानिसहरू सहित विशाल जनसमूहको भीड जम्मा भएको थियो । सर्वसाधारण प्रति सहानुभूति राख्दै विशेषाधिकारवालालाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहाने अर्थमन्त्री नेकरलाई राजाले पदच्यूत गरेको समाचार पुगेपछी पेरिसमा रहेको जनसूहमा उत्तेजना फैलियो । १२ जुलाई १७८९ मा पेरिसको एउटा सरकारी बगैंचामा भेला भएको भीडलाई एक पत्रिका सम्पादक कोमाइलले चिच्याउदै -"छिटो गरौं भाइ हो, अब एक क्षण पनि नष्ट गर्नु हुन्न । राजाले हाम्रा प्रिय अर्थमन्त्री नेकरलाई पदच्यूत गरे । उनको यो पदच्यूत देशभक्तहरूको लागि खतराको घण्टी हो । अब जर्मन तथा स्वीस सैनिकहरूले हामीलाई मार्नेछन् । अब हामी सँग एउटामात्र बाटो छ, त्यो हो हतियार उठाउनु । अब हामी हतियार उठाउँ । हतियारबाट सुसज्जित भएर मात्र हामी आफ्नो र आफ्ना प्रतिनिधिको रक्षा गर्न सक्दछौं । " यो भाषणले भीड झनै उत्तेजित भयो। मानिसहरु नारा लगाएर कुलीन र पादरीका घरमा पसेर लुटपाट गर्दै र हतियार भेला पार्दै पेरिसका सडकमा घुम्न थाले। १८ जुलाई सम्ममा यो भीडले २ तोप, ३२,००० बन्दुक ५२००० भाला र अरु थुप्रै स-साना हतियार भेला पार्यो ।<ref>Schama 2004, p. 331</ref> ==== बेस्टाइल कब्जा ==== [[चित्र:Prise_de_la_Bastille,_H._Jannin,_Musée_de_la_Ré&volution_française_-_Vizille.jpg|thumb|बेस्टाइल किल्ला कब्जा गर्ने क्रममा झडप]] यसपछी हतियार भेला गर्ने भोक जागेको यो भीड १४ जुलाईमा बेस्टाइलको किल्लातिर गयो, जुन पेरिसबाट तीन माइल टाढा थियो । यो किल्लामा राजनैतिक बन्दी थिए जसलाई राजाले बिनाकारण थुनेर राखेका थिए । बेस्टाइललाई जनसमूहले घेरेपछी भीषण भिडन्त भयो । बेस्टाइल किल्लाका गभर्नर डि लानी थिए । डि लानीले आफ्नो गोलाबारुद सकिएपछी आत्मसमर्पण गरे तर डि लानी र उनका सैनिक जनताद्वारा मारिए । बेस्टाइलको किल्ला ध्वस्त गरेर राजबन्दीलाई मुक्त गरियो।<ref>Schama 2004, p. 344</ref> बेस्टाइलको पतन एक युगान्तकारी घटना थियो जुन निरंकुशताको पतन एवं जनताको विजयको प्रतीक थियो। वास्तवमा यो क्रान्तिको उद्घोष थियो र यसकारण फ्रान्समा १४ जुलाई लाई स्वतन्त्रता दिवसको रूपमा मनाइन्छ। राजा र जनताका बीचमा यस क्रममा नै सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरूमा भिषण सङ्घर्ष भयो। राजा उक्त सङ्घर्षमा पराजित हुदै जान थाले पछि वर्खास्त गरिएका प्रधानमन्त्रीलाई पुनःस्थापना गर्दै जनता समक्ष माफी माग्दै उक्त क्रान्तिलाई मान्यता दिन वाध्य भए। कुलिन वर्ग र पादरी वर्गका प्रतिनिधिहरूले समेत जनताका प्रतिनिधिहरूलाई समर्थन गर्न वाध्य भएका थिए। उक्त क्रान्ति मार्फत राजतन्त्र समाप्त भयो र केही समय पछि राजालाई माफ माग्न लगाएर संवैधानिक राजाको रूपमा पुनःस्थापना गराए। सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरूमा विभिन्न कम्युन निर्माण गरिए र उक्त कम्युनहरूको एउटा छाता सङ्गठन फेडेरेसन बनाइयो। == संविधान == [[चित्र:Declaration_of_the_Rights_of_Man_and_of_the_Citizen_in_1789.jpg|thumb|'''२६ अगस्डिट १७८९ को क्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन.''' ({{lang-fr|'''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789'''|links=no}}) ({{lang-en|'''The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen of 26 August 1789'''’|links=no}})]] उक्त क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ प्रत्येक नागरिकहरूको मुखबाट कठस्त सुनिन्थ्यो । ‘यहाँबाट स्वतन्त्र धर्तीको सुरुवात हुन्छ’ भन्ने नारा देशका विभिन्न भागहरूमा टाँगिएको थियो । क्रान्ति पछिको निर्मित संविधानमा लेखिएको वाक्याशं ‘'''डिक्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन''' ({{lang-fr|'''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789'''|links=no}}) ({{lang-en|'''The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen'''’|links=no}}) झनै चर्चित थियो । सबै नागरिक जन्मले बराबर हुन्छन्, अधिकार सबैका लागि बराबर हुन्छ । [[चित्र:Execution_of_Louis_XVI.jpg|alt=|left|thumb|[[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]लाई मृत्युदण्ड]] उक्त संविधानमा फ्रान्सका राजा एउटा सार्वभौमसत्ता सम्पन्न राष्ट्रको केवल सेवक हो भन्ने कुरा उल्लेख गरिएका कारण फ्रान्स एउटा सार्वभौम स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा रुपान्तरण हुन पुग्यो । क्रान्ति पछिको क्रान्तिकारी सरकारले भू–कर, व्यक्तिगत सम्पति माथिको कर, उद्योग तथा व्यापारका लागि लाइसेन्स आदि जस्ता कदम अगाडि सार्दै जनताका कामहरु अगाडि बढाउँदै लगे। यस क्रममा नै संविधान अन्तर्गत रहेका राजाले जनताका प्रतिनिधिहरु र तीनका कार्यक्रमहरूमा षड्यन्त्र गर्न थाले पछि [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] राजालाई अन्ततः मृत्युदण्ड नै दिनु पर्यो । == क्रान्तिको विभिन्न चरणहरू == <nowiki>'''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति'''</nowiki> विभिन्न चरण हुदै गयो । अध्ययनको सुविधाको दृष्टिले क्रान्तिलाई निम्नलिखित चार चरणमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ। {| class="wikitable" |+ !चरण !समय अवधि !शासन व्यवस्था |- |प्रथम चरण |१७८९-१७९२ ई. |संवैधानिक राजतन्त्रको समय |- |द्वितीय चरण |१७९२-१७९४ ई |उग्र गणतन्त्रवादको समय |- |तृतीय चरण |१७९४-१७९९ ई. |उदार गणतन्त्रवादको चरण |- |चतुर्थ चरण |१७९९-१८१४ ई. |तानाशाही एवं साम्राज्यवादी समय |} === प्रथम चरण: संवैधानिक राजतन्त्रको समय (१७८९-१७९२) === यस चरणमा पेरिसको भीडले बेस्टाइल किल्ला कब्जा नियन्त्रण स्थापित गर्‍यो। यस प्रकार क्रान्तिको शुरूआत भयो । वस्तुतः बेस्टाइल किला निरंकुशता एवं अत्याचारको प्रतीक थियो र यसको पतनबाट पुरातन व्यवस्थालाई गहिरो चुनौती आयो। यस घटनाको प्रभाव फ्रान्सको ग्रामीण क्षेत्रमा पनि पर्यो र ग्रामीण क्षेत्रमा सामन्ती कर सम्बन्धी अभिलेखहरूलाई आगो लगाइयो, जलाइयो। जनताको यस कारबाहीको राष्ट्रिय सभामा पनि गहिरो असर पर्यो। अतः ४ अगस्ट १७८९ रात भर चलेको राष्ट्रिय सभाको अधिवेशनले कानून निर्माण गरी सबै प्रकारको विशेषाधिकारहरू समाप्त गर्‍यो। राष्ट्रिय सभाको महत्त्वपूर्ण कार्य- एक संविधान निर्माण गर्नु थियो। अतः राष्ट्रिय सभालाई नै संविधान सभा भनियो र २६ अगस्ट १७८९ मा संविधान सभाले मानवाधिकारको घोषणा भयो । ==== मानवाधिकारको सीमा ==== संविधान सभाले आफ्नो आदर्श तथा उद्देश्यको रूपमा मानवाधिकारको घोषणा गर्‍यो। यस घोषणामा समानताको सिद्धान्तलाई बल दिइयो "सबै मनुष्य समान रूपमा पैदा हुन्छन्, अतः सबैलाई समान अधिकार मिल्नुपर्छ।" भन्ने उल्लेख थियो। यी अधिकारहरूमा स्वतन्त्रता, सम्पत्ति सुरक्षा तथा अत्याचारको विरोध गर्ने अधिकार आदि थिए। यस प्रकार संविधान सभाले आधारभूत सिद्धान्त, स्वतन्त्रता, समानता र जनताको प्रभुत्वको घोषणा गर्‍यो। सम्पत्ति अधिकारलाई घोषणा पत्रमा पटकपटक दोहोर्याइयो। यस अधिकारबाट कसैलाई बञ्चित गर्न सकिदैन थियो। ==== चर्चमाथि नियन्त्रण ==== राष्ट्रिय संविधान सभाले चर्चको सम्पत्ति जफत गर्‍यो र जनतामाथी चर्चको नियन्त्रण कम गर्ने प्रयास गर्‍यो । यस सन्दर्भमा चर्चलाई राज्यको अधीनमा ल्याइयो र चर्चलाई रोमको पोपको प्रभावबाट मुक्त गरी राष्ट्रिय चर्चको रूपमा स्थापित गरियो । राज्य प्रति पादरिको वफादारी सुरक्षित गर्नको लागि "सिभिल कन्स्टिच्युसन अफ क्लर्जी" बनाइयो। जसअनुसार पादरिहरूले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गर्नु पर्थ्यो र जनताद्वारा चुनिन पर्थ्यो। [[पोप]] र केहि पादरिहरूले यस कदमको  विरोध गरे । जुन पादरिहरूले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गरे उनीहरूलाई “ज्यूरर” भनिन्थ्यो भने शपथ नलिनेलाई “नन- ज्यूरर” भनिन्थ्यो । यस कानुनबाट क्रान्तिको विरूद्धमा एक माहोल सिर्जना हुन थल्यो किनभने अहिलेसम्म साना पादरिहरूले क्रान्तिको समर्थन गरेका थिए । अब उनीहरू यसबाट अलग भए र केहि पादरी देश छोडेर विदेश गए र त्यहाँ युरोपमा क्रान्तिको विरूद्ध प्रचार-प्रसार गर्न थाले । ==== संविधान निर्माण ==== राष्ट्रिय संविधान सभाले फ्रान्सको लागि लिखित संविधान बनायो र यस संविधानलाई  १७९१मा  लुई सोह्रौले आफ्नो स्वीकृति दिए । संविधानमा दुई वटा कुराहरु महत्त्वका साथ लेखिएको थियो * एक, राज्यको सार्वभौम शक्ति जनतामा निहित छ * दोश्रो, शक्तिको पृथकिकरण राज्य एवं जनताको हित हुनेछ ।{{sfn|Schama|1989|pp=527-529}} यद्यपि शासन प्रणाली राजतन्त्रात्मक नै रह्यो तथापी राजाको अधिकारहरु सीमित गरिएका थिए। अब राजा कानुन निर्माता रहेनन् । राजालाई कुनै देशसँग  युद्ध वा सन्धि गर्ने अधिकार थिएन । कानून बनाउने अधिकार एक व्यवस्थापिका सभालाई दिइयो र उक्त सभाको सदस्य संख्या ७४५ थियो। व्यवस्थापिका सदस्य निर्वाचनको लागि नागरिकहरूलाई सक्रिय र निष्क्रय दुइ भागमा विभाजन गरियो र मताधिकार केवल सक्रिय नागरिकलाई दिइयो। सक्रिय नागरिक २५ वर्ष भन्दा अधिक आयुको नागरिक थिए जो राज्यलाई तीन दिनको आय बराबरको प्रत्यक्ष कर तिर्थे जबकि निष्क्रिय नागरिकमा गरिबहरु थिए । राष्ट्रिय सभाले फ्रान्सको प्रशासनिक संरचनामा व्यापक परिवर्तन गर्‍यो । प्राचीन प्रान्तलाई हटाएर सम्पूर्ण देशलाई ८३ डिपार्टमेन्ट (Departmants) मा विभक्ति गरियो । यी डिपार्टमेन्टहरूलाई Cantan र Commune मा विभाजन गरियो । प्रत्येक ईकाईको शासनको लागि निर्वाचन परिषद् हुन्थ्यो जसको चुनाव सक्रिय नागरिक गर्थे । यस प्रकार स्थानीय स्तर देखी केन्द्रीय स्तर सम्म पुरै राज्य व्यवस्था बुर्जआ वर्गमा आयो । === द्वितीय चरण: पहिलो गणतन्त्र (१७९२-१७९४) === अगस्टको अन्त्यतिर, नेशनल कन्भेन्सन (राष्ट्रिय सम्मेलन)को लागि चुनाव भयो। मताधिकारमा प्रतिबन्धका कारण १७९१ मा ४० लाखको तुलनामा खसालिएको मत संख्या ३३ लाखमा झर्यो।{{Sfn|Crook|1996|p=94}} राष्ट्रिय सभा भंग भए पश्चात् सन् १७९१ मा ७४५ सदस्यीय व्यवस्थापिका सभा (Legislative Assembly) अस्तित्वमा आयो ।{{sfn|Crook|1996|p=94}} यस व्यवस्थापिका सभामा सभामुख /अध्यक्षको दाहिने हात तिर बस्नेलाई 'दक्षिणपन्थी' भनियो । उनीहरू अनुदार एवं राजतन्त्रको समर्थक थिए जबकि वायाँ तिर बस्नेलाई  'वामपन्थी' भनियो र यस समुह मूल परिवर्तनवादिहरु (Redicals) थियो जो उग्र र क्रान्तिकारी थिए । रेडिकल्स पनि दुई वर्गमा विभाजित थिए - [[जिरोन्दिस्ट]] र [[ज्याकोबियन]]। यसैबीच फ्रान्सको क्रान्तिको भय युरोपका अन्य देशहरूमा समेत फैलन लाग्यो। जो पादरी एवं कुलीन वर्ग फ्रान्सबाट भागेर युरोपका अन्य क्षेत्रहरूमा पुगेका थिए उनिहरूले क्रान्तिको विरूद्ध भावना फैलाए। अर्को तर्फ फ्रान्सका क्रान्तिकारी अन्य देशमा पनि क्रान्तिकारी सिद्धान्तको प्रचार-प्रसार गर्न चाहन्थे। फलतः युरोपका अन्य राजा सशंकित भए। परिणामस्वरूप क्रान्तिकारी फ्रान्स र युरोपका अन्य देशहरू सङ्ग आपसी सम्बन्ध चिसो भयो । आस्ट्रियाले क्रान्तिकारीहरूले आग्रह गर्दा गर्दै पनि फ्रान्सको राजतन्त्र समर्थक शरणार्थीहरूलाई शरण दियो । अतः व्यवस्थापिका सभाले अप्रिल १७९२ ई मा अस्ट्रिया विरूद्ध युद्धको घोषणा गर्‍यो, किन्तु फ्रान्सको सेना नराम्रो सँग पराजित भयो । यस पराजयले  फ्रान्सको जनतालाई विश्वास भयो कि राजाले अष्ट्रियालाई फ्रान्सको सैन्य शक्ति र सुरक्षाको सबै भेद बताइदिए । अतः राजा प्रति जनताको रवैया उग्र भयो। यो स्थितिमा फ्रान्सेली राजतन्त्रको समर्थनमा प्रसा र आस्ट्रियाले चेतावनी दिदै घोषणा गरे कि "फ्रान्सको जनता राजाको आज्ञा पालन गरुन् अन्यथा हामी उनीहरू विरूद्ध कारवाही गर्छौ।" यस प्रकार फ्रान्सको क्रान्तिले युरोपमा युद्धको स्थिति उत्पन्न गर्‍यो । यस घोषणाबाट फ्रान्सका जनता झनै उग्र भए र जनाताले राजालाई घेरे। राजा भागेर व्यवस्थापिका सभाको शरणमा पुगे। अब व्यवस्थापिका सभा भंग गर्ने ; पुनः चुनाव गर्ने, नयाँ व्यवस्थापिका सभा बनाउने र राजतन्त्रको भविष्यमाथि आफ्नो  निर्णय दिने बहस चल्न थाल्यो। यसैको साथ व्यवस्थापिका सभा समाप्त गरियो र वयस्क मताधिकारको आधार परमा राष्ट्रिय कन्भेन्सनको गठन भयो । ==== नेशनल कन्भेन्सन ==== २१ सेप्टेम्बर १७९२ मा नेशनल कन्भेन्सनको प्रथम अधिवेशन भयो। यसमा ज्याकोबियन एवं जिरोन्दिस्त दल प्रमुख थिए। ज्याकोबियन अनुशासित र संगठित थिए। पेरिसको भीडमाथी यिनको प्रभाव थिए। यसमा प्रमुख नेता - दांते, [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर|रबस्पियर]], हीटर आदि थिए। अर्को तर्फ जिरोन्दिस्त थिए - उनीहरू शिक्षित र सुसंस्कृत थिए। उनीहरूमा किताबी ज्ञान अधिक थियो। फलतः उनीहरू  व्यावहारिक राजनीतिज्ञ बन्न सकेनन्। प्रमुख नेताहरूमा - इस्नार, म्याडम रोलां, ब्रिसो आदि थिए। यो दुबै समुह गणतन्त्रको हिमायती थिए, विदेशी शक्तिहरु विरूद्ध युद्धको समर्थन गर्थे। अन्तर केवल पर्टिको स्वरूपको थियो। वस्तुतः जिरोन्दिस्तहरूले फ्रान्समा उदारवादी स्थान ग्रहण गरे। उनीहरू "क्रान्ति निकै अगडी गैसक्यो र यसको अन्त हुनुपर्छ।" भन्ने मान्थे। उनीहरू र अधिक सामाजिक समानताको विरूद्ध थिए। उनीहरू समानाताअको साटो स्वतन्त्रतामा अधिक जोड दिन्थे। उता ज्याकोबियनहरु समानता माथि अधिक जोड दिन्थे तथा निम्न वर्गप्रति सद्भावपूर्ण व्यबहार गर्थे। '''नेशनल कन्भेन्सनको कठिनाइ''' नेशनल कन्भेन्सनको सामु तीन प्रमुख समस्याहरु थिए- विदेशी आक्रमण, राजाको उपस्थिती र गृहयुद्ध। सेप्टेम्बर १७९२ मा फ्रान्स्सेली सेनाले बेल्जियममाथी अधिकार कायम गर्‍यो र दक्षिणमा निस र सेवय पनि फ्रान्सको अधिकारमा आयो । यी विजयबाट हल्याण्ड, अस्ट्रिया, प्रशा र इंग्ल्याण्ड डराए । क्रान्तिकारिहरूले १७९२ मा घोषणा गर्‍यो कि " फ्रान्सको गणतन्त्र स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको भावनामा आधारित छ र यी भावनाहरूको प्रचार- प्रसार गर्नु उनीहरू आफ्नो कर्तव्य सम्झन्छन्। फ्रान्स जुन जुन क्षेत्रमा आधिपत्य कायम गरे त्यहाँ क्रान्तिकारी सिद्धान्त लागू गर्नेछ र पादरी र कुलीनहरूको  सम्पत्ति जफत गरिनेछ र जो सुकैले विरोध गर्छ उसलाई क्रान्तिको शत्रु मानिनेछ ।" यस घोषणाबाट युरोपको निरंकुश राजतन्त्री देशहरू भयभीत भए र अब फ्रान्सको क्रान्ति फ्रान्सको नभएर पुरै युरोपको भयो। अतः युरोपीय देश क्रान्तिको प्रचार-प्रसार रोक्न एकजूट भए र इंल्यान्ड, हल्याण्ड, अस्ट्रिया, प्रशाको एक गुट फ्रान्सको विरूद्ध निर्माण भयो। यस गुटले कयौँ युद्धक्षेत्रमा फ्रान्सलाई पराजित गर्‍यो। फलतः विदेशी युद्धमा फ्रान्सको पराजय नेशनल कन्भेन्सन समक्ष एक मुख्य समस्या बन्यो। नेशनल कन्भेन्सनले एक प्रस्ताव पारित गरेर राजतन्त्र समाप्त गर्‍यो र गणतन्त्र स्थापना गर्‍यो। राजामाथी देशद्रोहको मुद्धा चलाइयो र मृत्युदण्डको सजाय दिइयो। राजाको मृत्युदण्डको सवालामा जिरोन्दिस्तहरूको नीति स्पष्ट थिएन। उनीहरू राजतन्त्रको विरोधी त थिए तर मृत्युदण्डको सवालामा [[जनमत सङ्ग्रह]]को कुरा गरिरहेका थिए। यस विपरीत ज्याकोबियन्सको यो मत थियो कि "राजाको देशद्रोह सिद्ध भैसक्यो। अतः उनलाई मृत्युदण्ड तत्काल दिनुपर्छ ।" अन्ततः २१ जनवरी १७९३ मा लुई १६औँ लाई फाँसी दिइयो । ====आतंकको राज्य ==== {{main|आतंकको राज्य}} [[चित्र:Robespierre.jpg|alt=Robespierre.jpg|left|thumb|म्याक्समिलन रबस्पियर]] नेशनल कन्भेन्सनको सामु ज्याकोबियन र जिरोन्दिस्तहरूको बीच सङ्घर्षको समस्या पनि देखा पर्‍यो। वस्तुतः युद्धको कारण फ्रान्स आर्थिक संकटबाट गुज्रिनु पर्‍यो, मुल्यवृद्धी बढ्यो जसबाट कन्भेन्सनले राहत दिनको लागि विधान बनायो, धनीसंग कर उठाउने नियम बनाइयो । यी कदमहरु जिरोन्दिस्तहरूले विरोध गरे। जब ज्याकोबियनाहरूले पेरिसको भीड र कम्यूनको सहायताले कन्भेन्सनमाथी आक्रमण गरी सत्ता कब्जा गरे र जिरोन्दिस्तहरूलाई गिरफ्तार गरी आतंकको राज्य ({{lang-fr|la Terreur|link=no}} / {{lang-en|reign of terror|link=no}}) को स्थापना भयो। अभिलेख दस्तावेज अनुसार, सेप्टेम्बर १७९३ देखि जुलाई १७९४ मा, करिब १६,६०० व्यक्तिलाई क्रान्ति विरोधी गतिबिधी गरेको आरोपमा [[मृत्युदण्ड]] दिइयो; ४०,००० लाई बिना कुनै पुर्पक्ष वा सुनुवाई मृत्युदण्ड दिइयो।{{sfn|Gough|1998|p=77}} 'आतंकको राज्य' स्थापनाको साथ फ्रान्स फेरी एक पटक पुनः अव्यवस्थाको शिकार भयो। [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर|म्याक्समिलन रबस्पियर]]को नेतृत्वमा यसको स्थापना भएको थियो । यसमा क्रान्तिकारी, जनसुरक्षाको स्थापना गरिएको थियो र जो कोहीले ज्याकाबिन्सको विरूद्ध काम गर्थ्यो उसलाई मृत्युदण्डको सजाय दिइन्थ्यो। रबस्पियर रूसोको विचारधाराबाट निकै प्रभावित थिए। जस अनुसार “सामान्य इच्छा” (जनरल विल) नै सार्वभौमिक इच्छा हो। रबस्पियरले सत्तामा नियन्त्रण राख्नको लागि विरोधीहरूलाई “जिलेटिन/ [[गियोतिन|गिलेटिन]]” (फाँसी)मा शीर छेदन गरे। अतः सबै व्यक्ति आफ्नो जीवनको आयु कती होला भनेर सशंकित रहन्थे। १७९३ मा एउटा प्रस्ताव पास गरेर जेकोबिनद्वारा जिरोन्दिस्टका नेतालाई कन्भेन्सनबाट निकालिएको थियो जसको दक्षिण फ्रान्समा भयङ्कर विरोध भयो तर त्यसलाई क्रुरतापुर्वक दवाइयो। यस्तै लिऔं  शहरका बासिन्दाले विद्रोह गर्दा कन्भेन्सनले यसको पनि कठोरतापूर्वक दमन गर्‍यो। यो दमनमा विशाल सैनिक शक्तिको प्रयोग गरियो । सामन्तका घरहरु नष्ट गरिए । ३,५०० भन्दा बढी समाइए र लगभग २,००० जनालाई मारियो । [[चित्र:Robespierre_exécutant_le_bourreau.jpg|thumb|रबस्पियरले [[गियोतिन|जिलेटिन]]मा शीर छेदन गरी मृत्युदण्ड दिएको व्यङ्ग्यचित्र]] '''बेन्दी''' जिरोन्दिस्ट दल तथा राजतन्त्रवादीहरूको आँखाडा थियो। यो शहरका बासिन्दाले गणतन्त्रविरुद्ध विद्रोह गरे। यहाँ कन्भेन्सनले केरियार नामक व्यक्तीलाई दमनको लागि पठायो । यिनले क्रुरताको परिचय दिए। मानिसलाई लाईनमा राखेर गोली ठोकियो र आइमाई, केटाकेटीलाई नदिमा बगाइयो।<ref>{{Cite book|title=नेपोलियन महान् योद्धा नेपोलियनको सनसनी पूर्ण जीवनी|last=खरेल|first=ओम प्रसाद|publisher=डीकुरा प्रकाशन|year=|location=काठमाडौँ|page=४०}}</ref> २६ जुलाईमा कन्भेन्सनमा गरेको एक भाषणमा, रबिस्पियरले केही सदस्यहरूले गणतन्त्र र क्रान्तिको विरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेको दाबी गरे र पुष्टि भएमा मृत्युदण्ड निश्चित भएको कुरा बताए। तर उनले ती सदस्यको नाम दिएनन् र कन्भेन्सनको सत्र अन्योलता सँगै अन्त्य भयो। त्यो साँझ, उनले ज्याकोबिन्स क्लबमा पनि त्यही भाषण गरे। भीडले ठूलो उत्साहले उनको भनाइको स्वागत गर्‍यो र 'गद्दार'हरूलाई मृत्युदण्डको माग गर्‍यो। अब यो स्पस्ट थियो कि विपक्षीहरूले कुनै कदम नचाले रबिस्पियरले चाल्नेछन्। अर्को दिन कन्भेन्सनमा, रबिस्पियर र उनका साथीहरूलाई ती सदस्यको नाम सोधियो। रबिस्पियरको बोली बन्द भयो।{{sfn|Schama|1989|p=844}} कन्भेन्सनले [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]को [[गिरफ्तारी]]लाई अनुमति दिएपछि उनले उनका समर्थकहरूले होटल डे भिल्लीमा शरण लिए। त्यहाँ [[नेसनल गार्ड]]को एक टुकुडीले प्रतिरक्षा गरेको थियो। साँझ कन्भेन्सन प्रति वफादार अर्को टुकुडीले भवनमा हमला गर्‍यो र रविस्पियरलाई हिरासतमा राख्यो। आत्महत्या गर्ने प्रयासमा आफूले आफैंलाई चोट पुर्याएकाले उनी गम्भीर घाइते भएका थिए। २८ जुलाईमा उनलाई उनका १९ जना साथीहरू सहित मृत्युदण्ड दिइयो।{{sfn|Schama|1989|p=845}} २२ प्राइरियालको कानुन खारेज गरियो, जीवित जिरोन्दिस्त डेपुटी बने, र ज्याकोबिन्स क्लबलाई बन्द गरियो अनि प्रतिबन्ध लगाइयो।{{sfn|Soboul|1975|pp=425–428}} यसैको साथ साथ आंतकको राज्य पनि समाप्ति भयो। आतंकी राज्य पछि '[[थर्मिदोरियनको प्रतिक्रिया]]' (Thermidorian reaction) भयो। उदारवादी थर्मिदोरियन नेताहरूले देशको सत्ता सम्हाले र आंतक राज्यको व्यवस्थाहरूलाई भंग गरियो, ज्याकोबियन्सलाई अवैध घोषित गरियो। आंतकी शासनको दौरान लगाइएको मूल्य तथा पारिश्रमिक माथिको नियन्त्रण उठाइयो। यसबाट मूल्य फेरि बढ्न थाल्यो, सट्टेबाजहरूको प्रभाव बढ्यो र प्रतिक्रिया स्वरूप विद्रोह हुन लाग्यो तर यी विद्रोहहरूलाई दबाइयो। ====नेसनल कन्भेन्सनको कार्य ==== # राष्ट्रिय शिक्षा नीति लागू गरियो र [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रेन्च]] राष्ट्रभाषा घोषित गरियो । #[[दासप्रथा|दास प्रथा]] समाप्त गरियो तथा ऋण चुक्ता नगर्ने माथि हाल्ने सम्बन्धी कानुन समाप्त गरियो । #जेठो पुत्रलाई नै उत्तराधिकार दिने कानुन समाप्त गरी पारिवारिक जीवनमा समानता स्थापित गरियो। #[[राजतन्त्र]] समाप्त गरी [[गणतन्त्र]] स्थापना दिवस देखी एक नयाँ पात्रो पञ्चाङ्ग पंचाग (२२ सेप्टेम्बर १७९२) लागू गरियो #नाप मापन तौलको नयाँ पद्धति ग्राम, लिटर, [[मिटर]] शुरू गरियो । #[[कालो बजार|कालोबजारी]] रोक्न रासनिङ व्यवस्था लागू गरियो। #मुआब्जा दिने नीति समाप्त गरियो। धनीहरूलाई [[आयकर]] तथा युद्धकर लगाइयो । #धर्मको मामिलामा राज्यले [[धर्म निरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष]] घोषित गर्‍यो र पादरीलाई कुनै मान्यता दिइएन । === तृतीय चरण /“डाइरेक्टरी” शासन (१७९५-१७९९) === २२ अगस्ट १७९५ मा कनभेन्सनले नयाँ संबिधान पारित गर्‍यो । फ्रेन्च [[जनमत सङ्ग्रह]]ले यो दस्तावेजलाई अनुमोदन गर्‍यो । यसको पक्षमा करिव १०,५७,००० मत आएको थियो भने विपक्षमा ४९,००० मत परेको थियो।<ref name="Doyle-p320">Doyle (1989), p. 320</ref> मतदानको नतिजाको घोषणा २३ सेप्टेम्बर १७९५ मा भयो, नयाँ संबिधान २७ सेप्टेम्बर १७९५ देखि लागु हुने भयो ।<ref name="Doyle-p320" /> नयाँ संविधान ले द्वि-सदनात्मक व्यवस्थापिका सहितको डाइरेक्टरी ({{lang-fr|Directoire}}) ({{lang-en|Directory}}) को सिर्जना गर्‍यो। “डाइरेक्टरी” शासन वस्तुतः नेशनल कन्भेन्सनले एक संविधान निर्माण गरी कार्यपालिकाको उत्तरदायित्व ५ सदस्यीय निर्देशनालय “निर्देशक मण्डल” लाई सुम्पिइयो। निर्देशनालयको सबै सदस्यहरूको अधिकार बराबर थियो। प्रत्येक सदस्य पटक -पटक गरी तीन महिनाको लागि अध्यक्ष हुन्थे। प्रत्येक वर्ष एक सदस्य कार्यकाल समाप्त हुन्थ्यो र उनको साटो दोश्रो सदस्यको नियुक्ति हुने गर्थ्यो। यस प्रकार नेशनल कन्भेन्सन पछि फ्रान्समा डाइरेक्टरी शासन शुरू भयो जुन १७९५ देखी १७९९ सम्म चल्यो। अन्तमा [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]ले डाइरेक्टरी शासनको अन्त गरे। डाइरेक्टरीको यो शासन अव्यवस्थित, दुःखमय रह्यो। सञ्चालक मण्डललाई सशस्त्र सेनाको नियन्त्रण एवं सेनाध्यक्ष र [[जर्नेल|जनरल]]को नियुक्ति, फ्रान्सको तर्फबाट सन्धि तथा [[युद्धको घोषणा]] गर्ने अधिकार थियो। संचालक मण्डलको सामु प्रमुख समस्या युद्धको समस्या थियो, अर्को तर्फ डाइरेक्टरी सदस्यहरु अनुभवहीन, अयोग्य तथा भ्रष्ट थिए। अतः डाइरेक्टरीको शासन कालमा प्रकारको गडबडी फैलियो, व्यापार ठप्प भयो र [[विदेश नीति]] पनि कमजोर रह्यो। यस्तो स्थितिमा फ्रान्सको जनता एक यस्तो शासक (नेतृत्व)को आवश्यकता महसुस गएइरहेका थिए जो देशको आन्तरिक र बाह्य शान्ति र सन्तुलन मिलाउन सकोस् तथा विदेशी शक्तिलाई परास्त गर्न सकोस्। यस कालमा नेपोलियनले सैन्य [[विजय]]द्वारा फ्रान्सको सम्मान प्रतिष्ठा स्थापित गरे र अन्ततः डाइरेक्टरी शासनको अन्त गरेर सत्तामा आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गरे।{{sfn|McLynn|1997|p=219}} === चतुर्थ चरण: काउन्सल (१७९९-१८०४ ) === १७९९ मा [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]ले डाइरेक्टरी (निर्देशनात्मक ) शासन अन्त गरे र फ्रान्सका प्रथम (सल्लाहकार ) काउन्सल बने र १८०४ ई. मा उनले आफैलाई सम्राट घोषित गरे र यस प्रकार नेपोलियनको [[तानाशाही]] साम्राज्यवादी शासनको शुरूवात भयो । == फ्रान्सेली क्रान्तिकारी युद्ध == {{main|आतंकको राज्य}}{{main|नेपोलियनकालीन युद्ध}} क्रान्तिबाट द्वन्दको एक शृंखला सुरु भयो। यसको सुरुवात १७९२ मा भयो र १८१५ मा नेपोलियनको पराजय भएपछी मात्र अन्त्य भयो। मे १७९२ देखि जुन १८१५, फ्रान्स लगभग निरन्तर ब्रिटिस र अन्य मुख्य शक्तिको परिवर्तित सङ्गठन विरुद्ध युद्धमा संलग्न भयो । यो युद्धमा भएको फ्रान्सको धेरै सफलता/ [[विजय]]ले फ्रान्सेली क्रान्तिको विचारधारा छिमेकी देशहरू र युरोप भरि फैलियो । तर, १८१४ (र १८१५) मा नेपोलियनको आखिरी पराजयले प्रतिक्रिया ल्यायो जसले फ्रान्स र युरोपमा केहि- तर सम्पूर्ण होइन- क्रान्तिकारी उपलब्धीहरू उल्त्यायो। बुर्बोनहरू राजगद्दीमा पुनर्स्थापित भए, [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] को भाइ लुइस अठारौको नाममा राजगद्दीमा बसे। १७९२ अप्रिल मा, फ्रेन्च सेनाले अष्ट्रियाको नेदरल्यान्डमा आक्रमण गर्‍यो तर सेप्टेम्बरमा हार व्यहोर्नु पर्यो। नोवेम्बर ६ मा अष्ट्रियाको सेनालाई पराजित गरेर राइनल्यान्ड, नाइस र सेभोई कब्जा गर्‍यो। यी सफलताको उत्साहबाट, १७९३ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सले डच रिपब्लिक, स्पेन र ब्रिटेन माथि युद्धको घोषणा गर्‍यो। यसबाट पहिलो गठबन्धनको सुरु भयो ।{{sfn|Rothenberg|1988|p=785}} १७९४ मे सम्ममा, फ्रेन्च सेनामा ७,५०,००० देखि ८,००,००० जवान थिए।{{sfn|Blanning|1996|pp=120-121}} सेनामा उच्च परित्यागको वावजुद, उनीहरूसँग आन्तरिक र बाह्य चुनौतीको सामना गर्न पर्याप्त सेना थियो।{{sfn|Brown|1995|p=35}}[[चित्र:La_Bataille_du_Pont_d'Arcole.jpg|left|thumb|नेपोलियनको इटालीको अभियानले इतालीको नक्सा बनाए।]] १७९५ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सले अष्ट्रियाको नेदरल्यान्डलाई विलय गरायो। १७९७ अक्टोबर मा, बोनापार्टले इटालीमा अष्ट्रियालाई शृंखलाबद्ध पराजित गरे। यसबाट इटालीले काम्पो फोर्मियोको सन्धि गर्‍यो। जसबाट नेदरल्याण्डलाई हातबाट गुमाउनु पर्यो।{{sfn|McLynn|1997|p=157}} == परिणाम == # '''संसारलाई [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]] पाठ सिकाउदै मानवता, स्वतन्त्रता र समानताको नारा दिई प्रजातान्त्रिक आदर्शको घोषणा''' फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रेरक शब्दहरू -स्वतन्त्रता, समानता र बंधुत्व। यी तीन शब्दले विश्वको राजनीतिक व्यवस्थाको स्वरूपमा आमूलचूल परिवर्तनको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो । जस प्रकार धर्म र संस्कृतिको क्षेत्रमा सत्यम् शिवम् र सुन्दरमको महत्त्व छ उसैप्रकार राजव्यवस्थामा स्वतन्त्रता एवं बन्धुत्व भावना धेरै देशको संविधानमा देखिन्छ । # '''युरोपमा गतिशील राष्ट्रियताको जन्म :[[इटालीको एकीकरण]], [[जर्मनीको एकीकरण]]''' # '''धर्मनिरपेक्षताको भावनाको प्रसार''' : फ्रान्सेली क्रान्तिले धर्मलाई राज्यबाट अलग गरेर धर्मनिरपेक्ष स्वरूप प्रदान गर्‍यो। अब धर्म व्यक्तिगत विश्वासको वस्तु बन्यो। जसबाट राज्यलाई कुनै किसिमको हस्तक्षेप गर्नु पर्दैनथ्यो। # '''सैन्यवादको विकास''' फ्रान्सेली क्रान्तिले [[सैन्यवाद]]लाई प्रेरित गर्‍यो । युद्धको समयमा नागरिकहरूको लागि सैनिक सेवा अनिवार्य गरिएको थियो। युद्धको लागि जनताको सेनामा भर्ती हुनको लागि यो पहिलो पटक अपिल थियो । बताइएको थियो "अबबाट जबसम्म गणतन्त्रको शत्रुहरूलाई बाहिर निकालिदैन तबसम्म फ्रान्सेली जनताहरू स्थायी रूपमा सैनिक सेवाको लागि उपलब्ध रहनेछन् ।" त्यस अघिसम्म युद्ध राजाको पेशेवर सैनिकहरुद्वारा लडिन्थ्यो । यसै सैन्यवादले पछि अनेक राष्ट्रहरूलाई प्रभावित गर्‍यो र [[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]]को एक महत्त्वपूर्ण कारण बन्यो। # '''अधिनायकवादको शुरूआत''' फ्रान्सेली क्रान्तिलाई [[तानाशाही|अधिनायकवाद]]को उद्गम स्रोत मानिन्छ। रबस्पिरको 'आतंकको शासन' यसको पहिलो मञ्चन थियो । क्रान्तिको दौरान अनेक नीति र सिद्धान्तहरू असफल भयो र परिवर्तन गरिनु पर्यो । फलस्वरूप एक व्यक्तिलाई योग्यतामाथी बल दिइन थालियो। यसैबाट नेपोलियन जस्ता तानाशाहको उदय उद्भव सम्भव भयो। पछि इटली, जर्मनी सहित कयौं देशहरूमा अधिनायकवादको उदय भयो । # '''समाजवादको मार्ग प्रशस्त''' # '''मध्यकालीन सामन्ती अवशेष समाप्त पारेर आधुनिक व्यबस्था लागु गर्‍यो''' फ्रान्सेली क्रान्तिले सामन्ती व्यवस्थामाथी प्रहार गर्दै सामन्ती विशेषाधिकारहरूको अन्त गर्‍यो र क्रान्तिको यो उपलब्धि यूरोपको अन्य देशहरूलाई समेत प्रभावित गर्‍यो । # '''कृषिमा सामन्ती व्यबस्था समाप्त गरी किसानहरूलाई स्वतन्त्र बनेकाले कृषि उत्पादनमा वृद्धि, किसानहरूको जीवन स्तरमा वृद्धि''' # '''कानुनी स्वतन्त्रता एबम समानताको आधारमा सामाजिक तथा आर्थिक सुधार''' # '''धार्मिक स्वतन्त्रता''' # '''संसारभरी नै क्रान्तिको लहर बढ्दै गयो र पुरानो निरंकुस व्यबस्था समाप्त पारेर नया प्रजातान्त्रिक वैधानिक शासन व्यबस्थाको व्यापक प्रचार''' # '''फ्रान्समा अस्थिरता''' # '''[[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]को उदय''' इटालीसंगको युद्धमा नेपोलियन विजयी भए। उनले मिश्र(इजिप्ट) माथि पनि आक्रमण गरे। विभिन्न युद्धमा विजयी भएकाले उनको लोकप्रियता बढ्यो। त्यसैले सन् १७९९ मा बनेको संबिधान अनुसार नेपोलियन फ्रान्सको कन्सुल (राज्य सल्लाहकार) बने। कन्सुल बनेपछि उनले राज्यको आन्तरिक अवस्था ठीक गरे। उनले अनेकौ सुधार गारी फ्रान्सको आर्थिक, धार्मिक तथा सामाजिक स्थिति दह्रो बनाए। नेपोलियनको लोकप्रियता थप बढ्न थाल्यो। र १८०४ मा नेपोलियन [[फ्रान्सेली सम्राटहरू|फ्रान्सको सम्राट]] बने । यस प्रकार फ्रान्समा पुनः राजतन्त्र कायम हुन गयो । == फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रकृति == फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रकृति लाई क्रान्तिको आर्दर्श, क्रान्तिको नेतृत्व, क्रान्तिको प्रगती, क्रान्तिको दौरान ल्याइएका परिवर्तन र विश्वमा परेको प्रभावको प्रकाशमा बुझ्न जरुरी छ। यस दृष्टिले क्रान्ति एक यस्तो क्रान्ति थियो जसको प्रारम्भ त कुलीन वर्ग ले गरे, फेरि यसको नेतृत्व मध्यमवर्गको हातमा आयो। केही समयको लागि यो क्रान्तिकारी तत्त्वको प्रभावमा रह्यो र अन्तमा एक सैनिक तानाशाहको साथ खत्तम भयो। यस प्रकार फ्रान्सेली क्रान्ति विशाल नदीजस्तै उच्च पर्वत शिखरबाट प्रारम्भ भइ मार्गमा अनेक पहाड पर्वत हुँदै कहिले तिव्र गति त कहिले मन्द गति सँगै प्रवाहित भइरह्यो। === क्रान्तिको मध्यवर्गीय स्वरूप === १७८९ मा भएको फ्रान्सेली क्रान्तिलाई एक बुर्जुवा क्रान्तिको रुपमा देख्न सकिन्छ। क्रान्तिको पहिलो चरणमा नेतृत्व तृतीय स्टेटको बुर्जुवा वर्गको हातमा थियो। मध्यवर्गीय नेतृत्वले निजी सम्पत्तिलाई ध्यानमा राख्दै केही सिद्धान्त पनि बनाए। वस्तुतः सामन्तवादको अन्तको घोषणा त गरियो तर सामन्ती अधिकारलाई यत्तिकै छाडिएन, तर भूमिपतिहरूलाई क्षतिपूर्ति गरेपछि नै किसान कुनै उत्तरदायित्वबाट मुक्त हुन सक्थे। मानवाधिकारको घोषणामा मध्यवर्गीय प्रभाव देख्न सकिन्छ। सम्पत्तिको अधिकारलाई मनुष्यको नैसर्गिक अधिकारहरूको श्रेणीमा राखियो जुन बुर्जुआ हितको संरक्षणसंग सम्बन्धित छ। यस प्रकार प्रकार वयस्क मताधिकारको कुरा त गरियो तर संविधानमा “नागरिक” शब्दको अत्यन्त संकुचित अर्थमा प्रयोग गरिएको थियो। नागरिकलाई सक्रिय वा निष्क्रिय नागरिकमा विभाजित गरिएको थियो। सक्रिय नागरिक जो आफ्नो कम से कम तीन दिनको आयको रकम प्रत्यक्ष करको रुपमा बुझाउथे र मात्र उनीहरूलाई मात्र मत दिन पाउने अधिकार थियो। प्रतिनिधि हुनको लागि पनि सम्पत्तिको योग्यतालाई आधार बनाइएको थियो र यो धनी मानिसहरू नै राजनीतिक क्रियाकलापमा सहभागी हुन सक्थे र यसको मतलब यो थियो कि धनी मानिस मध्यवर्गसंग सम्बन्धित थिए। यस प्रकार फ्रान्सेली क्रान्तिले जन्ममा आधारित भेदभावलाई अन्त्य गर्‍यो तर त्यस प्राचीन सामन्तवादको स्थानमा धनमा आधारित नयाँ सामन्तवादको प्रभुत्व सुरु भयो। क्रान्तिको दौरान क्रान्तिकारिहरूले निरंकुश सरकारद्वारा लिइएको ऋणको कुरा त उठाए तर उक्त ऋण माफ गर्ने कुरा कसैले गरेनन्। यसको कारण थियो कि यो ऋण सरकारलाई बुर्जुआ वर्गले दिएको थियो। यस प्रकार सरकारलले चर्चको सम्पत्तिलाई जफत गरियो तर उक्त सम्पत्तिलाई भूमिहीनलाई वितरण गरिएन। जमिन सर्वाधिक उच्च मुल्यमा बेचियो र त्यस जमीनलाई किन्ने क्षमता मध्यवर्गसँग थियो। फ्रान्सेली क्रान्तिले मजदुरको हितलाई वेवास्ता गर्‍यो र र श्रमिक आन्दोलनलाई हतोत्साहित गर्‍यो। क्रान्तिको दौरान श्रमिक वर्गले महत्वपूर्ण भूमिका निभएका थिए तर बुर्जुआ नेतृत्वलाई उसको बढ्दो स्थिति मन्जुर थिएन। अतः नेशनल असेम्बलीले निरंकुश राजतन्त्र युगमा निर्मित कानूनलाई पुनः लागू गरियो। जसअनुसार सबै श्रमिक संघ सम्बन्धी कार्य प्रतिबन्ध लगाइयो र गिल्डलाई गैरकानूनी घोषित गरियो। नेशनल एसेम्बलीमा बुर्जुआको प्रधानता थियो र त्यसमा जिरोन्दिस्त र ज्याकोबियन पनि बुर्जुआ वर्ग संग सम्बन्धित थिए । यद्यपि ज्याकोबियन सर्वहारा वर्गको हितको कुरा गर्थे तर आतंकी राज्यको स्थापनामा बुर्जुआ हितलाई माथि राखिएको थियो र श्रमिक प्रतिक्रिया दबाउन सेनाको सहायता लिइयो। डायरेक्टरीको शासनमा पनि मध्यवर्गीय हितलाई प्रमुखता दिइयो । संचालक मंडलले जुन द्विसदनात्नीमक विधायिकाको निर्माण गरेका थिए, त्यसका सबै सदस्य मध्यवर्गीय बुद्धिजीवी थिए। नेपोलियनको सुधारहरूमा पनि बुर्जुआ प्रभाव देख्न सकिन्छ। उनले बुर्जुआ हितलाई संरक्षित राखेर आफ्नो विधि संहितामा सम्पत्तिको अधिकारलाई सुरक्षित राखियो, कुलीनलाई अपेक्षाकृत व्यापक अधिकार दिए तथा उनको व्यापारिक र वाणिज्यिक सुधारको फाइदा मध्यवर्गलाई नै मिल्यो। यस प्रकार क्रान्तिको स्वरूपमा मध्यवर्गीय तत्व देखिन्छ। तर पुरै क्रान्ति र उसको प्रभावको विश्लेषणबाट यो स्पष्ट हुन्छ कि कि क्रान्तिमा मध्यवर्गीय तत्वको साथ कृषक, मजदूर, महिलाको सहमागिता थियो। यस तरिकाले यो मात्र मध्यवर्गीय क्रान्ति थिएन तर एक लोकप्रिय क्रान्तिको रुपमा यसलाई देख्न सकिन्छ। ===विश्वव्यापी स्वरूप=== फ्रांन्सेली राज्य क्रान्ति एक विश्वव्यापी चरित्रको लागि भएको थियो। क्रान्तिकारीहरूले १७८९ मा मनुष्य तथा नागरिक अधिकारको घोषणा गरे, जस अनुसार "जन्म बाट समान पैदा भएको कारण सबै मानवलाई समान अधिकार हुनुपर्छ। र यो सबै देशको लागि, सबै मानवको लागी र सबै विश्वको लागि हो। , सबै समयको लागि, मिलना चाहिए और यह सभी देशों के लिए यो घोषणा फ्रान्सको लागि मात्र नभएर स्वतन्त्र हुन चाहने र राजतन्त्र र सामन्ती विशेषाधिकारको बोझबाट मुक्त हुन चाहनेहरूको लागि थियो। नेसनल एसेम्बली(राष्ट्रिय सभा)द्वारा १७९२ मा कामपेने नामक एक इंलिस नायकलाई फ्रान्सेली नागरिकको उपाधी दिइयो र उनलाई फ्रान्सेली नेसनल कन्भेन्सनको प्रतिनिधि चुनियो। यस प्रकार "क्रान्तिको दौरान क्रान्तिलाई स्थायी र सुदृढ राख्नको लागी क्रान्तिलाई युरोपको अन्य देशमा पनि विस्तार गरिनु पर्छ" भन्ने विचारको विकास भयो। यसमा एउटा यस्तो युद्धको कल्पना गरियो जसमा फ्रान्सेली सेना छिमेकी देशमा प्रवेश गरेर त्यहाँका स्थानीय क्रान्तिकारीहरूसँग मिलेर राजतन्त्रलाई अपदस्त गरि गणतन्त्र स्थापना गर्नेछ। फ्रान्सको क्रान्ति एक राष्ट्रिय घटना मात्र थिएन। यो त -स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा सम्पूर्ण युरोपमा गुञ्जेको घटना थियो। क्रान्तिको प्रभाव यति दूरगामी रह्यो कि समस्त यूरोप यसमा आच्छादित भयो। यसै सन्दर्भमा "यदि फ्रान्स बिरामी भयो भने सम्स्त युरोपलाई हाच्छ्यु आउँछ।" भनिन्थ्यो। ===क्रान्ति सुनियोजित थिएन=== ==='सामाजिक क्रान्ति'को रूपमा === फ्रान्सेली क्रान्तिको मूल कारण तत्कालीन फ्रान्सेली समाजको दुरावस्था पनि एक थियो। समाज विशेषाधिकार प्राप्त र अधिकार विहीन वर्गमा विभाजित थियो। कृषक किसानको स्थिति कर को बोझबाट नाजुक थियो र अर्को तर्फ उनीहरूलाई सामन्तको अत्याचार र चर्चको हस्तक्षेपबाट पनि शोषणको सिकार हुनु पर्थ्यो। यी स्थितिले क्रान्तिको मार्ग देखायो। क्रान्तिकारीहरूले यसै असमानताको विरुद्ध आवाज उठाए र स्वतंत्रता, समानता तथा बन्धुत्व का नारा दिए। क्रान्तिको समय नै [[सामन्तवाद]]को अन्तको घोषणा भयो, विशेषाधिकारको अन्त्य गरियो। ===अधिनायकवादी स्वरूप=== फ्रान्सेली क्रान्तिमा सर्वसाधारणको सहभागिता थियो तर उनीहरूको हितलाई नजरअन्दाज गरेर क्रान्तिले अधिनायकवादको रुप धारण गर्‍यो जसमा कुनै एक व्यक्तिको सिद्धान्त र इच्छाको विशेष स्थान थियो। वस्तुतः क्रान्तिको समय रबिस्पियरको नेतृत्वमा एक तानाशाही सरकार वा अधिनायकतन्त्रको स्थापना भएको थियो र पछी गएर नेपालियनले पनि अधिनायकवादको स्थापना गरे। === प्रगतिशील क्रान्तिको रूपमा === फ्रान्सको क्रान्ती त्यहाँको पुरातन व्यवस्थामा व्याप्त तमाम विकृति, विसंगति तथा आधारभूत दोषको बिरुद्ध एक शसक्त प्रतिकृया थियो। क्रान्तिले निरंकुश राजतन्त्र, असमानतामा आधारित फ्रान्सेली समाज, विलासितापूर्ण पादरी वर्ग तथा आर्थिक अव्यवस्थाको सङ्कट सँग जुधिरहेको कुशासनको अन्त गरि फ्रान्समा प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। यस दृष्टिबाट यसलाई प्रगतिशील क्रान्तिको रुपमा देख्न सकिन्छ। साथै मानवाधिकार को घोषणा, स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा तथा राष्ट्रियताको विचारधाराबाट समस्त विश्वलाई जागरुक गरायो। परिणामस्वरूप विश्वको कयौं देशमा राजनैतिक अधिकारको माग लाई लिएर आन्दोलन सुरु भयो। इटली एवं जर्मनीको एकीकरणको भावनालाई प्रोत्साहन मिल्यो। धर्म र राजनीतिको पृथक्करणको मुद्दा पहिलो पटक यस क्रान्तिको दौरान उठ्यो। == प्रतीक == === ला मार्सेलाइज === {{Main|ला मार्सेलाइज}} [[चित्र:Pils rouget lisle chantant marseillaise mb (Musée).jpg|thumb|क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले, ला मार्सेलाइजका रचनाकारले १७९२ मा सर्वप्रथम यो गीत गएका थिए ।]] {{Listen |filename = La Marseillaise.ogg |title = ला मार्सेलाइज |description = फ्रान्सको [[राष्ट्रिय गान]] ''ला मार्सेलाइज''; text in French. }} "ला मार्सेलाइज" ({{IPA-fr|la maʁsɛjɛːz}}) फ्रान्सको [[राष्ट्रिय गान]] बन्यो। यो गीत "क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले" ले १७९२ मा रचना गरेका हुन् । फ्रान्सको राष्ट्रिय सभाले यसलाई १७९५ मा राष्ट्रिय गानको रूपमा स्वीकार गर्‍यो ।<ref>{{cite journal|first=Karen A.|last=Cerulo|title=Symbols and the world system: national anthems and flags|url=https://archive.org/details/sim_sociological-forum_1993-06_8_2/page/243|journal=Sociological Forum|year=1993|volume=8|issue=2|pages=243–71|doi=10.1007/BF01115492}}</ref> === गिलेटिन === [[गियोतिन|गिलेटिन]] फ्रेच क्रान्तिको आतंकको मुख्य प्रतिकको रूपमा उभिएको छ।<ref>{{cite book|author=Paul R. Hanson|title=The A to Z of the French Revolution|url=https://books.google.com/books?id=yYJ4AAAAQBAJ&pg=PA151|year=2007|publisher=Scarecrow Press|page=151|isbn=978-1-4617-1606-8}}</ref> == दीर्घकालीन प्रभाव == युरोपेली र पश्चिमी इतिहासमा फ्रेन्च क्रान्तिको ठूलो प्रभाव छ। यसले सामन्तवादको अन्त्य गर्‍यो र भविष्यमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको परिभाषाको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। {{sfn|Palmer|Colton|1995|p=341}}{{sfn|Fehér|1990|pp=117–130}} यसको फ्रेन्च राष्ट्रवादमा परेको ओरभाव गहन छ र युरोप भरी नै राष्ट्रवादी आन्दोलनको लागि उत्साह मिल्यो।{{sfn|Dann|Dinwiddy|1988|p=13}} आधुनिक इतिहासकारहरू राष्ट्र राज्यको अवधारणा क्रान्तिको प्रत्यक्ष परिणाम भएको कुरामा सहमत छन्। {{sfn|Keitner|2007|p=12}} === फ्रान्स === क्रान्ति फ्रान्सको समाजमा कयौं परिवर्तन ल्यायो,। ती मध्ये केही सर्वस्वीकार्य छन् भने केहीमा अझै बहस जारी छन्। {{sfn|Stewart|1951|pp=783–94}} लुइस चौधौको पालामा, राजनैतिक शक्ति भर्सेलिजमा केन्द्रित थियो र राजाको नियन्त्रणमा थियो। राजाको शक्ति अथाह व्यक्तिगत धन, सेना माथिको नियन्त्रण र क्लर्जी, प्रादेशिक गभर्नर, वकिल तथा न्यायाधीशको नियुक्तिबाट मिलेको थियो।{{sfn|Thompson|1952|p=22}} एक वर्ष भन्दा कम समयमा, राजालाई नाम मात्रको बनाइयो, कुलीनहरूलाई सम्पत्ति र उपाधीबाट, चर्च र यसका सम्पत्तिबाट बञ्चित गरियो। क्लर्जी, न्यायाधीश र मेजिस्ट्रेटको नियन्त्रण राज्यबाट गरिने भयो र सेनाको साथ साथ क्रान्तिकारी नेसनल गार्डको व्यवस्था गरियो। १७८९ को केन्द्रिय तत्त्व "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व"को नारा थियो। र "मानव तथा नागतिकको अधिकारको घओषणा"लाई नै पूर्ण रुपमा क्रान्तिको रुप मानियो। "{{sfn|Lefebvre|1947|p=212}} ==== क्याथोलिक चर्चको स्थिति ==== क्रान्तिताका क्याथोलिक चर्चको स्थिती एक सबैभन्दा तातो विवाद थियो। {{sfn|Kennedy|1989|pp=145–167}} १७८८ मा, यसले समाजमा प्रभुत्व कायम गरेको थियो; फ्रेन्च नै क्याथोलिक र क्याथोलिक नै फ्रेन्च भन्ने मान्यता थियो। १७९९ सम्ममा, चर्चको अधिकांश सम्पत्ति जफत गरियो र यसमा प्रमुख नेताहरू कि त मारिए वा निर्वासित थिए। यसको सांस्कृतिक प्रभाव माथि हमला गरियो र आइतबार, पवित्र दिन, प्राथना, संस्कार र पर्वहरू हटाउने प्रयास गरियो। अन्ततः यी प्रयासहरू विफल भए बरु धर्म माने सन्तहरू बाट आक्रोशित प्रतिकृया सामना गर्नु पर्यो। यी परिवर्तनहरूको विरोध नै वेन्दीको विद्रोहको मुख्य कारण थियो। {{sfn|Kennedy|1989|pp=338–353}} [[File:Le Bataillon Carré, Affaire de Fougères 1793 (Square Battalion).jpg|thumb|upright=1.0|left|The 1793 [[War in the Vendée]] was in part sparked by opposition to state persecution of the Catholic church]] शताब्दियौं देखि, परोपकारी संस्थाहरूले अस्पताल, गरिबलाई राहत दिन, स्कुललाई पैसा दिने गर्थ्यो। जब यसका सम्पत्ति जफत गरियो र बेचियो पैसा आउन बन्द भयो र समाजमा अव्यवस्था भयो। {{sfn|Sutherland|2002|pp=1-24}} ==== अर्थतन्त्र ==== दुई तिहाई भन्दा धेरै फ्रान्सेली हरू कृषिमा काम गर्थे, जुनलाई क्रान्तिले परिवर्तन गर्‍यो। चर्च र कुलीनवर्गले नियन्त्रण गर्ने ठूलो जमिन जफत भएपछि फ्रान्समा धेरै सङ्ख्यामा साना स्वतन्त्र फार्मको विकास भयो। बाली फसल कटाइमा कर अन्त्य गरियो। परिवारमा पितृसत्ता कमजोर हुँदै गयो। परिवारका सबै सन्तानसँग पैतृक सम्पत्तिको हक हुने भएपछि जन्मदरमा कमी आयो। {{Sfn|Jones|1988|pp=251–54, 265}} सहरमा, साना स्तरको उद्यम विस्तार भयो। [[एकाधिकार]], प्राथमिकता, बाधा, नियम, कर उदार भएकाले त्यस्तो भएको थियो। यद्यपि बेलायती [[नाकाबन्दी]]को कारणले समुद्रपार र उपनीवेशको व्यापार लगभग अन्त्य भएको थियो। त्यसले उनीहरूको आपूर्ति चक्र बिथोलिएको थियो। समग्रमा, क्रान्तिले फ्रान्सको व्यापार क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन भएन। एक सामान्य व्यापारीको स्वामित्वमा एक सानो स्टोर, मिल वा पसल हुन्थ्यो, परिवारको सहयोग वा केही कर्मचारीहरू को साथ चलाउथ्यो। ठूला उद्योगहरू अन्य औद्योगिकशील राष्ट्रभन्दा कम थियो।{{sfn|Cobban|1964|pp=68-80}} ==== संविधानवाद ==== क्रान्तिको मुख्य उद्देश्य राजाको स्वेच्छाचारी शासनको अन्त्य थियो। क्रान्तिको समयमा संवैधानिक व्यवस्था सहितको [[कानूनको शासन|विधिको शासन]]को वाचा गरिएको थियो। नेपोलियनले सम्राटको रुपमा संवैधानिक प्रणालीको स्थापना गरेका थिए (यद्यपि उनको हातमा नै सम्पूर्ण नियन्त्रण थियो), र पुर्नार्स्थापित बुर्बोन राजवंश पनि संवैधानिक मार्गमा नै हिड्न बाध्य भयो। १८७१ मा [[नेपोलियन तृतीय|नेपोलियन तृतीयको]] बहिर्गमन पछी, राजतन्त्रवादीहरूस संग बहुमत थियो, तर उनीहरू यति विभाजित थिए कि को राजा भन्नेमा उनीहरू सहमत हुन सकेनन्। र क्रान्तिको विचारप्रति अझै बढी प्रतिबद्ध तेस्रो फ्रान्सेली गणतन्त्रको स्थापना भयो।<ref>Furet, ed., ''A Critical Dictionary of the French Revolution,'' pp. 479–93</ref><ref>Robert Tombs, "Inventing politics: from Bourbon Restoration to republican monarchy," in Martin S. Alexander, ed., ''French history since Napoleon'' (1999), pp. 59–79</ref> क्रान्तिको पुरातनवादी क्याथोलिक दुश्मन भिची फ्रान्स (१९४०-४४)मा सत्तामा आयो। भिचीले समानताको सिद्धान्तलाई अस्वीकार गर्‍यो र क्रान्तिको क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ ९(Liberty, Equality, Fraternity)को स्थानमा "काम, परिवार र मातृभूमी" ले प्रतिस्थापन गर्ने प्रयास गरेको थियो। यद्यपि बुर्बोन, भिची वा कसैले पनि १७८९ अगाडी कुलीन वर्गले प्रयोग गर्ने विशेषाधिकार पुनर्स्थापना गर्ने प्रयास गरेनन्। फ्रान्स स्थायी रुपमा कानुनीको नजरमा सबै बराबर रहेको समाज बन्यो ।{{sfn|Hanson|2009|p=189}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==स्रोत == {{refbegin|40em}} * {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |author-link=|title=Citizens, A Chronicle of The French Revolution |url=https://archive.org/details/citizenschronicl0000scha |publisher=Penguin |year=1989 |edition=2004 |isbn=978-0-14-101727-3}} * {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |publisher=Harper Collins |year=1977 |isbn=978-0-00-216701-7 |title=Patriots and Liberators: Revolution in the Netherlands, 1780–1813}} * {{cite book |last1=खरेल|first1=ओम प्रसाद|publisher=डीकुरा प्रकाशन |year=२०६४ |isbn= |title=नेपोलियन महान् योद्धा नेपोलियनको सनसनी पूर्ण जीवनी}} {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:फ्रान्सको इतिहास]] [[श्रेणी:फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति]] i8f1by0n6gv5var8yajarhibtuzb74p 1393542 1393529 2026-11-01T04:10:52Z Bishaldev100 28807 /* सामाजिक कारण */ 1393542 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{अशुद्ध}} {{Infobox historical event |Event_Name = फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति |Image_Name = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg |Image_Caption = बास्तिल कब्जा, १४ जुलाई १७८९ |Location = {{झण्डा|फ्रान्स}} |Date = १७८९ मे ५ - १७९९ नोभेम्बर ९ <br>(१० वर्ष , ६ महिना र ४ दिन ) |Result = * फ्रान्सेली राजतन्त्रको अन्त्य * प्रजातान्त्रिक र धर्म निरपेक्ष गणराज्यको स्थापना * अधिनायकवादी तथा सैन्यवादी शासनको सुरुवात * [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]को उदय * }} '''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति''' ({{lang-fr|Révolution française}} {{IPA-fr|ʁevɔlysjɔ̃ fʁɑ̃sɛːz|}}) रेभोलुस्योँ फ्रँसेस ; सन् १७८९-१७९९) फ्रान्सको इतिहासको राजनैतिक र सामाजिक उथल-पुथल तथा आमूल परिवर्तनको अवधि थियो। [[नेपोलियन बोनापार्ट]]ले फ्रान्सेली साम्राज्यको विस्तारद्वारा केही अंशसम्म यस क्रान्तिलाई अघि बढाएका थिए। क्रान्तिको फलस्वरूप राजालाई गद्दीबाट हटाई गणतन्त्रको स्थापना भएको थियो। यस क्रान्तिले आधुनिक इतिहासको दिशा परिवर्तन गरिदिएको थियो। यसबाट विश्वभर निरपेक्ष राजतन्त्रमा ह्रास आउन सुरु भएको थियो।<ref>Livesey, James. ''Making Democracy in the French Revolution'' p. 19 "The Revolution created and elaborated...the ideal of democracy, which forms the creative tension with the notion of sovereignty that informs the functioning of modern democratic liberal states. This was the truly original contribution of the Revolution to modern political culture."</ref> इतिहासकारहरूले यो क्रान्तिलाई मानव इतिहासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण घटना मान्दै आएका छन्।<ref name="Linda S 2004">Linda S. Frey and Marsha L. Frey, ''द फ्रेन्च रिभोलुसन'' (२००४), Foreword.</ref><ref name="Joel Colton 1978 p. 341">R.R. Palmer and Joel Colton, ''A History of the Modern World'' (5th ed. 1978), p. 341</ref><ref name="Ferenc Fehér 1990 pp. 117-30">Ferenc Fehér, ''द फ्रेन्च रिभोलुसन एण्ड द बर्थ अफ मोडर्निटी'', (१९९०) pp. ११७-३०</ref> क्रान्ति पछिको तीन वर्ष सत्ता कब्जाका लागि गरिएका पहलहरू निकै सङ्घर्षपूर्ण भएको थियो। अस्ट्रिया, बेलायत र प्रसिया जस्ता बाहिरी शक्तिहरूले यस क्रान्तिलाई खतराको रूपमा हेरेकाले अप्रिल १७९२ मा फ्रान्सेली क्रान्तिकारी युद्ध सुरु भएको थियो। लुई सह्रौको शासन अन्त्य गरी २२ सेप्टेम्बर १७९२ मा पहिलो फ्रान्सेली गणतन्त्रको स्थापना भएपछि सन् १७९३ को जनवरीमा राजालाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो। जुन महिनामा भएको पेरिस विद्रोहले संसदमा अधिपत्य जमाएका जिरोन्दलाई [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]को नेतृत्वमा रहेको सुरक्षा निकायले विस्थापित गरेको थियो। यस क्रान्तिले विश्वव्यापी रूपमा गणतन्त्र र प्रजातन्त्रको उदयको गतिलाई तीब्रता दिनुका साथै यो क्रान्ति थुप्रै आधुनिक राजनैतिक विचारधाराको विकासको केन्द्रिय बिन्दु बनेको थियो। यसले [[उदारवाद]], [[पुरातनवाद]], [[राष्ट्रवाद]], [[धर्म निरपेक्षता]] र अन्य धेरै राजनैतिक आदर्शहरूको विस्तारको लागि दिशानिर्देश गरेको थियो। यो क्रान्ति [[फ्रान्स]]का जनता र स्रोतहरूलाई एकक्रित गर्दै राष्ट्रिय सुरक्षाको लक्ष्य तर्फ केन्दृत गरी पूर्ण युद्धको उदयको साक्षी समेत बनेको थियो।<ref>{{Cite book|title=The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know It|last=बेल|first=डेभिड एभ्रोम|year=2007|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|location=न्यु योर्क|isbn=978-0-618-34965-4|page=[https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51 51]|url=https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51}}</ref> == पृष्ठभुमि == [[File:Antoine-François Callet - Louis XVI, roi de France et de Navarre (1754-1793), revêtu du grand costume royal en 1779 - Google Art Project.jpg|thumb|[[लुई सोह्रौँ|लुइस सोह्रौ]], जो १७७४ मा गद्दीमा आए।]] [[फ्रान्स]]मा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस शासन चलेको थियो। फ्रान्समा [[लुई चौधौँ]] योग्य भए पनि उनका छोरा लुई पन्धौं योग्य थिएनन्। लुई चौधौँको मृत्युपछि सन् १७१५ मा ५ वर्षको उमेरमा लुई पन्धौं गद्दिमा बसेका थिए। उनी अयोग्य, विलासी र अदुरदर्शी थिए। सन् १७७४ मा उनको मृत्यु भएपछी उनका छोरा [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] २० वर्षको उमेरमा गद्दिमा बसे। यी सबै राजाहरु निरंकुस भएकाले जनताहरु राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक आदि रूपमा शोषित थिए। क्रान्तिको पूर्व सन्ध्यामा लुई १६ औँ (१७७४-९३)को शासन थियो। उनी एक अकर्मण्य र अयोग्य शासक थिए। उनले पनि स्वेच्छाचारित र निरंकुशताको गरे प्रदर्शन गरे। उनको भनाइ थियो कि "यो चीज यसकारण कानूनी हो किनभने म नै यो चाहन्छु।" आफ्नो एक मन्त्रीले राजिनामा दिदा उनले भनेका थिए कि-सायद! म पनि राजीनामा दिन पाए। उनी माथी उसकी पत्नी मेरी एन्टोनिएट को अत्यधिक प्रभाव थियो। रानी फिजूलखर्ची थिइन्। उनलाई सर्वसाधारण जनताको समस्याको कुनै ज्ञान थिएन। एक पटक जब मानिसहरूको जुलूस रोटीको माग गरिरहेका थिए तब उनले सल्लाह दिएका थिए कि-" यदि रोटी उपलब्ध छैन भने केक किन खादैनौ?" {{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} सन् १७८९ मा फ्रान्समा निरंकुस शासन व्यबस्थालाई समाप्त गर्न ठुलो क्रान्ति भयो। उक्त क्रान्तिलाई '''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति''' भनिन्छ। == कारणहरू == फ्रान्सेली क्रान्तिको कारणहरु निकै जटिल छन् र अझै पनि इतिहासकाहरूमा बहसको विषय बन्ने गरेको छ । [[सात वर्षे युद्ध]] र [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्ध]] पश्चात,<ref>Tombs, Robert and Isabelle. ''That Sweet Enemy: The French and the British from the Sun King to the Present''. Random House (2007) {{ISBN|978-1-4000-4024-7}}. p. १७९.</ref> फ्रान्सेली सरकार नराम्रोसँग ऋणमा डुबेको थियो। सरकारले आर्थिक अवस्थ सुधार्न अलोकपि्रय कर नियम ल्यायो, जसले गरिब माथी भारी करको दर र धनी माथी करको दर कम हुन्थ्यो। सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि [[खडेरी]] पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै [[आर्थिक मन्दी]] आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । [[थोमस जेफर्सन]]ले घोषणा गरेका थिए:"हाम्रो [[अमेरिकी क्रान्ति]]ले फ्रान्सलाई जगाएको थियो ।"<ref>{{Cite book|title=सिस्टर रिभोलुसन्स|last=डन|first=सुसन|publisher=Faber and Faber|year=१९९९|location=न्युयोर्क|page=९}}</ref> === राजनीतिक कारण === * फ्रान्समा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस एबम् स्वेच्छाचारी शासन चलेको थियो । शासकहरू जनहितका काम गर्न छाडीसकेकाले जनताले ठुलो दुख पाएका थिए। उनीहरूलाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन। * त्यस समयको फ्रान्सको संसदलाई इस्टेट जनरल भनिन्थ्यो तर विगत १७५ वर्षआघि ( सन् १६१४ - १७८९ ) सम्म यसको बैठक नबोलाई राजाहरूले मनोमानी एबम स्वेच्छाचारी शासन चलाईरहेका थिए । * राजाका आसेपासे तथा दरबारी ऐसआराम तथा भोगबिलाशमा व्यस्त रहने भएकाले जनताको भलाईमा ध्यान दिदैनथे। * जनतालाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन | कुनै पनि व्यक्तिलाई एक आज्ञापत्र (letter de-cachet) द्वारा कैद गर्न सकिन्थ्यो। देशको शासन पद्धति पुर्ण रूपले नोकरशाही माथि निर्भर थियो। जो वंशानुगत थियो। जसको भर्ती तथा प्रशिक्षणको कुनै नियम थिएन र यी नोकरशाही माथि नियन्त्रण गर्ने कुनै संस्थाको व्यवस्था नै थिएन। यस प्रकार शासन प्रणाली पुरै भ्रष्ट, निरंकुश, निष्क्रिय र शोषणकारी थियो। व्यक्तिगत कानून र राजाको इच्छा नै कानून लागू हुन्थ्यो। फलतः देशमा एक समान कानून संहिताको अभाव तथा विभिन्न क्षेत्रमा विभिन्न कानून प्रचलित थिए। यस अव्यवस्थित र जटिल कानूनको कारण जनतालाई आफ्नै कानूनको ज्ञान थिएन। यस अव्यवस्थित निरंकुश तथा संवेदनहीन शासन तन्त्रको अस्तित्व जनताको लागि कष्टदायी बन्यो। यी उत्पीडक राजनीतिक परिस्थितिहरूले क्रान्तिको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। फ्रान्सको अराजकपूर्ण स्थिति बारे मा भनिन्थ्यो कि "खराब व्यवस्थाको त कुनै प्रश्न नै थिएन, वास्तवमा कुनै व्यवस्था नै थिएन।" === सामाजिक कारण === [[चित्र:Troisordres.jpg|thumb|साधारण वर्ग; कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्गको चित्रण]] फ्रान्सको समाज मूलतः सुबिधा प्राप्त वर्ग र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा विभाजित थियो । सुविधा प्राप्त वर्गमा कुलीन तथा पादरीहरु र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा मध्यमवर्ग, बौद्दिक वर्ग कालिगढ, व्यापारी, किसान तथा मजदुरवर्ग पर्दथे । पादरी तथा कुलीन वर्ग सबै किसिमका सुविधाबाट नजिक थिए। उनीहरूको सामाजिक स्तर उच्च ठानिन्थ्यो। भने अन्य वर्गलाई तल्लो स्तरको ठानेर उनीहरूलाई कुनै पदमा नियुक्ति गरिदैनथ्यो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} पादरी तथा कुलीन वर्ग विशेष सुबिधा उपयोग गर्दथे भने सर्वसाधारणमध्ये किसान तथा मजदूरको अवस्था एकदमै गुज्रेको थियो । स्वतन्त्र किसानको जग्गा जमिन हुन्थ्यो। यी किसानले अनेकानेक कर तिर्नु पर्दथ्यो भने अर्धदासले जागिरदारको खेतमा काम गर्नु पर्थ्यो भने स्वतन्त्र किसानले नगद तिर्नु पर्थ्यो। पादरी र कुलीन वर्ग [[कर]]बाट मुक्त थिए ।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''प्रथम स्टेट''': पादरी वर्ग प्रथम स्टेट सदस्य भनिन्थे । चर्चको आफ्नो बेग्लै सरकार थियो । यसको आफ्नै सङ्गठन, न्यायलय थियो र आफ्नै आर्थिक स्रोत थियो। चर्चको उच्च पदमा कुलीन वंशको व्यक्ती नियुक्त हुन्थे र आम्दानी भोगविलास जीवन बिताउथे। साधारण पादरी दोश्रो श्रेणीका थिए। यिनीहरू इमानदार हुन्थे तर यिनीहरूको अवस्था भने एकदमै नाजुक थियो। यिनीहरूको अवस्था साधारण वर्गको जस्तो थियो। उच्च पादरीको भोग विलासपूर्ण जीवन देखेर यिनीहरू रिसले आगो हुन्थे। यिनीहरू सुधारवादी र आन्दोलनप्रती समेत जागरुक थिए। फ्रान्समा क्रान्ति हुँदा यिनीहरू अग्रमोर्चामा देखा परे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''द्वितीय वर्ग''': कुलीनवर्ग जो विशेषाधिकार सम्पन्न थियो, यसलाई फ्रान्समा दोश्रो स्टेट भनिन्थ्यो। यिनीहरूलाई '''मेरा मालिक''' (My Lord) र '''अन्न दाता''' (Your Grace) भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो। राजदरबारमा यिनीहरू भेला भैरहन्थे र राज्यको प्रमुख ठाँउमा यिनीहरूको नै पहुँच थियो । इङ्ल्याण्डको जस्तो जेठो छोराले मात्र कुलीन पद पाउने नभएर फ्रान्समा कुलीनका सबै सन्तान कुलीन हुन्थे। यो वर्गले आफ्नो सम्पत्ति जाँड-रक्सी, जुवा तास र भोगविलासमा सकेको थियो र धेरै कुलीन गरीब भएका थिए तर बित्थाको अधिकार प्राप्त गरेको हुनाले साधारण वर्ग यिनीहरू देखि सन्तुष्ट थिएनन्। फ्रान्समा क्रान्ति हुँदा यिनीहरू प्रती कसैले सहानुभूति देखाएनन्।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''तृतीय स्टेट''' : तृतीय स्टेटमा जनसाधारण वर्गसँग संबद्ध थिए जसलाई कुनै विशेषाधिकार प्राप्त थिए। यसमा मध्यम वर्ग किसान, मजदूर, शिल्पी, व्यापारी र बुद्धिजीवी मानिस थिए। यस वर्गमा पनि भारी असमानता थियो। यी सबै वर्गको आ आफ्नो समस्याहरू थिए। किसानको संख्या सर्वाधिक थियो र यीनको अवस्था निम्न र दयनीय थियो। किसानले राज्य, चर्च तथा अन्य जमीदारहरूलाई अनेक प्रकारको कर दिनु पर्थ्यो। र सामन्ती अत्याचारीलाई सहनु बाहेक अर्को बाटो थिएन। एक दृष्टिबाट किसानको असन्तोषको मुख्य कारण सामन्तद्वारा दिइने कष्ट एवं असुविधा थिए र राजतन् यसमा चुप्पी साधे हुए था। यस प्रकार किसान यति दुःखी थिए कि उनीहरू स्वयं नै एक क्रान्तिकारी तत्वको रूपमा परिणत भए र उनीहरूले क्रान्ति गर्नको लागि मात्र एक झिल्को को आवश्यकता थियो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} मध्यम वर्ग ([[बुर्जुवा|बुर्जुआ]])मा साहुकार व्यापारी, शिक्षक, वकील, डॉक्टर, लेखक, कलाकार, कर्मचारी आदि सम्मिलित थिए। उनकी आर्थिक अवस्था अवश्य ठीक थियो तर पनि उनीहरू तत्कालीन राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक परिस्थिति प्रति आक्रोशित थिए। यस वर्गलाई कुनै राजनीतिक अधिकार प्राप्त थिएन र पादरी र कुलीन वर्गको व्यवहार उनीहरू प्रति राम्रो थिएन। यस कारण मध्यमवर्ग कुलीन को सामाजिक श्रेष्ठतालाई घृणा गर्थे र राजनीतिक व्यवस्थामा परिवर्तन गरेर आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्न इच्छुक थिए। यही कारण फ्रान्सको क्रान्ति मा उनीहरूको मुख्य योगदान रह्यो र यसै वर्गले क्रान्तिको नेतृत्व गर्‍यो। मध्यवर्गको केहि आर्थिक उजुरी पनि थिए। पूर्वको वाणिज्य व्यापारको कारण यस वर्गले धनसम्पत्ति अर्जिन गरेका थिए तर सामन्ती वातावरण मा उनीहरूको व्यापारमा धेरै प्रकारको प्रतिबन्ध लागेको थियो र ठाउँ ठाँउ चुंगी कर/ घुस दिनु पर्थ्यो। उनीहरू आफ्नो व्यापार व्यवसायको लागि उन्मुक्त वातावरण चाहन्थे। यसको लागि उनीहरूले क्रान्तिको नेतृत्व गरे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} यस प्रकार यो भन्न सकिन्छ कि फ्रान्सको क्रान्ति फ्रान्सेली समाजको दुई परस्पर विरोधी गुटको सङ्घर्षको परिणाम थियो। एक तर्फ राजनीतिक दृष्टिकोणबाट प्रभावशाली र अर्को तर्फ आर्थिक दृष्टिकोणबाट प्रभावशाली वर्ग थिए। देशको राजनीति र सरकारमाथि प्रभुत्व कायम गर्नको लागि यी दुई सङ्घर्ष अनिवार्य थियो। यस प्रकार १७८९ को फ्रान्सेली क्रान्ति, फ्रान्सेली समाजमा असमानताको विरूद्धको सङ्घर्ष थियो। === आर्थिक कारण === सन् १७७४ मा लुइ १६ औँ आर्थिक सङ्कटको माझ फ्रान्सको गद्दी सम्हाले। राज्यमा चरम घाटाको बजेट थियो र टाट पल्टने अवस्थामा पुगेको थियो। <ref>Frey, p. 3</ref> यसको कारण भनेको फ्रान्सको [[सात वर्षे युद्ध|सप्तवर्षीय युद्ध]] र पछि [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] मा सहभागी हुनु थियो जुन फ्रान्सलाई निकै महङ्गो पर्न गयो।<ref>{{cite web|url=http://www.sparknotes.com/history/european/frenchrev/section1.html|title=France's Financial Crisis: 1783–1788|accessdate=26 October 2008}}</ref> वस्तुतः फ्रान्सको राजपरिवारको फजुलखर्च र लुइस १४औं को लगातार युद्धमा सामेल हुने नीतिको कारणले शाही कोष खाली भएको थियो। उनको मृत्यु पछि लुइस १५औं ले अष्ट्रियाको उत्तराधिकार युद्ध एवं सप्तवर्षीय युद्धमा भाग लिए जसबाट राज्यकोष माथिको बोझ झनै बढ्यो र लुइस १६औं ले अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिएपछि फ्रान्सको आर्थिक अवस्था झनै जर्जर बन्यो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} सम्राट, साम्राज्ञी र उनका परिवारमाथि राज्यको अत्यधिक धनराशी खर्च गरिन्थ्यो। भर्साइल राजदरबार राजकोषको लुटपाटको साधन बनिरहेको थियो। अर्को तर्फ कर प्रणाली असन्तोषजनक थियो। विशेषाधिकारको कारण सम्पन्न वर्ग करबाट मुक्त थुए भने गरिब किसान जो आर्थिक दृष्टिले विपन्न थिए, एकमात्र करदाता उनीहरू थिए। यसप्रकार राजकोषको स्थिति अत्यन्त दयनीय भएको थियो। सरकार फ्रान्समा आय अनुसार व्याव निश्चित गर्नुको साटो व्यवको अनुसार आय निर्धारण गर्थ्यो। मे १७७६ मा, अर्थमन्त्री टुर्गोटलाई हटाइयो, र नेकरलाई, विदेशी,लाई आर्थिक जनरल बनाइयो। उनलाई आधिकारिक मन्त्री बनाउन मिल्दैनथ्यो किनभने उनी एक प्रोटेस्टेन्ट थिए।<ref name="Hib35">Hibbert, pp. 35, 36</ref> फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति हुनुमा फ्रान्सको जर्जर हुँदै गइरहेको आर्थिक कारण पनि थियो। मुलुक ऋणको भारले थिचिएको थियो। प्रत्येक वर्षको बजेट कैयौँ करोड घाटा भइ रहेको थियो। यो घाटा पूर्तिको लागि केवल दुईवटा उपाय थिए, नयाँ ऋण लिने या जनतामाथी थप कर लगाउने। सरकारलाई ॠण दिन जनताले पत्याउन छोडिसकेका थिए भने जनताहरू पहिला नै करको बोझले यसरी थिचिएका थिए कि नयाँ कर तिर्ने उनीहरूमा कुनै शक्ति थिएन।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} फ्रान्सको राज्य क्रान्ति हुनु अघि केही अर्थमन्त्रीले फ्रान्सको अर्थतन्त्र सुधारको विभिन्न प्रयास गरेका थिए, जस्तो टुर्गोट, नेकर, केलोन आदि । टुर्गोटले भू-स्वामीलाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहे तर सामन्तले यिनको विरोध गरेर रानीसँग यिनलाई हटाउन विन्ती गरे। राजा लुई सोर्हौं रानीको कुरा टाल्न सक्दैनथे परिणाम टुर्गोटलाई राजाले पदबाट हटाए। यिनी पछि नेकर नयाँ अर्थमन्त्री बने। यिनको जोड खर्च कम गर्ने कुरामा थियो। यिनले देशको आर्थिक अवस्था जनतामा प्रस्तुत गरे जसले गर्दा देशको आर्थिक अवस्था कती बिध्न नाजुक रहेछ भनेर पहिलो पटक जनताले थाहा पाए। यिनका खर्च कम गर्ने नीतिबाट खर्चालु र विलासी [[मारी अँतवानेत|रानी एन्टोनिएट]] प्रसन्न भइनन्। राजालाई दबाब दिएर नेकरलाई पदबाट हटाउन लगाइन्। {{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} == दार्शनिकको भूमिका == फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिमा दार्शनिकहरूको भूमिकाको सन्दर्भमा दुई मत अगाडि आउँछ -एक, दार्शनिकहरूले क्रान्तिको परिस्थितिहरूको सिर्जना गरेर क्रान्ति उत्पन्न गरे र दोश्रो क्रान्तिको स्रोत त्यस समयको राष्ट्रिय जीवनको दोषमा तथा सरकारको भूलमा थियो र दार्शनिकहरूले क्रान्ति उत्पन्न गरेका थिएनन् । === मन्टेस्क्यु === [[शार्ल लुई मन्टेस्क्यु|मन्टेस्क्यु]] (१६८९-१७५५ ई .) ले आफ्नो पुस्तक 'द स्पिरिट अफ लज' (The Spirit of Laws ) मा राजाको दैवी अधिकारको सिद्धान्तको खण्डन गरे र फ्रान्सेली राजनीतिक संस्थाको आलोचना गरे र त्यसको विकल्प पनि प्रस्तुत गरे। उनले "फ्रान्सेली सरकार निरकुंश सरकार छ किनकी फ्रान्समा कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका सबै शक्ति एकै व्यक्ति अर्थात् राजाको हातमा केन्द्रित छ ; त्यसकारण फ्रान्सका जनतालाई स्वतन्त्रता प्राप्त भएको छैन। " यसै सन्दर्भ मा उनले “[[शक्ति पृथकीकरण|शक्तिको पृथकीकरण]] ” को सिद्धान्त दिए जस अनुसार शासनको तीन प्रमुख अंग-कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका को अधिकार अलग-अलग हातमा हुनु पर्ने विचार राखेका थिए। उनले इंग्ल्याण्ड सरकारलाई आदर्श बताए{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} किनकी त्यहां [[संवैधानिक राजतन्त्र]] थियो जसमा त्यहां नागरिकलाई स्वतन्त्रता थियो। यस प्रकार मन्टेस्क्युले शक्तिको पृथकीकरणको माध्यमबाट फ्रान्सको निरंकुश राजव्यवस्था माथि प्रहार गरे। उसको यो विचार यती लोकप्रिय भयो कि 'द स्पिरिट अफ लज'को तीन वर्षमा छ संस्करण प्रकाशित भयो। === भोल्टेयर === [[भोल्टेयर]] ( १६९४ - १७७८ ई .) ले आफ्नो पुस्तक, "लेटर्स अन द इंगलिश" आदि, को माध्यमबाट ब्रिटेनमा प्रचलित उदार राजनीति, धर्म र विचारको स्वतन्त्रताको चित्रण गरे तथा पुरातन फ्रान्सेली व्यवस्थासँग तुलना गरे र फ्रान्समा व्याप्त बिकृती एवं कमजोरीको उल्लेख गरे। प्रतिबन्धित हुनुको बाबजुद यो पुस्तक बहुत लोकप्रिय भएको थियो । भोल्टेयरले चर्चको भ्रष्ट अचारण, असहिष्णुता, अन्याय, दमन र अत्याचारको विरोधमा लेखे । चर्चको भ्रष्टता माथी औंला उठाउदै उनले लेखे "अब कोही पनि ईसाइलाई बचाउन सकिदैन किनकी एक मात्र ईसाई थिए र उसलाई पनि सुलीमा चढाइयो।" उनले थप लेखे "कुख्यात एवं बदनाम चीजलाई खुट्टाले धसिदियौँ।" यो स्पष्ट रूपमा फ्रान्सको निरंकुश राजतन्त्र एवं चर्चको अत्याचारमाथि प्रहार थियो। भोल्टेयर इंग्ल्याण्डको [[संवैधानिक राजतन्त्र]]को अनुरूप फ्रान्समा पनि त्यसै अनुसारको शासन स्थापित गर्न चाहन्थे। उनले भनेका थिए "म सयौँ मुसाको स्थानमा एक सिंहको शासन मन पराउँछु ।" भोल्टेयरले क्रान्तिको कुरा गरेनन् तर वैचारिक स्वतन्त्रताको पृष्ठभूमि तयार गरे। उनले उच्च पादरीको विलासी जीवनको सक्दो विरोध र निन्दा गर्‍। अन्याय, शोषण, अत्याचारको, असमानता, अन्धविश्वासको विरोध गर्दा जेल पनि परे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} === रूसो === [[चित्र:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|alt=Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|thumb|जिन ज्याक्स रुसो]] [[जँ-जाक रूसो|रूसो]]ले आफ्नो पुस्तक “एमिली”, “सोशल कन्ट्रयाक्ट” र “रूसोनी”को माध्यमद्वारा मनुष्यको स्वतन्त्रताको कुरा उठाए। उनको भनाइ थियो कि "मनुष्य स्वतन्त्र जन्मन्छ र सर्वत्र जन्जिरमा बाधिन्छ। यी जन्जिरबाट मुक्ति पाउनको लागि एक मात्र तरिका छ कि हामी प्राकृतिक आदिम अवस्था व्यवस्थामा फर्कौ। रूसोले बताए की कि सामूहिक इच्छाबाट बनेको राज्यको यो अनिवार्य तथा सार्वभौम कर्तव्य हो कि यो सम्पूर्ण समाजको सर्वोपरि मान्य हुने कार्य संचालित गरोस्। जो जसलाई कार्यपालिका शक्ति सुम्पिएको छ; उनीहरू जनताको स्वामी होईनन्, उनको कार्यकारी हो र उनका कर्तव्य जनताको आज्ञाको पालन गर्नु हो।" यस प्रकार उसलाई दृढ विश्वास थियो कि सर्वोपरि सत्ता जनताको हातमा हुन आवश्यक छ, कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको हातमा होईन। सार्वभौम सत्ता जनताको इच्छामा निहित हुन्छ जसलाई “जन इच्छा” (General Wills ) भनियो । रूसोले क्रान्तिको कुरा गरेका थिएनन् तर सबै व्यक्तिलाई स्वतन्त्र एवं समान माने र क्रान्तिको "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व" नारा उनको विचारबाट नै प्रभावित थियो। नेपोलियनले उनको महत्त्वको स्वीकार गर्दै भनेका छन् कि "यदि रूसो नभएका भए फ्रान्समा क्रान्ति हुँदैनथयो। रूसोको "सोसल कन्ट्र्याक्ट" को लोकप्रियता को अनुमान यस कुराबाट लगाउन सकिन्छ कि एक वर्षमा यसको १३ संस्करण प्रकाशित भएको थियो। === दिदेरो === दिदेरो आफ्नो वाक्शक्ती र लेखनशक्तिको कारण प्रसिद्ध मानिन्छन्। यिनले सम्पादन गरेको इन्साइक्लोपेडियामा [[दासप्रथा]], शासनको भ्रष्टता, निरंकुश शासन, [[सामन्तवाद|सामन्तप्रथा]], समाजका विभिन्न वर्ग तथा फौजदारी कानुन बारे लेखिएको थियो जुन पुस्तक फ्रान्समा बहुत रुचाइयो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=16}} === क्वेस्ने === क्वेस्ने अर्थशास्त्री थिए । यिनी फ्रान्सको तत्कालीन अर्थ व्यवस्था परिवर्तन चाहन्थे । === हेलिभेरास === == घटना क्रम == === सङ्कट === [[फ्रान्स]]को इतिहासमा नै सबैभन्दा संकट सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि खडेरी पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै आर्थिक मन्दी आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । अनिकाल र मूल्य वृद्धिका कारण सर्वसाधारण जनता संकटग्रस्त जीवन विताउन वाध्य हुनु नै उक्त क्रान्तिका लागि महत्त्वपूर्ण आधार बन्यो । स्टेट जनरलका कुलिन वर्ग, पुरोहित वर्गहरू पनि सामान्य जनताका प्रतिनिधि जस्तै राजतन्त्र विरुद्ध आक्रोसित बन्दै जानु नै राजतन्त्रको अवशान हुने अर्को मुख्य कारण थियो । अर्कोतर्फ सामान्य जनताको प्रतिनिधि भने पूरै आक्रोशित थिए । [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]ले करिव १ सय ५० वर्ष पश्चात बढ्दो आर्थिक संकट समाधान गर्नको लागि भर्साइल स्टेट जनरलको बैठक बोलाउन वाध्य भए ।{{sfn|Doyle|1990|p=93}} === स्टेट जनरल बैठक === [[चित्र:Estatesgeneral.jpg|thumb|भर्साइलमा स्टेट जनरल बैठक ५ मे १७८९]] स्टेट जनरलको स्थापना राजा फिलिपद्वारा सन् १३०४ मा भएको थियो । सन् १६१४ सम्म यसको अधिवेशन नियमित जस्तो भइरहेको थियो, तर १७५ वर्षदेखी भने कुनै अधिवेशन भएको थिएन । निर्वाचन १७८९ को बसन्त ऋतुमा भयो। साधारण वर्गको लागि मतदानको योग्यता भनेको फ्रान्समा जन्मेको वा वंशज नागरिक पुरुष; उमेर २५ वर्ष वा सो भन्दा बढी, जो मतदान हुने स्थानमा बसोबास गरेको र कर तिर्ने गरेको थिए। स्टेट जनरलमा कुलीन वर्गका २९१, उच्च पादरी वर्गका ३०३ र साधारण वर्गका ६१० गरी १२०१ प्रतिनिधि थिए । साधारण वर्गको प्रतिनिधित्व दोब्बर गरी ६१० पुर्याइएको थियो जसले ९५ % जनसंख्याको प्रतिनिधित्व गर्दथ्यो; ती मध्ये आधा सुशिक्षित वकिल तथा स्थानीय अधिकारी थिए; करिब एक तिहाइ उद्योग व्यापार व्यवसाय मा सम्बद्ध थिए भने ५१ जना धनी जमिनदारहरू थिए । <ref>Doyle, '' The Oxford History of the French Revolution'' (1989) pp. 99–101</ref><ref>Albert Soboul, ''The French Revolution 1787–1799'' (1975) pp. 127–29.</ref> स्टेट जनरलमा तीन सदनहरु थिए जसमा कुलीन वर्ग, उच्च पादरी वर्ग र साधारण वर्ग थिए । हरेक सदन बराबर एक मत मान्ने गरिन्थ्यो र जुनसुकै प्रस्ताव दुई मत भएपछी पारित हुन्थ्यो तर यहाँ साधारण वर्गले जनताको भलाईको लागि लिएर जाने जुनसुकै प्रस्ताव पनि कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्ग मिलेर त्यसलाई असफल पारिदिन्थे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=17}} राजाले भर्साइल स्टेट जनरलका ३ वटै तप्का कुलिन वर्ग, पादरी वर्ग र सामान्य जनाताका प्रतिनिधीहरूसँग "राष्ट्रको आर्थिक संकटको समाधान गर्ने उपाय खोज्न चाहन्थे। उनको उक्त भर्साइल स्टेट जनरलका बैठकमा प्रस्तावित एजेण्डाहरु मध्यको प्रमुख एजेण्डा राष्ट्रमाथिको बढेको ऋणलाई कसरी चुक्ता गर्ने ? र अर्थ व्यवस्था कसरी सुदृढ गर्ने ?" भन्ने थियो। उक्त वैठकमा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु नै लगभग एघार सयको संख्यामा भएकाले उक्त आर्थिक संकटका विरुद्ध, राजा विरुद्ध बढी नै आक्रोशित भए। सामान्य जनताका वकिल र वुद्धिजीवी प्रतिनिधिहरूले राजाका विरुद्ध विभिन्न आरोप लगाउँदै जनताका आवाज उठाएका थिए। ४ मे १७८९ मा सुरु भएको स्टेट जनरलको बैठकमा लगभग २ महिना बहस भएको थियो । यो अधिवेशन नै क्रान्तिको आमन्त्रण भयो । साधारण वर्गका प्रतिनिधिले स्टेट्स जनरलका सम्पूर्ण प्रतिनिधिको बैठक बेग्ला बेग्लै नगरी संयुक्त रूपमा एकै सभा भवनमा गरिनु पर्ने र संयुक्त प्रतिनिधिको बहुमतद्वारा कुनै पनि निर्णय पारित गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिए किनकी यसले मान्यता पाउनासाथ स्टेट्स् जनरलमा उनीहरूको बहुमत हुने थियो। यसको खतरा प्रथम र द्वितीय वर्गका कुलीन र पादरी वर्गलाई राम्रोसँगले थाहा थियो, त्यसैले उनीहरूले यो कुराको कडा विरोध गरे । र पहिला झैं तीन सदनमा दुई सदनको मत पाएर प्रस्ताव पास गर्ने कुरामा जोड दिन थाले । लगभग महिना दिन सम्म यसको बारेमा छलफल भयो )। जून ३ मा पादरीवर्गका तीन सदस्य साधारण वर्गमा मिल्न गए र साधरण वर्गका प्रतिनिधिहरूले १७ जून १७८९ मा राष्ट्रिय सभा (National Assembly)को निर्माण गर्ने घोषणा गरे । जुन अत्याधिक मतले पास भयो । उनीहरूको राष्ट्रिय सभाको स्थापना गरेर फ्रान्समा सुधारका कार्यक्रम ल्याउने घोषणा भयो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=18}} === टेनिस कोर्टको सपथ === [[चित्र:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|alt=|left|thumb|टेनिस कोर्टको हलमा सपथ (ज्याक्स- लुइस डेभिडद्वारा चित्रित)]] सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूले लगभग ९६ प्रतिशत स्थान ओगटेकोले जनताको एजेण्डालाई बहुमतद्धारा पारित गर्न चाहन्थे । २० जूनमा राष्ट्रिय सभाका सदस्यहरू बैठक गर्नको लागि सभा भवनतिर गए तर त्यहाँ ढोकामा ताल्चा लगाइएको थियो र सिपाहीहरू पहरा दिइरहेका थिए। त्यो सभा गर्न नदिने योजनाको परिणाम थियो। सभाघर नजिकै टेनिसकोर्ट थियो। सामान्य जनताका निस्काशित प्रतिनिधिहरूले एउटा टेनिस कोर्टको हलमा बैठक सञ्चालन गर्न वाध्य भए। साधारण वर्गका ५७७ जना मध्ये ५७६ सदस्य त्यहाँ उपस्थित थिए। बेलीको अध्यक्षतामा त्यहाँ एउटा सभा भयो र मोनियरले एउटा सपथको प्रस्ताव राखे। उक्त बैठकमा फ्रान्सको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्रान्ति गरी नयाँ संविधान जारी नगरेसम्म पछि नहट्ने सपथ खाए।<ref>{{Cite book|title=Proceedings of the Bunker Hilll Monument Association at the annual meeting|first=Marshall Putnam|last=Thompson|chapter=The Fifth Musketeer: The Marquis de la Fayette|url=https://books.google.com/books?id=qbvW7zpvRg8C|page=50|year=1914|accessdate=10 February 2011}}</ref> सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूको क्रान्तिकारी निर्णय थाहा पाएपछि लुई १६ औँ राजाले उनीहरू विरुद्ध कडा कारवाही गर्ने चुनौतिपूर्ण धम्की दिए। त्यसको बदलामा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूले राजालाई त्यस्तै धम्की दिँदै भने कि “संगिनको धारबाट सक्छौ भने हामीलाई हटाउ” । उक्त धम्की पछि [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] डराए। अब राजाको केहि उपाय चलेन र उनले राष्ट्रिय सभालाई मान्यता प्रदान गरे र सबै वर्गका प्रतिनिधिहरु मिलेर कुनै पनि निर्णय बहुमतले गर्ने घोषणा गरे। राष्ट्रिय सभाले मान्यता पाएपछी साधारण वर्गका प्रतिनिधिको शक्ति बढ्यो किनकी उनीहरू बहुमतमा थिए।   === अर्थमन्त्री नेकरको बर्खास्त === [[चित्र:Necker,_Jacques_-_Duplessis.jpg|thumb|प्रधानमन्त्री / अर्थमन्त्री नेकर]] यसपछि साधारण वर्गका प्रतिनिधिहरूले राष्ट्रिय सभामा प्रस्ताव पास गरेर विशेषाधिकार खत्तम पार्ने र उनीहरूमाथी पनि कर लगाउने योजना गर्न थाले । यो योजना बुझेपछी विशेषाधिकार वर्गका प्रतिनिधिहरूले रानी एन्टोनिएट, राजाका भाइ काउण्ट आर्तोसद्वारा राजालाई दबाब दिएर राष्ट्रिय सभा भङ्ग गर्ने र क्रान्तिकारीलाई दमन गर्न विदेशी सैनिकको सहयोग लिने कुरामा सहमत गराए । राजाले पनि जुलाई १७८९ मा पेरिस र भर्साइलमा स्वीस र प्रसियन सेना सैनिक डफ्फा तैनाथ गराए । राजाको यो कदमको विरोध गर्दै साधारण वर्गका राष्ट्रिय सभाका प्रतिनिधिले विदेशी सैनिक हटाउन अनुरोध गरे । तर उनीहरूको कुराको सुनुवाई हुनु त कता हो कता कुलीन र पादरीलाई पनि करको दायरामा ल्याएर राज्यको अर्थव्यवस्था ठीक पार्नुपर्छ भन्ने अर्थमन्त्री नेकरलाई पदबाट हटाए । [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]ले आफ्नो प्रधानमन्त्री नेकरलाई ती सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु विरुद्ध कारवाही गर्नु भनी आदेश दिए । राजाको आदेश नेकरले कार्यान्वयन गर्न नसकेपछि ११ जुलाई १७८९ मा उनलाई मन्त्रीवाट नै बर्खास्त गरेका थिए।<ref>Schama 2004, p. 317</ref> === सङ्घर्ष === ==== पेरिसमा जनविद्रोह ==== पेरिसमा भोका नाङ्गा मानिसहरू सहित विशाल जनसमूहको भीड जम्मा भएको थियो । सर्वसाधारण प्रति सहानुभूति राख्दै विशेषाधिकारवालालाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहाने अर्थमन्त्री नेकरलाई राजाले पदच्यूत गरेको समाचार पुगेपछी पेरिसमा रहेको जनसूहमा उत्तेजना फैलियो । १२ जुलाई १७८९ मा पेरिसको एउटा सरकारी बगैंचामा भेला भएको भीडलाई एक पत्रिका सम्पादक कोमाइलले चिच्याउदै -"छिटो गरौं भाइ हो, अब एक क्षण पनि नष्ट गर्नु हुन्न । राजाले हाम्रा प्रिय अर्थमन्त्री नेकरलाई पदच्यूत गरे । उनको यो पदच्यूत देशभक्तहरूको लागि खतराको घण्टी हो । अब जर्मन तथा स्वीस सैनिकहरूले हामीलाई मार्नेछन् । अब हामी सँग एउटामात्र बाटो छ, त्यो हो हतियार उठाउनु । अब हामी हतियार उठाउँ । हतियारबाट सुसज्जित भएर मात्र हामी आफ्नो र आफ्ना प्रतिनिधिको रक्षा गर्न सक्दछौं । " यो भाषणले भीड झनै उत्तेजित भयो। मानिसहरु नारा लगाएर कुलीन र पादरीका घरमा पसेर लुटपाट गर्दै र हतियार भेला पार्दै पेरिसका सडकमा घुम्न थाले। १८ जुलाई सम्ममा यो भीडले २ तोप, ३२,००० बन्दुक ५२००० भाला र अरु थुप्रै स-साना हतियार भेला पार्यो ।<ref>Schama 2004, p. 331</ref> ==== बेस्टाइल कब्जा ==== [[चित्र:Prise_de_la_Bastille,_H._Jannin,_Musée_de_la_Ré&volution_française_-_Vizille.jpg|thumb|बेस्टाइल किल्ला कब्जा गर्ने क्रममा झडप]] यसपछी हतियार भेला गर्ने भोक जागेको यो भीड १४ जुलाईमा बेस्टाइलको किल्लातिर गयो, जुन पेरिसबाट तीन माइल टाढा थियो । यो किल्लामा राजनैतिक बन्दी थिए जसलाई राजाले बिनाकारण थुनेर राखेका थिए । बेस्टाइललाई जनसमूहले घेरेपछी भीषण भिडन्त भयो । बेस्टाइल किल्लाका गभर्नर डि लानी थिए । डि लानीले आफ्नो गोलाबारुद सकिएपछी आत्मसमर्पण गरे तर डि लानी र उनका सैनिक जनताद्वारा मारिए । बेस्टाइलको किल्ला ध्वस्त गरेर राजबन्दीलाई मुक्त गरियो।<ref>Schama 2004, p. 344</ref> बेस्टाइलको पतन एक युगान्तकारी घटना थियो जुन निरंकुशताको पतन एवं जनताको विजयको प्रतीक थियो। वास्तवमा यो क्रान्तिको उद्घोष थियो र यसकारण फ्रान्समा १४ जुलाई लाई स्वतन्त्रता दिवसको रूपमा मनाइन्छ। राजा र जनताका बीचमा यस क्रममा नै सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरूमा भिषण सङ्घर्ष भयो। राजा उक्त सङ्घर्षमा पराजित हुदै जान थाले पछि वर्खास्त गरिएका प्रधानमन्त्रीलाई पुनःस्थापना गर्दै जनता समक्ष माफी माग्दै उक्त क्रान्तिलाई मान्यता दिन वाध्य भए। कुलिन वर्ग र पादरी वर्गका प्रतिनिधिहरूले समेत जनताका प्रतिनिधिहरूलाई समर्थन गर्न वाध्य भएका थिए। उक्त क्रान्ति मार्फत राजतन्त्र समाप्त भयो र केही समय पछि राजालाई माफ माग्न लगाएर संवैधानिक राजाको रूपमा पुनःस्थापना गराए। सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरूमा विभिन्न कम्युन निर्माण गरिए र उक्त कम्युनहरूको एउटा छाता सङ्गठन फेडेरेसन बनाइयो। == संविधान == [[चित्र:Declaration_of_the_Rights_of_Man_and_of_the_Citizen_in_1789.jpg|thumb|'''२६ अगस्डिट १७८९ को क्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन.''' ({{lang-fr|'''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789'''|links=no}}) ({{lang-en|'''The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen of 26 August 1789'''’|links=no}})]] उक्त क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ प्रत्येक नागरिकहरूको मुखबाट कठस्त सुनिन्थ्यो । ‘यहाँबाट स्वतन्त्र धर्तीको सुरुवात हुन्छ’ भन्ने नारा देशका विभिन्न भागहरूमा टाँगिएको थियो । क्रान्ति पछिको निर्मित संविधानमा लेखिएको वाक्याशं ‘'''डिक्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन''' ({{lang-fr|'''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789'''|links=no}}) ({{lang-en|'''The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen'''’|links=no}}) झनै चर्चित थियो । सबै नागरिक जन्मले बराबर हुन्छन्, अधिकार सबैका लागि बराबर हुन्छ । [[चित्र:Execution_of_Louis_XVI.jpg|alt=|left|thumb|[[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]लाई मृत्युदण्ड]] उक्त संविधानमा फ्रान्सका राजा एउटा सार्वभौमसत्ता सम्पन्न राष्ट्रको केवल सेवक हो भन्ने कुरा उल्लेख गरिएका कारण फ्रान्स एउटा सार्वभौम स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा रुपान्तरण हुन पुग्यो । क्रान्ति पछिको क्रान्तिकारी सरकारले भू–कर, व्यक्तिगत सम्पति माथिको कर, उद्योग तथा व्यापारका लागि लाइसेन्स आदि जस्ता कदम अगाडि सार्दै जनताका कामहरु अगाडि बढाउँदै लगे। यस क्रममा नै संविधान अन्तर्गत रहेका राजाले जनताका प्रतिनिधिहरु र तीनका कार्यक्रमहरूमा षड्यन्त्र गर्न थाले पछि [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] राजालाई अन्ततः मृत्युदण्ड नै दिनु पर्यो । == क्रान्तिको विभिन्न चरणहरू == <nowiki>'''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति'''</nowiki> विभिन्न चरण हुदै गयो । अध्ययनको सुविधाको दृष्टिले क्रान्तिलाई निम्नलिखित चार चरणमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ। {| class="wikitable" |+ !चरण !समय अवधि !शासन व्यवस्था |- |प्रथम चरण |१७८९-१७९२ ई. |संवैधानिक राजतन्त्रको समय |- |द्वितीय चरण |१७९२-१७९४ ई |उग्र गणतन्त्रवादको समय |- |तृतीय चरण |१७९४-१७९९ ई. |उदार गणतन्त्रवादको चरण |- |चतुर्थ चरण |१७९९-१८१४ ई. |तानाशाही एवं साम्राज्यवादी समय |} === प्रथम चरण: संवैधानिक राजतन्त्रको समय (१७८९-१७९२) === यस चरणमा पेरिसको भीडले बेस्टाइल किल्ला कब्जा नियन्त्रण स्थापित गर्‍यो। यस प्रकार क्रान्तिको शुरूआत भयो । वस्तुतः बेस्टाइल किला निरंकुशता एवं अत्याचारको प्रतीक थियो र यसको पतनबाट पुरातन व्यवस्थालाई गहिरो चुनौती आयो। यस घटनाको प्रभाव फ्रान्सको ग्रामीण क्षेत्रमा पनि पर्यो र ग्रामीण क्षेत्रमा सामन्ती कर सम्बन्धी अभिलेखहरूलाई आगो लगाइयो, जलाइयो। जनताको यस कारबाहीको राष्ट्रिय सभामा पनि गहिरो असर पर्यो। अतः ४ अगस्ट १७८९ रात भर चलेको राष्ट्रिय सभाको अधिवेशनले कानून निर्माण गरी सबै प्रकारको विशेषाधिकारहरू समाप्त गर्‍यो। राष्ट्रिय सभाको महत्त्वपूर्ण कार्य- एक संविधान निर्माण गर्नु थियो। अतः राष्ट्रिय सभालाई नै संविधान सभा भनियो र २६ अगस्ट १७८९ मा संविधान सभाले मानवाधिकारको घोषणा भयो । ==== मानवाधिकारको सीमा ==== संविधान सभाले आफ्नो आदर्श तथा उद्देश्यको रूपमा मानवाधिकारको घोषणा गर्‍यो। यस घोषणामा समानताको सिद्धान्तलाई बल दिइयो "सबै मनुष्य समान रूपमा पैदा हुन्छन्, अतः सबैलाई समान अधिकार मिल्नुपर्छ।" भन्ने उल्लेख थियो। यी अधिकारहरूमा स्वतन्त्रता, सम्पत्ति सुरक्षा तथा अत्याचारको विरोध गर्ने अधिकार आदि थिए। यस प्रकार संविधान सभाले आधारभूत सिद्धान्त, स्वतन्त्रता, समानता र जनताको प्रभुत्वको घोषणा गर्‍यो। सम्पत्ति अधिकारलाई घोषणा पत्रमा पटकपटक दोहोर्याइयो। यस अधिकारबाट कसैलाई बञ्चित गर्न सकिदैन थियो। ==== चर्चमाथि नियन्त्रण ==== राष्ट्रिय संविधान सभाले चर्चको सम्पत्ति जफत गर्‍यो र जनतामाथी चर्चको नियन्त्रण कम गर्ने प्रयास गर्‍यो । यस सन्दर्भमा चर्चलाई राज्यको अधीनमा ल्याइयो र चर्चलाई रोमको पोपको प्रभावबाट मुक्त गरी राष्ट्रिय चर्चको रूपमा स्थापित गरियो । राज्य प्रति पादरिको वफादारी सुरक्षित गर्नको लागि "सिभिल कन्स्टिच्युसन अफ क्लर्जी" बनाइयो। जसअनुसार पादरिहरूले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गर्नु पर्थ्यो र जनताद्वारा चुनिन पर्थ्यो। [[पोप]] र केहि पादरिहरूले यस कदमको  विरोध गरे । जुन पादरिहरूले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गरे उनीहरूलाई “ज्यूरर” भनिन्थ्यो भने शपथ नलिनेलाई “नन- ज्यूरर” भनिन्थ्यो । यस कानुनबाट क्रान्तिको विरूद्धमा एक माहोल सिर्जना हुन थल्यो किनभने अहिलेसम्म साना पादरिहरूले क्रान्तिको समर्थन गरेका थिए । अब उनीहरू यसबाट अलग भए र केहि पादरी देश छोडेर विदेश गए र त्यहाँ युरोपमा क्रान्तिको विरूद्ध प्रचार-प्रसार गर्न थाले । ==== संविधान निर्माण ==== राष्ट्रिय संविधान सभाले फ्रान्सको लागि लिखित संविधान बनायो र यस संविधानलाई  १७९१मा  लुई सोह्रौले आफ्नो स्वीकृति दिए । संविधानमा दुई वटा कुराहरु महत्त्वका साथ लेखिएको थियो * एक, राज्यको सार्वभौम शक्ति जनतामा निहित छ * दोश्रो, शक्तिको पृथकिकरण राज्य एवं जनताको हित हुनेछ ।{{sfn|Schama|1989|pp=527-529}} यद्यपि शासन प्रणाली राजतन्त्रात्मक नै रह्यो तथापी राजाको अधिकारहरु सीमित गरिएका थिए। अब राजा कानुन निर्माता रहेनन् । राजालाई कुनै देशसँग  युद्ध वा सन्धि गर्ने अधिकार थिएन । कानून बनाउने अधिकार एक व्यवस्थापिका सभालाई दिइयो र उक्त सभाको सदस्य संख्या ७४५ थियो। व्यवस्थापिका सदस्य निर्वाचनको लागि नागरिकहरूलाई सक्रिय र निष्क्रय दुइ भागमा विभाजन गरियो र मताधिकार केवल सक्रिय नागरिकलाई दिइयो। सक्रिय नागरिक २५ वर्ष भन्दा अधिक आयुको नागरिक थिए जो राज्यलाई तीन दिनको आय बराबरको प्रत्यक्ष कर तिर्थे जबकि निष्क्रिय नागरिकमा गरिबहरु थिए । राष्ट्रिय सभाले फ्रान्सको प्रशासनिक संरचनामा व्यापक परिवर्तन गर्‍यो । प्राचीन प्रान्तलाई हटाएर सम्पूर्ण देशलाई ८३ डिपार्टमेन्ट (Departmants) मा विभक्ति गरियो । यी डिपार्टमेन्टहरूलाई Cantan र Commune मा विभाजन गरियो । प्रत्येक ईकाईको शासनको लागि निर्वाचन परिषद् हुन्थ्यो जसको चुनाव सक्रिय नागरिक गर्थे । यस प्रकार स्थानीय स्तर देखी केन्द्रीय स्तर सम्म पुरै राज्य व्यवस्था बुर्जआ वर्गमा आयो । === द्वितीय चरण: पहिलो गणतन्त्र (१७९२-१७९४) === अगस्टको अन्त्यतिर, नेशनल कन्भेन्सन (राष्ट्रिय सम्मेलन)को लागि चुनाव भयो। मताधिकारमा प्रतिबन्धका कारण १७९१ मा ४० लाखको तुलनामा खसालिएको मत संख्या ३३ लाखमा झर्यो।{{Sfn|Crook|1996|p=94}} राष्ट्रिय सभा भंग भए पश्चात् सन् १७९१ मा ७४५ सदस्यीय व्यवस्थापिका सभा (Legislative Assembly) अस्तित्वमा आयो ।{{sfn|Crook|1996|p=94}} यस व्यवस्थापिका सभामा सभामुख /अध्यक्षको दाहिने हात तिर बस्नेलाई 'दक्षिणपन्थी' भनियो । उनीहरू अनुदार एवं राजतन्त्रको समर्थक थिए जबकि वायाँ तिर बस्नेलाई  'वामपन्थी' भनियो र यस समुह मूल परिवर्तनवादिहरु (Redicals) थियो जो उग्र र क्रान्तिकारी थिए । रेडिकल्स पनि दुई वर्गमा विभाजित थिए - [[जिरोन्दिस्ट]] र [[ज्याकोबियन]]। यसैबीच फ्रान्सको क्रान्तिको भय युरोपका अन्य देशहरूमा समेत फैलन लाग्यो। जो पादरी एवं कुलीन वर्ग फ्रान्सबाट भागेर युरोपका अन्य क्षेत्रहरूमा पुगेका थिए उनिहरूले क्रान्तिको विरूद्ध भावना फैलाए। अर्को तर्फ फ्रान्सका क्रान्तिकारी अन्य देशमा पनि क्रान्तिकारी सिद्धान्तको प्रचार-प्रसार गर्न चाहन्थे। फलतः युरोपका अन्य राजा सशंकित भए। परिणामस्वरूप क्रान्तिकारी फ्रान्स र युरोपका अन्य देशहरू सङ्ग आपसी सम्बन्ध चिसो भयो । आस्ट्रियाले क्रान्तिकारीहरूले आग्रह गर्दा गर्दै पनि फ्रान्सको राजतन्त्र समर्थक शरणार्थीहरूलाई शरण दियो । अतः व्यवस्थापिका सभाले अप्रिल १७९२ ई मा अस्ट्रिया विरूद्ध युद्धको घोषणा गर्‍यो, किन्तु फ्रान्सको सेना नराम्रो सँग पराजित भयो । यस पराजयले  फ्रान्सको जनतालाई विश्वास भयो कि राजाले अष्ट्रियालाई फ्रान्सको सैन्य शक्ति र सुरक्षाको सबै भेद बताइदिए । अतः राजा प्रति जनताको रवैया उग्र भयो। यो स्थितिमा फ्रान्सेली राजतन्त्रको समर्थनमा प्रसा र आस्ट्रियाले चेतावनी दिदै घोषणा गरे कि "फ्रान्सको जनता राजाको आज्ञा पालन गरुन् अन्यथा हामी उनीहरू विरूद्ध कारवाही गर्छौ।" यस प्रकार फ्रान्सको क्रान्तिले युरोपमा युद्धको स्थिति उत्पन्न गर्‍यो । यस घोषणाबाट फ्रान्सका जनता झनै उग्र भए र जनाताले राजालाई घेरे। राजा भागेर व्यवस्थापिका सभाको शरणमा पुगे। अब व्यवस्थापिका सभा भंग गर्ने ; पुनः चुनाव गर्ने, नयाँ व्यवस्थापिका सभा बनाउने र राजतन्त्रको भविष्यमाथि आफ्नो  निर्णय दिने बहस चल्न थाल्यो। यसैको साथ व्यवस्थापिका सभा समाप्त गरियो र वयस्क मताधिकारको आधार परमा राष्ट्रिय कन्भेन्सनको गठन भयो । ==== नेशनल कन्भेन्सन ==== २१ सेप्टेम्बर १७९२ मा नेशनल कन्भेन्सनको प्रथम अधिवेशन भयो। यसमा ज्याकोबियन एवं जिरोन्दिस्त दल प्रमुख थिए। ज्याकोबियन अनुशासित र संगठित थिए। पेरिसको भीडमाथी यिनको प्रभाव थिए। यसमा प्रमुख नेता - दांते, [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर|रबस्पियर]], हीटर आदि थिए। अर्को तर्फ जिरोन्दिस्त थिए - उनीहरू शिक्षित र सुसंस्कृत थिए। उनीहरूमा किताबी ज्ञान अधिक थियो। फलतः उनीहरू  व्यावहारिक राजनीतिज्ञ बन्न सकेनन्। प्रमुख नेताहरूमा - इस्नार, म्याडम रोलां, ब्रिसो आदि थिए। यो दुबै समुह गणतन्त्रको हिमायती थिए, विदेशी शक्तिहरु विरूद्ध युद्धको समर्थन गर्थे। अन्तर केवल पर्टिको स्वरूपको थियो। वस्तुतः जिरोन्दिस्तहरूले फ्रान्समा उदारवादी स्थान ग्रहण गरे। उनीहरू "क्रान्ति निकै अगडी गैसक्यो र यसको अन्त हुनुपर्छ।" भन्ने मान्थे। उनीहरू र अधिक सामाजिक समानताको विरूद्ध थिए। उनीहरू समानाताअको साटो स्वतन्त्रतामा अधिक जोड दिन्थे। उता ज्याकोबियनहरु समानता माथि अधिक जोड दिन्थे तथा निम्न वर्गप्रति सद्भावपूर्ण व्यबहार गर्थे। '''नेशनल कन्भेन्सनको कठिनाइ''' नेशनल कन्भेन्सनको सामु तीन प्रमुख समस्याहरु थिए- विदेशी आक्रमण, राजाको उपस्थिती र गृहयुद्ध। सेप्टेम्बर १७९२ मा फ्रान्स्सेली सेनाले बेल्जियममाथी अधिकार कायम गर्‍यो र दक्षिणमा निस र सेवय पनि फ्रान्सको अधिकारमा आयो । यी विजयबाट हल्याण्ड, अस्ट्रिया, प्रशा र इंग्ल्याण्ड डराए । क्रान्तिकारिहरूले १७९२ मा घोषणा गर्‍यो कि " फ्रान्सको गणतन्त्र स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको भावनामा आधारित छ र यी भावनाहरूको प्रचार- प्रसार गर्नु उनीहरू आफ्नो कर्तव्य सम्झन्छन्। फ्रान्स जुन जुन क्षेत्रमा आधिपत्य कायम गरे त्यहाँ क्रान्तिकारी सिद्धान्त लागू गर्नेछ र पादरी र कुलीनहरूको  सम्पत्ति जफत गरिनेछ र जो सुकैले विरोध गर्छ उसलाई क्रान्तिको शत्रु मानिनेछ ।" यस घोषणाबाट युरोपको निरंकुश राजतन्त्री देशहरू भयभीत भए र अब फ्रान्सको क्रान्ति फ्रान्सको नभएर पुरै युरोपको भयो। अतः युरोपीय देश क्रान्तिको प्रचार-प्रसार रोक्न एकजूट भए र इंल्यान्ड, हल्याण्ड, अस्ट्रिया, प्रशाको एक गुट फ्रान्सको विरूद्ध निर्माण भयो। यस गुटले कयौँ युद्धक्षेत्रमा फ्रान्सलाई पराजित गर्‍यो। फलतः विदेशी युद्धमा फ्रान्सको पराजय नेशनल कन्भेन्सन समक्ष एक मुख्य समस्या बन्यो। नेशनल कन्भेन्सनले एक प्रस्ताव पारित गरेर राजतन्त्र समाप्त गर्‍यो र गणतन्त्र स्थापना गर्‍यो। राजामाथी देशद्रोहको मुद्धा चलाइयो र मृत्युदण्डको सजाय दिइयो। राजाको मृत्युदण्डको सवालामा जिरोन्दिस्तहरूको नीति स्पष्ट थिएन। उनीहरू राजतन्त्रको विरोधी त थिए तर मृत्युदण्डको सवालामा [[जनमत सङ्ग्रह]]को कुरा गरिरहेका थिए। यस विपरीत ज्याकोबियन्सको यो मत थियो कि "राजाको देशद्रोह सिद्ध भैसक्यो। अतः उनलाई मृत्युदण्ड तत्काल दिनुपर्छ ।" अन्ततः २१ जनवरी १७९३ मा लुई १६औँ लाई फाँसी दिइयो । ====आतंकको राज्य ==== {{main|आतंकको राज्य}} [[चित्र:Robespierre.jpg|alt=Robespierre.jpg|left|thumb|म्याक्समिलन रबस्पियर]] नेशनल कन्भेन्सनको सामु ज्याकोबियन र जिरोन्दिस्तहरूको बीच सङ्घर्षको समस्या पनि देखा पर्‍यो। वस्तुतः युद्धको कारण फ्रान्स आर्थिक संकटबाट गुज्रिनु पर्‍यो, मुल्यवृद्धी बढ्यो जसबाट कन्भेन्सनले राहत दिनको लागि विधान बनायो, धनीसंग कर उठाउने नियम बनाइयो । यी कदमहरु जिरोन्दिस्तहरूले विरोध गरे। जब ज्याकोबियनाहरूले पेरिसको भीड र कम्यूनको सहायताले कन्भेन्सनमाथी आक्रमण गरी सत्ता कब्जा गरे र जिरोन्दिस्तहरूलाई गिरफ्तार गरी आतंकको राज्य ({{lang-fr|la Terreur|link=no}} / {{lang-en|reign of terror|link=no}}) को स्थापना भयो। अभिलेख दस्तावेज अनुसार, सेप्टेम्बर १७९३ देखि जुलाई १७९४ मा, करिब १६,६०० व्यक्तिलाई क्रान्ति विरोधी गतिबिधी गरेको आरोपमा [[मृत्युदण्ड]] दिइयो; ४०,००० लाई बिना कुनै पुर्पक्ष वा सुनुवाई मृत्युदण्ड दिइयो।{{sfn|Gough|1998|p=77}} 'आतंकको राज्य' स्थापनाको साथ फ्रान्स फेरी एक पटक पुनः अव्यवस्थाको शिकार भयो। [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर|म्याक्समिलन रबस्पियर]]को नेतृत्वमा यसको स्थापना भएको थियो । यसमा क्रान्तिकारी, जनसुरक्षाको स्थापना गरिएको थियो र जो कोहीले ज्याकाबिन्सको विरूद्ध काम गर्थ्यो उसलाई मृत्युदण्डको सजाय दिइन्थ्यो। रबस्पियर रूसोको विचारधाराबाट निकै प्रभावित थिए। जस अनुसार “सामान्य इच्छा” (जनरल विल) नै सार्वभौमिक इच्छा हो। रबस्पियरले सत्तामा नियन्त्रण राख्नको लागि विरोधीहरूलाई “जिलेटिन/ [[गियोतिन|गिलेटिन]]” (फाँसी)मा शीर छेदन गरे। अतः सबै व्यक्ति आफ्नो जीवनको आयु कती होला भनेर सशंकित रहन्थे। १७९३ मा एउटा प्रस्ताव पास गरेर जेकोबिनद्वारा जिरोन्दिस्टका नेतालाई कन्भेन्सनबाट निकालिएको थियो जसको दक्षिण फ्रान्समा भयङ्कर विरोध भयो तर त्यसलाई क्रुरतापुर्वक दवाइयो। यस्तै लिऔं  शहरका बासिन्दाले विद्रोह गर्दा कन्भेन्सनले यसको पनि कठोरतापूर्वक दमन गर्‍यो। यो दमनमा विशाल सैनिक शक्तिको प्रयोग गरियो । सामन्तका घरहरु नष्ट गरिए । ३,५०० भन्दा बढी समाइए र लगभग २,००० जनालाई मारियो । [[चित्र:Robespierre_exécutant_le_bourreau.jpg|thumb|रबस्पियरले [[गियोतिन|जिलेटिन]]मा शीर छेदन गरी मृत्युदण्ड दिएको व्यङ्ग्यचित्र]] '''बेन्दी''' जिरोन्दिस्ट दल तथा राजतन्त्रवादीहरूको आँखाडा थियो। यो शहरका बासिन्दाले गणतन्त्रविरुद्ध विद्रोह गरे। यहाँ कन्भेन्सनले केरियार नामक व्यक्तीलाई दमनको लागि पठायो । यिनले क्रुरताको परिचय दिए। मानिसलाई लाईनमा राखेर गोली ठोकियो र आइमाई, केटाकेटीलाई नदिमा बगाइयो।<ref>{{Cite book|title=नेपोलियन महान् योद्धा नेपोलियनको सनसनी पूर्ण जीवनी|last=खरेल|first=ओम प्रसाद|publisher=डीकुरा प्रकाशन|year=|location=काठमाडौँ|page=४०}}</ref> २६ जुलाईमा कन्भेन्सनमा गरेको एक भाषणमा, रबिस्पियरले केही सदस्यहरूले गणतन्त्र र क्रान्तिको विरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेको दाबी गरे र पुष्टि भएमा मृत्युदण्ड निश्चित भएको कुरा बताए। तर उनले ती सदस्यको नाम दिएनन् र कन्भेन्सनको सत्र अन्योलता सँगै अन्त्य भयो। त्यो साँझ, उनले ज्याकोबिन्स क्लबमा पनि त्यही भाषण गरे। भीडले ठूलो उत्साहले उनको भनाइको स्वागत गर्‍यो र 'गद्दार'हरूलाई मृत्युदण्डको माग गर्‍यो। अब यो स्पस्ट थियो कि विपक्षीहरूले कुनै कदम नचाले रबिस्पियरले चाल्नेछन्। अर्को दिन कन्भेन्सनमा, रबिस्पियर र उनका साथीहरूलाई ती सदस्यको नाम सोधियो। रबिस्पियरको बोली बन्द भयो।{{sfn|Schama|1989|p=844}} कन्भेन्सनले [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]को [[गिरफ्तारी]]लाई अनुमति दिएपछि उनले उनका समर्थकहरूले होटल डे भिल्लीमा शरण लिए। त्यहाँ [[नेसनल गार्ड]]को एक टुकुडीले प्रतिरक्षा गरेको थियो। साँझ कन्भेन्सन प्रति वफादार अर्को टुकुडीले भवनमा हमला गर्‍यो र रविस्पियरलाई हिरासतमा राख्यो। आत्महत्या गर्ने प्रयासमा आफूले आफैंलाई चोट पुर्याएकाले उनी गम्भीर घाइते भएका थिए। २८ जुलाईमा उनलाई उनका १९ जना साथीहरू सहित मृत्युदण्ड दिइयो।{{sfn|Schama|1989|p=845}} २२ प्राइरियालको कानुन खारेज गरियो, जीवित जिरोन्दिस्त डेपुटी बने, र ज्याकोबिन्स क्लबलाई बन्द गरियो अनि प्रतिबन्ध लगाइयो।{{sfn|Soboul|1975|pp=425–428}} यसैको साथ साथ आंतकको राज्य पनि समाप्ति भयो। आतंकी राज्य पछि '[[थर्मिदोरियनको प्रतिक्रिया]]' (Thermidorian reaction) भयो। उदारवादी थर्मिदोरियन नेताहरूले देशको सत्ता सम्हाले र आंतक राज्यको व्यवस्थाहरूलाई भंग गरियो, ज्याकोबियन्सलाई अवैध घोषित गरियो। आंतकी शासनको दौरान लगाइएको मूल्य तथा पारिश्रमिक माथिको नियन्त्रण उठाइयो। यसबाट मूल्य फेरि बढ्न थाल्यो, सट्टेबाजहरूको प्रभाव बढ्यो र प्रतिक्रिया स्वरूप विद्रोह हुन लाग्यो तर यी विद्रोहहरूलाई दबाइयो। ====नेसनल कन्भेन्सनको कार्य ==== # राष्ट्रिय शिक्षा नीति लागू गरियो र [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रेन्च]] राष्ट्रभाषा घोषित गरियो । #[[दासप्रथा|दास प्रथा]] समाप्त गरियो तथा ऋण चुक्ता नगर्ने माथि हाल्ने सम्बन्धी कानुन समाप्त गरियो । #जेठो पुत्रलाई नै उत्तराधिकार दिने कानुन समाप्त गरी पारिवारिक जीवनमा समानता स्थापित गरियो। #[[राजतन्त्र]] समाप्त गरी [[गणतन्त्र]] स्थापना दिवस देखी एक नयाँ पात्रो पञ्चाङ्ग पंचाग (२२ सेप्टेम्बर १७९२) लागू गरियो #नाप मापन तौलको नयाँ पद्धति ग्राम, लिटर, [[मिटर]] शुरू गरियो । #[[कालो बजार|कालोबजारी]] रोक्न रासनिङ व्यवस्था लागू गरियो। #मुआब्जा दिने नीति समाप्त गरियो। धनीहरूलाई [[आयकर]] तथा युद्धकर लगाइयो । #धर्मको मामिलामा राज्यले [[धर्म निरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष]] घोषित गर्‍यो र पादरीलाई कुनै मान्यता दिइएन । === तृतीय चरण /“डाइरेक्टरी” शासन (१७९५-१७९९) === २२ अगस्ट १७९५ मा कनभेन्सनले नयाँ संबिधान पारित गर्‍यो । फ्रेन्च [[जनमत सङ्ग्रह]]ले यो दस्तावेजलाई अनुमोदन गर्‍यो । यसको पक्षमा करिव १०,५७,००० मत आएको थियो भने विपक्षमा ४९,००० मत परेको थियो।<ref name="Doyle-p320">Doyle (1989), p. 320</ref> मतदानको नतिजाको घोषणा २३ सेप्टेम्बर १७९५ मा भयो, नयाँ संबिधान २७ सेप्टेम्बर १७९५ देखि लागु हुने भयो ।<ref name="Doyle-p320" /> नयाँ संविधान ले द्वि-सदनात्मक व्यवस्थापिका सहितको डाइरेक्टरी ({{lang-fr|Directoire}}) ({{lang-en|Directory}}) को सिर्जना गर्‍यो। “डाइरेक्टरी” शासन वस्तुतः नेशनल कन्भेन्सनले एक संविधान निर्माण गरी कार्यपालिकाको उत्तरदायित्व ५ सदस्यीय निर्देशनालय “निर्देशक मण्डल” लाई सुम्पिइयो। निर्देशनालयको सबै सदस्यहरूको अधिकार बराबर थियो। प्रत्येक सदस्य पटक -पटक गरी तीन महिनाको लागि अध्यक्ष हुन्थे। प्रत्येक वर्ष एक सदस्य कार्यकाल समाप्त हुन्थ्यो र उनको साटो दोश्रो सदस्यको नियुक्ति हुने गर्थ्यो। यस प्रकार नेशनल कन्भेन्सन पछि फ्रान्समा डाइरेक्टरी शासन शुरू भयो जुन १७९५ देखी १७९९ सम्म चल्यो। अन्तमा [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]ले डाइरेक्टरी शासनको अन्त गरे। डाइरेक्टरीको यो शासन अव्यवस्थित, दुःखमय रह्यो। सञ्चालक मण्डललाई सशस्त्र सेनाको नियन्त्रण एवं सेनाध्यक्ष र [[जर्नेल|जनरल]]को नियुक्ति, फ्रान्सको तर्फबाट सन्धि तथा [[युद्धको घोषणा]] गर्ने अधिकार थियो। संचालक मण्डलको सामु प्रमुख समस्या युद्धको समस्या थियो, अर्को तर्फ डाइरेक्टरी सदस्यहरु अनुभवहीन, अयोग्य तथा भ्रष्ट थिए। अतः डाइरेक्टरीको शासन कालमा प्रकारको गडबडी फैलियो, व्यापार ठप्प भयो र [[विदेश नीति]] पनि कमजोर रह्यो। यस्तो स्थितिमा फ्रान्सको जनता एक यस्तो शासक (नेतृत्व)को आवश्यकता महसुस गएइरहेका थिए जो देशको आन्तरिक र बाह्य शान्ति र सन्तुलन मिलाउन सकोस् तथा विदेशी शक्तिलाई परास्त गर्न सकोस्। यस कालमा नेपोलियनले सैन्य [[विजय]]द्वारा फ्रान्सको सम्मान प्रतिष्ठा स्थापित गरे र अन्ततः डाइरेक्टरी शासनको अन्त गरेर सत्तामा आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गरे।{{sfn|McLynn|1997|p=219}} === चतुर्थ चरण: काउन्सल (१७९९-१८०४ ) === १७९९ मा [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]ले डाइरेक्टरी (निर्देशनात्मक ) शासन अन्त गरे र फ्रान्सका प्रथम (सल्लाहकार ) काउन्सल बने र १८०४ ई. मा उनले आफैलाई सम्राट घोषित गरे र यस प्रकार नेपोलियनको [[तानाशाही]] साम्राज्यवादी शासनको शुरूवात भयो । == फ्रान्सेली क्रान्तिकारी युद्ध == {{main|आतंकको राज्य}}{{main|नेपोलियनकालीन युद्ध}} क्रान्तिबाट द्वन्दको एक शृंखला सुरु भयो। यसको सुरुवात १७९२ मा भयो र १८१५ मा नेपोलियनको पराजय भएपछी मात्र अन्त्य भयो। मे १७९२ देखि जुन १८१५, फ्रान्स लगभग निरन्तर ब्रिटिस र अन्य मुख्य शक्तिको परिवर्तित सङ्गठन विरुद्ध युद्धमा संलग्न भयो । यो युद्धमा भएको फ्रान्सको धेरै सफलता/ [[विजय]]ले फ्रान्सेली क्रान्तिको विचारधारा छिमेकी देशहरू र युरोप भरि फैलियो । तर, १८१४ (र १८१५) मा नेपोलियनको आखिरी पराजयले प्रतिक्रिया ल्यायो जसले फ्रान्स र युरोपमा केहि- तर सम्पूर्ण होइन- क्रान्तिकारी उपलब्धीहरू उल्त्यायो। बुर्बोनहरू राजगद्दीमा पुनर्स्थापित भए, [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] को भाइ लुइस अठारौको नाममा राजगद्दीमा बसे। १७९२ अप्रिल मा, फ्रेन्च सेनाले अष्ट्रियाको नेदरल्यान्डमा आक्रमण गर्‍यो तर सेप्टेम्बरमा हार व्यहोर्नु पर्यो। नोवेम्बर ६ मा अष्ट्रियाको सेनालाई पराजित गरेर राइनल्यान्ड, नाइस र सेभोई कब्जा गर्‍यो। यी सफलताको उत्साहबाट, १७९३ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सले डच रिपब्लिक, स्पेन र ब्रिटेन माथि युद्धको घोषणा गर्‍यो। यसबाट पहिलो गठबन्धनको सुरु भयो ।{{sfn|Rothenberg|1988|p=785}} १७९४ मे सम्ममा, फ्रेन्च सेनामा ७,५०,००० देखि ८,००,००० जवान थिए।{{sfn|Blanning|1996|pp=120-121}} सेनामा उच्च परित्यागको वावजुद, उनीहरूसँग आन्तरिक र बाह्य चुनौतीको सामना गर्न पर्याप्त सेना थियो।{{sfn|Brown|1995|p=35}}[[चित्र:La_Bataille_du_Pont_d'Arcole.jpg|left|thumb|नेपोलियनको इटालीको अभियानले इतालीको नक्सा बनाए।]] १७९५ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सले अष्ट्रियाको नेदरल्यान्डलाई विलय गरायो। १७९७ अक्टोबर मा, बोनापार्टले इटालीमा अष्ट्रियालाई शृंखलाबद्ध पराजित गरे। यसबाट इटालीले काम्पो फोर्मियोको सन्धि गर्‍यो। जसबाट नेदरल्याण्डलाई हातबाट गुमाउनु पर्यो।{{sfn|McLynn|1997|p=157}} == परिणाम == # '''संसारलाई [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]] पाठ सिकाउदै मानवता, स्वतन्त्रता र समानताको नारा दिई प्रजातान्त्रिक आदर्शको घोषणा''' फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रेरक शब्दहरू -स्वतन्त्रता, समानता र बंधुत्व। यी तीन शब्दले विश्वको राजनीतिक व्यवस्थाको स्वरूपमा आमूलचूल परिवर्तनको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो । जस प्रकार धर्म र संस्कृतिको क्षेत्रमा सत्यम् शिवम् र सुन्दरमको महत्त्व छ उसैप्रकार राजव्यवस्थामा स्वतन्त्रता एवं बन्धुत्व भावना धेरै देशको संविधानमा देखिन्छ । # '''युरोपमा गतिशील राष्ट्रियताको जन्म :[[इटालीको एकीकरण]], [[जर्मनीको एकीकरण]]''' # '''धर्मनिरपेक्षताको भावनाको प्रसार''' : फ्रान्सेली क्रान्तिले धर्मलाई राज्यबाट अलग गरेर धर्मनिरपेक्ष स्वरूप प्रदान गर्‍यो। अब धर्म व्यक्तिगत विश्वासको वस्तु बन्यो। जसबाट राज्यलाई कुनै किसिमको हस्तक्षेप गर्नु पर्दैनथ्यो। # '''सैन्यवादको विकास''' फ्रान्सेली क्रान्तिले [[सैन्यवाद]]लाई प्रेरित गर्‍यो । युद्धको समयमा नागरिकहरूको लागि सैनिक सेवा अनिवार्य गरिएको थियो। युद्धको लागि जनताको सेनामा भर्ती हुनको लागि यो पहिलो पटक अपिल थियो । बताइएको थियो "अबबाट जबसम्म गणतन्त्रको शत्रुहरूलाई बाहिर निकालिदैन तबसम्म फ्रान्सेली जनताहरू स्थायी रूपमा सैनिक सेवाको लागि उपलब्ध रहनेछन् ।" त्यस अघिसम्म युद्ध राजाको पेशेवर सैनिकहरुद्वारा लडिन्थ्यो । यसै सैन्यवादले पछि अनेक राष्ट्रहरूलाई प्रभावित गर्‍यो र [[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]]को एक महत्त्वपूर्ण कारण बन्यो। # '''अधिनायकवादको शुरूआत''' फ्रान्सेली क्रान्तिलाई [[तानाशाही|अधिनायकवाद]]को उद्गम स्रोत मानिन्छ। रबस्पिरको 'आतंकको शासन' यसको पहिलो मञ्चन थियो । क्रान्तिको दौरान अनेक नीति र सिद्धान्तहरू असफल भयो र परिवर्तन गरिनु पर्यो । फलस्वरूप एक व्यक्तिलाई योग्यतामाथी बल दिइन थालियो। यसैबाट नेपोलियन जस्ता तानाशाहको उदय उद्भव सम्भव भयो। पछि इटली, जर्मनी सहित कयौं देशहरूमा अधिनायकवादको उदय भयो । # '''समाजवादको मार्ग प्रशस्त''' # '''मध्यकालीन सामन्ती अवशेष समाप्त पारेर आधुनिक व्यबस्था लागु गर्‍यो''' फ्रान्सेली क्रान्तिले सामन्ती व्यवस्थामाथी प्रहार गर्दै सामन्ती विशेषाधिकारहरूको अन्त गर्‍यो र क्रान्तिको यो उपलब्धि यूरोपको अन्य देशहरूलाई समेत प्रभावित गर्‍यो । # '''कृषिमा सामन्ती व्यबस्था समाप्त गरी किसानहरूलाई स्वतन्त्र बनेकाले कृषि उत्पादनमा वृद्धि, किसानहरूको जीवन स्तरमा वृद्धि''' # '''कानुनी स्वतन्त्रता एबम समानताको आधारमा सामाजिक तथा आर्थिक सुधार''' # '''धार्मिक स्वतन्त्रता''' # '''संसारभरी नै क्रान्तिको लहर बढ्दै गयो र पुरानो निरंकुस व्यबस्था समाप्त पारेर नया प्रजातान्त्रिक वैधानिक शासन व्यबस्थाको व्यापक प्रचार''' # '''फ्रान्समा अस्थिरता''' # '''[[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]को उदय''' इटालीसंगको युद्धमा नेपोलियन विजयी भए। उनले मिश्र(इजिप्ट) माथि पनि आक्रमण गरे। विभिन्न युद्धमा विजयी भएकाले उनको लोकप्रियता बढ्यो। त्यसैले सन् १७९९ मा बनेको संबिधान अनुसार नेपोलियन फ्रान्सको कन्सुल (राज्य सल्लाहकार) बने। कन्सुल बनेपछि उनले राज्यको आन्तरिक अवस्था ठीक गरे। उनले अनेकौ सुधार गारी फ्रान्सको आर्थिक, धार्मिक तथा सामाजिक स्थिति दह्रो बनाए। नेपोलियनको लोकप्रियता थप बढ्न थाल्यो। र १८०४ मा नेपोलियन [[फ्रान्सेली सम्राटहरू|फ्रान्सको सम्राट]] बने । यस प्रकार फ्रान्समा पुनः राजतन्त्र कायम हुन गयो । == फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रकृति == फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रकृति लाई क्रान्तिको आर्दर्श, क्रान्तिको नेतृत्व, क्रान्तिको प्रगती, क्रान्तिको दौरान ल्याइएका परिवर्तन र विश्वमा परेको प्रभावको प्रकाशमा बुझ्न जरुरी छ। यस दृष्टिले क्रान्ति एक यस्तो क्रान्ति थियो जसको प्रारम्भ त कुलीन वर्ग ले गरे, फेरि यसको नेतृत्व मध्यमवर्गको हातमा आयो। केही समयको लागि यो क्रान्तिकारी तत्त्वको प्रभावमा रह्यो र अन्तमा एक सैनिक तानाशाहको साथ खत्तम भयो। यस प्रकार फ्रान्सेली क्रान्ति विशाल नदीजस्तै उच्च पर्वत शिखरबाट प्रारम्भ भइ मार्गमा अनेक पहाड पर्वत हुँदै कहिले तिव्र गति त कहिले मन्द गति सँगै प्रवाहित भइरह्यो। === क्रान्तिको मध्यवर्गीय स्वरूप === १७८९ मा भएको फ्रान्सेली क्रान्तिलाई एक बुर्जुवा क्रान्तिको रुपमा देख्न सकिन्छ। क्रान्तिको पहिलो चरणमा नेतृत्व तृतीय स्टेटको बुर्जुवा वर्गको हातमा थियो। मध्यवर्गीय नेतृत्वले निजी सम्पत्तिलाई ध्यानमा राख्दै केही सिद्धान्त पनि बनाए। वस्तुतः सामन्तवादको अन्तको घोषणा त गरियो तर सामन्ती अधिकारलाई यत्तिकै छाडिएन, तर भूमिपतिहरूलाई क्षतिपूर्ति गरेपछि नै किसान कुनै उत्तरदायित्वबाट मुक्त हुन सक्थे। मानवाधिकारको घोषणामा मध्यवर्गीय प्रभाव देख्न सकिन्छ। सम्पत्तिको अधिकारलाई मनुष्यको नैसर्गिक अधिकारहरूको श्रेणीमा राखियो जुन बुर्जुआ हितको संरक्षणसंग सम्बन्धित छ। यस प्रकार प्रकार वयस्क मताधिकारको कुरा त गरियो तर संविधानमा “नागरिक” शब्दको अत्यन्त संकुचित अर्थमा प्रयोग गरिएको थियो। नागरिकलाई सक्रिय वा निष्क्रिय नागरिकमा विभाजित गरिएको थियो। सक्रिय नागरिक जो आफ्नो कम से कम तीन दिनको आयको रकम प्रत्यक्ष करको रुपमा बुझाउथे र मात्र उनीहरूलाई मात्र मत दिन पाउने अधिकार थियो। प्रतिनिधि हुनको लागि पनि सम्पत्तिको योग्यतालाई आधार बनाइएको थियो र यो धनी मानिसहरू नै राजनीतिक क्रियाकलापमा सहभागी हुन सक्थे र यसको मतलब यो थियो कि धनी मानिस मध्यवर्गसंग सम्बन्धित थिए। यस प्रकार फ्रान्सेली क्रान्तिले जन्ममा आधारित भेदभावलाई अन्त्य गर्‍यो तर त्यस प्राचीन सामन्तवादको स्थानमा धनमा आधारित नयाँ सामन्तवादको प्रभुत्व सुरु भयो। क्रान्तिको दौरान क्रान्तिकारिहरूले निरंकुश सरकारद्वारा लिइएको ऋणको कुरा त उठाए तर उक्त ऋण माफ गर्ने कुरा कसैले गरेनन्। यसको कारण थियो कि यो ऋण सरकारलाई बुर्जुआ वर्गले दिएको थियो। यस प्रकार सरकारलले चर्चको सम्पत्तिलाई जफत गरियो तर उक्त सम्पत्तिलाई भूमिहीनलाई वितरण गरिएन। जमिन सर्वाधिक उच्च मुल्यमा बेचियो र त्यस जमीनलाई किन्ने क्षमता मध्यवर्गसँग थियो। फ्रान्सेली क्रान्तिले मजदुरको हितलाई वेवास्ता गर्‍यो र र श्रमिक आन्दोलनलाई हतोत्साहित गर्‍यो। क्रान्तिको दौरान श्रमिक वर्गले महत्वपूर्ण भूमिका निभएका थिए तर बुर्जुआ नेतृत्वलाई उसको बढ्दो स्थिति मन्जुर थिएन। अतः नेशनल असेम्बलीले निरंकुश राजतन्त्र युगमा निर्मित कानूनलाई पुनः लागू गरियो। जसअनुसार सबै श्रमिक संघ सम्बन्धी कार्य प्रतिबन्ध लगाइयो र गिल्डलाई गैरकानूनी घोषित गरियो। नेशनल एसेम्बलीमा बुर्जुआको प्रधानता थियो र त्यसमा जिरोन्दिस्त र ज्याकोबियन पनि बुर्जुआ वर्ग संग सम्बन्धित थिए । यद्यपि ज्याकोबियन सर्वहारा वर्गको हितको कुरा गर्थे तर आतंकी राज्यको स्थापनामा बुर्जुआ हितलाई माथि राखिएको थियो र श्रमिक प्रतिक्रिया दबाउन सेनाको सहायता लिइयो। डायरेक्टरीको शासनमा पनि मध्यवर्गीय हितलाई प्रमुखता दिइयो । संचालक मंडलले जुन द्विसदनात्नीमक विधायिकाको निर्माण गरेका थिए, त्यसका सबै सदस्य मध्यवर्गीय बुद्धिजीवी थिए। नेपोलियनको सुधारहरूमा पनि बुर्जुआ प्रभाव देख्न सकिन्छ। उनले बुर्जुआ हितलाई संरक्षित राखेर आफ्नो विधि संहितामा सम्पत्तिको अधिकारलाई सुरक्षित राखियो, कुलीनलाई अपेक्षाकृत व्यापक अधिकार दिए तथा उनको व्यापारिक र वाणिज्यिक सुधारको फाइदा मध्यवर्गलाई नै मिल्यो। यस प्रकार क्रान्तिको स्वरूपमा मध्यवर्गीय तत्व देखिन्छ। तर पुरै क्रान्ति र उसको प्रभावको विश्लेषणबाट यो स्पष्ट हुन्छ कि कि क्रान्तिमा मध्यवर्गीय तत्वको साथ कृषक, मजदूर, महिलाको सहमागिता थियो। यस तरिकाले यो मात्र मध्यवर्गीय क्रान्ति थिएन तर एक लोकप्रिय क्रान्तिको रुपमा यसलाई देख्न सकिन्छ। ===विश्वव्यापी स्वरूप=== फ्रांन्सेली राज्य क्रान्ति एक विश्वव्यापी चरित्रको लागि भएको थियो। क्रान्तिकारीहरूले १७८९ मा मनुष्य तथा नागरिक अधिकारको घोषणा गरे, जस अनुसार "जन्म बाट समान पैदा भएको कारण सबै मानवलाई समान अधिकार हुनुपर्छ। र यो सबै देशको लागि, सबै मानवको लागी र सबै विश्वको लागि हो। , सबै समयको लागि, मिलना चाहिए और यह सभी देशों के लिए यो घोषणा फ्रान्सको लागि मात्र नभएर स्वतन्त्र हुन चाहने र राजतन्त्र र सामन्ती विशेषाधिकारको बोझबाट मुक्त हुन चाहनेहरूको लागि थियो। नेसनल एसेम्बली(राष्ट्रिय सभा)द्वारा १७९२ मा कामपेने नामक एक इंलिस नायकलाई फ्रान्सेली नागरिकको उपाधी दिइयो र उनलाई फ्रान्सेली नेसनल कन्भेन्सनको प्रतिनिधि चुनियो। यस प्रकार "क्रान्तिको दौरान क्रान्तिलाई स्थायी र सुदृढ राख्नको लागी क्रान्तिलाई युरोपको अन्य देशमा पनि विस्तार गरिनु पर्छ" भन्ने विचारको विकास भयो। यसमा एउटा यस्तो युद्धको कल्पना गरियो जसमा फ्रान्सेली सेना छिमेकी देशमा प्रवेश गरेर त्यहाँका स्थानीय क्रान्तिकारीहरूसँग मिलेर राजतन्त्रलाई अपदस्त गरि गणतन्त्र स्थापना गर्नेछ। फ्रान्सको क्रान्ति एक राष्ट्रिय घटना मात्र थिएन। यो त -स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा सम्पूर्ण युरोपमा गुञ्जेको घटना थियो। क्रान्तिको प्रभाव यति दूरगामी रह्यो कि समस्त यूरोप यसमा आच्छादित भयो। यसै सन्दर्भमा "यदि फ्रान्स बिरामी भयो भने सम्स्त युरोपलाई हाच्छ्यु आउँछ।" भनिन्थ्यो। ===क्रान्ति सुनियोजित थिएन=== ==='सामाजिक क्रान्ति'को रूपमा === फ्रान्सेली क्रान्तिको मूल कारण तत्कालीन फ्रान्सेली समाजको दुरावस्था पनि एक थियो। समाज विशेषाधिकार प्राप्त र अधिकार विहीन वर्गमा विभाजित थियो। कृषक किसानको स्थिति कर को बोझबाट नाजुक थियो र अर्को तर्फ उनीहरूलाई सामन्तको अत्याचार र चर्चको हस्तक्षेपबाट पनि शोषणको सिकार हुनु पर्थ्यो। यी स्थितिले क्रान्तिको मार्ग देखायो। क्रान्तिकारीहरूले यसै असमानताको विरुद्ध आवाज उठाए र स्वतंत्रता, समानता तथा बन्धुत्व का नारा दिए। क्रान्तिको समय नै [[सामन्तवाद]]को अन्तको घोषणा भयो, विशेषाधिकारको अन्त्य गरियो। ===अधिनायकवादी स्वरूप=== फ्रान्सेली क्रान्तिमा सर्वसाधारणको सहभागिता थियो तर उनीहरूको हितलाई नजरअन्दाज गरेर क्रान्तिले अधिनायकवादको रुप धारण गर्‍यो जसमा कुनै एक व्यक्तिको सिद्धान्त र इच्छाको विशेष स्थान थियो। वस्तुतः क्रान्तिको समय रबिस्पियरको नेतृत्वमा एक तानाशाही सरकार वा अधिनायकतन्त्रको स्थापना भएको थियो र पछी गएर नेपालियनले पनि अधिनायकवादको स्थापना गरे। === प्रगतिशील क्रान्तिको रूपमा === फ्रान्सको क्रान्ती त्यहाँको पुरातन व्यवस्थामा व्याप्त तमाम विकृति, विसंगति तथा आधारभूत दोषको बिरुद्ध एक शसक्त प्रतिकृया थियो। क्रान्तिले निरंकुश राजतन्त्र, असमानतामा आधारित फ्रान्सेली समाज, विलासितापूर्ण पादरी वर्ग तथा आर्थिक अव्यवस्थाको सङ्कट सँग जुधिरहेको कुशासनको अन्त गरि फ्रान्समा प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। यस दृष्टिबाट यसलाई प्रगतिशील क्रान्तिको रुपमा देख्न सकिन्छ। साथै मानवाधिकार को घोषणा, स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा तथा राष्ट्रियताको विचारधाराबाट समस्त विश्वलाई जागरुक गरायो। परिणामस्वरूप विश्वको कयौं देशमा राजनैतिक अधिकारको माग लाई लिएर आन्दोलन सुरु भयो। इटली एवं जर्मनीको एकीकरणको भावनालाई प्रोत्साहन मिल्यो। धर्म र राजनीतिको पृथक्करणको मुद्दा पहिलो पटक यस क्रान्तिको दौरान उठ्यो। == प्रतीक == === ला मार्सेलाइज === {{Main|ला मार्सेलाइज}} [[चित्र:Pils rouget lisle chantant marseillaise mb (Musée).jpg|thumb|क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले, ला मार्सेलाइजका रचनाकारले १७९२ मा सर्वप्रथम यो गीत गएका थिए ।]] {{Listen |filename = La Marseillaise.ogg |title = ला मार्सेलाइज |description = फ्रान्सको [[राष्ट्रिय गान]] ''ला मार्सेलाइज''; text in French. }} "ला मार्सेलाइज" ({{IPA-fr|la maʁsɛjɛːz}}) फ्रान्सको [[राष्ट्रिय गान]] बन्यो। यो गीत "क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले" ले १७९२ मा रचना गरेका हुन् । फ्रान्सको राष्ट्रिय सभाले यसलाई १७९५ मा राष्ट्रिय गानको रूपमा स्वीकार गर्‍यो ।<ref>{{cite journal|first=Karen A.|last=Cerulo|title=Symbols and the world system: national anthems and flags|url=https://archive.org/details/sim_sociological-forum_1993-06_8_2/page/243|journal=Sociological Forum|year=1993|volume=8|issue=2|pages=243–71|doi=10.1007/BF01115492}}</ref> === गिलेटिन === [[गियोतिन|गिलेटिन]] फ्रेच क्रान्तिको आतंकको मुख्य प्रतिकको रूपमा उभिएको छ।<ref>{{cite book|author=Paul R. Hanson|title=The A to Z of the French Revolution|url=https://books.google.com/books?id=yYJ4AAAAQBAJ&pg=PA151|year=2007|publisher=Scarecrow Press|page=151|isbn=978-1-4617-1606-8}}</ref> == दीर्घकालीन प्रभाव == युरोपेली र पश्चिमी इतिहासमा फ्रेन्च क्रान्तिको ठूलो प्रभाव छ। यसले सामन्तवादको अन्त्य गर्‍यो र भविष्यमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको परिभाषाको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। {{sfn|Palmer|Colton|1995|p=341}}{{sfn|Fehér|1990|pp=117–130}} यसको फ्रेन्च राष्ट्रवादमा परेको ओरभाव गहन छ र युरोप भरी नै राष्ट्रवादी आन्दोलनको लागि उत्साह मिल्यो।{{sfn|Dann|Dinwiddy|1988|p=13}} आधुनिक इतिहासकारहरू राष्ट्र राज्यको अवधारणा क्रान्तिको प्रत्यक्ष परिणाम भएको कुरामा सहमत छन्। {{sfn|Keitner|2007|p=12}} === फ्रान्स === क्रान्ति फ्रान्सको समाजमा कयौं परिवर्तन ल्यायो,। ती मध्ये केही सर्वस्वीकार्य छन् भने केहीमा अझै बहस जारी छन्। {{sfn|Stewart|1951|pp=783–94}} लुइस चौधौको पालामा, राजनैतिक शक्ति भर्सेलिजमा केन्द्रित थियो र राजाको नियन्त्रणमा थियो। राजाको शक्ति अथाह व्यक्तिगत धन, सेना माथिको नियन्त्रण र क्लर्जी, प्रादेशिक गभर्नर, वकिल तथा न्यायाधीशको नियुक्तिबाट मिलेको थियो।{{sfn|Thompson|1952|p=22}} एक वर्ष भन्दा कम समयमा, राजालाई नाम मात्रको बनाइयो, कुलीनहरूलाई सम्पत्ति र उपाधीबाट, चर्च र यसका सम्पत्तिबाट बञ्चित गरियो। क्लर्जी, न्यायाधीश र मेजिस्ट्रेटको नियन्त्रण राज्यबाट गरिने भयो र सेनाको साथ साथ क्रान्तिकारी नेसनल गार्डको व्यवस्था गरियो। १७८९ को केन्द्रिय तत्त्व "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व"को नारा थियो। र "मानव तथा नागतिकको अधिकारको घओषणा"लाई नै पूर्ण रुपमा क्रान्तिको रुप मानियो। "{{sfn|Lefebvre|1947|p=212}} ==== क्याथोलिक चर्चको स्थिति ==== क्रान्तिताका क्याथोलिक चर्चको स्थिती एक सबैभन्दा तातो विवाद थियो। {{sfn|Kennedy|1989|pp=145–167}} १७८८ मा, यसले समाजमा प्रभुत्व कायम गरेको थियो; फ्रेन्च नै क्याथोलिक र क्याथोलिक नै फ्रेन्च भन्ने मान्यता थियो। १७९९ सम्ममा, चर्चको अधिकांश सम्पत्ति जफत गरियो र यसमा प्रमुख नेताहरू कि त मारिए वा निर्वासित थिए। यसको सांस्कृतिक प्रभाव माथि हमला गरियो र आइतबार, पवित्र दिन, प्राथना, संस्कार र पर्वहरू हटाउने प्रयास गरियो। अन्ततः यी प्रयासहरू विफल भए बरु धर्म माने सन्तहरू बाट आक्रोशित प्रतिकृया सामना गर्नु पर्यो। यी परिवर्तनहरूको विरोध नै वेन्दीको विद्रोहको मुख्य कारण थियो। {{sfn|Kennedy|1989|pp=338–353}} [[File:Le Bataillon Carré, Affaire de Fougères 1793 (Square Battalion).jpg|thumb|upright=1.0|left|The 1793 [[War in the Vendée]] was in part sparked by opposition to state persecution of the Catholic church]] शताब्दियौं देखि, परोपकारी संस्थाहरूले अस्पताल, गरिबलाई राहत दिन, स्कुललाई पैसा दिने गर्थ्यो। जब यसका सम्पत्ति जफत गरियो र बेचियो पैसा आउन बन्द भयो र समाजमा अव्यवस्था भयो। {{sfn|Sutherland|2002|pp=1-24}} ==== अर्थतन्त्र ==== दुई तिहाई भन्दा धेरै फ्रान्सेली हरू कृषिमा काम गर्थे, जुनलाई क्रान्तिले परिवर्तन गर्‍यो। चर्च र कुलीनवर्गले नियन्त्रण गर्ने ठूलो जमिन जफत भएपछि फ्रान्समा धेरै सङ्ख्यामा साना स्वतन्त्र फार्मको विकास भयो। बाली फसल कटाइमा कर अन्त्य गरियो। परिवारमा पितृसत्ता कमजोर हुँदै गयो। परिवारका सबै सन्तानसँग पैतृक सम्पत्तिको हक हुने भएपछि जन्मदरमा कमी आयो। {{Sfn|Jones|1988|pp=251–54, 265}} सहरमा, साना स्तरको उद्यम विस्तार भयो। [[एकाधिकार]], प्राथमिकता, बाधा, नियम, कर उदार भएकाले त्यस्तो भएको थियो। यद्यपि बेलायती [[नाकाबन्दी]]को कारणले समुद्रपार र उपनीवेशको व्यापार लगभग अन्त्य भएको थियो। त्यसले उनीहरूको आपूर्ति चक्र बिथोलिएको थियो। समग्रमा, क्रान्तिले फ्रान्सको व्यापार क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन भएन। एक सामान्य व्यापारीको स्वामित्वमा एक सानो स्टोर, मिल वा पसल हुन्थ्यो, परिवारको सहयोग वा केही कर्मचारीहरू को साथ चलाउथ्यो। ठूला उद्योगहरू अन्य औद्योगिकशील राष्ट्रभन्दा कम थियो।{{sfn|Cobban|1964|pp=68-80}} ==== संविधानवाद ==== क्रान्तिको मुख्य उद्देश्य राजाको स्वेच्छाचारी शासनको अन्त्य थियो। क्रान्तिको समयमा संवैधानिक व्यवस्था सहितको [[कानूनको शासन|विधिको शासन]]को वाचा गरिएको थियो। नेपोलियनले सम्राटको रुपमा संवैधानिक प्रणालीको स्थापना गरेका थिए (यद्यपि उनको हातमा नै सम्पूर्ण नियन्त्रण थियो), र पुर्नार्स्थापित बुर्बोन राजवंश पनि संवैधानिक मार्गमा नै हिड्न बाध्य भयो। १८७१ मा [[नेपोलियन तृतीय|नेपोलियन तृतीयको]] बहिर्गमन पछी, राजतन्त्रवादीहरूस संग बहुमत थियो, तर उनीहरू यति विभाजित थिए कि को राजा भन्नेमा उनीहरू सहमत हुन सकेनन्। र क्रान्तिको विचारप्रति अझै बढी प्रतिबद्ध तेस्रो फ्रान्सेली गणतन्त्रको स्थापना भयो।<ref>Furet, ed., ''A Critical Dictionary of the French Revolution,'' pp. 479–93</ref><ref>Robert Tombs, "Inventing politics: from Bourbon Restoration to republican monarchy," in Martin S. Alexander, ed., ''French history since Napoleon'' (1999), pp. 59–79</ref> क्रान्तिको पुरातनवादी क्याथोलिक दुश्मन भिची फ्रान्स (१९४०-४४)मा सत्तामा आयो। भिचीले समानताको सिद्धान्तलाई अस्वीकार गर्‍यो र क्रान्तिको क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ ९(Liberty, Equality, Fraternity)को स्थानमा "काम, परिवार र मातृभूमी" ले प्रतिस्थापन गर्ने प्रयास गरेको थियो। यद्यपि बुर्बोन, भिची वा कसैले पनि १७८९ अगाडी कुलीन वर्गले प्रयोग गर्ने विशेषाधिकार पुनर्स्थापना गर्ने प्रयास गरेनन्। फ्रान्स स्थायी रुपमा कानुनीको नजरमा सबै बराबर रहेको समाज बन्यो ।{{sfn|Hanson|2009|p=189}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==स्रोत == {{refbegin|40em}} * {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |author-link=|title=Citizens, A Chronicle of The French Revolution |url=https://archive.org/details/citizenschronicl0000scha |publisher=Penguin |year=1989 |edition=2004 |isbn=978-0-14-101727-3}} * {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |publisher=Harper Collins |year=1977 |isbn=978-0-00-216701-7 |title=Patriots and Liberators: Revolution in the Netherlands, 1780–1813}} * {{cite book |last1=खरेल|first1=ओम प्रसाद|publisher=डीकुरा प्रकाशन |year=२०६४ |isbn= |title=नेपोलियन महान् योद्धा नेपोलियनको सनसनी पूर्ण जीवनी}} {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:फ्रान्सको इतिहास]] [[श्रेणी:फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति]] rumskysvu0lbeo0enparhk41mjjie7x 1393545 1393542 2026-11-01T08:26:17Z Bishaldev100 28807 /* टेनिस कोर्टको सपथ */ 1393545 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{अशुद्ध}} {{Infobox historical event |Event_Name = फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति |Image_Name = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg |Image_Caption = बास्तिल कब्जा, १४ जुलाई १७८९ |Location = {{झण्डा|फ्रान्स}} |Date = १७८९ मे ५ - १७९९ नोभेम्बर ९ <br>(१० वर्ष , ६ महिना र ४ दिन ) |Result = * फ्रान्सेली राजतन्त्रको अन्त्य * प्रजातान्त्रिक र धर्म निरपेक्ष गणराज्यको स्थापना * अधिनायकवादी तथा सैन्यवादी शासनको सुरुवात * [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]को उदय * }} '''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति''' ({{lang-fr|Révolution française}} {{IPA-fr|ʁevɔlysjɔ̃ fʁɑ̃sɛːz|}}) रेभोलुस्योँ फ्रँसेस ; सन् १७८९-१७९९) फ्रान्सको इतिहासको राजनैतिक र सामाजिक उथल-पुथल तथा आमूल परिवर्तनको अवधि थियो। [[नेपोलियन बोनापार्ट]]ले फ्रान्सेली साम्राज्यको विस्तारद्वारा केही अंशसम्म यस क्रान्तिलाई अघि बढाएका थिए। क्रान्तिको फलस्वरूप राजालाई गद्दीबाट हटाई गणतन्त्रको स्थापना भएको थियो। यस क्रान्तिले आधुनिक इतिहासको दिशा परिवर्तन गरिदिएको थियो। यसबाट विश्वभर निरपेक्ष राजतन्त्रमा ह्रास आउन सुरु भएको थियो।<ref>Livesey, James. ''Making Democracy in the French Revolution'' p. 19 "The Revolution created and elaborated...the ideal of democracy, which forms the creative tension with the notion of sovereignty that informs the functioning of modern democratic liberal states. This was the truly original contribution of the Revolution to modern political culture."</ref> इतिहासकारहरूले यो क्रान्तिलाई मानव इतिहासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण घटना मान्दै आएका छन्।<ref name="Linda S 2004">Linda S. Frey and Marsha L. Frey, ''द फ्रेन्च रिभोलुसन'' (२००४), Foreword.</ref><ref name="Joel Colton 1978 p. 341">R.R. Palmer and Joel Colton, ''A History of the Modern World'' (5th ed. 1978), p. 341</ref><ref name="Ferenc Fehér 1990 pp. 117-30">Ferenc Fehér, ''द फ्रेन्च रिभोलुसन एण्ड द बर्थ अफ मोडर्निटी'', (१९९०) pp. ११७-३०</ref> क्रान्ति पछिको तीन वर्ष सत्ता कब्जाका लागि गरिएका पहलहरू निकै सङ्घर्षपूर्ण भएको थियो। अस्ट्रिया, बेलायत र प्रसिया जस्ता बाहिरी शक्तिहरूले यस क्रान्तिलाई खतराको रूपमा हेरेकाले अप्रिल १७९२ मा फ्रान्सेली क्रान्तिकारी युद्ध सुरु भएको थियो। लुई सह्रौको शासन अन्त्य गरी २२ सेप्टेम्बर १७९२ मा पहिलो फ्रान्सेली गणतन्त्रको स्थापना भएपछि सन् १७९३ को जनवरीमा राजालाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो। जुन महिनामा भएको पेरिस विद्रोहले संसदमा अधिपत्य जमाएका जिरोन्दलाई [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]को नेतृत्वमा रहेको सुरक्षा निकायले विस्थापित गरेको थियो। यस क्रान्तिले विश्वव्यापी रूपमा गणतन्त्र र प्रजातन्त्रको उदयको गतिलाई तीब्रता दिनुका साथै यो क्रान्ति थुप्रै आधुनिक राजनैतिक विचारधाराको विकासको केन्द्रिय बिन्दु बनेको थियो। यसले [[उदारवाद]], [[पुरातनवाद]], [[राष्ट्रवाद]], [[धर्म निरपेक्षता]] र अन्य धेरै राजनैतिक आदर्शहरूको विस्तारको लागि दिशानिर्देश गरेको थियो। यो क्रान्ति [[फ्रान्स]]का जनता र स्रोतहरूलाई एकक्रित गर्दै राष्ट्रिय सुरक्षाको लक्ष्य तर्फ केन्दृत गरी पूर्ण युद्धको उदयको साक्षी समेत बनेको थियो।<ref>{{Cite book|title=The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know It|last=बेल|first=डेभिड एभ्रोम|year=2007|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|location=न्यु योर्क|isbn=978-0-618-34965-4|page=[https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51 51]|url=https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51}}</ref> == पृष्ठभुमि == [[File:Antoine-François Callet - Louis XVI, roi de France et de Navarre (1754-1793), revêtu du grand costume royal en 1779 - Google Art Project.jpg|thumb|[[लुई सोह्रौँ|लुइस सोह्रौ]], जो १७७४ मा गद्दीमा आए।]] [[फ्रान्स]]मा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस शासन चलेको थियो। फ्रान्समा [[लुई चौधौँ]] योग्य भए पनि उनका छोरा लुई पन्धौं योग्य थिएनन्। लुई चौधौँको मृत्युपछि सन् १७१५ मा ५ वर्षको उमेरमा लुई पन्धौं गद्दिमा बसेका थिए। उनी अयोग्य, विलासी र अदुरदर्शी थिए। सन् १७७४ मा उनको मृत्यु भएपछी उनका छोरा [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] २० वर्षको उमेरमा गद्दिमा बसे। यी सबै राजाहरु निरंकुस भएकाले जनताहरु राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक आदि रूपमा शोषित थिए। क्रान्तिको पूर्व सन्ध्यामा लुई १६ औँ (१७७४-९३)को शासन थियो। उनी एक अकर्मण्य र अयोग्य शासक थिए। उनले पनि स्वेच्छाचारित र निरंकुशताको गरे प्रदर्शन गरे। उनको भनाइ थियो कि "यो चीज यसकारण कानूनी हो किनभने म नै यो चाहन्छु।" आफ्नो एक मन्त्रीले राजिनामा दिदा उनले भनेका थिए कि-सायद! म पनि राजीनामा दिन पाए। उनी माथी उसकी पत्नी मेरी एन्टोनिएट को अत्यधिक प्रभाव थियो। रानी फिजूलखर्ची थिइन्। उनलाई सर्वसाधारण जनताको समस्याको कुनै ज्ञान थिएन। एक पटक जब मानिसहरूको जुलूस रोटीको माग गरिरहेका थिए तब उनले सल्लाह दिएका थिए कि-" यदि रोटी उपलब्ध छैन भने केक किन खादैनौ?" {{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} सन् १७८९ मा फ्रान्समा निरंकुस शासन व्यबस्थालाई समाप्त गर्न ठुलो क्रान्ति भयो। उक्त क्रान्तिलाई '''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति''' भनिन्छ। == कारणहरू == फ्रान्सेली क्रान्तिको कारणहरु निकै जटिल छन् र अझै पनि इतिहासकाहरूमा बहसको विषय बन्ने गरेको छ । [[सात वर्षे युद्ध]] र [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्ध]] पश्चात,<ref>Tombs, Robert and Isabelle. ''That Sweet Enemy: The French and the British from the Sun King to the Present''. Random House (2007) {{ISBN|978-1-4000-4024-7}}. p. १७९.</ref> फ्रान्सेली सरकार नराम्रोसँग ऋणमा डुबेको थियो। सरकारले आर्थिक अवस्थ सुधार्न अलोकपि्रय कर नियम ल्यायो, जसले गरिब माथी भारी करको दर र धनी माथी करको दर कम हुन्थ्यो। सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि [[खडेरी]] पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै [[आर्थिक मन्दी]] आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । [[थोमस जेफर्सन]]ले घोषणा गरेका थिए:"हाम्रो [[अमेरिकी क्रान्ति]]ले फ्रान्सलाई जगाएको थियो ।"<ref>{{Cite book|title=सिस्टर रिभोलुसन्स|last=डन|first=सुसन|publisher=Faber and Faber|year=१९९९|location=न्युयोर्क|page=९}}</ref> === राजनीतिक कारण === * फ्रान्समा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस एबम् स्वेच्छाचारी शासन चलेको थियो । शासकहरू जनहितका काम गर्न छाडीसकेकाले जनताले ठुलो दुख पाएका थिए। उनीहरूलाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन। * त्यस समयको फ्रान्सको संसदलाई इस्टेट जनरल भनिन्थ्यो तर विगत १७५ वर्षआघि ( सन् १६१४ - १७८९ ) सम्म यसको बैठक नबोलाई राजाहरूले मनोमानी एबम स्वेच्छाचारी शासन चलाईरहेका थिए । * राजाका आसेपासे तथा दरबारी ऐसआराम तथा भोगबिलाशमा व्यस्त रहने भएकाले जनताको भलाईमा ध्यान दिदैनथे। * जनतालाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन | कुनै पनि व्यक्तिलाई एक आज्ञापत्र (letter de-cachet) द्वारा कैद गर्न सकिन्थ्यो। देशको शासन पद्धति पुर्ण रूपले नोकरशाही माथि निर्भर थियो। जो वंशानुगत थियो। जसको भर्ती तथा प्रशिक्षणको कुनै नियम थिएन र यी नोकरशाही माथि नियन्त्रण गर्ने कुनै संस्थाको व्यवस्था नै थिएन। यस प्रकार शासन प्रणाली पुरै भ्रष्ट, निरंकुश, निष्क्रिय र शोषणकारी थियो। व्यक्तिगत कानून र राजाको इच्छा नै कानून लागू हुन्थ्यो। फलतः देशमा एक समान कानून संहिताको अभाव तथा विभिन्न क्षेत्रमा विभिन्न कानून प्रचलित थिए। यस अव्यवस्थित र जटिल कानूनको कारण जनतालाई आफ्नै कानूनको ज्ञान थिएन। यस अव्यवस्थित निरंकुश तथा संवेदनहीन शासन तन्त्रको अस्तित्व जनताको लागि कष्टदायी बन्यो। यी उत्पीडक राजनीतिक परिस्थितिहरूले क्रान्तिको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। फ्रान्सको अराजकपूर्ण स्थिति बारे मा भनिन्थ्यो कि "खराब व्यवस्थाको त कुनै प्रश्न नै थिएन, वास्तवमा कुनै व्यवस्था नै थिएन।" === सामाजिक कारण === [[चित्र:Troisordres.jpg|thumb|साधारण वर्ग; कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्गको चित्रण]] फ्रान्सको समाज मूलतः सुबिधा प्राप्त वर्ग र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा विभाजित थियो । सुविधा प्राप्त वर्गमा कुलीन तथा पादरीहरु र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा मध्यमवर्ग, बौद्दिक वर्ग कालिगढ, व्यापारी, किसान तथा मजदुरवर्ग पर्दथे । पादरी तथा कुलीन वर्ग सबै किसिमका सुविधाबाट नजिक थिए। उनीहरूको सामाजिक स्तर उच्च ठानिन्थ्यो। भने अन्य वर्गलाई तल्लो स्तरको ठानेर उनीहरूलाई कुनै पदमा नियुक्ति गरिदैनथ्यो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} पादरी तथा कुलीन वर्ग विशेष सुबिधा उपयोग गर्दथे भने सर्वसाधारणमध्ये किसान तथा मजदूरको अवस्था एकदमै गुज्रेको थियो । स्वतन्त्र किसानको जग्गा जमिन हुन्थ्यो। यी किसानले अनेकानेक कर तिर्नु पर्दथ्यो भने अर्धदासले जागिरदारको खेतमा काम गर्नु पर्थ्यो भने स्वतन्त्र किसानले नगद तिर्नु पर्थ्यो। पादरी र कुलीन वर्ग [[कर]]बाट मुक्त थिए ।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''प्रथम स्टेट''': पादरी वर्ग प्रथम स्टेट सदस्य भनिन्थे । चर्चको आफ्नो बेग्लै सरकार थियो । यसको आफ्नै सङ्गठन, न्यायलय थियो र आफ्नै आर्थिक स्रोत थियो। चर्चको उच्च पदमा कुलीन वंशको व्यक्ती नियुक्त हुन्थे र आम्दानी भोगविलास जीवन बिताउथे। साधारण पादरी दोश्रो श्रेणीका थिए। यिनीहरू इमानदार हुन्थे तर यिनीहरूको अवस्था भने एकदमै नाजुक थियो। यिनीहरूको अवस्था साधारण वर्गको जस्तो थियो। उच्च पादरीको भोग विलासपूर्ण जीवन देखेर यिनीहरू रिसले आगो हुन्थे। यिनीहरू सुधारवादी र आन्दोलनप्रती समेत जागरुक थिए। फ्रान्समा क्रान्ति हुँदा यिनीहरू अग्रमोर्चामा देखा परे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''द्वितीय वर्ग''': कुलीनवर्ग जो विशेषाधिकार सम्पन्न थियो, यसलाई फ्रान्समा दोश्रो स्टेट भनिन्थ्यो। यिनीहरूलाई '''मेरा मालिक''' (My Lord) र '''अन्न दाता''' (Your Grace) भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो। राजदरबारमा यिनीहरू भेला भैरहन्थे र राज्यको प्रमुख ठाँउमा यिनीहरूको नै पहुँच थियो । इङ्ल्याण्डको जस्तो जेठो छोराले मात्र कुलीन पद पाउने नभएर फ्रान्समा कुलीनका सबै सन्तान कुलीन हुन्थे। यो वर्गले आफ्नो सम्पत्ति जाँड-रक्सी, जुवा तास र भोगविलासमा सकेको थियो र धेरै कुलीन गरीब भएका थिए तर बित्थाको अधिकार प्राप्त गरेको हुनाले साधारण वर्ग यिनीहरू देखि सन्तुष्ट थिएनन्। फ्रान्समा क्रान्ति हुँदा यिनीहरू प्रती कसैले सहानुभूति देखाएनन्।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''तृतीय स्टेट''' : तृतीय स्टेटमा जनसाधारण वर्गसँग संबद्ध थिए जसलाई कुनै विशेषाधिकार प्राप्त थिए। यसमा मध्यम वर्ग किसान, मजदूर, शिल्पी, व्यापारी र बुद्धिजीवी मानिस थिए। यस वर्गमा पनि भारी असमानता थियो। यी सबै वर्गको आ आफ्नो समस्याहरू थिए। किसानको संख्या सर्वाधिक थियो र यीनको अवस्था निम्न र दयनीय थियो। किसानले राज्य, चर्च तथा अन्य जमीदारहरूलाई अनेक प्रकारको कर दिनु पर्थ्यो। र सामन्ती अत्याचारीलाई सहनु बाहेक अर्को बाटो थिएन। एक दृष्टिबाट किसानको असन्तोषको मुख्य कारण सामन्तद्वारा दिइने कष्ट एवं असुविधा थिए र राजतन् यसमा चुप्पी साधे हुए था। यस प्रकार किसान यति दुःखी थिए कि उनीहरू स्वयं नै एक क्रान्तिकारी तत्वको रूपमा परिणत भए र उनीहरूले क्रान्ति गर्नको लागि मात्र एक झिल्को को आवश्यकता थियो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} मध्यम वर्ग ([[बुर्जुवा|बुर्जुआ]])मा साहुकार व्यापारी, शिक्षक, वकील, डॉक्टर, लेखक, कलाकार, कर्मचारी आदि सम्मिलित थिए। उनकी आर्थिक अवस्था अवश्य ठीक थियो तर पनि उनीहरू तत्कालीन राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक परिस्थिति प्रति आक्रोशित थिए। यस वर्गलाई कुनै राजनीतिक अधिकार प्राप्त थिएन र पादरी र कुलीन वर्गको व्यवहार उनीहरू प्रति राम्रो थिएन। यस कारण मध्यमवर्ग कुलीन को सामाजिक श्रेष्ठतालाई घृणा गर्थे र राजनीतिक व्यवस्थामा परिवर्तन गरेर आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्न इच्छुक थिए। यही कारण फ्रान्सको क्रान्ति मा उनीहरूको मुख्य योगदान रह्यो र यसै वर्गले क्रान्तिको नेतृत्व गर्‍यो। मध्यवर्गको केहि आर्थिक उजुरी पनि थिए। पूर्वको वाणिज्य व्यापारको कारण यस वर्गले धनसम्पत्ति अर्जिन गरेका थिए तर सामन्ती वातावरण मा उनीहरूको व्यापारमा धेरै प्रकारको प्रतिबन्ध लागेको थियो र ठाउँ ठाँउ चुंगी कर/ घुस दिनु पर्थ्यो। उनीहरू आफ्नो व्यापार व्यवसायको लागि उन्मुक्त वातावरण चाहन्थे। यसको लागि उनीहरूले क्रान्तिको नेतृत्व गरे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} यस प्रकार यो भन्न सकिन्छ कि फ्रान्सको क्रान्ति फ्रान्सेली समाजको दुई परस्पर विरोधी गुटको सङ्घर्षको परिणाम थियो। एक तर्फ राजनीतिक दृष्टिकोणबाट प्रभावशाली र अर्को तर्फ आर्थिक दृष्टिकोणबाट प्रभावशाली वर्ग थिए। देशको राजनीति र सरकारमाथि प्रभुत्व कायम गर्नको लागि यी दुई सङ्घर्ष अनिवार्य थियो। यस प्रकार १७८९ को फ्रान्सेली क्रान्ति, फ्रान्सेली समाजमा असमानताको विरूद्धको सङ्घर्ष थियो। === आर्थिक कारण === सन् १७७४ मा लुइ १६ औँ आर्थिक सङ्कटको माझ फ्रान्सको गद्दी सम्हाले। राज्यमा चरम घाटाको बजेट थियो र टाट पल्टने अवस्थामा पुगेको थियो। <ref>Frey, p. 3</ref> यसको कारण भनेको फ्रान्सको [[सात वर्षे युद्ध|सप्तवर्षीय युद्ध]] र पछि [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] मा सहभागी हुनु थियो जुन फ्रान्सलाई निकै महङ्गो पर्न गयो।<ref>{{cite web|url=http://www.sparknotes.com/history/european/frenchrev/section1.html|title=France's Financial Crisis: 1783–1788|accessdate=26 October 2008}}</ref> वस्तुतः फ्रान्सको राजपरिवारको फजुलखर्च र लुइस १४औं को लगातार युद्धमा सामेल हुने नीतिको कारणले शाही कोष खाली भएको थियो। उनको मृत्यु पछि लुइस १५औं ले अष्ट्रियाको उत्तराधिकार युद्ध एवं सप्तवर्षीय युद्धमा भाग लिए जसबाट राज्यकोष माथिको बोझ झनै बढ्यो र लुइस १६औं ले अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिएपछि फ्रान्सको आर्थिक अवस्था झनै जर्जर बन्यो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} सम्राट, साम्राज्ञी र उनका परिवारमाथि राज्यको अत्यधिक धनराशी खर्च गरिन्थ्यो। भर्साइल राजदरबार राजकोषको लुटपाटको साधन बनिरहेको थियो। अर्को तर्फ कर प्रणाली असन्तोषजनक थियो। विशेषाधिकारको कारण सम्पन्न वर्ग करबाट मुक्त थुए भने गरिब किसान जो आर्थिक दृष्टिले विपन्न थिए, एकमात्र करदाता उनीहरू थिए। यसप्रकार राजकोषको स्थिति अत्यन्त दयनीय भएको थियो। सरकार फ्रान्समा आय अनुसार व्याव निश्चित गर्नुको साटो व्यवको अनुसार आय निर्धारण गर्थ्यो। मे १७७६ मा, अर्थमन्त्री टुर्गोटलाई हटाइयो, र नेकरलाई, विदेशी,लाई आर्थिक जनरल बनाइयो। उनलाई आधिकारिक मन्त्री बनाउन मिल्दैनथ्यो किनभने उनी एक प्रोटेस्टेन्ट थिए।<ref name="Hib35">Hibbert, pp. 35, 36</ref> फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति हुनुमा फ्रान्सको जर्जर हुँदै गइरहेको आर्थिक कारण पनि थियो। मुलुक ऋणको भारले थिचिएको थियो। प्रत्येक वर्षको बजेट कैयौँ करोड घाटा भइ रहेको थियो। यो घाटा पूर्तिको लागि केवल दुईवटा उपाय थिए, नयाँ ऋण लिने या जनतामाथी थप कर लगाउने। सरकारलाई ॠण दिन जनताले पत्याउन छोडिसकेका थिए भने जनताहरू पहिला नै करको बोझले यसरी थिचिएका थिए कि नयाँ कर तिर्ने उनीहरूमा कुनै शक्ति थिएन।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} फ्रान्सको राज्य क्रान्ति हुनु अघि केही अर्थमन्त्रीले फ्रान्सको अर्थतन्त्र सुधारको विभिन्न प्रयास गरेका थिए, जस्तो टुर्गोट, नेकर, केलोन आदि । टुर्गोटले भू-स्वामीलाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहे तर सामन्तले यिनको विरोध गरेर रानीसँग यिनलाई हटाउन विन्ती गरे। राजा लुई सोर्हौं रानीको कुरा टाल्न सक्दैनथे परिणाम टुर्गोटलाई राजाले पदबाट हटाए। यिनी पछि नेकर नयाँ अर्थमन्त्री बने। यिनको जोड खर्च कम गर्ने कुरामा थियो। यिनले देशको आर्थिक अवस्था जनतामा प्रस्तुत गरे जसले गर्दा देशको आर्थिक अवस्था कती बिध्न नाजुक रहेछ भनेर पहिलो पटक जनताले थाहा पाए। यिनका खर्च कम गर्ने नीतिबाट खर्चालु र विलासी [[मारी अँतवानेत|रानी एन्टोनिएट]] प्रसन्न भइनन्। राजालाई दबाब दिएर नेकरलाई पदबाट हटाउन लगाइन्। {{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} == दार्शनिकको भूमिका == फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिमा दार्शनिकहरूको भूमिकाको सन्दर्भमा दुई मत अगाडि आउँछ -एक, दार्शनिकहरूले क्रान्तिको परिस्थितिहरूको सिर्जना गरेर क्रान्ति उत्पन्न गरे र दोश्रो क्रान्तिको स्रोत त्यस समयको राष्ट्रिय जीवनको दोषमा तथा सरकारको भूलमा थियो र दार्शनिकहरूले क्रान्ति उत्पन्न गरेका थिएनन् । === मन्टेस्क्यु === [[शार्ल लुई मन्टेस्क्यु|मन्टेस्क्यु]] (१६८९-१७५५ ई .) ले आफ्नो पुस्तक 'द स्पिरिट अफ लज' (The Spirit of Laws ) मा राजाको दैवी अधिकारको सिद्धान्तको खण्डन गरे र फ्रान्सेली राजनीतिक संस्थाको आलोचना गरे र त्यसको विकल्प पनि प्रस्तुत गरे। उनले "फ्रान्सेली सरकार निरकुंश सरकार छ किनकी फ्रान्समा कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका सबै शक्ति एकै व्यक्ति अर्थात् राजाको हातमा केन्द्रित छ ; त्यसकारण फ्रान्सका जनतालाई स्वतन्त्रता प्राप्त भएको छैन। " यसै सन्दर्भ मा उनले “[[शक्ति पृथकीकरण|शक्तिको पृथकीकरण]] ” को सिद्धान्त दिए जस अनुसार शासनको तीन प्रमुख अंग-कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका को अधिकार अलग-अलग हातमा हुनु पर्ने विचार राखेका थिए। उनले इंग्ल्याण्ड सरकारलाई आदर्श बताए{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} किनकी त्यहां [[संवैधानिक राजतन्त्र]] थियो जसमा त्यहां नागरिकलाई स्वतन्त्रता थियो। यस प्रकार मन्टेस्क्युले शक्तिको पृथकीकरणको माध्यमबाट फ्रान्सको निरंकुश राजव्यवस्था माथि प्रहार गरे। उसको यो विचार यती लोकप्रिय भयो कि 'द स्पिरिट अफ लज'को तीन वर्षमा छ संस्करण प्रकाशित भयो। === भोल्टेयर === [[भोल्टेयर]] ( १६९४ - १७७८ ई .) ले आफ्नो पुस्तक, "लेटर्स अन द इंगलिश" आदि, को माध्यमबाट ब्रिटेनमा प्रचलित उदार राजनीति, धर्म र विचारको स्वतन्त्रताको चित्रण गरे तथा पुरातन फ्रान्सेली व्यवस्थासँग तुलना गरे र फ्रान्समा व्याप्त बिकृती एवं कमजोरीको उल्लेख गरे। प्रतिबन्धित हुनुको बाबजुद यो पुस्तक बहुत लोकप्रिय भएको थियो । भोल्टेयरले चर्चको भ्रष्ट अचारण, असहिष्णुता, अन्याय, दमन र अत्याचारको विरोधमा लेखे । चर्चको भ्रष्टता माथी औंला उठाउदै उनले लेखे "अब कोही पनि ईसाइलाई बचाउन सकिदैन किनकी एक मात्र ईसाई थिए र उसलाई पनि सुलीमा चढाइयो।" उनले थप लेखे "कुख्यात एवं बदनाम चीजलाई खुट्टाले धसिदियौँ।" यो स्पष्ट रूपमा फ्रान्सको निरंकुश राजतन्त्र एवं चर्चको अत्याचारमाथि प्रहार थियो। भोल्टेयर इंग्ल्याण्डको [[संवैधानिक राजतन्त्र]]को अनुरूप फ्रान्समा पनि त्यसै अनुसारको शासन स्थापित गर्न चाहन्थे। उनले भनेका थिए "म सयौँ मुसाको स्थानमा एक सिंहको शासन मन पराउँछु ।" भोल्टेयरले क्रान्तिको कुरा गरेनन् तर वैचारिक स्वतन्त्रताको पृष्ठभूमि तयार गरे। उनले उच्च पादरीको विलासी जीवनको सक्दो विरोध र निन्दा गर्‍। अन्याय, शोषण, अत्याचारको, असमानता, अन्धविश्वासको विरोध गर्दा जेल पनि परे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} === रूसो === [[चित्र:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|alt=Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|thumb|जिन ज्याक्स रुसो]] [[जँ-जाक रूसो|रूसो]]ले आफ्नो पुस्तक “एमिली”, “सोशल कन्ट्रयाक्ट” र “रूसोनी”को माध्यमद्वारा मनुष्यको स्वतन्त्रताको कुरा उठाए। उनको भनाइ थियो कि "मनुष्य स्वतन्त्र जन्मन्छ र सर्वत्र जन्जिरमा बाधिन्छ। यी जन्जिरबाट मुक्ति पाउनको लागि एक मात्र तरिका छ कि हामी प्राकृतिक आदिम अवस्था व्यवस्थामा फर्कौ। रूसोले बताए की कि सामूहिक इच्छाबाट बनेको राज्यको यो अनिवार्य तथा सार्वभौम कर्तव्य हो कि यो सम्पूर्ण समाजको सर्वोपरि मान्य हुने कार्य संचालित गरोस्। जो जसलाई कार्यपालिका शक्ति सुम्पिएको छ; उनीहरू जनताको स्वामी होईनन्, उनको कार्यकारी हो र उनका कर्तव्य जनताको आज्ञाको पालन गर्नु हो।" यस प्रकार उसलाई दृढ विश्वास थियो कि सर्वोपरि सत्ता जनताको हातमा हुन आवश्यक छ, कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको हातमा होईन। सार्वभौम सत्ता जनताको इच्छामा निहित हुन्छ जसलाई “जन इच्छा” (General Wills ) भनियो । रूसोले क्रान्तिको कुरा गरेका थिएनन् तर सबै व्यक्तिलाई स्वतन्त्र एवं समान माने र क्रान्तिको "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व" नारा उनको विचारबाट नै प्रभावित थियो। नेपोलियनले उनको महत्त्वको स्वीकार गर्दै भनेका छन् कि "यदि रूसो नभएका भए फ्रान्समा क्रान्ति हुँदैनथयो। रूसोको "सोसल कन्ट्र्याक्ट" को लोकप्रियता को अनुमान यस कुराबाट लगाउन सकिन्छ कि एक वर्षमा यसको १३ संस्करण प्रकाशित भएको थियो। === दिदेरो === दिदेरो आफ्नो वाक्शक्ती र लेखनशक्तिको कारण प्रसिद्ध मानिन्छन्। यिनले सम्पादन गरेको इन्साइक्लोपेडियामा [[दासप्रथा]], शासनको भ्रष्टता, निरंकुश शासन, [[सामन्तवाद|सामन्तप्रथा]], समाजका विभिन्न वर्ग तथा फौजदारी कानुन बारे लेखिएको थियो जुन पुस्तक फ्रान्समा बहुत रुचाइयो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=16}} === क्वेस्ने === क्वेस्ने अर्थशास्त्री थिए । यिनी फ्रान्सको तत्कालीन अर्थ व्यवस्था परिवर्तन चाहन्थे । === हेलिभेरास === == घटना क्रम == === सङ्कट === [[फ्रान्स]]को इतिहासमा नै सबैभन्दा संकट सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि खडेरी पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै आर्थिक मन्दी आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । अनिकाल र मूल्य वृद्धिका कारण सर्वसाधारण जनता संकटग्रस्त जीवन विताउन वाध्य हुनु नै उक्त क्रान्तिका लागि महत्त्वपूर्ण आधार बन्यो । स्टेट जनरलका कुलिन वर्ग, पुरोहित वर्गहरू पनि सामान्य जनताका प्रतिनिधि जस्तै राजतन्त्र विरुद्ध आक्रोसित बन्दै जानु नै राजतन्त्रको अवशान हुने अर्को मुख्य कारण थियो । अर्कोतर्फ सामान्य जनताको प्रतिनिधि भने पूरै आक्रोशित थिए । [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]ले करिव १ सय ५० वर्ष पश्चात बढ्दो आर्थिक संकट समाधान गर्नको लागि भर्साइल स्टेट जनरलको बैठक बोलाउन वाध्य भए ।{{sfn|Doyle|1990|p=93}} === स्टेट जनरल बैठक === [[चित्र:Estatesgeneral.jpg|thumb|भर्साइलमा स्टेट जनरल बैठक ५ मे १७८९]] स्टेट जनरलको स्थापना राजा फिलिपद्वारा सन् १३०४ मा भएको थियो । सन् १६१४ सम्म यसको अधिवेशन नियमित जस्तो भइरहेको थियो, तर १७५ वर्षदेखी भने कुनै अधिवेशन भएको थिएन । निर्वाचन १७८९ को बसन्त ऋतुमा भयो। साधारण वर्गको लागि मतदानको योग्यता भनेको फ्रान्समा जन्मेको वा वंशज नागरिक पुरुष; उमेर २५ वर्ष वा सो भन्दा बढी, जो मतदान हुने स्थानमा बसोबास गरेको र कर तिर्ने गरेको थिए। स्टेट जनरलमा कुलीन वर्गका २९१, उच्च पादरी वर्गका ३०३ र साधारण वर्गका ६१० गरी १२०१ प्रतिनिधि थिए । साधारण वर्गको प्रतिनिधित्व दोब्बर गरी ६१० पुर्याइएको थियो जसले ९५ % जनसंख्याको प्रतिनिधित्व गर्दथ्यो; ती मध्ये आधा सुशिक्षित वकिल तथा स्थानीय अधिकारी थिए; करिब एक तिहाइ उद्योग व्यापार व्यवसाय मा सम्बद्ध थिए भने ५१ जना धनी जमिनदारहरू थिए । <ref>Doyle, '' The Oxford History of the French Revolution'' (1989) pp. 99–101</ref><ref>Albert Soboul, ''The French Revolution 1787–1799'' (1975) pp. 127–29.</ref> स्टेट जनरलमा तीन सदनहरु थिए जसमा कुलीन वर्ग, उच्च पादरी वर्ग र साधारण वर्ग थिए । हरेक सदन बराबर एक मत मान्ने गरिन्थ्यो र जुनसुकै प्रस्ताव दुई मत भएपछी पारित हुन्थ्यो तर यहाँ साधारण वर्गले जनताको भलाईको लागि लिएर जाने जुनसुकै प्रस्ताव पनि कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्ग मिलेर त्यसलाई असफल पारिदिन्थे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=17}} राजाले भर्साइल स्टेट जनरलका ३ वटै तप्का कुलिन वर्ग, पादरी वर्ग र सामान्य जनाताका प्रतिनिधीहरूसँग "राष्ट्रको आर्थिक संकटको समाधान गर्ने उपाय खोज्न चाहन्थे। उनको उक्त भर्साइल स्टेट जनरलका बैठकमा प्रस्तावित एजेण्डाहरु मध्यको प्रमुख एजेण्डा राष्ट्रमाथिको बढेको ऋणलाई कसरी चुक्ता गर्ने ? र अर्थ व्यवस्था कसरी सुदृढ गर्ने ?" भन्ने थियो। उक्त वैठकमा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु नै लगभग एघार सयको संख्यामा भएकाले उक्त आर्थिक संकटका विरुद्ध, राजा विरुद्ध बढी नै आक्रोशित भए। सामान्य जनताका वकिल र वुद्धिजीवी प्रतिनिधिहरूले राजाका विरुद्ध विभिन्न आरोप लगाउँदै जनताका आवाज उठाएका थिए। ४ मे १७८९ मा सुरु भएको स्टेट जनरलको बैठकमा लगभग २ महिना बहस भएको थियो । यो अधिवेशन नै क्रान्तिको आमन्त्रण भयो । साधारण वर्गका प्रतिनिधिले स्टेट्स जनरलका सम्पूर्ण प्रतिनिधिको बैठक बेग्ला बेग्लै नगरी संयुक्त रूपमा एकै सभा भवनमा गरिनु पर्ने र संयुक्त प्रतिनिधिको बहुमतद्वारा कुनै पनि निर्णय पारित गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिए किनकी यसले मान्यता पाउनासाथ स्टेट्स् जनरलमा उनीहरूको बहुमत हुने थियो। यसको खतरा प्रथम र द्वितीय वर्गका कुलीन र पादरी वर्गलाई राम्रोसँगले थाहा थियो, त्यसैले उनीहरूले यो कुराको कडा विरोध गरे । र पहिला झैं तीन सदनमा दुई सदनको मत पाएर प्रस्ताव पास गर्ने कुरामा जोड दिन थाले । लगभग महिना दिन सम्म यसको बारेमा छलफल भयो )। जून ३ मा पादरीवर्गका तीन सदस्य साधारण वर्गमा मिल्न गए र साधरण वर्गका प्रतिनिधिहरूले १७ जून १७८९ मा राष्ट्रिय सभा (National Assembly)को निर्माण गर्ने घोषणा गरे । जुन अत्याधिक मतले पास भयो । उनीहरूको राष्ट्रिय सभाको स्थापना गरेर फ्रान्समा सुधारका कार्यक्रम ल्याउने घोषणा भयो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=18}} === टेनिस कोर्टको सपथ === [[चित्र:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|alt=|left|thumb|टेनिस कोर्टको हलमा सपथ (ज्याक्स- लुइस डेभिडद्वारा चित्रित)]] सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूले लगभग ९६ प्रतिशत स्थान ओगटेकोले जनताको एजेण्डालाई बहुमतद्धारा पारित गर्न चाहन्थे । २० जूनमा राष्ट्रिय सभाका सदस्यहरू बैठक गर्नको लागि सभा भवनतिर गए तर त्यहाँ ढोकामा ताल्चा लगाइएको थियो र सिपाहीहरू पहरा दिइरहेका थिए। त्यो सभा गर्न नदिने योजनाको परिणाम थियो। सभाघर नजिकै टेनिसकोर्ट थियो। सामान्य जनताका निस्काशित प्रतिनिधिहरूले एउटा टेनिस कोर्टको हलमा बैठक सञ्चालन गर्न वाध्य भए। साधारण वर्गका ५७७ जना मध्ये ५७६ सदस्य त्यहाँ उपस्थित थिए। बेलीको अध्यक्षतामा त्यहाँ एउटा सभा भयो र मोनियरले एउटा सपथको प्रस्ताव राखे। उक्त बैठकमा फ्रान्सको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्रान्ति गरी नयाँ संविधान जारी नगरेसम्म पछि नहट्ने सपथ खाए।<ref>{{Cite book|title=Proceedings of the Bunker Hilll Monument Association at the annual meeting|first=Marshall Putnam|last=Thompson|chapter=The Fifth Musketeer: The Marquis de la Fayette|url=https://books.google.com/books?id=qbvW7zpvRg8C|page=50|year=1914|accessdate=10 February 2011}}</ref> सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूको क्रान्तिकारी निर्णय थाहा पाएपछि लुई १६ औँ राजाले उनीहरू विरुद्ध कडा कारवाही गर्ने चुनौतिपूर्ण धम्की दिए। त्यसको बदलामा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूले राजालाई त्यस्तै धम्की दिँदै भने कि “संगिनको धारबाट सक्छौ भने हामीलाई हटाउ” । उक्त धम्की पछि [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] डराए। अब राजाको केहि उपाय चलेन। शाही बैठकमा, लुई सोह्रौँले शृङ्खलाबद्ध सुधारहरूको घोषणा गरे र ‘इस्टेट्स-जनरल’ (Estates-General) को सहमतिबिना कुनै पनि नयाँ कर वा ऋण लागू नगरिने स्पष्ट पारे। यद्यपि, त्यसपछि उनले तीनवटै वर्गलाई छुट्टाछुट्टै बस्न र मतदान गर्नका लागि आफ्नो मूल माग पुनः दोहोर्याएर यसलाई कमजोर बनाए। साधारण वर्ग ले सभाहल छोड्न अस्वीकार गर्यो र संविधानमा सहमति नजुटेसम्म तितरबितर नहुने आफ्नो शपथलाई पुनः दोहोर्यायो। त्यसपछिका दिनहरूमा पादरी वर्गका थप सदस्यहरू राष्ट्रिय सभा (National Assembly) मा सामेल भए। २७ जुनमा, जनप्रदर्शन र आफ्नै फ्रेन्च गार्ड्सभित्रको विद्रोहको सामना गर्दै, लुई सोह्रौँले पहिलो र दोस्रो वर्गका सदस्यहरूलाई राष्ट्रिय सभामा साधारण वर्गसँग सामेल हुन आदेश दिए। उनले राष्ट्रिय सभालाई मान्यता प्रदान गरे र सबै वर्गका प्रतिनिधिहरु मिलेर कुनै पनि निर्णय बहुमतले गर्ने घोषणा गरे। राष्ट्रिय सभाले मान्यता पाएपछी साधारण वर्गका प्रतिनिधिको शक्ति बढ्यो किनकी उनीहरू बहुमतमा थिए।   === अर्थमन्त्री नेकरको बर्खास्त === [[चित्र:Necker,_Jacques_-_Duplessis.jpg|thumb|प्रधानमन्त्री / अर्थमन्त्री नेकर]] यसपछि साधारण वर्गका प्रतिनिधिहरूले राष्ट्रिय सभामा प्रस्ताव पास गरेर विशेषाधिकार खत्तम पार्ने र उनीहरूमाथी पनि कर लगाउने योजना गर्न थाले । यो योजना बुझेपछी विशेषाधिकार वर्गका प्रतिनिधिहरूले रानी एन्टोनिएट, राजाका भाइ काउण्ट आर्तोसद्वारा राजालाई दबाब दिएर राष्ट्रिय सभा भङ्ग गर्ने र क्रान्तिकारीलाई दमन गर्न विदेशी सैनिकको सहयोग लिने कुरामा सहमत गराए । राजाले पनि जुलाई १७८९ मा पेरिस र भर्साइलमा स्वीस र प्रसियन सेना सैनिक डफ्फा तैनाथ गराए । राजाको यो कदमको विरोध गर्दै साधारण वर्गका राष्ट्रिय सभाका प्रतिनिधिले विदेशी सैनिक हटाउन अनुरोध गरे । तर उनीहरूको कुराको सुनुवाई हुनु त कता हो कता कुलीन र पादरीलाई पनि करको दायरामा ल्याएर राज्यको अर्थव्यवस्था ठीक पार्नुपर्छ भन्ने अर्थमन्त्री नेकरलाई पदबाट हटाए । [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]ले आफ्नो प्रधानमन्त्री नेकरलाई ती सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु विरुद्ध कारवाही गर्नु भनी आदेश दिए । राजाको आदेश नेकरले कार्यान्वयन गर्न नसकेपछि ११ जुलाई १७८९ मा उनलाई मन्त्रीवाट नै बर्खास्त गरेका थिए।<ref>Schama 2004, p. 317</ref> === सङ्घर्ष === ==== पेरिसमा जनविद्रोह ==== पेरिसमा भोका नाङ्गा मानिसहरू सहित विशाल जनसमूहको भीड जम्मा भएको थियो । सर्वसाधारण प्रति सहानुभूति राख्दै विशेषाधिकारवालालाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहाने अर्थमन्त्री नेकरलाई राजाले पदच्यूत गरेको समाचार पुगेपछी पेरिसमा रहेको जनसूहमा उत्तेजना फैलियो । १२ जुलाई १७८९ मा पेरिसको एउटा सरकारी बगैंचामा भेला भएको भीडलाई एक पत्रिका सम्पादक कोमाइलले चिच्याउदै -"छिटो गरौं भाइ हो, अब एक क्षण पनि नष्ट गर्नु हुन्न । राजाले हाम्रा प्रिय अर्थमन्त्री नेकरलाई पदच्यूत गरे । उनको यो पदच्यूत देशभक्तहरूको लागि खतराको घण्टी हो । अब जर्मन तथा स्वीस सैनिकहरूले हामीलाई मार्नेछन् । अब हामी सँग एउटामात्र बाटो छ, त्यो हो हतियार उठाउनु । अब हामी हतियार उठाउँ । हतियारबाट सुसज्जित भएर मात्र हामी आफ्नो र आफ्ना प्रतिनिधिको रक्षा गर्न सक्दछौं । " यो भाषणले भीड झनै उत्तेजित भयो। मानिसहरु नारा लगाएर कुलीन र पादरीका घरमा पसेर लुटपाट गर्दै र हतियार भेला पार्दै पेरिसका सडकमा घुम्न थाले। १८ जुलाई सम्ममा यो भीडले २ तोप, ३२,००० बन्दुक ५२००० भाला र अरु थुप्रै स-साना हतियार भेला पार्यो ।<ref>Schama 2004, p. 331</ref> ==== बेस्टाइल कब्जा ==== [[चित्र:Prise_de_la_Bastille,_H._Jannin,_Musée_de_la_Ré&volution_française_-_Vizille.jpg|thumb|बेस्टाइल किल्ला कब्जा गर्ने क्रममा झडप]] यसपछी हतियार भेला गर्ने भोक जागेको यो भीड १४ जुलाईमा बेस्टाइलको किल्लातिर गयो, जुन पेरिसबाट तीन माइल टाढा थियो । यो किल्लामा राजनैतिक बन्दी थिए जसलाई राजाले बिनाकारण थुनेर राखेका थिए । बेस्टाइललाई जनसमूहले घेरेपछी भीषण भिडन्त भयो । बेस्टाइल किल्लाका गभर्नर डि लानी थिए । डि लानीले आफ्नो गोलाबारुद सकिएपछी आत्मसमर्पण गरे तर डि लानी र उनका सैनिक जनताद्वारा मारिए । बेस्टाइलको किल्ला ध्वस्त गरेर राजबन्दीलाई मुक्त गरियो।<ref>Schama 2004, p. 344</ref> बेस्टाइलको पतन एक युगान्तकारी घटना थियो जुन निरंकुशताको पतन एवं जनताको विजयको प्रतीक थियो। वास्तवमा यो क्रान्तिको उद्घोष थियो र यसकारण फ्रान्समा १४ जुलाई लाई स्वतन्त्रता दिवसको रूपमा मनाइन्छ। राजा र जनताका बीचमा यस क्रममा नै सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरूमा भिषण सङ्घर्ष भयो। राजा उक्त सङ्घर्षमा पराजित हुदै जान थाले पछि वर्खास्त गरिएका प्रधानमन्त्रीलाई पुनःस्थापना गर्दै जनता समक्ष माफी माग्दै उक्त क्रान्तिलाई मान्यता दिन वाध्य भए। कुलिन वर्ग र पादरी वर्गका प्रतिनिधिहरूले समेत जनताका प्रतिनिधिहरूलाई समर्थन गर्न वाध्य भएका थिए। उक्त क्रान्ति मार्फत राजतन्त्र समाप्त भयो र केही समय पछि राजालाई माफ माग्न लगाएर संवैधानिक राजाको रूपमा पुनःस्थापना गराए। सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरूमा विभिन्न कम्युन निर्माण गरिए र उक्त कम्युनहरूको एउटा छाता सङ्गठन फेडेरेसन बनाइयो। == संविधान == [[चित्र:Declaration_of_the_Rights_of_Man_and_of_the_Citizen_in_1789.jpg|thumb|'''२६ अगस्डिट १७८९ को क्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन.''' ({{lang-fr|'''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789'''|links=no}}) ({{lang-en|'''The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen of 26 August 1789'''’|links=no}})]] उक्त क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ प्रत्येक नागरिकहरूको मुखबाट कठस्त सुनिन्थ्यो । ‘यहाँबाट स्वतन्त्र धर्तीको सुरुवात हुन्छ’ भन्ने नारा देशका विभिन्न भागहरूमा टाँगिएको थियो । क्रान्ति पछिको निर्मित संविधानमा लेखिएको वाक्याशं ‘'''डिक्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन''' ({{lang-fr|'''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789'''|links=no}}) ({{lang-en|'''The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen'''’|links=no}}) झनै चर्चित थियो । सबै नागरिक जन्मले बराबर हुन्छन्, अधिकार सबैका लागि बराबर हुन्छ । [[चित्र:Execution_of_Louis_XVI.jpg|alt=|left|thumb|[[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]लाई मृत्युदण्ड]] उक्त संविधानमा फ्रान्सका राजा एउटा सार्वभौमसत्ता सम्पन्न राष्ट्रको केवल सेवक हो भन्ने कुरा उल्लेख गरिएका कारण फ्रान्स एउटा सार्वभौम स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा रुपान्तरण हुन पुग्यो । क्रान्ति पछिको क्रान्तिकारी सरकारले भू–कर, व्यक्तिगत सम्पति माथिको कर, उद्योग तथा व्यापारका लागि लाइसेन्स आदि जस्ता कदम अगाडि सार्दै जनताका कामहरु अगाडि बढाउँदै लगे। यस क्रममा नै संविधान अन्तर्गत रहेका राजाले जनताका प्रतिनिधिहरु र तीनका कार्यक्रमहरूमा षड्यन्त्र गर्न थाले पछि [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] राजालाई अन्ततः मृत्युदण्ड नै दिनु पर्यो । == क्रान्तिको विभिन्न चरणहरू == <nowiki>'''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति'''</nowiki> विभिन्न चरण हुदै गयो । अध्ययनको सुविधाको दृष्टिले क्रान्तिलाई निम्नलिखित चार चरणमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ। {| class="wikitable" |+ !चरण !समय अवधि !शासन व्यवस्था |- |प्रथम चरण |१७८९-१७९२ ई. |संवैधानिक राजतन्त्रको समय |- |द्वितीय चरण |१७९२-१७९४ ई |उग्र गणतन्त्रवादको समय |- |तृतीय चरण |१७९४-१७९९ ई. |उदार गणतन्त्रवादको चरण |- |चतुर्थ चरण |१७९९-१८१४ ई. |तानाशाही एवं साम्राज्यवादी समय |} === प्रथम चरण: संवैधानिक राजतन्त्रको समय (१७८९-१७९२) === यस चरणमा पेरिसको भीडले बेस्टाइल किल्ला कब्जा नियन्त्रण स्थापित गर्‍यो। यस प्रकार क्रान्तिको शुरूआत भयो । वस्तुतः बेस्टाइल किला निरंकुशता एवं अत्याचारको प्रतीक थियो र यसको पतनबाट पुरातन व्यवस्थालाई गहिरो चुनौती आयो। यस घटनाको प्रभाव फ्रान्सको ग्रामीण क्षेत्रमा पनि पर्यो र ग्रामीण क्षेत्रमा सामन्ती कर सम्बन्धी अभिलेखहरूलाई आगो लगाइयो, जलाइयो। जनताको यस कारबाहीको राष्ट्रिय सभामा पनि गहिरो असर पर्यो। अतः ४ अगस्ट १७८९ रात भर चलेको राष्ट्रिय सभाको अधिवेशनले कानून निर्माण गरी सबै प्रकारको विशेषाधिकारहरू समाप्त गर्‍यो। राष्ट्रिय सभाको महत्त्वपूर्ण कार्य- एक संविधान निर्माण गर्नु थियो। अतः राष्ट्रिय सभालाई नै संविधान सभा भनियो र २६ अगस्ट १७८९ मा संविधान सभाले मानवाधिकारको घोषणा भयो । ==== मानवाधिकारको सीमा ==== संविधान सभाले आफ्नो आदर्श तथा उद्देश्यको रूपमा मानवाधिकारको घोषणा गर्‍यो। यस घोषणामा समानताको सिद्धान्तलाई बल दिइयो "सबै मनुष्य समान रूपमा पैदा हुन्छन्, अतः सबैलाई समान अधिकार मिल्नुपर्छ।" भन्ने उल्लेख थियो। यी अधिकारहरूमा स्वतन्त्रता, सम्पत्ति सुरक्षा तथा अत्याचारको विरोध गर्ने अधिकार आदि थिए। यस प्रकार संविधान सभाले आधारभूत सिद्धान्त, स्वतन्त्रता, समानता र जनताको प्रभुत्वको घोषणा गर्‍यो। सम्पत्ति अधिकारलाई घोषणा पत्रमा पटकपटक दोहोर्याइयो। यस अधिकारबाट कसैलाई बञ्चित गर्न सकिदैन थियो। ==== चर्चमाथि नियन्त्रण ==== राष्ट्रिय संविधान सभाले चर्चको सम्पत्ति जफत गर्‍यो र जनतामाथी चर्चको नियन्त्रण कम गर्ने प्रयास गर्‍यो । यस सन्दर्भमा चर्चलाई राज्यको अधीनमा ल्याइयो र चर्चलाई रोमको पोपको प्रभावबाट मुक्त गरी राष्ट्रिय चर्चको रूपमा स्थापित गरियो । राज्य प्रति पादरिको वफादारी सुरक्षित गर्नको लागि "सिभिल कन्स्टिच्युसन अफ क्लर्जी" बनाइयो। जसअनुसार पादरिहरूले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गर्नु पर्थ्यो र जनताद्वारा चुनिन पर्थ्यो। [[पोप]] र केहि पादरिहरूले यस कदमको  विरोध गरे । जुन पादरिहरूले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गरे उनीहरूलाई “ज्यूरर” भनिन्थ्यो भने शपथ नलिनेलाई “नन- ज्यूरर” भनिन्थ्यो । यस कानुनबाट क्रान्तिको विरूद्धमा एक माहोल सिर्जना हुन थल्यो किनभने अहिलेसम्म साना पादरिहरूले क्रान्तिको समर्थन गरेका थिए । अब उनीहरू यसबाट अलग भए र केहि पादरी देश छोडेर विदेश गए र त्यहाँ युरोपमा क्रान्तिको विरूद्ध प्रचार-प्रसार गर्न थाले । ==== संविधान निर्माण ==== राष्ट्रिय संविधान सभाले फ्रान्सको लागि लिखित संविधान बनायो र यस संविधानलाई  १७९१मा  लुई सोह्रौले आफ्नो स्वीकृति दिए । संविधानमा दुई वटा कुराहरु महत्त्वका साथ लेखिएको थियो * एक, राज्यको सार्वभौम शक्ति जनतामा निहित छ * दोश्रो, शक्तिको पृथकिकरण राज्य एवं जनताको हित हुनेछ ।{{sfn|Schama|1989|pp=527-529}} यद्यपि शासन प्रणाली राजतन्त्रात्मक नै रह्यो तथापी राजाको अधिकारहरु सीमित गरिएका थिए। अब राजा कानुन निर्माता रहेनन् । राजालाई कुनै देशसँग  युद्ध वा सन्धि गर्ने अधिकार थिएन । कानून बनाउने अधिकार एक व्यवस्थापिका सभालाई दिइयो र उक्त सभाको सदस्य संख्या ७४५ थियो। व्यवस्थापिका सदस्य निर्वाचनको लागि नागरिकहरूलाई सक्रिय र निष्क्रय दुइ भागमा विभाजन गरियो र मताधिकार केवल सक्रिय नागरिकलाई दिइयो। सक्रिय नागरिक २५ वर्ष भन्दा अधिक आयुको नागरिक थिए जो राज्यलाई तीन दिनको आय बराबरको प्रत्यक्ष कर तिर्थे जबकि निष्क्रिय नागरिकमा गरिबहरु थिए । राष्ट्रिय सभाले फ्रान्सको प्रशासनिक संरचनामा व्यापक परिवर्तन गर्‍यो । प्राचीन प्रान्तलाई हटाएर सम्पूर्ण देशलाई ८३ डिपार्टमेन्ट (Departmants) मा विभक्ति गरियो । यी डिपार्टमेन्टहरूलाई Cantan र Commune मा विभाजन गरियो । प्रत्येक ईकाईको शासनको लागि निर्वाचन परिषद् हुन्थ्यो जसको चुनाव सक्रिय नागरिक गर्थे । यस प्रकार स्थानीय स्तर देखी केन्द्रीय स्तर सम्म पुरै राज्य व्यवस्था बुर्जआ वर्गमा आयो । === द्वितीय चरण: पहिलो गणतन्त्र (१७९२-१७९४) === अगस्टको अन्त्यतिर, नेशनल कन्भेन्सन (राष्ट्रिय सम्मेलन)को लागि चुनाव भयो। मताधिकारमा प्रतिबन्धका कारण १७९१ मा ४० लाखको तुलनामा खसालिएको मत संख्या ३३ लाखमा झर्यो।{{Sfn|Crook|1996|p=94}} राष्ट्रिय सभा भंग भए पश्चात् सन् १७९१ मा ७४५ सदस्यीय व्यवस्थापिका सभा (Legislative Assembly) अस्तित्वमा आयो ।{{sfn|Crook|1996|p=94}} यस व्यवस्थापिका सभामा सभामुख /अध्यक्षको दाहिने हात तिर बस्नेलाई 'दक्षिणपन्थी' भनियो । उनीहरू अनुदार एवं राजतन्त्रको समर्थक थिए जबकि वायाँ तिर बस्नेलाई  'वामपन्थी' भनियो र यस समुह मूल परिवर्तनवादिहरु (Redicals) थियो जो उग्र र क्रान्तिकारी थिए । रेडिकल्स पनि दुई वर्गमा विभाजित थिए - [[जिरोन्दिस्ट]] र [[ज्याकोबियन]]। यसैबीच फ्रान्सको क्रान्तिको भय युरोपका अन्य देशहरूमा समेत फैलन लाग्यो। जो पादरी एवं कुलीन वर्ग फ्रान्सबाट भागेर युरोपका अन्य क्षेत्रहरूमा पुगेका थिए उनिहरूले क्रान्तिको विरूद्ध भावना फैलाए। अर्को तर्फ फ्रान्सका क्रान्तिकारी अन्य देशमा पनि क्रान्तिकारी सिद्धान्तको प्रचार-प्रसार गर्न चाहन्थे। फलतः युरोपका अन्य राजा सशंकित भए। परिणामस्वरूप क्रान्तिकारी फ्रान्स र युरोपका अन्य देशहरू सङ्ग आपसी सम्बन्ध चिसो भयो । आस्ट्रियाले क्रान्तिकारीहरूले आग्रह गर्दा गर्दै पनि फ्रान्सको राजतन्त्र समर्थक शरणार्थीहरूलाई शरण दियो । अतः व्यवस्थापिका सभाले अप्रिल १७९२ ई मा अस्ट्रिया विरूद्ध युद्धको घोषणा गर्‍यो, किन्तु फ्रान्सको सेना नराम्रो सँग पराजित भयो । यस पराजयले  फ्रान्सको जनतालाई विश्वास भयो कि राजाले अष्ट्रियालाई फ्रान्सको सैन्य शक्ति र सुरक्षाको सबै भेद बताइदिए । अतः राजा प्रति जनताको रवैया उग्र भयो। यो स्थितिमा फ्रान्सेली राजतन्त्रको समर्थनमा प्रसा र आस्ट्रियाले चेतावनी दिदै घोषणा गरे कि "फ्रान्सको जनता राजाको आज्ञा पालन गरुन् अन्यथा हामी उनीहरू विरूद्ध कारवाही गर्छौ।" यस प्रकार फ्रान्सको क्रान्तिले युरोपमा युद्धको स्थिति उत्पन्न गर्‍यो । यस घोषणाबाट फ्रान्सका जनता झनै उग्र भए र जनाताले राजालाई घेरे। राजा भागेर व्यवस्थापिका सभाको शरणमा पुगे। अब व्यवस्थापिका सभा भंग गर्ने ; पुनः चुनाव गर्ने, नयाँ व्यवस्थापिका सभा बनाउने र राजतन्त्रको भविष्यमाथि आफ्नो  निर्णय दिने बहस चल्न थाल्यो। यसैको साथ व्यवस्थापिका सभा समाप्त गरियो र वयस्क मताधिकारको आधार परमा राष्ट्रिय कन्भेन्सनको गठन भयो । ==== नेशनल कन्भेन्सन ==== २१ सेप्टेम्बर १७९२ मा नेशनल कन्भेन्सनको प्रथम अधिवेशन भयो। यसमा ज्याकोबियन एवं जिरोन्दिस्त दल प्रमुख थिए। ज्याकोबियन अनुशासित र संगठित थिए। पेरिसको भीडमाथी यिनको प्रभाव थिए। यसमा प्रमुख नेता - दांते, [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर|रबस्पियर]], हीटर आदि थिए। अर्को तर्फ जिरोन्दिस्त थिए - उनीहरू शिक्षित र सुसंस्कृत थिए। उनीहरूमा किताबी ज्ञान अधिक थियो। फलतः उनीहरू  व्यावहारिक राजनीतिज्ञ बन्न सकेनन्। प्रमुख नेताहरूमा - इस्नार, म्याडम रोलां, ब्रिसो आदि थिए। यो दुबै समुह गणतन्त्रको हिमायती थिए, विदेशी शक्तिहरु विरूद्ध युद्धको समर्थन गर्थे। अन्तर केवल पर्टिको स्वरूपको थियो। वस्तुतः जिरोन्दिस्तहरूले फ्रान्समा उदारवादी स्थान ग्रहण गरे। उनीहरू "क्रान्ति निकै अगडी गैसक्यो र यसको अन्त हुनुपर्छ।" भन्ने मान्थे। उनीहरू र अधिक सामाजिक समानताको विरूद्ध थिए। उनीहरू समानाताअको साटो स्वतन्त्रतामा अधिक जोड दिन्थे। उता ज्याकोबियनहरु समानता माथि अधिक जोड दिन्थे तथा निम्न वर्गप्रति सद्भावपूर्ण व्यबहार गर्थे। '''नेशनल कन्भेन्सनको कठिनाइ''' नेशनल कन्भेन्सनको सामु तीन प्रमुख समस्याहरु थिए- विदेशी आक्रमण, राजाको उपस्थिती र गृहयुद्ध। सेप्टेम्बर १७९२ मा फ्रान्स्सेली सेनाले बेल्जियममाथी अधिकार कायम गर्‍यो र दक्षिणमा निस र सेवय पनि फ्रान्सको अधिकारमा आयो । यी विजयबाट हल्याण्ड, अस्ट्रिया, प्रशा र इंग्ल्याण्ड डराए । क्रान्तिकारिहरूले १७९२ मा घोषणा गर्‍यो कि " फ्रान्सको गणतन्त्र स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको भावनामा आधारित छ र यी भावनाहरूको प्रचार- प्रसार गर्नु उनीहरू आफ्नो कर्तव्य सम्झन्छन्। फ्रान्स जुन जुन क्षेत्रमा आधिपत्य कायम गरे त्यहाँ क्रान्तिकारी सिद्धान्त लागू गर्नेछ र पादरी र कुलीनहरूको  सम्पत्ति जफत गरिनेछ र जो सुकैले विरोध गर्छ उसलाई क्रान्तिको शत्रु मानिनेछ ।" यस घोषणाबाट युरोपको निरंकुश राजतन्त्री देशहरू भयभीत भए र अब फ्रान्सको क्रान्ति फ्रान्सको नभएर पुरै युरोपको भयो। अतः युरोपीय देश क्रान्तिको प्रचार-प्रसार रोक्न एकजूट भए र इंल्यान्ड, हल्याण्ड, अस्ट्रिया, प्रशाको एक गुट फ्रान्सको विरूद्ध निर्माण भयो। यस गुटले कयौँ युद्धक्षेत्रमा फ्रान्सलाई पराजित गर्‍यो। फलतः विदेशी युद्धमा फ्रान्सको पराजय नेशनल कन्भेन्सन समक्ष एक मुख्य समस्या बन्यो। नेशनल कन्भेन्सनले एक प्रस्ताव पारित गरेर राजतन्त्र समाप्त गर्‍यो र गणतन्त्र स्थापना गर्‍यो। राजामाथी देशद्रोहको मुद्धा चलाइयो र मृत्युदण्डको सजाय दिइयो। राजाको मृत्युदण्डको सवालामा जिरोन्दिस्तहरूको नीति स्पष्ट थिएन। उनीहरू राजतन्त्रको विरोधी त थिए तर मृत्युदण्डको सवालामा [[जनमत सङ्ग्रह]]को कुरा गरिरहेका थिए। यस विपरीत ज्याकोबियन्सको यो मत थियो कि "राजाको देशद्रोह सिद्ध भैसक्यो। अतः उनलाई मृत्युदण्ड तत्काल दिनुपर्छ ।" अन्ततः २१ जनवरी १७९३ मा लुई १६औँ लाई फाँसी दिइयो । ====आतंकको राज्य ==== {{main|आतंकको राज्य}} [[चित्र:Robespierre.jpg|alt=Robespierre.jpg|left|thumb|म्याक्समिलन रबस्पियर]] नेशनल कन्भेन्सनको सामु ज्याकोबियन र जिरोन्दिस्तहरूको बीच सङ्घर्षको समस्या पनि देखा पर्‍यो। वस्तुतः युद्धको कारण फ्रान्स आर्थिक संकटबाट गुज्रिनु पर्‍यो, मुल्यवृद्धी बढ्यो जसबाट कन्भेन्सनले राहत दिनको लागि विधान बनायो, धनीसंग कर उठाउने नियम बनाइयो । यी कदमहरु जिरोन्दिस्तहरूले विरोध गरे। जब ज्याकोबियनाहरूले पेरिसको भीड र कम्यूनको सहायताले कन्भेन्सनमाथी आक्रमण गरी सत्ता कब्जा गरे र जिरोन्दिस्तहरूलाई गिरफ्तार गरी आतंकको राज्य ({{lang-fr|la Terreur|link=no}} / {{lang-en|reign of terror|link=no}}) को स्थापना भयो। अभिलेख दस्तावेज अनुसार, सेप्टेम्बर १७९३ देखि जुलाई १७९४ मा, करिब १६,६०० व्यक्तिलाई क्रान्ति विरोधी गतिबिधी गरेको आरोपमा [[मृत्युदण्ड]] दिइयो; ४०,००० लाई बिना कुनै पुर्पक्ष वा सुनुवाई मृत्युदण्ड दिइयो।{{sfn|Gough|1998|p=77}} 'आतंकको राज्य' स्थापनाको साथ फ्रान्स फेरी एक पटक पुनः अव्यवस्थाको शिकार भयो। [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर|म्याक्समिलन रबस्पियर]]को नेतृत्वमा यसको स्थापना भएको थियो । यसमा क्रान्तिकारी, जनसुरक्षाको स्थापना गरिएको थियो र जो कोहीले ज्याकाबिन्सको विरूद्ध काम गर्थ्यो उसलाई मृत्युदण्डको सजाय दिइन्थ्यो। रबस्पियर रूसोको विचारधाराबाट निकै प्रभावित थिए। जस अनुसार “सामान्य इच्छा” (जनरल विल) नै सार्वभौमिक इच्छा हो। रबस्पियरले सत्तामा नियन्त्रण राख्नको लागि विरोधीहरूलाई “जिलेटिन/ [[गियोतिन|गिलेटिन]]” (फाँसी)मा शीर छेदन गरे। अतः सबै व्यक्ति आफ्नो जीवनको आयु कती होला भनेर सशंकित रहन्थे। १७९३ मा एउटा प्रस्ताव पास गरेर जेकोबिनद्वारा जिरोन्दिस्टका नेतालाई कन्भेन्सनबाट निकालिएको थियो जसको दक्षिण फ्रान्समा भयङ्कर विरोध भयो तर त्यसलाई क्रुरतापुर्वक दवाइयो। यस्तै लिऔं  शहरका बासिन्दाले विद्रोह गर्दा कन्भेन्सनले यसको पनि कठोरतापूर्वक दमन गर्‍यो। यो दमनमा विशाल सैनिक शक्तिको प्रयोग गरियो । सामन्तका घरहरु नष्ट गरिए । ३,५०० भन्दा बढी समाइए र लगभग २,००० जनालाई मारियो । [[चित्र:Robespierre_exécutant_le_bourreau.jpg|thumb|रबस्पियरले [[गियोतिन|जिलेटिन]]मा शीर छेदन गरी मृत्युदण्ड दिएको व्यङ्ग्यचित्र]] '''बेन्दी''' जिरोन्दिस्ट दल तथा राजतन्त्रवादीहरूको आँखाडा थियो। यो शहरका बासिन्दाले गणतन्त्रविरुद्ध विद्रोह गरे। यहाँ कन्भेन्सनले केरियार नामक व्यक्तीलाई दमनको लागि पठायो । यिनले क्रुरताको परिचय दिए। मानिसलाई लाईनमा राखेर गोली ठोकियो र आइमाई, केटाकेटीलाई नदिमा बगाइयो।<ref>{{Cite book|title=नेपोलियन महान् योद्धा नेपोलियनको सनसनी पूर्ण जीवनी|last=खरेल|first=ओम प्रसाद|publisher=डीकुरा प्रकाशन|year=|location=काठमाडौँ|page=४०}}</ref> २६ जुलाईमा कन्भेन्सनमा गरेको एक भाषणमा, रबिस्पियरले केही सदस्यहरूले गणतन्त्र र क्रान्तिको विरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेको दाबी गरे र पुष्टि भएमा मृत्युदण्ड निश्चित भएको कुरा बताए। तर उनले ती सदस्यको नाम दिएनन् र कन्भेन्सनको सत्र अन्योलता सँगै अन्त्य भयो। त्यो साँझ, उनले ज्याकोबिन्स क्लबमा पनि त्यही भाषण गरे। भीडले ठूलो उत्साहले उनको भनाइको स्वागत गर्‍यो र 'गद्दार'हरूलाई मृत्युदण्डको माग गर्‍यो। अब यो स्पस्ट थियो कि विपक्षीहरूले कुनै कदम नचाले रबिस्पियरले चाल्नेछन्। अर्को दिन कन्भेन्सनमा, रबिस्पियर र उनका साथीहरूलाई ती सदस्यको नाम सोधियो। रबिस्पियरको बोली बन्द भयो।{{sfn|Schama|1989|p=844}} कन्भेन्सनले [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]को [[गिरफ्तारी]]लाई अनुमति दिएपछि उनले उनका समर्थकहरूले होटल डे भिल्लीमा शरण लिए। त्यहाँ [[नेसनल गार्ड]]को एक टुकुडीले प्रतिरक्षा गरेको थियो। साँझ कन्भेन्सन प्रति वफादार अर्को टुकुडीले भवनमा हमला गर्‍यो र रविस्पियरलाई हिरासतमा राख्यो। आत्महत्या गर्ने प्रयासमा आफूले आफैंलाई चोट पुर्याएकाले उनी गम्भीर घाइते भएका थिए। २८ जुलाईमा उनलाई उनका १९ जना साथीहरू सहित मृत्युदण्ड दिइयो।{{sfn|Schama|1989|p=845}} २२ प्राइरियालको कानुन खारेज गरियो, जीवित जिरोन्दिस्त डेपुटी बने, र ज्याकोबिन्स क्लबलाई बन्द गरियो अनि प्रतिबन्ध लगाइयो।{{sfn|Soboul|1975|pp=425–428}} यसैको साथ साथ आंतकको राज्य पनि समाप्ति भयो। आतंकी राज्य पछि '[[थर्मिदोरियनको प्रतिक्रिया]]' (Thermidorian reaction) भयो। उदारवादी थर्मिदोरियन नेताहरूले देशको सत्ता सम्हाले र आंतक राज्यको व्यवस्थाहरूलाई भंग गरियो, ज्याकोबियन्सलाई अवैध घोषित गरियो। आंतकी शासनको दौरान लगाइएको मूल्य तथा पारिश्रमिक माथिको नियन्त्रण उठाइयो। यसबाट मूल्य फेरि बढ्न थाल्यो, सट्टेबाजहरूको प्रभाव बढ्यो र प्रतिक्रिया स्वरूप विद्रोह हुन लाग्यो तर यी विद्रोहहरूलाई दबाइयो। ====नेसनल कन्भेन्सनको कार्य ==== # राष्ट्रिय शिक्षा नीति लागू गरियो र [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रेन्च]] राष्ट्रभाषा घोषित गरियो । #[[दासप्रथा|दास प्रथा]] समाप्त गरियो तथा ऋण चुक्ता नगर्ने माथि हाल्ने सम्बन्धी कानुन समाप्त गरियो । #जेठो पुत्रलाई नै उत्तराधिकार दिने कानुन समाप्त गरी पारिवारिक जीवनमा समानता स्थापित गरियो। #[[राजतन्त्र]] समाप्त गरी [[गणतन्त्र]] स्थापना दिवस देखी एक नयाँ पात्रो पञ्चाङ्ग पंचाग (२२ सेप्टेम्बर १७९२) लागू गरियो #नाप मापन तौलको नयाँ पद्धति ग्राम, लिटर, [[मिटर]] शुरू गरियो । #[[कालो बजार|कालोबजारी]] रोक्न रासनिङ व्यवस्था लागू गरियो। #मुआब्जा दिने नीति समाप्त गरियो। धनीहरूलाई [[आयकर]] तथा युद्धकर लगाइयो । #धर्मको मामिलामा राज्यले [[धर्म निरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष]] घोषित गर्‍यो र पादरीलाई कुनै मान्यता दिइएन । === तृतीय चरण /“डाइरेक्टरी” शासन (१७९५-१७९९) === २२ अगस्ट १७९५ मा कनभेन्सनले नयाँ संबिधान पारित गर्‍यो । फ्रेन्च [[जनमत सङ्ग्रह]]ले यो दस्तावेजलाई अनुमोदन गर्‍यो । यसको पक्षमा करिव १०,५७,००० मत आएको थियो भने विपक्षमा ४९,००० मत परेको थियो।<ref name="Doyle-p320">Doyle (1989), p. 320</ref> मतदानको नतिजाको घोषणा २३ सेप्टेम्बर १७९५ मा भयो, नयाँ संबिधान २७ सेप्टेम्बर १७९५ देखि लागु हुने भयो ।<ref name="Doyle-p320" /> नयाँ संविधान ले द्वि-सदनात्मक व्यवस्थापिका सहितको डाइरेक्टरी ({{lang-fr|Directoire}}) ({{lang-en|Directory}}) को सिर्जना गर्‍यो। “डाइरेक्टरी” शासन वस्तुतः नेशनल कन्भेन्सनले एक संविधान निर्माण गरी कार्यपालिकाको उत्तरदायित्व ५ सदस्यीय निर्देशनालय “निर्देशक मण्डल” लाई सुम्पिइयो। निर्देशनालयको सबै सदस्यहरूको अधिकार बराबर थियो। प्रत्येक सदस्य पटक -पटक गरी तीन महिनाको लागि अध्यक्ष हुन्थे। प्रत्येक वर्ष एक सदस्य कार्यकाल समाप्त हुन्थ्यो र उनको साटो दोश्रो सदस्यको नियुक्ति हुने गर्थ्यो। यस प्रकार नेशनल कन्भेन्सन पछि फ्रान्समा डाइरेक्टरी शासन शुरू भयो जुन १७९५ देखी १७९९ सम्म चल्यो। अन्तमा [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]ले डाइरेक्टरी शासनको अन्त गरे। डाइरेक्टरीको यो शासन अव्यवस्थित, दुःखमय रह्यो। सञ्चालक मण्डललाई सशस्त्र सेनाको नियन्त्रण एवं सेनाध्यक्ष र [[जर्नेल|जनरल]]को नियुक्ति, फ्रान्सको तर्फबाट सन्धि तथा [[युद्धको घोषणा]] गर्ने अधिकार थियो। संचालक मण्डलको सामु प्रमुख समस्या युद्धको समस्या थियो, अर्को तर्फ डाइरेक्टरी सदस्यहरु अनुभवहीन, अयोग्य तथा भ्रष्ट थिए। अतः डाइरेक्टरीको शासन कालमा प्रकारको गडबडी फैलियो, व्यापार ठप्प भयो र [[विदेश नीति]] पनि कमजोर रह्यो। यस्तो स्थितिमा फ्रान्सको जनता एक यस्तो शासक (नेतृत्व)को आवश्यकता महसुस गएइरहेका थिए जो देशको आन्तरिक र बाह्य शान्ति र सन्तुलन मिलाउन सकोस् तथा विदेशी शक्तिलाई परास्त गर्न सकोस्। यस कालमा नेपोलियनले सैन्य [[विजय]]द्वारा फ्रान्सको सम्मान प्रतिष्ठा स्थापित गरे र अन्ततः डाइरेक्टरी शासनको अन्त गरेर सत्तामा आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गरे।{{sfn|McLynn|1997|p=219}} === चतुर्थ चरण: काउन्सल (१७९९-१८०४ ) === १७९९ मा [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]ले डाइरेक्टरी (निर्देशनात्मक ) शासन अन्त गरे र फ्रान्सका प्रथम (सल्लाहकार ) काउन्सल बने र १८०४ ई. मा उनले आफैलाई सम्राट घोषित गरे र यस प्रकार नेपोलियनको [[तानाशाही]] साम्राज्यवादी शासनको शुरूवात भयो । == फ्रान्सेली क्रान्तिकारी युद्ध == {{main|आतंकको राज्य}}{{main|नेपोलियनकालीन युद्ध}} क्रान्तिबाट द्वन्दको एक शृंखला सुरु भयो। यसको सुरुवात १७९२ मा भयो र १८१५ मा नेपोलियनको पराजय भएपछी मात्र अन्त्य भयो। मे १७९२ देखि जुन १८१५, फ्रान्स लगभग निरन्तर ब्रिटिस र अन्य मुख्य शक्तिको परिवर्तित सङ्गठन विरुद्ध युद्धमा संलग्न भयो । यो युद्धमा भएको फ्रान्सको धेरै सफलता/ [[विजय]]ले फ्रान्सेली क्रान्तिको विचारधारा छिमेकी देशहरू र युरोप भरि फैलियो । तर, १८१४ (र १८१५) मा नेपोलियनको आखिरी पराजयले प्रतिक्रिया ल्यायो जसले फ्रान्स र युरोपमा केहि- तर सम्पूर्ण होइन- क्रान्तिकारी उपलब्धीहरू उल्त्यायो। बुर्बोनहरू राजगद्दीमा पुनर्स्थापित भए, [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] को भाइ लुइस अठारौको नाममा राजगद्दीमा बसे। १७९२ अप्रिल मा, फ्रेन्च सेनाले अष्ट्रियाको नेदरल्यान्डमा आक्रमण गर्‍यो तर सेप्टेम्बरमा हार व्यहोर्नु पर्यो। नोवेम्बर ६ मा अष्ट्रियाको सेनालाई पराजित गरेर राइनल्यान्ड, नाइस र सेभोई कब्जा गर्‍यो। यी सफलताको उत्साहबाट, १७९३ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सले डच रिपब्लिक, स्पेन र ब्रिटेन माथि युद्धको घोषणा गर्‍यो। यसबाट पहिलो गठबन्धनको सुरु भयो ।{{sfn|Rothenberg|1988|p=785}} १७९४ मे सम्ममा, फ्रेन्च सेनामा ७,५०,००० देखि ८,००,००० जवान थिए।{{sfn|Blanning|1996|pp=120-121}} सेनामा उच्च परित्यागको वावजुद, उनीहरूसँग आन्तरिक र बाह्य चुनौतीको सामना गर्न पर्याप्त सेना थियो।{{sfn|Brown|1995|p=35}}[[चित्र:La_Bataille_du_Pont_d'Arcole.jpg|left|thumb|नेपोलियनको इटालीको अभियानले इतालीको नक्सा बनाए।]] १७९५ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सले अष्ट्रियाको नेदरल्यान्डलाई विलय गरायो। १७९७ अक्टोबर मा, बोनापार्टले इटालीमा अष्ट्रियालाई शृंखलाबद्ध पराजित गरे। यसबाट इटालीले काम्पो फोर्मियोको सन्धि गर्‍यो। जसबाट नेदरल्याण्डलाई हातबाट गुमाउनु पर्यो।{{sfn|McLynn|1997|p=157}} == परिणाम == # '''संसारलाई [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]] पाठ सिकाउदै मानवता, स्वतन्त्रता र समानताको नारा दिई प्रजातान्त्रिक आदर्शको घोषणा''' फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रेरक शब्दहरू -स्वतन्त्रता, समानता र बंधुत्व। यी तीन शब्दले विश्वको राजनीतिक व्यवस्थाको स्वरूपमा आमूलचूल परिवर्तनको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो । जस प्रकार धर्म र संस्कृतिको क्षेत्रमा सत्यम् शिवम् र सुन्दरमको महत्त्व छ उसैप्रकार राजव्यवस्थामा स्वतन्त्रता एवं बन्धुत्व भावना धेरै देशको संविधानमा देखिन्छ । # '''युरोपमा गतिशील राष्ट्रियताको जन्म :[[इटालीको एकीकरण]], [[जर्मनीको एकीकरण]]''' # '''धर्मनिरपेक्षताको भावनाको प्रसार''' : फ्रान्सेली क्रान्तिले धर्मलाई राज्यबाट अलग गरेर धर्मनिरपेक्ष स्वरूप प्रदान गर्‍यो। अब धर्म व्यक्तिगत विश्वासको वस्तु बन्यो। जसबाट राज्यलाई कुनै किसिमको हस्तक्षेप गर्नु पर्दैनथ्यो। # '''सैन्यवादको विकास''' फ्रान्सेली क्रान्तिले [[सैन्यवाद]]लाई प्रेरित गर्‍यो । युद्धको समयमा नागरिकहरूको लागि सैनिक सेवा अनिवार्य गरिएको थियो। युद्धको लागि जनताको सेनामा भर्ती हुनको लागि यो पहिलो पटक अपिल थियो । बताइएको थियो "अबबाट जबसम्म गणतन्त्रको शत्रुहरूलाई बाहिर निकालिदैन तबसम्म फ्रान्सेली जनताहरू स्थायी रूपमा सैनिक सेवाको लागि उपलब्ध रहनेछन् ।" त्यस अघिसम्म युद्ध राजाको पेशेवर सैनिकहरुद्वारा लडिन्थ्यो । यसै सैन्यवादले पछि अनेक राष्ट्रहरूलाई प्रभावित गर्‍यो र [[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]]को एक महत्त्वपूर्ण कारण बन्यो। # '''अधिनायकवादको शुरूआत''' फ्रान्सेली क्रान्तिलाई [[तानाशाही|अधिनायकवाद]]को उद्गम स्रोत मानिन्छ। रबस्पिरको 'आतंकको शासन' यसको पहिलो मञ्चन थियो । क्रान्तिको दौरान अनेक नीति र सिद्धान्तहरू असफल भयो र परिवर्तन गरिनु पर्यो । फलस्वरूप एक व्यक्तिलाई योग्यतामाथी बल दिइन थालियो। यसैबाट नेपोलियन जस्ता तानाशाहको उदय उद्भव सम्भव भयो। पछि इटली, जर्मनी सहित कयौं देशहरूमा अधिनायकवादको उदय भयो । # '''समाजवादको मार्ग प्रशस्त''' # '''मध्यकालीन सामन्ती अवशेष समाप्त पारेर आधुनिक व्यबस्था लागु गर्‍यो''' फ्रान्सेली क्रान्तिले सामन्ती व्यवस्थामाथी प्रहार गर्दै सामन्ती विशेषाधिकारहरूको अन्त गर्‍यो र क्रान्तिको यो उपलब्धि यूरोपको अन्य देशहरूलाई समेत प्रभावित गर्‍यो । # '''कृषिमा सामन्ती व्यबस्था समाप्त गरी किसानहरूलाई स्वतन्त्र बनेकाले कृषि उत्पादनमा वृद्धि, किसानहरूको जीवन स्तरमा वृद्धि''' # '''कानुनी स्वतन्त्रता एबम समानताको आधारमा सामाजिक तथा आर्थिक सुधार''' # '''धार्मिक स्वतन्त्रता''' # '''संसारभरी नै क्रान्तिको लहर बढ्दै गयो र पुरानो निरंकुस व्यबस्था समाप्त पारेर नया प्रजातान्त्रिक वैधानिक शासन व्यबस्थाको व्यापक प्रचार''' # '''फ्रान्समा अस्थिरता''' # '''[[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]को उदय''' इटालीसंगको युद्धमा नेपोलियन विजयी भए। उनले मिश्र(इजिप्ट) माथि पनि आक्रमण गरे। विभिन्न युद्धमा विजयी भएकाले उनको लोकप्रियता बढ्यो। त्यसैले सन् १७९९ मा बनेको संबिधान अनुसार नेपोलियन फ्रान्सको कन्सुल (राज्य सल्लाहकार) बने। कन्सुल बनेपछि उनले राज्यको आन्तरिक अवस्था ठीक गरे। उनले अनेकौ सुधार गारी फ्रान्सको आर्थिक, धार्मिक तथा सामाजिक स्थिति दह्रो बनाए। नेपोलियनको लोकप्रियता थप बढ्न थाल्यो। र १८०४ मा नेपोलियन [[फ्रान्सेली सम्राटहरू|फ्रान्सको सम्राट]] बने । यस प्रकार फ्रान्समा पुनः राजतन्त्र कायम हुन गयो । == फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रकृति == फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रकृति लाई क्रान्तिको आर्दर्श, क्रान्तिको नेतृत्व, क्रान्तिको प्रगती, क्रान्तिको दौरान ल्याइएका परिवर्तन र विश्वमा परेको प्रभावको प्रकाशमा बुझ्न जरुरी छ। यस दृष्टिले क्रान्ति एक यस्तो क्रान्ति थियो जसको प्रारम्भ त कुलीन वर्ग ले गरे, फेरि यसको नेतृत्व मध्यमवर्गको हातमा आयो। केही समयको लागि यो क्रान्तिकारी तत्त्वको प्रभावमा रह्यो र अन्तमा एक सैनिक तानाशाहको साथ खत्तम भयो। यस प्रकार फ्रान्सेली क्रान्ति विशाल नदीजस्तै उच्च पर्वत शिखरबाट प्रारम्भ भइ मार्गमा अनेक पहाड पर्वत हुँदै कहिले तिव्र गति त कहिले मन्द गति सँगै प्रवाहित भइरह्यो। === क्रान्तिको मध्यवर्गीय स्वरूप === १७८९ मा भएको फ्रान्सेली क्रान्तिलाई एक बुर्जुवा क्रान्तिको रुपमा देख्न सकिन्छ। क्रान्तिको पहिलो चरणमा नेतृत्व तृतीय स्टेटको बुर्जुवा वर्गको हातमा थियो। मध्यवर्गीय नेतृत्वले निजी सम्पत्तिलाई ध्यानमा राख्दै केही सिद्धान्त पनि बनाए। वस्तुतः सामन्तवादको अन्तको घोषणा त गरियो तर सामन्ती अधिकारलाई यत्तिकै छाडिएन, तर भूमिपतिहरूलाई क्षतिपूर्ति गरेपछि नै किसान कुनै उत्तरदायित्वबाट मुक्त हुन सक्थे। मानवाधिकारको घोषणामा मध्यवर्गीय प्रभाव देख्न सकिन्छ। सम्पत्तिको अधिकारलाई मनुष्यको नैसर्गिक अधिकारहरूको श्रेणीमा राखियो जुन बुर्जुआ हितको संरक्षणसंग सम्बन्धित छ। यस प्रकार प्रकार वयस्क मताधिकारको कुरा त गरियो तर संविधानमा “नागरिक” शब्दको अत्यन्त संकुचित अर्थमा प्रयोग गरिएको थियो। नागरिकलाई सक्रिय वा निष्क्रिय नागरिकमा विभाजित गरिएको थियो। सक्रिय नागरिक जो आफ्नो कम से कम तीन दिनको आयको रकम प्रत्यक्ष करको रुपमा बुझाउथे र मात्र उनीहरूलाई मात्र मत दिन पाउने अधिकार थियो। प्रतिनिधि हुनको लागि पनि सम्पत्तिको योग्यतालाई आधार बनाइएको थियो र यो धनी मानिसहरू नै राजनीतिक क्रियाकलापमा सहभागी हुन सक्थे र यसको मतलब यो थियो कि धनी मानिस मध्यवर्गसंग सम्बन्धित थिए। यस प्रकार फ्रान्सेली क्रान्तिले जन्ममा आधारित भेदभावलाई अन्त्य गर्‍यो तर त्यस प्राचीन सामन्तवादको स्थानमा धनमा आधारित नयाँ सामन्तवादको प्रभुत्व सुरु भयो। क्रान्तिको दौरान क्रान्तिकारिहरूले निरंकुश सरकारद्वारा लिइएको ऋणको कुरा त उठाए तर उक्त ऋण माफ गर्ने कुरा कसैले गरेनन्। यसको कारण थियो कि यो ऋण सरकारलाई बुर्जुआ वर्गले दिएको थियो। यस प्रकार सरकारलले चर्चको सम्पत्तिलाई जफत गरियो तर उक्त सम्पत्तिलाई भूमिहीनलाई वितरण गरिएन। जमिन सर्वाधिक उच्च मुल्यमा बेचियो र त्यस जमीनलाई किन्ने क्षमता मध्यवर्गसँग थियो। फ्रान्सेली क्रान्तिले मजदुरको हितलाई वेवास्ता गर्‍यो र र श्रमिक आन्दोलनलाई हतोत्साहित गर्‍यो। क्रान्तिको दौरान श्रमिक वर्गले महत्वपूर्ण भूमिका निभएका थिए तर बुर्जुआ नेतृत्वलाई उसको बढ्दो स्थिति मन्जुर थिएन। अतः नेशनल असेम्बलीले निरंकुश राजतन्त्र युगमा निर्मित कानूनलाई पुनः लागू गरियो। जसअनुसार सबै श्रमिक संघ सम्बन्धी कार्य प्रतिबन्ध लगाइयो र गिल्डलाई गैरकानूनी घोषित गरियो। नेशनल एसेम्बलीमा बुर्जुआको प्रधानता थियो र त्यसमा जिरोन्दिस्त र ज्याकोबियन पनि बुर्जुआ वर्ग संग सम्बन्धित थिए । यद्यपि ज्याकोबियन सर्वहारा वर्गको हितको कुरा गर्थे तर आतंकी राज्यको स्थापनामा बुर्जुआ हितलाई माथि राखिएको थियो र श्रमिक प्रतिक्रिया दबाउन सेनाको सहायता लिइयो। डायरेक्टरीको शासनमा पनि मध्यवर्गीय हितलाई प्रमुखता दिइयो । संचालक मंडलले जुन द्विसदनात्नीमक विधायिकाको निर्माण गरेका थिए, त्यसका सबै सदस्य मध्यवर्गीय बुद्धिजीवी थिए। नेपोलियनको सुधारहरूमा पनि बुर्जुआ प्रभाव देख्न सकिन्छ। उनले बुर्जुआ हितलाई संरक्षित राखेर आफ्नो विधि संहितामा सम्पत्तिको अधिकारलाई सुरक्षित राखियो, कुलीनलाई अपेक्षाकृत व्यापक अधिकार दिए तथा उनको व्यापारिक र वाणिज्यिक सुधारको फाइदा मध्यवर्गलाई नै मिल्यो। यस प्रकार क्रान्तिको स्वरूपमा मध्यवर्गीय तत्व देखिन्छ। तर पुरै क्रान्ति र उसको प्रभावको विश्लेषणबाट यो स्पष्ट हुन्छ कि कि क्रान्तिमा मध्यवर्गीय तत्वको साथ कृषक, मजदूर, महिलाको सहमागिता थियो। यस तरिकाले यो मात्र मध्यवर्गीय क्रान्ति थिएन तर एक लोकप्रिय क्रान्तिको रुपमा यसलाई देख्न सकिन्छ। ===विश्वव्यापी स्वरूप=== फ्रांन्सेली राज्य क्रान्ति एक विश्वव्यापी चरित्रको लागि भएको थियो। क्रान्तिकारीहरूले १७८९ मा मनुष्य तथा नागरिक अधिकारको घोषणा गरे, जस अनुसार "जन्म बाट समान पैदा भएको कारण सबै मानवलाई समान अधिकार हुनुपर्छ। र यो सबै देशको लागि, सबै मानवको लागी र सबै विश्वको लागि हो। , सबै समयको लागि, मिलना चाहिए और यह सभी देशों के लिए यो घोषणा फ्रान्सको लागि मात्र नभएर स्वतन्त्र हुन चाहने र राजतन्त्र र सामन्ती विशेषाधिकारको बोझबाट मुक्त हुन चाहनेहरूको लागि थियो। नेसनल एसेम्बली(राष्ट्रिय सभा)द्वारा १७९२ मा कामपेने नामक एक इंलिस नायकलाई फ्रान्सेली नागरिकको उपाधी दिइयो र उनलाई फ्रान्सेली नेसनल कन्भेन्सनको प्रतिनिधि चुनियो। यस प्रकार "क्रान्तिको दौरान क्रान्तिलाई स्थायी र सुदृढ राख्नको लागी क्रान्तिलाई युरोपको अन्य देशमा पनि विस्तार गरिनु पर्छ" भन्ने विचारको विकास भयो। यसमा एउटा यस्तो युद्धको कल्पना गरियो जसमा फ्रान्सेली सेना छिमेकी देशमा प्रवेश गरेर त्यहाँका स्थानीय क्रान्तिकारीहरूसँग मिलेर राजतन्त्रलाई अपदस्त गरि गणतन्त्र स्थापना गर्नेछ। फ्रान्सको क्रान्ति एक राष्ट्रिय घटना मात्र थिएन। यो त -स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा सम्पूर्ण युरोपमा गुञ्जेको घटना थियो। क्रान्तिको प्रभाव यति दूरगामी रह्यो कि समस्त यूरोप यसमा आच्छादित भयो। यसै सन्दर्भमा "यदि फ्रान्स बिरामी भयो भने सम्स्त युरोपलाई हाच्छ्यु आउँछ।" भनिन्थ्यो। ===क्रान्ति सुनियोजित थिएन=== ==='सामाजिक क्रान्ति'को रूपमा === फ्रान्सेली क्रान्तिको मूल कारण तत्कालीन फ्रान्सेली समाजको दुरावस्था पनि एक थियो। समाज विशेषाधिकार प्राप्त र अधिकार विहीन वर्गमा विभाजित थियो। कृषक किसानको स्थिति कर को बोझबाट नाजुक थियो र अर्को तर्फ उनीहरूलाई सामन्तको अत्याचार र चर्चको हस्तक्षेपबाट पनि शोषणको सिकार हुनु पर्थ्यो। यी स्थितिले क्रान्तिको मार्ग देखायो। क्रान्तिकारीहरूले यसै असमानताको विरुद्ध आवाज उठाए र स्वतंत्रता, समानता तथा बन्धुत्व का नारा दिए। क्रान्तिको समय नै [[सामन्तवाद]]को अन्तको घोषणा भयो, विशेषाधिकारको अन्त्य गरियो। ===अधिनायकवादी स्वरूप=== फ्रान्सेली क्रान्तिमा सर्वसाधारणको सहभागिता थियो तर उनीहरूको हितलाई नजरअन्दाज गरेर क्रान्तिले अधिनायकवादको रुप धारण गर्‍यो जसमा कुनै एक व्यक्तिको सिद्धान्त र इच्छाको विशेष स्थान थियो। वस्तुतः क्रान्तिको समय रबिस्पियरको नेतृत्वमा एक तानाशाही सरकार वा अधिनायकतन्त्रको स्थापना भएको थियो र पछी गएर नेपालियनले पनि अधिनायकवादको स्थापना गरे। === प्रगतिशील क्रान्तिको रूपमा === फ्रान्सको क्रान्ती त्यहाँको पुरातन व्यवस्थामा व्याप्त तमाम विकृति, विसंगति तथा आधारभूत दोषको बिरुद्ध एक शसक्त प्रतिकृया थियो। क्रान्तिले निरंकुश राजतन्त्र, असमानतामा आधारित फ्रान्सेली समाज, विलासितापूर्ण पादरी वर्ग तथा आर्थिक अव्यवस्थाको सङ्कट सँग जुधिरहेको कुशासनको अन्त गरि फ्रान्समा प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। यस दृष्टिबाट यसलाई प्रगतिशील क्रान्तिको रुपमा देख्न सकिन्छ। साथै मानवाधिकार को घोषणा, स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा तथा राष्ट्रियताको विचारधाराबाट समस्त विश्वलाई जागरुक गरायो। परिणामस्वरूप विश्वको कयौं देशमा राजनैतिक अधिकारको माग लाई लिएर आन्दोलन सुरु भयो। इटली एवं जर्मनीको एकीकरणको भावनालाई प्रोत्साहन मिल्यो। धर्म र राजनीतिको पृथक्करणको मुद्दा पहिलो पटक यस क्रान्तिको दौरान उठ्यो। == प्रतीक == === ला मार्सेलाइज === {{Main|ला मार्सेलाइज}} [[चित्र:Pils rouget lisle chantant marseillaise mb (Musée).jpg|thumb|क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले, ला मार्सेलाइजका रचनाकारले १७९२ मा सर्वप्रथम यो गीत गएका थिए ।]] {{Listen |filename = La Marseillaise.ogg |title = ला मार्सेलाइज |description = फ्रान्सको [[राष्ट्रिय गान]] ''ला मार्सेलाइज''; text in French. }} "ला मार्सेलाइज" ({{IPA-fr|la maʁsɛjɛːz}}) फ्रान्सको [[राष्ट्रिय गान]] बन्यो। यो गीत "क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले" ले १७९२ मा रचना गरेका हुन् । फ्रान्सको राष्ट्रिय सभाले यसलाई १७९५ मा राष्ट्रिय गानको रूपमा स्वीकार गर्‍यो ।<ref>{{cite journal|first=Karen A.|last=Cerulo|title=Symbols and the world system: national anthems and flags|url=https://archive.org/details/sim_sociological-forum_1993-06_8_2/page/243|journal=Sociological Forum|year=1993|volume=8|issue=2|pages=243–71|doi=10.1007/BF01115492}}</ref> === गिलेटिन === [[गियोतिन|गिलेटिन]] फ्रेच क्रान्तिको आतंकको मुख्य प्रतिकको रूपमा उभिएको छ।<ref>{{cite book|author=Paul R. Hanson|title=The A to Z of the French Revolution|url=https://books.google.com/books?id=yYJ4AAAAQBAJ&pg=PA151|year=2007|publisher=Scarecrow Press|page=151|isbn=978-1-4617-1606-8}}</ref> == दीर्घकालीन प्रभाव == युरोपेली र पश्चिमी इतिहासमा फ्रेन्च क्रान्तिको ठूलो प्रभाव छ। यसले सामन्तवादको अन्त्य गर्‍यो र भविष्यमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको परिभाषाको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। {{sfn|Palmer|Colton|1995|p=341}}{{sfn|Fehér|1990|pp=117–130}} यसको फ्रेन्च राष्ट्रवादमा परेको ओरभाव गहन छ र युरोप भरी नै राष्ट्रवादी आन्दोलनको लागि उत्साह मिल्यो।{{sfn|Dann|Dinwiddy|1988|p=13}} आधुनिक इतिहासकारहरू राष्ट्र राज्यको अवधारणा क्रान्तिको प्रत्यक्ष परिणाम भएको कुरामा सहमत छन्। {{sfn|Keitner|2007|p=12}} === फ्रान्स === क्रान्ति फ्रान्सको समाजमा कयौं परिवर्तन ल्यायो,। ती मध्ये केही सर्वस्वीकार्य छन् भने केहीमा अझै बहस जारी छन्। {{sfn|Stewart|1951|pp=783–94}} लुइस चौधौको पालामा, राजनैतिक शक्ति भर्सेलिजमा केन्द्रित थियो र राजाको नियन्त्रणमा थियो। राजाको शक्ति अथाह व्यक्तिगत धन, सेना माथिको नियन्त्रण र क्लर्जी, प्रादेशिक गभर्नर, वकिल तथा न्यायाधीशको नियुक्तिबाट मिलेको थियो।{{sfn|Thompson|1952|p=22}} एक वर्ष भन्दा कम समयमा, राजालाई नाम मात्रको बनाइयो, कुलीनहरूलाई सम्पत्ति र उपाधीबाट, चर्च र यसका सम्पत्तिबाट बञ्चित गरियो। क्लर्जी, न्यायाधीश र मेजिस्ट्रेटको नियन्त्रण राज्यबाट गरिने भयो र सेनाको साथ साथ क्रान्तिकारी नेसनल गार्डको व्यवस्था गरियो। १७८९ को केन्द्रिय तत्त्व "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व"को नारा थियो। र "मानव तथा नागतिकको अधिकारको घओषणा"लाई नै पूर्ण रुपमा क्रान्तिको रुप मानियो। "{{sfn|Lefebvre|1947|p=212}} ==== क्याथोलिक चर्चको स्थिति ==== क्रान्तिताका क्याथोलिक चर्चको स्थिती एक सबैभन्दा तातो विवाद थियो। {{sfn|Kennedy|1989|pp=145–167}} १७८८ मा, यसले समाजमा प्रभुत्व कायम गरेको थियो; फ्रेन्च नै क्याथोलिक र क्याथोलिक नै फ्रेन्च भन्ने मान्यता थियो। १७९९ सम्ममा, चर्चको अधिकांश सम्पत्ति जफत गरियो र यसमा प्रमुख नेताहरू कि त मारिए वा निर्वासित थिए। यसको सांस्कृतिक प्रभाव माथि हमला गरियो र आइतबार, पवित्र दिन, प्राथना, संस्कार र पर्वहरू हटाउने प्रयास गरियो। अन्ततः यी प्रयासहरू विफल भए बरु धर्म माने सन्तहरू बाट आक्रोशित प्रतिकृया सामना गर्नु पर्यो। यी परिवर्तनहरूको विरोध नै वेन्दीको विद्रोहको मुख्य कारण थियो। {{sfn|Kennedy|1989|pp=338–353}} [[File:Le Bataillon Carré, Affaire de Fougères 1793 (Square Battalion).jpg|thumb|upright=1.0|left|The 1793 [[War in the Vendée]] was in part sparked by opposition to state persecution of the Catholic church]] शताब्दियौं देखि, परोपकारी संस्थाहरूले अस्पताल, गरिबलाई राहत दिन, स्कुललाई पैसा दिने गर्थ्यो। जब यसका सम्पत्ति जफत गरियो र बेचियो पैसा आउन बन्द भयो र समाजमा अव्यवस्था भयो। {{sfn|Sutherland|2002|pp=1-24}} ==== अर्थतन्त्र ==== दुई तिहाई भन्दा धेरै फ्रान्सेली हरू कृषिमा काम गर्थे, जुनलाई क्रान्तिले परिवर्तन गर्‍यो। चर्च र कुलीनवर्गले नियन्त्रण गर्ने ठूलो जमिन जफत भएपछि फ्रान्समा धेरै सङ्ख्यामा साना स्वतन्त्र फार्मको विकास भयो। बाली फसल कटाइमा कर अन्त्य गरियो। परिवारमा पितृसत्ता कमजोर हुँदै गयो। परिवारका सबै सन्तानसँग पैतृक सम्पत्तिको हक हुने भएपछि जन्मदरमा कमी आयो। {{Sfn|Jones|1988|pp=251–54, 265}} सहरमा, साना स्तरको उद्यम विस्तार भयो। [[एकाधिकार]], प्राथमिकता, बाधा, नियम, कर उदार भएकाले त्यस्तो भएको थियो। यद्यपि बेलायती [[नाकाबन्दी]]को कारणले समुद्रपार र उपनीवेशको व्यापार लगभग अन्त्य भएको थियो। त्यसले उनीहरूको आपूर्ति चक्र बिथोलिएको थियो। समग्रमा, क्रान्तिले फ्रान्सको व्यापार क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन भएन। एक सामान्य व्यापारीको स्वामित्वमा एक सानो स्टोर, मिल वा पसल हुन्थ्यो, परिवारको सहयोग वा केही कर्मचारीहरू को साथ चलाउथ्यो। ठूला उद्योगहरू अन्य औद्योगिकशील राष्ट्रभन्दा कम थियो।{{sfn|Cobban|1964|pp=68-80}} ==== संविधानवाद ==== क्रान्तिको मुख्य उद्देश्य राजाको स्वेच्छाचारी शासनको अन्त्य थियो। क्रान्तिको समयमा संवैधानिक व्यवस्था सहितको [[कानूनको शासन|विधिको शासन]]को वाचा गरिएको थियो। नेपोलियनले सम्राटको रुपमा संवैधानिक प्रणालीको स्थापना गरेका थिए (यद्यपि उनको हातमा नै सम्पूर्ण नियन्त्रण थियो), र पुर्नार्स्थापित बुर्बोन राजवंश पनि संवैधानिक मार्गमा नै हिड्न बाध्य भयो। १८७१ मा [[नेपोलियन तृतीय|नेपोलियन तृतीयको]] बहिर्गमन पछी, राजतन्त्रवादीहरूस संग बहुमत थियो, तर उनीहरू यति विभाजित थिए कि को राजा भन्नेमा उनीहरू सहमत हुन सकेनन्। र क्रान्तिको विचारप्रति अझै बढी प्रतिबद्ध तेस्रो फ्रान्सेली गणतन्त्रको स्थापना भयो।<ref>Furet, ed., ''A Critical Dictionary of the French Revolution,'' pp. 479–93</ref><ref>Robert Tombs, "Inventing politics: from Bourbon Restoration to republican monarchy," in Martin S. Alexander, ed., ''French history since Napoleon'' (1999), pp. 59–79</ref> क्रान्तिको पुरातनवादी क्याथोलिक दुश्मन भिची फ्रान्स (१९४०-४४)मा सत्तामा आयो। भिचीले समानताको सिद्धान्तलाई अस्वीकार गर्‍यो र क्रान्तिको क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ ९(Liberty, Equality, Fraternity)को स्थानमा "काम, परिवार र मातृभूमी" ले प्रतिस्थापन गर्ने प्रयास गरेको थियो। यद्यपि बुर्बोन, भिची वा कसैले पनि १७८९ अगाडी कुलीन वर्गले प्रयोग गर्ने विशेषाधिकार पुनर्स्थापना गर्ने प्रयास गरेनन्। फ्रान्स स्थायी रुपमा कानुनीको नजरमा सबै बराबर रहेको समाज बन्यो ।{{sfn|Hanson|2009|p=189}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==स्रोत == {{refbegin|40em}} * {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |author-link=|title=Citizens, A Chronicle of The French Revolution |url=https://archive.org/details/citizenschronicl0000scha |publisher=Penguin |year=1989 |edition=2004 |isbn=978-0-14-101727-3}} * {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |publisher=Harper Collins |year=1977 |isbn=978-0-00-216701-7 |title=Patriots and Liberators: Revolution in the Netherlands, 1780–1813}} * {{cite book |last1=खरेल|first1=ओम प्रसाद|publisher=डीकुरा प्रकाशन |year=२०६४ |isbn= |title=नेपोलियन महान् योद्धा नेपोलियनको सनसनी पूर्ण जीवनी}} {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:फ्रान्सको इतिहास]] [[श्रेणी:फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति]] oee23mvtb9rom13wqyxc8eucwr3wc7q 1393546 1393545 2026-11-01T08:29:57Z Bishaldev100 28807 /* टेनिस कोर्टको सपथ */ 1393546 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{अशुद्ध}} {{Infobox historical event |Event_Name = फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति |Image_Name = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg |Image_Caption = बास्तिल कब्जा, १४ जुलाई १७८९ |Location = {{झण्डा|फ्रान्स}} |Date = १७८९ मे ५ - १७९९ नोभेम्बर ९ <br>(१० वर्ष , ६ महिना र ४ दिन ) |Result = * फ्रान्सेली राजतन्त्रको अन्त्य * प्रजातान्त्रिक र धर्म निरपेक्ष गणराज्यको स्थापना * अधिनायकवादी तथा सैन्यवादी शासनको सुरुवात * [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]को उदय * }} '''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति''' ({{lang-fr|Révolution française}} {{IPA-fr|ʁevɔlysjɔ̃ fʁɑ̃sɛːz|}}) रेभोलुस्योँ फ्रँसेस ; सन् १७८९-१७९९) फ्रान्सको इतिहासको राजनैतिक र सामाजिक उथल-पुथल तथा आमूल परिवर्तनको अवधि थियो। [[नेपोलियन बोनापार्ट]]ले फ्रान्सेली साम्राज्यको विस्तारद्वारा केही अंशसम्म यस क्रान्तिलाई अघि बढाएका थिए। क्रान्तिको फलस्वरूप राजालाई गद्दीबाट हटाई गणतन्त्रको स्थापना भएको थियो। यस क्रान्तिले आधुनिक इतिहासको दिशा परिवर्तन गरिदिएको थियो। यसबाट विश्वभर निरपेक्ष राजतन्त्रमा ह्रास आउन सुरु भएको थियो।<ref>Livesey, James. ''Making Democracy in the French Revolution'' p. 19 "The Revolution created and elaborated...the ideal of democracy, which forms the creative tension with the notion of sovereignty that informs the functioning of modern democratic liberal states. This was the truly original contribution of the Revolution to modern political culture."</ref> इतिहासकारहरूले यो क्रान्तिलाई मानव इतिहासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण घटना मान्दै आएका छन्।<ref name="Linda S 2004">Linda S. Frey and Marsha L. Frey, ''द फ्रेन्च रिभोलुसन'' (२००४), Foreword.</ref><ref name="Joel Colton 1978 p. 341">R.R. Palmer and Joel Colton, ''A History of the Modern World'' (5th ed. 1978), p. 341</ref><ref name="Ferenc Fehér 1990 pp. 117-30">Ferenc Fehér, ''द फ्रेन्च रिभोलुसन एण्ड द बर्थ अफ मोडर्निटी'', (१९९०) pp. ११७-३०</ref> क्रान्ति पछिको तीन वर्ष सत्ता कब्जाका लागि गरिएका पहलहरू निकै सङ्घर्षपूर्ण भएको थियो। अस्ट्रिया, बेलायत र प्रसिया जस्ता बाहिरी शक्तिहरूले यस क्रान्तिलाई खतराको रूपमा हेरेकाले अप्रिल १७९२ मा फ्रान्सेली क्रान्तिकारी युद्ध सुरु भएको थियो। लुई सह्रौको शासन अन्त्य गरी २२ सेप्टेम्बर १७९२ मा पहिलो फ्रान्सेली गणतन्त्रको स्थापना भएपछि सन् १७९३ को जनवरीमा राजालाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो। जुन महिनामा भएको पेरिस विद्रोहले संसदमा अधिपत्य जमाएका जिरोन्दलाई [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]को नेतृत्वमा रहेको सुरक्षा निकायले विस्थापित गरेको थियो। यस क्रान्तिले विश्वव्यापी रूपमा गणतन्त्र र प्रजातन्त्रको उदयको गतिलाई तीब्रता दिनुका साथै यो क्रान्ति थुप्रै आधुनिक राजनैतिक विचारधाराको विकासको केन्द्रिय बिन्दु बनेको थियो। यसले [[उदारवाद]], [[पुरातनवाद]], [[राष्ट्रवाद]], [[धर्म निरपेक्षता]] र अन्य धेरै राजनैतिक आदर्शहरूको विस्तारको लागि दिशानिर्देश गरेको थियो। यो क्रान्ति [[फ्रान्स]]का जनता र स्रोतहरूलाई एकक्रित गर्दै राष्ट्रिय सुरक्षाको लक्ष्य तर्फ केन्दृत गरी पूर्ण युद्धको उदयको साक्षी समेत बनेको थियो।<ref>{{Cite book|title=The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know It|last=बेल|first=डेभिड एभ्रोम|year=2007|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|location=न्यु योर्क|isbn=978-0-618-34965-4|page=[https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51 51]|url=https://archive.org/details/firsttotalwarnap00bell/page/51}}</ref> == पृष्ठभुमि == [[File:Antoine-François Callet - Louis XVI, roi de France et de Navarre (1754-1793), revêtu du grand costume royal en 1779 - Google Art Project.jpg|thumb|[[लुई सोह्रौँ|लुइस सोह्रौ]], जो १७७४ मा गद्दीमा आए।]] [[फ्रान्स]]मा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस शासन चलेको थियो। फ्रान्समा [[लुई चौधौँ]] योग्य भए पनि उनका छोरा लुई पन्धौं योग्य थिएनन्। लुई चौधौँको मृत्युपछि सन् १७१५ मा ५ वर्षको उमेरमा लुई पन्धौं गद्दिमा बसेका थिए। उनी अयोग्य, विलासी र अदुरदर्शी थिए। सन् १७७४ मा उनको मृत्यु भएपछी उनका छोरा [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] २० वर्षको उमेरमा गद्दिमा बसे। यी सबै राजाहरु निरंकुस भएकाले जनताहरु राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक आदि रूपमा शोषित थिए। क्रान्तिको पूर्व सन्ध्यामा लुई १६ औँ (१७७४-९३)को शासन थियो। उनी एक अकर्मण्य र अयोग्य शासक थिए। उनले पनि स्वेच्छाचारित र निरंकुशताको गरे प्रदर्शन गरे। उनको भनाइ थियो कि "यो चीज यसकारण कानूनी हो किनभने म नै यो चाहन्छु।" आफ्नो एक मन्त्रीले राजिनामा दिदा उनले भनेका थिए कि-सायद! म पनि राजीनामा दिन पाए। उनी माथी उसकी पत्नी मेरी एन्टोनिएट को अत्यधिक प्रभाव थियो। रानी फिजूलखर्ची थिइन्। उनलाई सर्वसाधारण जनताको समस्याको कुनै ज्ञान थिएन। एक पटक जब मानिसहरूको जुलूस रोटीको माग गरिरहेका थिए तब उनले सल्लाह दिएका थिए कि-" यदि रोटी उपलब्ध छैन भने केक किन खादैनौ?" {{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} सन् १७८९ मा फ्रान्समा निरंकुस शासन व्यबस्थालाई समाप्त गर्न ठुलो क्रान्ति भयो। उक्त क्रान्तिलाई '''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति''' भनिन्छ। == कारणहरू == फ्रान्सेली क्रान्तिको कारणहरु निकै जटिल छन् र अझै पनि इतिहासकाहरूमा बहसको विषय बन्ने गरेको छ । [[सात वर्षे युद्ध]] र [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्ध]] पश्चात,<ref>Tombs, Robert and Isabelle. ''That Sweet Enemy: The French and the British from the Sun King to the Present''. Random House (2007) {{ISBN|978-1-4000-4024-7}}. p. १७९.</ref> फ्रान्सेली सरकार नराम्रोसँग ऋणमा डुबेको थियो। सरकारले आर्थिक अवस्थ सुधार्न अलोकपि्रय कर नियम ल्यायो, जसले गरिब माथी भारी करको दर र धनी माथी करको दर कम हुन्थ्यो। सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि [[खडेरी]] पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै [[आर्थिक मन्दी]] आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । [[थोमस जेफर्सन]]ले घोषणा गरेका थिए:"हाम्रो [[अमेरिकी क्रान्ति]]ले फ्रान्सलाई जगाएको थियो ।"<ref>{{Cite book|title=सिस्टर रिभोलुसन्स|last=डन|first=सुसन|publisher=Faber and Faber|year=१९९९|location=न्युयोर्क|page=९}}</ref> === राजनीतिक कारण === * फ्रान्समा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस एबम् स्वेच्छाचारी शासन चलेको थियो । शासकहरू जनहितका काम गर्न छाडीसकेकाले जनताले ठुलो दुख पाएका थिए। उनीहरूलाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन। * त्यस समयको फ्रान्सको संसदलाई इस्टेट जनरल भनिन्थ्यो तर विगत १७५ वर्षआघि ( सन् १६१४ - १७८९ ) सम्म यसको बैठक नबोलाई राजाहरूले मनोमानी एबम स्वेच्छाचारी शासन चलाईरहेका थिए । * राजाका आसेपासे तथा दरबारी ऐसआराम तथा भोगबिलाशमा व्यस्त रहने भएकाले जनताको भलाईमा ध्यान दिदैनथे। * जनतालाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन | कुनै पनि व्यक्तिलाई एक आज्ञापत्र (letter de-cachet) द्वारा कैद गर्न सकिन्थ्यो। देशको शासन पद्धति पुर्ण रूपले नोकरशाही माथि निर्भर थियो। जो वंशानुगत थियो। जसको भर्ती तथा प्रशिक्षणको कुनै नियम थिएन र यी नोकरशाही माथि नियन्त्रण गर्ने कुनै संस्थाको व्यवस्था नै थिएन। यस प्रकार शासन प्रणाली पुरै भ्रष्ट, निरंकुश, निष्क्रिय र शोषणकारी थियो। व्यक्तिगत कानून र राजाको इच्छा नै कानून लागू हुन्थ्यो। फलतः देशमा एक समान कानून संहिताको अभाव तथा विभिन्न क्षेत्रमा विभिन्न कानून प्रचलित थिए। यस अव्यवस्थित र जटिल कानूनको कारण जनतालाई आफ्नै कानूनको ज्ञान थिएन। यस अव्यवस्थित निरंकुश तथा संवेदनहीन शासन तन्त्रको अस्तित्व जनताको लागि कष्टदायी बन्यो। यी उत्पीडक राजनीतिक परिस्थितिहरूले क्रान्तिको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। फ्रान्सको अराजकपूर्ण स्थिति बारे मा भनिन्थ्यो कि "खराब व्यवस्थाको त कुनै प्रश्न नै थिएन, वास्तवमा कुनै व्यवस्था नै थिएन।" === सामाजिक कारण === [[चित्र:Troisordres.jpg|thumb|साधारण वर्ग; कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्गको चित्रण]] फ्रान्सको समाज मूलतः सुबिधा प्राप्त वर्ग र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा विभाजित थियो । सुविधा प्राप्त वर्गमा कुलीन तथा पादरीहरु र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा मध्यमवर्ग, बौद्दिक वर्ग कालिगढ, व्यापारी, किसान तथा मजदुरवर्ग पर्दथे । पादरी तथा कुलीन वर्ग सबै किसिमका सुविधाबाट नजिक थिए। उनीहरूको सामाजिक स्तर उच्च ठानिन्थ्यो। भने अन्य वर्गलाई तल्लो स्तरको ठानेर उनीहरूलाई कुनै पदमा नियुक्ति गरिदैनथ्यो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} पादरी तथा कुलीन वर्ग विशेष सुबिधा उपयोग गर्दथे भने सर्वसाधारणमध्ये किसान तथा मजदूरको अवस्था एकदमै गुज्रेको थियो । स्वतन्त्र किसानको जग्गा जमिन हुन्थ्यो। यी किसानले अनेकानेक कर तिर्नु पर्दथ्यो भने अर्धदासले जागिरदारको खेतमा काम गर्नु पर्थ्यो भने स्वतन्त्र किसानले नगद तिर्नु पर्थ्यो। पादरी र कुलीन वर्ग [[कर]]बाट मुक्त थिए ।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''प्रथम स्टेट''': पादरी वर्ग प्रथम स्टेट सदस्य भनिन्थे । चर्चको आफ्नो बेग्लै सरकार थियो । यसको आफ्नै सङ्गठन, न्यायलय थियो र आफ्नै आर्थिक स्रोत थियो। चर्चको उच्च पदमा कुलीन वंशको व्यक्ती नियुक्त हुन्थे र आम्दानी भोगविलास जीवन बिताउथे। साधारण पादरी दोश्रो श्रेणीका थिए। यिनीहरू इमानदार हुन्थे तर यिनीहरूको अवस्था भने एकदमै नाजुक थियो। यिनीहरूको अवस्था साधारण वर्गको जस्तो थियो। उच्च पादरीको भोग विलासपूर्ण जीवन देखेर यिनीहरू रिसले आगो हुन्थे। यिनीहरू सुधारवादी र आन्दोलनप्रती समेत जागरुक थिए। फ्रान्समा क्रान्ति हुँदा यिनीहरू अग्रमोर्चामा देखा परे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''द्वितीय वर्ग''': कुलीनवर्ग जो विशेषाधिकार सम्पन्न थियो, यसलाई फ्रान्समा दोश्रो स्टेट भनिन्थ्यो। यिनीहरूलाई '''मेरा मालिक''' (My Lord) र '''अन्न दाता''' (Your Grace) भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो। राजदरबारमा यिनीहरू भेला भैरहन्थे र राज्यको प्रमुख ठाँउमा यिनीहरूको नै पहुँच थियो । इङ्ल्याण्डको जस्तो जेठो छोराले मात्र कुलीन पद पाउने नभएर फ्रान्समा कुलीनका सबै सन्तान कुलीन हुन्थे। यो वर्गले आफ्नो सम्पत्ति जाँड-रक्सी, जुवा तास र भोगविलासमा सकेको थियो र धेरै कुलीन गरीब भएका थिए तर बित्थाको अधिकार प्राप्त गरेको हुनाले साधारण वर्ग यिनीहरू देखि सन्तुष्ट थिएनन्। फ्रान्समा क्रान्ति हुँदा यिनीहरू प्रती कसैले सहानुभूति देखाएनन्।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} * '''तृतीय स्टेट''' : तृतीय स्टेटमा जनसाधारण वर्गसँग संबद्ध थिए जसलाई कुनै विशेषाधिकार प्राप्त थिए। यसमा मध्यम वर्ग किसान, मजदूर, शिल्पी, व्यापारी र बुद्धिजीवी मानिस थिए। यस वर्गमा पनि भारी असमानता थियो। यी सबै वर्गको आ आफ्नो समस्याहरू थिए। किसानको संख्या सर्वाधिक थियो र यीनको अवस्था निम्न र दयनीय थियो। किसानले राज्य, चर्च तथा अन्य जमीदारहरूलाई अनेक प्रकारको कर दिनु पर्थ्यो। र सामन्ती अत्याचारीलाई सहनु बाहेक अर्को बाटो थिएन। एक दृष्टिबाट किसानको असन्तोषको मुख्य कारण सामन्तद्वारा दिइने कष्ट एवं असुविधा थिए र राजतन् यसमा चुप्पी साधे हुए था। यस प्रकार किसान यति दुःखी थिए कि उनीहरू स्वयं नै एक क्रान्तिकारी तत्वको रूपमा परिणत भए र उनीहरूले क्रान्ति गर्नको लागि मात्र एक झिल्को को आवश्यकता थियो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} मध्यम वर्ग ([[बुर्जुवा|बुर्जुआ]])मा साहुकार व्यापारी, शिक्षक, वकील, डॉक्टर, लेखक, कलाकार, कर्मचारी आदि सम्मिलित थिए। उनकी आर्थिक अवस्था अवश्य ठीक थियो तर पनि उनीहरू तत्कालीन राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक परिस्थिति प्रति आक्रोशित थिए। यस वर्गलाई कुनै राजनीतिक अधिकार प्राप्त थिएन र पादरी र कुलीन वर्गको व्यवहार उनीहरू प्रति राम्रो थिएन। यस कारण मध्यमवर्ग कुलीन को सामाजिक श्रेष्ठतालाई घृणा गर्थे र राजनीतिक व्यवस्थामा परिवर्तन गरेर आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्न इच्छुक थिए। यही कारण फ्रान्सको क्रान्ति मा उनीहरूको मुख्य योगदान रह्यो र यसै वर्गले क्रान्तिको नेतृत्व गर्‍यो। मध्यवर्गको केहि आर्थिक उजुरी पनि थिए। पूर्वको वाणिज्य व्यापारको कारण यस वर्गले धनसम्पत्ति अर्जिन गरेका थिए तर सामन्ती वातावरण मा उनीहरूको व्यापारमा धेरै प्रकारको प्रतिबन्ध लागेको थियो र ठाउँ ठाँउ चुंगी कर/ घुस दिनु पर्थ्यो। उनीहरू आफ्नो व्यापार व्यवसायको लागि उन्मुक्त वातावरण चाहन्थे। यसको लागि उनीहरूले क्रान्तिको नेतृत्व गरे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} यस प्रकार यो भन्न सकिन्छ कि फ्रान्सको क्रान्ति फ्रान्सेली समाजको दुई परस्पर विरोधी गुटको सङ्घर्षको परिणाम थियो। एक तर्फ राजनीतिक दृष्टिकोणबाट प्रभावशाली र अर्को तर्फ आर्थिक दृष्टिकोणबाट प्रभावशाली वर्ग थिए। देशको राजनीति र सरकारमाथि प्रभुत्व कायम गर्नको लागि यी दुई सङ्घर्ष अनिवार्य थियो। यस प्रकार १७८९ को फ्रान्सेली क्रान्ति, फ्रान्सेली समाजमा असमानताको विरूद्धको सङ्घर्ष थियो। === आर्थिक कारण === सन् १७७४ मा लुइ १६ औँ आर्थिक सङ्कटको माझ फ्रान्सको गद्दी सम्हाले। राज्यमा चरम घाटाको बजेट थियो र टाट पल्टने अवस्थामा पुगेको थियो। <ref>Frey, p. 3</ref> यसको कारण भनेको फ्रान्सको [[सात वर्षे युद्ध|सप्तवर्षीय युद्ध]] र पछि [[अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] मा सहभागी हुनु थियो जुन फ्रान्सलाई निकै महङ्गो पर्न गयो।<ref>{{cite web|url=http://www.sparknotes.com/history/european/frenchrev/section1.html|title=France's Financial Crisis: 1783–1788|accessdate=26 October 2008}}</ref> वस्तुतः फ्रान्सको राजपरिवारको फजुलखर्च र लुइस १४औं को लगातार युद्धमा सामेल हुने नीतिको कारणले शाही कोष खाली भएको थियो। उनको मृत्यु पछि लुइस १५औं ले अष्ट्रियाको उत्तराधिकार युद्ध एवं सप्तवर्षीय युद्धमा भाग लिए जसबाट राज्यकोष माथिको बोझ झनै बढ्यो र लुइस १६औं ले अमेरिकी स्वतन्त्रता युद्धमा भाग लिएपछि फ्रान्सको आर्थिक अवस्था झनै जर्जर बन्यो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} सम्राट, साम्राज्ञी र उनका परिवारमाथि राज्यको अत्यधिक धनराशी खर्च गरिन्थ्यो। भर्साइल राजदरबार राजकोषको लुटपाटको साधन बनिरहेको थियो। अर्को तर्फ कर प्रणाली असन्तोषजनक थियो। विशेषाधिकारको कारण सम्पन्न वर्ग करबाट मुक्त थुए भने गरिब किसान जो आर्थिक दृष्टिले विपन्न थिए, एकमात्र करदाता उनीहरू थिए। यसप्रकार राजकोषको स्थिति अत्यन्त दयनीय भएको थियो। सरकार फ्रान्समा आय अनुसार व्याव निश्चित गर्नुको साटो व्यवको अनुसार आय निर्धारण गर्थ्यो। मे १७७६ मा, अर्थमन्त्री टुर्गोटलाई हटाइयो, र नेकरलाई, विदेशी,लाई आर्थिक जनरल बनाइयो। उनलाई आधिकारिक मन्त्री बनाउन मिल्दैनथ्यो किनभने उनी एक प्रोटेस्टेन्ट थिए।<ref name="Hib35">Hibbert, pp. 35, 36</ref> फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति हुनुमा फ्रान्सको जर्जर हुँदै गइरहेको आर्थिक कारण पनि थियो। मुलुक ऋणको भारले थिचिएको थियो। प्रत्येक वर्षको बजेट कैयौँ करोड घाटा भइ रहेको थियो। यो घाटा पूर्तिको लागि केवल दुईवटा उपाय थिए, नयाँ ऋण लिने या जनतामाथी थप कर लगाउने। सरकारलाई ॠण दिन जनताले पत्याउन छोडिसकेका थिए भने जनताहरू पहिला नै करको बोझले यसरी थिचिएका थिए कि नयाँ कर तिर्ने उनीहरूमा कुनै शक्ति थिएन।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} फ्रान्सको राज्य क्रान्ति हुनु अघि केही अर्थमन्त्रीले फ्रान्सको अर्थतन्त्र सुधारको विभिन्न प्रयास गरेका थिए, जस्तो टुर्गोट, नेकर, केलोन आदि । टुर्गोटले भू-स्वामीलाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहे तर सामन्तले यिनको विरोध गरेर रानीसँग यिनलाई हटाउन विन्ती गरे। राजा लुई सोर्हौं रानीको कुरा टाल्न सक्दैनथे परिणाम टुर्गोटलाई राजाले पदबाट हटाए। यिनी पछि नेकर नयाँ अर्थमन्त्री बने। यिनको जोड खर्च कम गर्ने कुरामा थियो। यिनले देशको आर्थिक अवस्था जनतामा प्रस्तुत गरे जसले गर्दा देशको आर्थिक अवस्था कती बिध्न नाजुक रहेछ भनेर पहिलो पटक जनताले थाहा पाए। यिनका खर्च कम गर्ने नीतिबाट खर्चालु र विलासी [[मारी अँतवानेत|रानी एन्टोनिएट]] प्रसन्न भइनन्। राजालाई दबाब दिएर नेकरलाई पदबाट हटाउन लगाइन्। {{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} == दार्शनिकको भूमिका == फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिमा दार्शनिकहरूको भूमिकाको सन्दर्भमा दुई मत अगाडि आउँछ -एक, दार्शनिकहरूले क्रान्तिको परिस्थितिहरूको सिर्जना गरेर क्रान्ति उत्पन्न गरे र दोश्रो क्रान्तिको स्रोत त्यस समयको राष्ट्रिय जीवनको दोषमा तथा सरकारको भूलमा थियो र दार्शनिकहरूले क्रान्ति उत्पन्न गरेका थिएनन् । === मन्टेस्क्यु === [[शार्ल लुई मन्टेस्क्यु|मन्टेस्क्यु]] (१६८९-१७५५ ई .) ले आफ्नो पुस्तक 'द स्पिरिट अफ लज' (The Spirit of Laws ) मा राजाको दैवी अधिकारको सिद्धान्तको खण्डन गरे र फ्रान्सेली राजनीतिक संस्थाको आलोचना गरे र त्यसको विकल्प पनि प्रस्तुत गरे। उनले "फ्रान्सेली सरकार निरकुंश सरकार छ किनकी फ्रान्समा कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका सबै शक्ति एकै व्यक्ति अर्थात् राजाको हातमा केन्द्रित छ ; त्यसकारण फ्रान्सका जनतालाई स्वतन्त्रता प्राप्त भएको छैन। " यसै सन्दर्भ मा उनले “[[शक्ति पृथकीकरण|शक्तिको पृथकीकरण]] ” को सिद्धान्त दिए जस अनुसार शासनको तीन प्रमुख अंग-कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका को अधिकार अलग-अलग हातमा हुनु पर्ने विचार राखेका थिए। उनले इंग्ल्याण्ड सरकारलाई आदर्श बताए{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} किनकी त्यहां [[संवैधानिक राजतन्त्र]] थियो जसमा त्यहां नागरिकलाई स्वतन्त्रता थियो। यस प्रकार मन्टेस्क्युले शक्तिको पृथकीकरणको माध्यमबाट फ्रान्सको निरंकुश राजव्यवस्था माथि प्रहार गरे। उसको यो विचार यती लोकप्रिय भयो कि 'द स्पिरिट अफ लज'को तीन वर्षमा छ संस्करण प्रकाशित भयो। === भोल्टेयर === [[भोल्टेयर]] ( १६९४ - १७७८ ई .) ले आफ्नो पुस्तक, "लेटर्स अन द इंगलिश" आदि, को माध्यमबाट ब्रिटेनमा प्रचलित उदार राजनीति, धर्म र विचारको स्वतन्त्रताको चित्रण गरे तथा पुरातन फ्रान्सेली व्यवस्थासँग तुलना गरे र फ्रान्समा व्याप्त बिकृती एवं कमजोरीको उल्लेख गरे। प्रतिबन्धित हुनुको बाबजुद यो पुस्तक बहुत लोकप्रिय भएको थियो । भोल्टेयरले चर्चको भ्रष्ट अचारण, असहिष्णुता, अन्याय, दमन र अत्याचारको विरोधमा लेखे । चर्चको भ्रष्टता माथी औंला उठाउदै उनले लेखे "अब कोही पनि ईसाइलाई बचाउन सकिदैन किनकी एक मात्र ईसाई थिए र उसलाई पनि सुलीमा चढाइयो।" उनले थप लेखे "कुख्यात एवं बदनाम चीजलाई खुट्टाले धसिदियौँ।" यो स्पष्ट रूपमा फ्रान्सको निरंकुश राजतन्त्र एवं चर्चको अत्याचारमाथि प्रहार थियो। भोल्टेयर इंग्ल्याण्डको [[संवैधानिक राजतन्त्र]]को अनुरूप फ्रान्समा पनि त्यसै अनुसारको शासन स्थापित गर्न चाहन्थे। उनले भनेका थिए "म सयौँ मुसाको स्थानमा एक सिंहको शासन मन पराउँछु ।" भोल्टेयरले क्रान्तिको कुरा गरेनन् तर वैचारिक स्वतन्त्रताको पृष्ठभूमि तयार गरे। उनले उच्च पादरीको विलासी जीवनको सक्दो विरोध र निन्दा गर्‍। अन्याय, शोषण, अत्याचारको, असमानता, अन्धविश्वासको विरोध गर्दा जेल पनि परे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=15}} === रूसो === [[चित्र:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|alt=Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|thumb|जिन ज्याक्स रुसो]] [[जँ-जाक रूसो|रूसो]]ले आफ्नो पुस्तक “एमिली”, “सोशल कन्ट्रयाक्ट” र “रूसोनी”को माध्यमद्वारा मनुष्यको स्वतन्त्रताको कुरा उठाए। उनको भनाइ थियो कि "मनुष्य स्वतन्त्र जन्मन्छ र सर्वत्र जन्जिरमा बाधिन्छ। यी जन्जिरबाट मुक्ति पाउनको लागि एक मात्र तरिका छ कि हामी प्राकृतिक आदिम अवस्था व्यवस्थामा फर्कौ। रूसोले बताए की कि सामूहिक इच्छाबाट बनेको राज्यको यो अनिवार्य तथा सार्वभौम कर्तव्य हो कि यो सम्पूर्ण समाजको सर्वोपरि मान्य हुने कार्य संचालित गरोस्। जो जसलाई कार्यपालिका शक्ति सुम्पिएको छ; उनीहरू जनताको स्वामी होईनन्, उनको कार्यकारी हो र उनका कर्तव्य जनताको आज्ञाको पालन गर्नु हो।" यस प्रकार उसलाई दृढ विश्वास थियो कि सर्वोपरि सत्ता जनताको हातमा हुन आवश्यक छ, कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको हातमा होईन। सार्वभौम सत्ता जनताको इच्छामा निहित हुन्छ जसलाई “जन इच्छा” (General Wills ) भनियो । रूसोले क्रान्तिको कुरा गरेका थिएनन् तर सबै व्यक्तिलाई स्वतन्त्र एवं समान माने र क्रान्तिको "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व" नारा उनको विचारबाट नै प्रभावित थियो। नेपोलियनले उनको महत्त्वको स्वीकार गर्दै भनेका छन् कि "यदि रूसो नभएका भए फ्रान्समा क्रान्ति हुँदैनथयो। रूसोको "सोसल कन्ट्र्याक्ट" को लोकप्रियता को अनुमान यस कुराबाट लगाउन सकिन्छ कि एक वर्षमा यसको १३ संस्करण प्रकाशित भएको थियो। === दिदेरो === दिदेरो आफ्नो वाक्शक्ती र लेखनशक्तिको कारण प्रसिद्ध मानिन्छन्। यिनले सम्पादन गरेको इन्साइक्लोपेडियामा [[दासप्रथा]], शासनको भ्रष्टता, निरंकुश शासन, [[सामन्तवाद|सामन्तप्रथा]], समाजका विभिन्न वर्ग तथा फौजदारी कानुन बारे लेखिएको थियो जुन पुस्तक फ्रान्समा बहुत रुचाइयो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=16}} === क्वेस्ने === क्वेस्ने अर्थशास्त्री थिए । यिनी फ्रान्सको तत्कालीन अर्थ व्यवस्था परिवर्तन चाहन्थे । === हेलिभेरास === == घटना क्रम == === सङ्कट === [[फ्रान्स]]को इतिहासमा नै सबैभन्दा संकट सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि खडेरी पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै आर्थिक मन्दी आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । अनिकाल र मूल्य वृद्धिका कारण सर्वसाधारण जनता संकटग्रस्त जीवन विताउन वाध्य हुनु नै उक्त क्रान्तिका लागि महत्त्वपूर्ण आधार बन्यो । स्टेट जनरलका कुलिन वर्ग, पुरोहित वर्गहरू पनि सामान्य जनताका प्रतिनिधि जस्तै राजतन्त्र विरुद्ध आक्रोसित बन्दै जानु नै राजतन्त्रको अवशान हुने अर्को मुख्य कारण थियो । अर्कोतर्फ सामान्य जनताको प्रतिनिधि भने पूरै आक्रोशित थिए । [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]ले करिव १ सय ५० वर्ष पश्चात बढ्दो आर्थिक संकट समाधान गर्नको लागि भर्साइल स्टेट जनरलको बैठक बोलाउन वाध्य भए ।{{sfn|Doyle|1990|p=93}} === स्टेट जनरल बैठक === [[चित्र:Estatesgeneral.jpg|thumb|भर्साइलमा स्टेट जनरल बैठक ५ मे १७८९]] स्टेट जनरलको स्थापना राजा फिलिपद्वारा सन् १३०४ मा भएको थियो । सन् १६१४ सम्म यसको अधिवेशन नियमित जस्तो भइरहेको थियो, तर १७५ वर्षदेखी भने कुनै अधिवेशन भएको थिएन । निर्वाचन १७८९ को बसन्त ऋतुमा भयो। साधारण वर्गको लागि मतदानको योग्यता भनेको फ्रान्समा जन्मेको वा वंशज नागरिक पुरुष; उमेर २५ वर्ष वा सो भन्दा बढी, जो मतदान हुने स्थानमा बसोबास गरेको र कर तिर्ने गरेको थिए। स्टेट जनरलमा कुलीन वर्गका २९१, उच्च पादरी वर्गका ३०३ र साधारण वर्गका ६१० गरी १२०१ प्रतिनिधि थिए । साधारण वर्गको प्रतिनिधित्व दोब्बर गरी ६१० पुर्याइएको थियो जसले ९५ % जनसंख्याको प्रतिनिधित्व गर्दथ्यो; ती मध्ये आधा सुशिक्षित वकिल तथा स्थानीय अधिकारी थिए; करिब एक तिहाइ उद्योग व्यापार व्यवसाय मा सम्बद्ध थिए भने ५१ जना धनी जमिनदारहरू थिए । <ref>Doyle, '' The Oxford History of the French Revolution'' (1989) pp. 99–101</ref><ref>Albert Soboul, ''The French Revolution 1787–1799'' (1975) pp. 127–29.</ref> स्टेट जनरलमा तीन सदनहरु थिए जसमा कुलीन वर्ग, उच्च पादरी वर्ग र साधारण वर्ग थिए । हरेक सदन बराबर एक मत मान्ने गरिन्थ्यो र जुनसुकै प्रस्ताव दुई मत भएपछी पारित हुन्थ्यो तर यहाँ साधारण वर्गले जनताको भलाईको लागि लिएर जाने जुनसुकै प्रस्ताव पनि कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्ग मिलेर त्यसलाई असफल पारिदिन्थे।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=17}} राजाले भर्साइल स्टेट जनरलका ३ वटै तप्का कुलिन वर्ग, पादरी वर्ग र सामान्य जनाताका प्रतिनिधीहरूसँग "राष्ट्रको आर्थिक संकटको समाधान गर्ने उपाय खोज्न चाहन्थे। उनको उक्त भर्साइल स्टेट जनरलका बैठकमा प्रस्तावित एजेण्डाहरु मध्यको प्रमुख एजेण्डा राष्ट्रमाथिको बढेको ऋणलाई कसरी चुक्ता गर्ने ? र अर्थ व्यवस्था कसरी सुदृढ गर्ने ?" भन्ने थियो। उक्त वैठकमा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु नै लगभग एघार सयको संख्यामा भएकाले उक्त आर्थिक संकटका विरुद्ध, राजा विरुद्ध बढी नै आक्रोशित भए। सामान्य जनताका वकिल र वुद्धिजीवी प्रतिनिधिहरूले राजाका विरुद्ध विभिन्न आरोप लगाउँदै जनताका आवाज उठाएका थिए। ४ मे १७८९ मा सुरु भएको स्टेट जनरलको बैठकमा लगभग २ महिना बहस भएको थियो । यो अधिवेशन नै क्रान्तिको आमन्त्रण भयो । साधारण वर्गका प्रतिनिधिले स्टेट्स जनरलका सम्पूर्ण प्रतिनिधिको बैठक बेग्ला बेग्लै नगरी संयुक्त रूपमा एकै सभा भवनमा गरिनु पर्ने र संयुक्त प्रतिनिधिको बहुमतद्वारा कुनै पनि निर्णय पारित गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिए किनकी यसले मान्यता पाउनासाथ स्टेट्स् जनरलमा उनीहरूको बहुमत हुने थियो। यसको खतरा प्रथम र द्वितीय वर्गका कुलीन र पादरी वर्गलाई राम्रोसँगले थाहा थियो, त्यसैले उनीहरूले यो कुराको कडा विरोध गरे । र पहिला झैं तीन सदनमा दुई सदनको मत पाएर प्रस्ताव पास गर्ने कुरामा जोड दिन थाले । लगभग महिना दिन सम्म यसको बारेमा छलफल भयो )। जून ३ मा पादरीवर्गका तीन सदस्य साधारण वर्गमा मिल्न गए र साधरण वर्गका प्रतिनिधिहरूले १७ जून १७८९ मा राष्ट्रिय सभा (National Assembly)को निर्माण गर्ने घोषणा गरे । जुन अत्याधिक मतले पास भयो । उनीहरूको राष्ट्रिय सभाको स्थापना गरेर फ्रान्समा सुधारका कार्यक्रम ल्याउने घोषणा भयो।{{sfn|खरेल|२०६४।pp=18}} === टेनिस कोर्टको सपथ === [[चित्र:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|alt=|left|thumb|टेनिस कोर्टको हलमा सपथ (ज्याक्स- लुइस डेभिडद्वारा चित्रित)]] सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूले लगभग ९६ प्रतिशत स्थान ओगटेकोले जनताको एजेण्डालाई बहुमतद्धारा पारित गर्न चाहन्थे । २० जूनमा राष्ट्रिय सभाका सदस्यहरू बैठक गर्नको लागि सभा भवनतिर गए तर त्यहाँ ढोकामा ताल्चा लगाइएको थियो र सिपाहीहरू पहरा दिइरहेका थिए। त्यो सभा गर्न नदिने योजनाको परिणाम थियो। सभाघर नजिकै टेनिसकोर्ट थियो। सामान्य जनताका निस्काशित प्रतिनिधिहरूले एउटा टेनिस कोर्टको हलमा बैठक सञ्चालन गर्न वाध्य भए। साधारण वर्गका ५७७ जना मध्ये ५७६ सदस्य त्यहाँ उपस्थित थिए। बेलीको अध्यक्षतामा त्यहाँ एउटा सभा भयो र मोनियरले एउटा सपथको प्रस्ताव राखे। उक्त बैठकमा फ्रान्सको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्रान्ति गरी नयाँ संविधान जारी नगरेसम्म पछि नहट्ने सपथ खाए।<ref>{{Cite book|title=Proceedings of the Bunker Hilll Monument Association at the annual meeting|first=Marshall Putnam|last=Thompson|chapter=The Fifth Musketeer: The Marquis de la Fayette|url=https://books.google.com/books?id=qbvW7zpvRg8C|page=50|year=1914|accessdate=10 February 2011}}</ref> सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूको क्रान्तिकारी निर्णय थाहा पाएपछि लुई १६ औँ राजाले उनीहरू विरुद्ध कडा कारवाही गर्ने चुनौतिपूर्ण धम्की दिए। त्यसको बदलामा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरूले राजालाई त्यस्तै धम्की दिँदै भने कि “संगिनको धारबाट सक्छौ भने हामीलाई हटाउ” । उक्त धम्की पछि [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] डराए। अब राजाको केहि उपाय चलेन। शाही बैठकमा, लुई सोह्रौँले शृङ्खलाबद्ध सुधारहरूको घोषणा गरे र ‘इस्टेट्स-जनरल’ (Estates-General) को सहमतिबिना कुनै पनि नयाँ कर वा ऋण लागू नगरिने स्पष्ट पारे। यद्यपि, त्यसपछि उनले तीनवटै वर्गलाई छुट्टाछुट्टै बस्न र मतदान गर्नका लागि आफ्नो मूल माग पुनः दोहोर्याएर यसलाई कमजोर बनाए। साधारण वर्ग ले सभाहल छोड्न अस्वीकार गर्यो र संविधानमा सहमति नजुटेसम्म तितरबितर नहुने आफ्नो शपथलाई पुनः दोहोर्यायो। त्यसपछिका दिनहरूमा पादरी वर्गका थप सदस्यहरू राष्ट्रिय सभामा सामेल भए। २७ जुनमा, जनप्रदर्शन र आफ्नै फ्रेन्च गार्ड्सभित्रको विद्रोहको सामना गर्दै, लुई सोह्रौँले पहिलो र दोस्रो वर्गका सदस्यहरूलाई राष्ट्रिय सभामा साधारण वर्गसँग सामेल हुन आदेश दिए।{{Sfn|Doyle|1990|p=106–108}} उनले राष्ट्रिय सभालाई मान्यता प्रदान गरे र सबै वर्गका प्रतिनिधिहरु मिलेर कुनै पनि निर्णय बहुमतले गर्ने घोषणा गरे। राष्ट्रिय सभाले मान्यता पाएपछी साधारण वर्गका प्रतिनिधिको शक्ति बढ्यो किनकी उनीहरू बहुमतमा थिए।   === अर्थमन्त्री नेकरको बर्खास्त === [[चित्र:Necker,_Jacques_-_Duplessis.jpg|thumb|प्रधानमन्त्री / अर्थमन्त्री नेकर]] यसपछि साधारण वर्गका प्रतिनिधिहरूले राष्ट्रिय सभामा प्रस्ताव पास गरेर विशेषाधिकार खत्तम पार्ने र उनीहरूमाथी पनि कर लगाउने योजना गर्न थाले । यो योजना बुझेपछी विशेषाधिकार वर्गका प्रतिनिधिहरूले रानी एन्टोनिएट, राजाका भाइ काउण्ट आर्तोसद्वारा राजालाई दबाब दिएर राष्ट्रिय सभा भङ्ग गर्ने र क्रान्तिकारीलाई दमन गर्न विदेशी सैनिकको सहयोग लिने कुरामा सहमत गराए । राजाले पनि जुलाई १७८९ मा पेरिस र भर्साइलमा स्वीस र प्रसियन सेना सैनिक डफ्फा तैनाथ गराए । राजाको यो कदमको विरोध गर्दै साधारण वर्गका राष्ट्रिय सभाका प्रतिनिधिले विदेशी सैनिक हटाउन अनुरोध गरे । तर उनीहरूको कुराको सुनुवाई हुनु त कता हो कता कुलीन र पादरीलाई पनि करको दायरामा ल्याएर राज्यको अर्थव्यवस्था ठीक पार्नुपर्छ भन्ने अर्थमन्त्री नेकरलाई पदबाट हटाए । [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]ले आफ्नो प्रधानमन्त्री नेकरलाई ती सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु विरुद्ध कारवाही गर्नु भनी आदेश दिए । राजाको आदेश नेकरले कार्यान्वयन गर्न नसकेपछि ११ जुलाई १७८९ मा उनलाई मन्त्रीवाट नै बर्खास्त गरेका थिए।<ref>Schama 2004, p. 317</ref> === सङ्घर्ष === ==== पेरिसमा जनविद्रोह ==== पेरिसमा भोका नाङ्गा मानिसहरू सहित विशाल जनसमूहको भीड जम्मा भएको थियो । सर्वसाधारण प्रति सहानुभूति राख्दै विशेषाधिकारवालालाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहाने अर्थमन्त्री नेकरलाई राजाले पदच्यूत गरेको समाचार पुगेपछी पेरिसमा रहेको जनसूहमा उत्तेजना फैलियो । १२ जुलाई १७८९ मा पेरिसको एउटा सरकारी बगैंचामा भेला भएको भीडलाई एक पत्रिका सम्पादक कोमाइलले चिच्याउदै -"छिटो गरौं भाइ हो, अब एक क्षण पनि नष्ट गर्नु हुन्न । राजाले हाम्रा प्रिय अर्थमन्त्री नेकरलाई पदच्यूत गरे । उनको यो पदच्यूत देशभक्तहरूको लागि खतराको घण्टी हो । अब जर्मन तथा स्वीस सैनिकहरूले हामीलाई मार्नेछन् । अब हामी सँग एउटामात्र बाटो छ, त्यो हो हतियार उठाउनु । अब हामी हतियार उठाउँ । हतियारबाट सुसज्जित भएर मात्र हामी आफ्नो र आफ्ना प्रतिनिधिको रक्षा गर्न सक्दछौं । " यो भाषणले भीड झनै उत्तेजित भयो। मानिसहरु नारा लगाएर कुलीन र पादरीका घरमा पसेर लुटपाट गर्दै र हतियार भेला पार्दै पेरिसका सडकमा घुम्न थाले। १८ जुलाई सम्ममा यो भीडले २ तोप, ३२,००० बन्दुक ५२००० भाला र अरु थुप्रै स-साना हतियार भेला पार्यो ।<ref>Schama 2004, p. 331</ref> ==== बेस्टाइल कब्जा ==== [[चित्र:Prise_de_la_Bastille,_H._Jannin,_Musée_de_la_Ré&volution_française_-_Vizille.jpg|thumb|बेस्टाइल किल्ला कब्जा गर्ने क्रममा झडप]] यसपछी हतियार भेला गर्ने भोक जागेको यो भीड १४ जुलाईमा बेस्टाइलको किल्लातिर गयो, जुन पेरिसबाट तीन माइल टाढा थियो । यो किल्लामा राजनैतिक बन्दी थिए जसलाई राजाले बिनाकारण थुनेर राखेका थिए । बेस्टाइललाई जनसमूहले घेरेपछी भीषण भिडन्त भयो । बेस्टाइल किल्लाका गभर्नर डि लानी थिए । डि लानीले आफ्नो गोलाबारुद सकिएपछी आत्मसमर्पण गरे तर डि लानी र उनका सैनिक जनताद्वारा मारिए । बेस्टाइलको किल्ला ध्वस्त गरेर राजबन्दीलाई मुक्त गरियो।<ref>Schama 2004, p. 344</ref> बेस्टाइलको पतन एक युगान्तकारी घटना थियो जुन निरंकुशताको पतन एवं जनताको विजयको प्रतीक थियो। वास्तवमा यो क्रान्तिको उद्घोष थियो र यसकारण फ्रान्समा १४ जुलाई लाई स्वतन्त्रता दिवसको रूपमा मनाइन्छ। राजा र जनताका बीचमा यस क्रममा नै सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरूमा भिषण सङ्घर्ष भयो। राजा उक्त सङ्घर्षमा पराजित हुदै जान थाले पछि वर्खास्त गरिएका प्रधानमन्त्रीलाई पुनःस्थापना गर्दै जनता समक्ष माफी माग्दै उक्त क्रान्तिलाई मान्यता दिन वाध्य भए। कुलिन वर्ग र पादरी वर्गका प्रतिनिधिहरूले समेत जनताका प्रतिनिधिहरूलाई समर्थन गर्न वाध्य भएका थिए। उक्त क्रान्ति मार्फत राजतन्त्र समाप्त भयो र केही समय पछि राजालाई माफ माग्न लगाएर संवैधानिक राजाको रूपमा पुनःस्थापना गराए। सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरूमा विभिन्न कम्युन निर्माण गरिए र उक्त कम्युनहरूको एउटा छाता सङ्गठन फेडेरेसन बनाइयो। == संविधान == [[चित्र:Declaration_of_the_Rights_of_Man_and_of_the_Citizen_in_1789.jpg|thumb|'''२६ अगस्डिट १७८९ को क्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन.''' ({{lang-fr|'''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789'''|links=no}}) ({{lang-en|'''The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen of 26 August 1789'''’|links=no}})]] उक्त क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ प्रत्येक नागरिकहरूको मुखबाट कठस्त सुनिन्थ्यो । ‘यहाँबाट स्वतन्त्र धर्तीको सुरुवात हुन्छ’ भन्ने नारा देशका विभिन्न भागहरूमा टाँगिएको थियो । क्रान्ति पछिको निर्मित संविधानमा लेखिएको वाक्याशं ‘'''डिक्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन''' ({{lang-fr|'''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789'''|links=no}}) ({{lang-en|'''The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen'''’|links=no}}) झनै चर्चित थियो । सबै नागरिक जन्मले बराबर हुन्छन्, अधिकार सबैका लागि बराबर हुन्छ । [[चित्र:Execution_of_Louis_XVI.jpg|alt=|left|thumb|[[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]]लाई मृत्युदण्ड]] उक्त संविधानमा फ्रान्सका राजा एउटा सार्वभौमसत्ता सम्पन्न राष्ट्रको केवल सेवक हो भन्ने कुरा उल्लेख गरिएका कारण फ्रान्स एउटा सार्वभौम स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा रुपान्तरण हुन पुग्यो । क्रान्ति पछिको क्रान्तिकारी सरकारले भू–कर, व्यक्तिगत सम्पति माथिको कर, उद्योग तथा व्यापारका लागि लाइसेन्स आदि जस्ता कदम अगाडि सार्दै जनताका कामहरु अगाडि बढाउँदै लगे। यस क्रममा नै संविधान अन्तर्गत रहेका राजाले जनताका प्रतिनिधिहरु र तीनका कार्यक्रमहरूमा षड्यन्त्र गर्न थाले पछि [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] राजालाई अन्ततः मृत्युदण्ड नै दिनु पर्यो । == क्रान्तिको विभिन्न चरणहरू == <nowiki>'''फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति'''</nowiki> विभिन्न चरण हुदै गयो । अध्ययनको सुविधाको दृष्टिले क्रान्तिलाई निम्नलिखित चार चरणमा विभाजन गरेर हेर्न सकिन्छ। {| class="wikitable" |+ !चरण !समय अवधि !शासन व्यवस्था |- |प्रथम चरण |१७८९-१७९२ ई. |संवैधानिक राजतन्त्रको समय |- |द्वितीय चरण |१७९२-१७९४ ई |उग्र गणतन्त्रवादको समय |- |तृतीय चरण |१७९४-१७९९ ई. |उदार गणतन्त्रवादको चरण |- |चतुर्थ चरण |१७९९-१८१४ ई. |तानाशाही एवं साम्राज्यवादी समय |} === प्रथम चरण: संवैधानिक राजतन्त्रको समय (१७८९-१७९२) === यस चरणमा पेरिसको भीडले बेस्टाइल किल्ला कब्जा नियन्त्रण स्थापित गर्‍यो। यस प्रकार क्रान्तिको शुरूआत भयो । वस्तुतः बेस्टाइल किला निरंकुशता एवं अत्याचारको प्रतीक थियो र यसको पतनबाट पुरातन व्यवस्थालाई गहिरो चुनौती आयो। यस घटनाको प्रभाव फ्रान्सको ग्रामीण क्षेत्रमा पनि पर्यो र ग्रामीण क्षेत्रमा सामन्ती कर सम्बन्धी अभिलेखहरूलाई आगो लगाइयो, जलाइयो। जनताको यस कारबाहीको राष्ट्रिय सभामा पनि गहिरो असर पर्यो। अतः ४ अगस्ट १७८९ रात भर चलेको राष्ट्रिय सभाको अधिवेशनले कानून निर्माण गरी सबै प्रकारको विशेषाधिकारहरू समाप्त गर्‍यो। राष्ट्रिय सभाको महत्त्वपूर्ण कार्य- एक संविधान निर्माण गर्नु थियो। अतः राष्ट्रिय सभालाई नै संविधान सभा भनियो र २६ अगस्ट १७८९ मा संविधान सभाले मानवाधिकारको घोषणा भयो । ==== मानवाधिकारको सीमा ==== संविधान सभाले आफ्नो आदर्श तथा उद्देश्यको रूपमा मानवाधिकारको घोषणा गर्‍यो। यस घोषणामा समानताको सिद्धान्तलाई बल दिइयो "सबै मनुष्य समान रूपमा पैदा हुन्छन्, अतः सबैलाई समान अधिकार मिल्नुपर्छ।" भन्ने उल्लेख थियो। यी अधिकारहरूमा स्वतन्त्रता, सम्पत्ति सुरक्षा तथा अत्याचारको विरोध गर्ने अधिकार आदि थिए। यस प्रकार संविधान सभाले आधारभूत सिद्धान्त, स्वतन्त्रता, समानता र जनताको प्रभुत्वको घोषणा गर्‍यो। सम्पत्ति अधिकारलाई घोषणा पत्रमा पटकपटक दोहोर्याइयो। यस अधिकारबाट कसैलाई बञ्चित गर्न सकिदैन थियो। ==== चर्चमाथि नियन्त्रण ==== राष्ट्रिय संविधान सभाले चर्चको सम्पत्ति जफत गर्‍यो र जनतामाथी चर्चको नियन्त्रण कम गर्ने प्रयास गर्‍यो । यस सन्दर्भमा चर्चलाई राज्यको अधीनमा ल्याइयो र चर्चलाई रोमको पोपको प्रभावबाट मुक्त गरी राष्ट्रिय चर्चको रूपमा स्थापित गरियो । राज्य प्रति पादरिको वफादारी सुरक्षित गर्नको लागि "सिभिल कन्स्टिच्युसन अफ क्लर्जी" बनाइयो। जसअनुसार पादरिहरूले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गर्नु पर्थ्यो र जनताद्वारा चुनिन पर्थ्यो। [[पोप]] र केहि पादरिहरूले यस कदमको  विरोध गरे । जुन पादरिहरूले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गरे उनीहरूलाई “ज्यूरर” भनिन्थ्यो भने शपथ नलिनेलाई “नन- ज्यूरर” भनिन्थ्यो । यस कानुनबाट क्रान्तिको विरूद्धमा एक माहोल सिर्जना हुन थल्यो किनभने अहिलेसम्म साना पादरिहरूले क्रान्तिको समर्थन गरेका थिए । अब उनीहरू यसबाट अलग भए र केहि पादरी देश छोडेर विदेश गए र त्यहाँ युरोपमा क्रान्तिको विरूद्ध प्रचार-प्रसार गर्न थाले । ==== संविधान निर्माण ==== राष्ट्रिय संविधान सभाले फ्रान्सको लागि लिखित संविधान बनायो र यस संविधानलाई  १७९१मा  लुई सोह्रौले आफ्नो स्वीकृति दिए । संविधानमा दुई वटा कुराहरु महत्त्वका साथ लेखिएको थियो * एक, राज्यको सार्वभौम शक्ति जनतामा निहित छ * दोश्रो, शक्तिको पृथकिकरण राज्य एवं जनताको हित हुनेछ ।{{sfn|Schama|1989|pp=527-529}} यद्यपि शासन प्रणाली राजतन्त्रात्मक नै रह्यो तथापी राजाको अधिकारहरु सीमित गरिएका थिए। अब राजा कानुन निर्माता रहेनन् । राजालाई कुनै देशसँग  युद्ध वा सन्धि गर्ने अधिकार थिएन । कानून बनाउने अधिकार एक व्यवस्थापिका सभालाई दिइयो र उक्त सभाको सदस्य संख्या ७४५ थियो। व्यवस्थापिका सदस्य निर्वाचनको लागि नागरिकहरूलाई सक्रिय र निष्क्रय दुइ भागमा विभाजन गरियो र मताधिकार केवल सक्रिय नागरिकलाई दिइयो। सक्रिय नागरिक २५ वर्ष भन्दा अधिक आयुको नागरिक थिए जो राज्यलाई तीन दिनको आय बराबरको प्रत्यक्ष कर तिर्थे जबकि निष्क्रिय नागरिकमा गरिबहरु थिए । राष्ट्रिय सभाले फ्रान्सको प्रशासनिक संरचनामा व्यापक परिवर्तन गर्‍यो । प्राचीन प्रान्तलाई हटाएर सम्पूर्ण देशलाई ८३ डिपार्टमेन्ट (Departmants) मा विभक्ति गरियो । यी डिपार्टमेन्टहरूलाई Cantan र Commune मा विभाजन गरियो । प्रत्येक ईकाईको शासनको लागि निर्वाचन परिषद् हुन्थ्यो जसको चुनाव सक्रिय नागरिक गर्थे । यस प्रकार स्थानीय स्तर देखी केन्द्रीय स्तर सम्म पुरै राज्य व्यवस्था बुर्जआ वर्गमा आयो । === द्वितीय चरण: पहिलो गणतन्त्र (१७९२-१७९४) === अगस्टको अन्त्यतिर, नेशनल कन्भेन्सन (राष्ट्रिय सम्मेलन)को लागि चुनाव भयो। मताधिकारमा प्रतिबन्धका कारण १७९१ मा ४० लाखको तुलनामा खसालिएको मत संख्या ३३ लाखमा झर्यो।{{Sfn|Crook|1996|p=94}} राष्ट्रिय सभा भंग भए पश्चात् सन् १७९१ मा ७४५ सदस्यीय व्यवस्थापिका सभा (Legislative Assembly) अस्तित्वमा आयो ।{{sfn|Crook|1996|p=94}} यस व्यवस्थापिका सभामा सभामुख /अध्यक्षको दाहिने हात तिर बस्नेलाई 'दक्षिणपन्थी' भनियो । उनीहरू अनुदार एवं राजतन्त्रको समर्थक थिए जबकि वायाँ तिर बस्नेलाई  'वामपन्थी' भनियो र यस समुह मूल परिवर्तनवादिहरु (Redicals) थियो जो उग्र र क्रान्तिकारी थिए । रेडिकल्स पनि दुई वर्गमा विभाजित थिए - [[जिरोन्दिस्ट]] र [[ज्याकोबियन]]। यसैबीच फ्रान्सको क्रान्तिको भय युरोपका अन्य देशहरूमा समेत फैलन लाग्यो। जो पादरी एवं कुलीन वर्ग फ्रान्सबाट भागेर युरोपका अन्य क्षेत्रहरूमा पुगेका थिए उनिहरूले क्रान्तिको विरूद्ध भावना फैलाए। अर्को तर्फ फ्रान्सका क्रान्तिकारी अन्य देशमा पनि क्रान्तिकारी सिद्धान्तको प्रचार-प्रसार गर्न चाहन्थे। फलतः युरोपका अन्य राजा सशंकित भए। परिणामस्वरूप क्रान्तिकारी फ्रान्स र युरोपका अन्य देशहरू सङ्ग आपसी सम्बन्ध चिसो भयो । आस्ट्रियाले क्रान्तिकारीहरूले आग्रह गर्दा गर्दै पनि फ्रान्सको राजतन्त्र समर्थक शरणार्थीहरूलाई शरण दियो । अतः व्यवस्थापिका सभाले अप्रिल १७९२ ई मा अस्ट्रिया विरूद्ध युद्धको घोषणा गर्‍यो, किन्तु फ्रान्सको सेना नराम्रो सँग पराजित भयो । यस पराजयले  फ्रान्सको जनतालाई विश्वास भयो कि राजाले अष्ट्रियालाई फ्रान्सको सैन्य शक्ति र सुरक्षाको सबै भेद बताइदिए । अतः राजा प्रति जनताको रवैया उग्र भयो। यो स्थितिमा फ्रान्सेली राजतन्त्रको समर्थनमा प्रसा र आस्ट्रियाले चेतावनी दिदै घोषणा गरे कि "फ्रान्सको जनता राजाको आज्ञा पालन गरुन् अन्यथा हामी उनीहरू विरूद्ध कारवाही गर्छौ।" यस प्रकार फ्रान्सको क्रान्तिले युरोपमा युद्धको स्थिति उत्पन्न गर्‍यो । यस घोषणाबाट फ्रान्सका जनता झनै उग्र भए र जनाताले राजालाई घेरे। राजा भागेर व्यवस्थापिका सभाको शरणमा पुगे। अब व्यवस्थापिका सभा भंग गर्ने ; पुनः चुनाव गर्ने, नयाँ व्यवस्थापिका सभा बनाउने र राजतन्त्रको भविष्यमाथि आफ्नो  निर्णय दिने बहस चल्न थाल्यो। यसैको साथ व्यवस्थापिका सभा समाप्त गरियो र वयस्क मताधिकारको आधार परमा राष्ट्रिय कन्भेन्सनको गठन भयो । ==== नेशनल कन्भेन्सन ==== २१ सेप्टेम्बर १७९२ मा नेशनल कन्भेन्सनको प्रथम अधिवेशन भयो। यसमा ज्याकोबियन एवं जिरोन्दिस्त दल प्रमुख थिए। ज्याकोबियन अनुशासित र संगठित थिए। पेरिसको भीडमाथी यिनको प्रभाव थिए। यसमा प्रमुख नेता - दांते, [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर|रबस्पियर]], हीटर आदि थिए। अर्को तर्फ जिरोन्दिस्त थिए - उनीहरू शिक्षित र सुसंस्कृत थिए। उनीहरूमा किताबी ज्ञान अधिक थियो। फलतः उनीहरू  व्यावहारिक राजनीतिज्ञ बन्न सकेनन्। प्रमुख नेताहरूमा - इस्नार, म्याडम रोलां, ब्रिसो आदि थिए। यो दुबै समुह गणतन्त्रको हिमायती थिए, विदेशी शक्तिहरु विरूद्ध युद्धको समर्थन गर्थे। अन्तर केवल पर्टिको स्वरूपको थियो। वस्तुतः जिरोन्दिस्तहरूले फ्रान्समा उदारवादी स्थान ग्रहण गरे। उनीहरू "क्रान्ति निकै अगडी गैसक्यो र यसको अन्त हुनुपर्छ।" भन्ने मान्थे। उनीहरू र अधिक सामाजिक समानताको विरूद्ध थिए। उनीहरू समानाताअको साटो स्वतन्त्रतामा अधिक जोड दिन्थे। उता ज्याकोबियनहरु समानता माथि अधिक जोड दिन्थे तथा निम्न वर्गप्रति सद्भावपूर्ण व्यबहार गर्थे। '''नेशनल कन्भेन्सनको कठिनाइ''' नेशनल कन्भेन्सनको सामु तीन प्रमुख समस्याहरु थिए- विदेशी आक्रमण, राजाको उपस्थिती र गृहयुद्ध। सेप्टेम्बर १७९२ मा फ्रान्स्सेली सेनाले बेल्जियममाथी अधिकार कायम गर्‍यो र दक्षिणमा निस र सेवय पनि फ्रान्सको अधिकारमा आयो । यी विजयबाट हल्याण्ड, अस्ट्रिया, प्रशा र इंग्ल्याण्ड डराए । क्रान्तिकारिहरूले १७९२ मा घोषणा गर्‍यो कि " फ्रान्सको गणतन्त्र स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको भावनामा आधारित छ र यी भावनाहरूको प्रचार- प्रसार गर्नु उनीहरू आफ्नो कर्तव्य सम्झन्छन्। फ्रान्स जुन जुन क्षेत्रमा आधिपत्य कायम गरे त्यहाँ क्रान्तिकारी सिद्धान्त लागू गर्नेछ र पादरी र कुलीनहरूको  सम्पत्ति जफत गरिनेछ र जो सुकैले विरोध गर्छ उसलाई क्रान्तिको शत्रु मानिनेछ ।" यस घोषणाबाट युरोपको निरंकुश राजतन्त्री देशहरू भयभीत भए र अब फ्रान्सको क्रान्ति फ्रान्सको नभएर पुरै युरोपको भयो। अतः युरोपीय देश क्रान्तिको प्रचार-प्रसार रोक्न एकजूट भए र इंल्यान्ड, हल्याण्ड, अस्ट्रिया, प्रशाको एक गुट फ्रान्सको विरूद्ध निर्माण भयो। यस गुटले कयौँ युद्धक्षेत्रमा फ्रान्सलाई पराजित गर्‍यो। फलतः विदेशी युद्धमा फ्रान्सको पराजय नेशनल कन्भेन्सन समक्ष एक मुख्य समस्या बन्यो। नेशनल कन्भेन्सनले एक प्रस्ताव पारित गरेर राजतन्त्र समाप्त गर्‍यो र गणतन्त्र स्थापना गर्‍यो। राजामाथी देशद्रोहको मुद्धा चलाइयो र मृत्युदण्डको सजाय दिइयो। राजाको मृत्युदण्डको सवालामा जिरोन्दिस्तहरूको नीति स्पष्ट थिएन। उनीहरू राजतन्त्रको विरोधी त थिए तर मृत्युदण्डको सवालामा [[जनमत सङ्ग्रह]]को कुरा गरिरहेका थिए। यस विपरीत ज्याकोबियन्सको यो मत थियो कि "राजाको देशद्रोह सिद्ध भैसक्यो। अतः उनलाई मृत्युदण्ड तत्काल दिनुपर्छ ।" अन्ततः २१ जनवरी १७९३ मा लुई १६औँ लाई फाँसी दिइयो । ====आतंकको राज्य ==== {{main|आतंकको राज्य}} [[चित्र:Robespierre.jpg|alt=Robespierre.jpg|left|thumb|म्याक्समिलन रबस्पियर]] नेशनल कन्भेन्सनको सामु ज्याकोबियन र जिरोन्दिस्तहरूको बीच सङ्घर्षको समस्या पनि देखा पर्‍यो। वस्तुतः युद्धको कारण फ्रान्स आर्थिक संकटबाट गुज्रिनु पर्‍यो, मुल्यवृद्धी बढ्यो जसबाट कन्भेन्सनले राहत दिनको लागि विधान बनायो, धनीसंग कर उठाउने नियम बनाइयो । यी कदमहरु जिरोन्दिस्तहरूले विरोध गरे। जब ज्याकोबियनाहरूले पेरिसको भीड र कम्यूनको सहायताले कन्भेन्सनमाथी आक्रमण गरी सत्ता कब्जा गरे र जिरोन्दिस्तहरूलाई गिरफ्तार गरी आतंकको राज्य ({{lang-fr|la Terreur|link=no}} / {{lang-en|reign of terror|link=no}}) को स्थापना भयो। अभिलेख दस्तावेज अनुसार, सेप्टेम्बर १७९३ देखि जुलाई १७९४ मा, करिब १६,६०० व्यक्तिलाई क्रान्ति विरोधी गतिबिधी गरेको आरोपमा [[मृत्युदण्ड]] दिइयो; ४०,००० लाई बिना कुनै पुर्पक्ष वा सुनुवाई मृत्युदण्ड दिइयो।{{sfn|Gough|1998|p=77}} 'आतंकको राज्य' स्थापनाको साथ फ्रान्स फेरी एक पटक पुनः अव्यवस्थाको शिकार भयो। [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर|म्याक्समिलन रबस्पियर]]को नेतृत्वमा यसको स्थापना भएको थियो । यसमा क्रान्तिकारी, जनसुरक्षाको स्थापना गरिएको थियो र जो कोहीले ज्याकाबिन्सको विरूद्ध काम गर्थ्यो उसलाई मृत्युदण्डको सजाय दिइन्थ्यो। रबस्पियर रूसोको विचारधाराबाट निकै प्रभावित थिए। जस अनुसार “सामान्य इच्छा” (जनरल विल) नै सार्वभौमिक इच्छा हो। रबस्पियरले सत्तामा नियन्त्रण राख्नको लागि विरोधीहरूलाई “जिलेटिन/ [[गियोतिन|गिलेटिन]]” (फाँसी)मा शीर छेदन गरे। अतः सबै व्यक्ति आफ्नो जीवनको आयु कती होला भनेर सशंकित रहन्थे। १७९३ मा एउटा प्रस्ताव पास गरेर जेकोबिनद्वारा जिरोन्दिस्टका नेतालाई कन्भेन्सनबाट निकालिएको थियो जसको दक्षिण फ्रान्समा भयङ्कर विरोध भयो तर त्यसलाई क्रुरतापुर्वक दवाइयो। यस्तै लिऔं  शहरका बासिन्दाले विद्रोह गर्दा कन्भेन्सनले यसको पनि कठोरतापूर्वक दमन गर्‍यो। यो दमनमा विशाल सैनिक शक्तिको प्रयोग गरियो । सामन्तका घरहरु नष्ट गरिए । ३,५०० भन्दा बढी समाइए र लगभग २,००० जनालाई मारियो । [[चित्र:Robespierre_exécutant_le_bourreau.jpg|thumb|रबस्पियरले [[गियोतिन|जिलेटिन]]मा शीर छेदन गरी मृत्युदण्ड दिएको व्यङ्ग्यचित्र]] '''बेन्दी''' जिरोन्दिस्ट दल तथा राजतन्त्रवादीहरूको आँखाडा थियो। यो शहरका बासिन्दाले गणतन्त्रविरुद्ध विद्रोह गरे। यहाँ कन्भेन्सनले केरियार नामक व्यक्तीलाई दमनको लागि पठायो । यिनले क्रुरताको परिचय दिए। मानिसलाई लाईनमा राखेर गोली ठोकियो र आइमाई, केटाकेटीलाई नदिमा बगाइयो।<ref>{{Cite book|title=नेपोलियन महान् योद्धा नेपोलियनको सनसनी पूर्ण जीवनी|last=खरेल|first=ओम प्रसाद|publisher=डीकुरा प्रकाशन|year=|location=काठमाडौँ|page=४०}}</ref> २६ जुलाईमा कन्भेन्सनमा गरेको एक भाषणमा, रबिस्पियरले केही सदस्यहरूले गणतन्त्र र क्रान्तिको विरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेको दाबी गरे र पुष्टि भएमा मृत्युदण्ड निश्चित भएको कुरा बताए। तर उनले ती सदस्यको नाम दिएनन् र कन्भेन्सनको सत्र अन्योलता सँगै अन्त्य भयो। त्यो साँझ, उनले ज्याकोबिन्स क्लबमा पनि त्यही भाषण गरे। भीडले ठूलो उत्साहले उनको भनाइको स्वागत गर्‍यो र 'गद्दार'हरूलाई मृत्युदण्डको माग गर्‍यो। अब यो स्पस्ट थियो कि विपक्षीहरूले कुनै कदम नचाले रबिस्पियरले चाल्नेछन्। अर्को दिन कन्भेन्सनमा, रबिस्पियर र उनका साथीहरूलाई ती सदस्यको नाम सोधियो। रबिस्पियरको बोली बन्द भयो।{{sfn|Schama|1989|p=844}} कन्भेन्सनले [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]को [[गिरफ्तारी]]लाई अनुमति दिएपछि उनले उनका समर्थकहरूले होटल डे भिल्लीमा शरण लिए। त्यहाँ [[नेसनल गार्ड]]को एक टुकुडीले प्रतिरक्षा गरेको थियो। साँझ कन्भेन्सन प्रति वफादार अर्को टुकुडीले भवनमा हमला गर्‍यो र रविस्पियरलाई हिरासतमा राख्यो। आत्महत्या गर्ने प्रयासमा आफूले आफैंलाई चोट पुर्याएकाले उनी गम्भीर घाइते भएका थिए। २८ जुलाईमा उनलाई उनका १९ जना साथीहरू सहित मृत्युदण्ड दिइयो।{{sfn|Schama|1989|p=845}} २२ प्राइरियालको कानुन खारेज गरियो, जीवित जिरोन्दिस्त डेपुटी बने, र ज्याकोबिन्स क्लबलाई बन्द गरियो अनि प्रतिबन्ध लगाइयो।{{sfn|Soboul|1975|pp=425–428}} यसैको साथ साथ आंतकको राज्य पनि समाप्ति भयो। आतंकी राज्य पछि '[[थर्मिदोरियनको प्रतिक्रिया]]' (Thermidorian reaction) भयो। उदारवादी थर्मिदोरियन नेताहरूले देशको सत्ता सम्हाले र आंतक राज्यको व्यवस्थाहरूलाई भंग गरियो, ज्याकोबियन्सलाई अवैध घोषित गरियो। आंतकी शासनको दौरान लगाइएको मूल्य तथा पारिश्रमिक माथिको नियन्त्रण उठाइयो। यसबाट मूल्य फेरि बढ्न थाल्यो, सट्टेबाजहरूको प्रभाव बढ्यो र प्रतिक्रिया स्वरूप विद्रोह हुन लाग्यो तर यी विद्रोहहरूलाई दबाइयो। ====नेसनल कन्भेन्सनको कार्य ==== # राष्ट्रिय शिक्षा नीति लागू गरियो र [[फ्रान्सेली भाषा|फ्रेन्च]] राष्ट्रभाषा घोषित गरियो । #[[दासप्रथा|दास प्रथा]] समाप्त गरियो तथा ऋण चुक्ता नगर्ने माथि हाल्ने सम्बन्धी कानुन समाप्त गरियो । #जेठो पुत्रलाई नै उत्तराधिकार दिने कानुन समाप्त गरी पारिवारिक जीवनमा समानता स्थापित गरियो। #[[राजतन्त्र]] समाप्त गरी [[गणतन्त्र]] स्थापना दिवस देखी एक नयाँ पात्रो पञ्चाङ्ग पंचाग (२२ सेप्टेम्बर १७९२) लागू गरियो #नाप मापन तौलको नयाँ पद्धति ग्राम, लिटर, [[मिटर]] शुरू गरियो । #[[कालो बजार|कालोबजारी]] रोक्न रासनिङ व्यवस्था लागू गरियो। #मुआब्जा दिने नीति समाप्त गरियो। धनीहरूलाई [[आयकर]] तथा युद्धकर लगाइयो । #धर्मको मामिलामा राज्यले [[धर्म निरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष]] घोषित गर्‍यो र पादरीलाई कुनै मान्यता दिइएन । === तृतीय चरण /“डाइरेक्टरी” शासन (१७९५-१७९९) === २२ अगस्ट १७९५ मा कनभेन्सनले नयाँ संबिधान पारित गर्‍यो । फ्रेन्च [[जनमत सङ्ग्रह]]ले यो दस्तावेजलाई अनुमोदन गर्‍यो । यसको पक्षमा करिव १०,५७,००० मत आएको थियो भने विपक्षमा ४९,००० मत परेको थियो।<ref name="Doyle-p320">Doyle (1989), p. 320</ref> मतदानको नतिजाको घोषणा २३ सेप्टेम्बर १७९५ मा भयो, नयाँ संबिधान २७ सेप्टेम्बर १७९५ देखि लागु हुने भयो ।<ref name="Doyle-p320" /> नयाँ संविधान ले द्वि-सदनात्मक व्यवस्थापिका सहितको डाइरेक्टरी ({{lang-fr|Directoire}}) ({{lang-en|Directory}}) को सिर्जना गर्‍यो। “डाइरेक्टरी” शासन वस्तुतः नेशनल कन्भेन्सनले एक संविधान निर्माण गरी कार्यपालिकाको उत्तरदायित्व ५ सदस्यीय निर्देशनालय “निर्देशक मण्डल” लाई सुम्पिइयो। निर्देशनालयको सबै सदस्यहरूको अधिकार बराबर थियो। प्रत्येक सदस्य पटक -पटक गरी तीन महिनाको लागि अध्यक्ष हुन्थे। प्रत्येक वर्ष एक सदस्य कार्यकाल समाप्त हुन्थ्यो र उनको साटो दोश्रो सदस्यको नियुक्ति हुने गर्थ्यो। यस प्रकार नेशनल कन्भेन्सन पछि फ्रान्समा डाइरेक्टरी शासन शुरू भयो जुन १७९५ देखी १७९९ सम्म चल्यो। अन्तमा [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]ले डाइरेक्टरी शासनको अन्त गरे। डाइरेक्टरीको यो शासन अव्यवस्थित, दुःखमय रह्यो। सञ्चालक मण्डललाई सशस्त्र सेनाको नियन्त्रण एवं सेनाध्यक्ष र [[जर्नेल|जनरल]]को नियुक्ति, फ्रान्सको तर्फबाट सन्धि तथा [[युद्धको घोषणा]] गर्ने अधिकार थियो। संचालक मण्डलको सामु प्रमुख समस्या युद्धको समस्या थियो, अर्को तर्फ डाइरेक्टरी सदस्यहरु अनुभवहीन, अयोग्य तथा भ्रष्ट थिए। अतः डाइरेक्टरीको शासन कालमा प्रकारको गडबडी फैलियो, व्यापार ठप्प भयो र [[विदेश नीति]] पनि कमजोर रह्यो। यस्तो स्थितिमा फ्रान्सको जनता एक यस्तो शासक (नेतृत्व)को आवश्यकता महसुस गएइरहेका थिए जो देशको आन्तरिक र बाह्य शान्ति र सन्तुलन मिलाउन सकोस् तथा विदेशी शक्तिलाई परास्त गर्न सकोस्। यस कालमा नेपोलियनले सैन्य [[विजय]]द्वारा फ्रान्सको सम्मान प्रतिष्ठा स्थापित गरे र अन्ततः डाइरेक्टरी शासनको अन्त गरेर सत्तामा आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गरे।{{sfn|McLynn|1997|p=219}} === चतुर्थ चरण: काउन्सल (१७९९-१८०४ ) === १७९९ मा [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]ले डाइरेक्टरी (निर्देशनात्मक ) शासन अन्त गरे र फ्रान्सका प्रथम (सल्लाहकार ) काउन्सल बने र १८०४ ई. मा उनले आफैलाई सम्राट घोषित गरे र यस प्रकार नेपोलियनको [[तानाशाही]] साम्राज्यवादी शासनको शुरूवात भयो । == फ्रान्सेली क्रान्तिकारी युद्ध == {{main|आतंकको राज्य}}{{main|नेपोलियनकालीन युद्ध}} क्रान्तिबाट द्वन्दको एक शृंखला सुरु भयो। यसको सुरुवात १७९२ मा भयो र १८१५ मा नेपोलियनको पराजय भएपछी मात्र अन्त्य भयो। मे १७९२ देखि जुन १८१५, फ्रान्स लगभग निरन्तर ब्रिटिस र अन्य मुख्य शक्तिको परिवर्तित सङ्गठन विरुद्ध युद्धमा संलग्न भयो । यो युद्धमा भएको फ्रान्सको धेरै सफलता/ [[विजय]]ले फ्रान्सेली क्रान्तिको विचारधारा छिमेकी देशहरू र युरोप भरि फैलियो । तर, १८१४ (र १८१५) मा नेपोलियनको आखिरी पराजयले प्रतिक्रिया ल्यायो जसले फ्रान्स र युरोपमा केहि- तर सम्पूर्ण होइन- क्रान्तिकारी उपलब्धीहरू उल्त्यायो। बुर्बोनहरू राजगद्दीमा पुनर्स्थापित भए, [[लुई सोह्रौँ|लुई सोह्रौ]] को भाइ लुइस अठारौको नाममा राजगद्दीमा बसे। १७९२ अप्रिल मा, फ्रेन्च सेनाले अष्ट्रियाको नेदरल्यान्डमा आक्रमण गर्‍यो तर सेप्टेम्बरमा हार व्यहोर्नु पर्यो। नोवेम्बर ६ मा अष्ट्रियाको सेनालाई पराजित गरेर राइनल्यान्ड, नाइस र सेभोई कब्जा गर्‍यो। यी सफलताको उत्साहबाट, १७९३ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सले डच रिपब्लिक, स्पेन र ब्रिटेन माथि युद्धको घोषणा गर्‍यो। यसबाट पहिलो गठबन्धनको सुरु भयो ।{{sfn|Rothenberg|1988|p=785}} १७९४ मे सम्ममा, फ्रेन्च सेनामा ७,५०,००० देखि ८,००,००० जवान थिए।{{sfn|Blanning|1996|pp=120-121}} सेनामा उच्च परित्यागको वावजुद, उनीहरूसँग आन्तरिक र बाह्य चुनौतीको सामना गर्न पर्याप्त सेना थियो।{{sfn|Brown|1995|p=35}}[[चित्र:La_Bataille_du_Pont_d'Arcole.jpg|left|thumb|नेपोलियनको इटालीको अभियानले इतालीको नक्सा बनाए।]] १७९५ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सले अष्ट्रियाको नेदरल्यान्डलाई विलय गरायो। १७९७ अक्टोबर मा, बोनापार्टले इटालीमा अष्ट्रियालाई शृंखलाबद्ध पराजित गरे। यसबाट इटालीले काम्पो फोर्मियोको सन्धि गर्‍यो। जसबाट नेदरल्याण्डलाई हातबाट गुमाउनु पर्यो।{{sfn|McLynn|1997|p=157}} == परिणाम == # '''संसारलाई [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]] पाठ सिकाउदै मानवता, स्वतन्त्रता र समानताको नारा दिई प्रजातान्त्रिक आदर्शको घोषणा''' फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रेरक शब्दहरू -स्वतन्त्रता, समानता र बंधुत्व। यी तीन शब्दले विश्वको राजनीतिक व्यवस्थाको स्वरूपमा आमूलचूल परिवर्तनको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो । जस प्रकार धर्म र संस्कृतिको क्षेत्रमा सत्यम् शिवम् र सुन्दरमको महत्त्व छ उसैप्रकार राजव्यवस्थामा स्वतन्त्रता एवं बन्धुत्व भावना धेरै देशको संविधानमा देखिन्छ । # '''युरोपमा गतिशील राष्ट्रियताको जन्म :[[इटालीको एकीकरण]], [[जर्मनीको एकीकरण]]''' # '''धर्मनिरपेक्षताको भावनाको प्रसार''' : फ्रान्सेली क्रान्तिले धर्मलाई राज्यबाट अलग गरेर धर्मनिरपेक्ष स्वरूप प्रदान गर्‍यो। अब धर्म व्यक्तिगत विश्वासको वस्तु बन्यो। जसबाट राज्यलाई कुनै किसिमको हस्तक्षेप गर्नु पर्दैनथ्यो। # '''सैन्यवादको विकास''' फ्रान्सेली क्रान्तिले [[सैन्यवाद]]लाई प्रेरित गर्‍यो । युद्धको समयमा नागरिकहरूको लागि सैनिक सेवा अनिवार्य गरिएको थियो। युद्धको लागि जनताको सेनामा भर्ती हुनको लागि यो पहिलो पटक अपिल थियो । बताइएको थियो "अबबाट जबसम्म गणतन्त्रको शत्रुहरूलाई बाहिर निकालिदैन तबसम्म फ्रान्सेली जनताहरू स्थायी रूपमा सैनिक सेवाको लागि उपलब्ध रहनेछन् ।" त्यस अघिसम्म युद्ध राजाको पेशेवर सैनिकहरुद्वारा लडिन्थ्यो । यसै सैन्यवादले पछि अनेक राष्ट्रहरूलाई प्रभावित गर्‍यो र [[पहिलो विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]]को एक महत्त्वपूर्ण कारण बन्यो। # '''अधिनायकवादको शुरूआत''' फ्रान्सेली क्रान्तिलाई [[तानाशाही|अधिनायकवाद]]को उद्गम स्रोत मानिन्छ। रबस्पिरको 'आतंकको शासन' यसको पहिलो मञ्चन थियो । क्रान्तिको दौरान अनेक नीति र सिद्धान्तहरू असफल भयो र परिवर्तन गरिनु पर्यो । फलस्वरूप एक व्यक्तिलाई योग्यतामाथी बल दिइन थालियो। यसैबाट नेपोलियन जस्ता तानाशाहको उदय उद्भव सम्भव भयो। पछि इटली, जर्मनी सहित कयौं देशहरूमा अधिनायकवादको उदय भयो । # '''समाजवादको मार्ग प्रशस्त''' # '''मध्यकालीन सामन्ती अवशेष समाप्त पारेर आधुनिक व्यबस्था लागु गर्‍यो''' फ्रान्सेली क्रान्तिले सामन्ती व्यवस्थामाथी प्रहार गर्दै सामन्ती विशेषाधिकारहरूको अन्त गर्‍यो र क्रान्तिको यो उपलब्धि यूरोपको अन्य देशहरूलाई समेत प्रभावित गर्‍यो । # '''कृषिमा सामन्ती व्यबस्था समाप्त गरी किसानहरूलाई स्वतन्त्र बनेकाले कृषि उत्पादनमा वृद्धि, किसानहरूको जीवन स्तरमा वृद्धि''' # '''कानुनी स्वतन्त्रता एबम समानताको आधारमा सामाजिक तथा आर्थिक सुधार''' # '''धार्मिक स्वतन्त्रता''' # '''संसारभरी नै क्रान्तिको लहर बढ्दै गयो र पुरानो निरंकुस व्यबस्था समाप्त पारेर नया प्रजातान्त्रिक वैधानिक शासन व्यबस्थाको व्यापक प्रचार''' # '''फ्रान्समा अस्थिरता''' # '''[[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]]को उदय''' इटालीसंगको युद्धमा नेपोलियन विजयी भए। उनले मिश्र(इजिप्ट) माथि पनि आक्रमण गरे। विभिन्न युद्धमा विजयी भएकाले उनको लोकप्रियता बढ्यो। त्यसैले सन् १७९९ मा बनेको संबिधान अनुसार नेपोलियन फ्रान्सको कन्सुल (राज्य सल्लाहकार) बने। कन्सुल बनेपछि उनले राज्यको आन्तरिक अवस्था ठीक गरे। उनले अनेकौ सुधार गारी फ्रान्सको आर्थिक, धार्मिक तथा सामाजिक स्थिति दह्रो बनाए। नेपोलियनको लोकप्रियता थप बढ्न थाल्यो। र १८०४ मा नेपोलियन [[फ्रान्सेली सम्राटहरू|फ्रान्सको सम्राट]] बने । यस प्रकार फ्रान्समा पुनः राजतन्त्र कायम हुन गयो । == फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रकृति == फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रकृति लाई क्रान्तिको आर्दर्श, क्रान्तिको नेतृत्व, क्रान्तिको प्रगती, क्रान्तिको दौरान ल्याइएका परिवर्तन र विश्वमा परेको प्रभावको प्रकाशमा बुझ्न जरुरी छ। यस दृष्टिले क्रान्ति एक यस्तो क्रान्ति थियो जसको प्रारम्भ त कुलीन वर्ग ले गरे, फेरि यसको नेतृत्व मध्यमवर्गको हातमा आयो। केही समयको लागि यो क्रान्तिकारी तत्त्वको प्रभावमा रह्यो र अन्तमा एक सैनिक तानाशाहको साथ खत्तम भयो। यस प्रकार फ्रान्सेली क्रान्ति विशाल नदीजस्तै उच्च पर्वत शिखरबाट प्रारम्भ भइ मार्गमा अनेक पहाड पर्वत हुँदै कहिले तिव्र गति त कहिले मन्द गति सँगै प्रवाहित भइरह्यो। === क्रान्तिको मध्यवर्गीय स्वरूप === १७८९ मा भएको फ्रान्सेली क्रान्तिलाई एक बुर्जुवा क्रान्तिको रुपमा देख्न सकिन्छ। क्रान्तिको पहिलो चरणमा नेतृत्व तृतीय स्टेटको बुर्जुवा वर्गको हातमा थियो। मध्यवर्गीय नेतृत्वले निजी सम्पत्तिलाई ध्यानमा राख्दै केही सिद्धान्त पनि बनाए। वस्तुतः सामन्तवादको अन्तको घोषणा त गरियो तर सामन्ती अधिकारलाई यत्तिकै छाडिएन, तर भूमिपतिहरूलाई क्षतिपूर्ति गरेपछि नै किसान कुनै उत्तरदायित्वबाट मुक्त हुन सक्थे। मानवाधिकारको घोषणामा मध्यवर्गीय प्रभाव देख्न सकिन्छ। सम्पत्तिको अधिकारलाई मनुष्यको नैसर्गिक अधिकारहरूको श्रेणीमा राखियो जुन बुर्जुआ हितको संरक्षणसंग सम्बन्धित छ। यस प्रकार प्रकार वयस्क मताधिकारको कुरा त गरियो तर संविधानमा “नागरिक” शब्दको अत्यन्त संकुचित अर्थमा प्रयोग गरिएको थियो। नागरिकलाई सक्रिय वा निष्क्रिय नागरिकमा विभाजित गरिएको थियो। सक्रिय नागरिक जो आफ्नो कम से कम तीन दिनको आयको रकम प्रत्यक्ष करको रुपमा बुझाउथे र मात्र उनीहरूलाई मात्र मत दिन पाउने अधिकार थियो। प्रतिनिधि हुनको लागि पनि सम्पत्तिको योग्यतालाई आधार बनाइएको थियो र यो धनी मानिसहरू नै राजनीतिक क्रियाकलापमा सहभागी हुन सक्थे र यसको मतलब यो थियो कि धनी मानिस मध्यवर्गसंग सम्बन्धित थिए। यस प्रकार फ्रान्सेली क्रान्तिले जन्ममा आधारित भेदभावलाई अन्त्य गर्‍यो तर त्यस प्राचीन सामन्तवादको स्थानमा धनमा आधारित नयाँ सामन्तवादको प्रभुत्व सुरु भयो। क्रान्तिको दौरान क्रान्तिकारिहरूले निरंकुश सरकारद्वारा लिइएको ऋणको कुरा त उठाए तर उक्त ऋण माफ गर्ने कुरा कसैले गरेनन्। यसको कारण थियो कि यो ऋण सरकारलाई बुर्जुआ वर्गले दिएको थियो। यस प्रकार सरकारलले चर्चको सम्पत्तिलाई जफत गरियो तर उक्त सम्पत्तिलाई भूमिहीनलाई वितरण गरिएन। जमिन सर्वाधिक उच्च मुल्यमा बेचियो र त्यस जमीनलाई किन्ने क्षमता मध्यवर्गसँग थियो। फ्रान्सेली क्रान्तिले मजदुरको हितलाई वेवास्ता गर्‍यो र र श्रमिक आन्दोलनलाई हतोत्साहित गर्‍यो। क्रान्तिको दौरान श्रमिक वर्गले महत्वपूर्ण भूमिका निभएका थिए तर बुर्जुआ नेतृत्वलाई उसको बढ्दो स्थिति मन्जुर थिएन। अतः नेशनल असेम्बलीले निरंकुश राजतन्त्र युगमा निर्मित कानूनलाई पुनः लागू गरियो। जसअनुसार सबै श्रमिक संघ सम्बन्धी कार्य प्रतिबन्ध लगाइयो र गिल्डलाई गैरकानूनी घोषित गरियो। नेशनल एसेम्बलीमा बुर्जुआको प्रधानता थियो र त्यसमा जिरोन्दिस्त र ज्याकोबियन पनि बुर्जुआ वर्ग संग सम्बन्धित थिए । यद्यपि ज्याकोबियन सर्वहारा वर्गको हितको कुरा गर्थे तर आतंकी राज्यको स्थापनामा बुर्जुआ हितलाई माथि राखिएको थियो र श्रमिक प्रतिक्रिया दबाउन सेनाको सहायता लिइयो। डायरेक्टरीको शासनमा पनि मध्यवर्गीय हितलाई प्रमुखता दिइयो । संचालक मंडलले जुन द्विसदनात्नीमक विधायिकाको निर्माण गरेका थिए, त्यसका सबै सदस्य मध्यवर्गीय बुद्धिजीवी थिए। नेपोलियनको सुधारहरूमा पनि बुर्जुआ प्रभाव देख्न सकिन्छ। उनले बुर्जुआ हितलाई संरक्षित राखेर आफ्नो विधि संहितामा सम्पत्तिको अधिकारलाई सुरक्षित राखियो, कुलीनलाई अपेक्षाकृत व्यापक अधिकार दिए तथा उनको व्यापारिक र वाणिज्यिक सुधारको फाइदा मध्यवर्गलाई नै मिल्यो। यस प्रकार क्रान्तिको स्वरूपमा मध्यवर्गीय तत्व देखिन्छ। तर पुरै क्रान्ति र उसको प्रभावको विश्लेषणबाट यो स्पष्ट हुन्छ कि कि क्रान्तिमा मध्यवर्गीय तत्वको साथ कृषक, मजदूर, महिलाको सहमागिता थियो। यस तरिकाले यो मात्र मध्यवर्गीय क्रान्ति थिएन तर एक लोकप्रिय क्रान्तिको रुपमा यसलाई देख्न सकिन्छ। ===विश्वव्यापी स्वरूप=== फ्रांन्सेली राज्य क्रान्ति एक विश्वव्यापी चरित्रको लागि भएको थियो। क्रान्तिकारीहरूले १७८९ मा मनुष्य तथा नागरिक अधिकारको घोषणा गरे, जस अनुसार "जन्म बाट समान पैदा भएको कारण सबै मानवलाई समान अधिकार हुनुपर्छ। र यो सबै देशको लागि, सबै मानवको लागी र सबै विश्वको लागि हो। , सबै समयको लागि, मिलना चाहिए और यह सभी देशों के लिए यो घोषणा फ्रान्सको लागि मात्र नभएर स्वतन्त्र हुन चाहने र राजतन्त्र र सामन्ती विशेषाधिकारको बोझबाट मुक्त हुन चाहनेहरूको लागि थियो। नेसनल एसेम्बली(राष्ट्रिय सभा)द्वारा १७९२ मा कामपेने नामक एक इंलिस नायकलाई फ्रान्सेली नागरिकको उपाधी दिइयो र उनलाई फ्रान्सेली नेसनल कन्भेन्सनको प्रतिनिधि चुनियो। यस प्रकार "क्रान्तिको दौरान क्रान्तिलाई स्थायी र सुदृढ राख्नको लागी क्रान्तिलाई युरोपको अन्य देशमा पनि विस्तार गरिनु पर्छ" भन्ने विचारको विकास भयो। यसमा एउटा यस्तो युद्धको कल्पना गरियो जसमा फ्रान्सेली सेना छिमेकी देशमा प्रवेश गरेर त्यहाँका स्थानीय क्रान्तिकारीहरूसँग मिलेर राजतन्त्रलाई अपदस्त गरि गणतन्त्र स्थापना गर्नेछ। फ्रान्सको क्रान्ति एक राष्ट्रिय घटना मात्र थिएन। यो त -स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा सम्पूर्ण युरोपमा गुञ्जेको घटना थियो। क्रान्तिको प्रभाव यति दूरगामी रह्यो कि समस्त यूरोप यसमा आच्छादित भयो। यसै सन्दर्भमा "यदि फ्रान्स बिरामी भयो भने सम्स्त युरोपलाई हाच्छ्यु आउँछ।" भनिन्थ्यो। ===क्रान्ति सुनियोजित थिएन=== ==='सामाजिक क्रान्ति'को रूपमा === फ्रान्सेली क्रान्तिको मूल कारण तत्कालीन फ्रान्सेली समाजको दुरावस्था पनि एक थियो। समाज विशेषाधिकार प्राप्त र अधिकार विहीन वर्गमा विभाजित थियो। कृषक किसानको स्थिति कर को बोझबाट नाजुक थियो र अर्को तर्फ उनीहरूलाई सामन्तको अत्याचार र चर्चको हस्तक्षेपबाट पनि शोषणको सिकार हुनु पर्थ्यो। यी स्थितिले क्रान्तिको मार्ग देखायो। क्रान्तिकारीहरूले यसै असमानताको विरुद्ध आवाज उठाए र स्वतंत्रता, समानता तथा बन्धुत्व का नारा दिए। क्रान्तिको समय नै [[सामन्तवाद]]को अन्तको घोषणा भयो, विशेषाधिकारको अन्त्य गरियो। ===अधिनायकवादी स्वरूप=== फ्रान्सेली क्रान्तिमा सर्वसाधारणको सहभागिता थियो तर उनीहरूको हितलाई नजरअन्दाज गरेर क्रान्तिले अधिनायकवादको रुप धारण गर्‍यो जसमा कुनै एक व्यक्तिको सिद्धान्त र इच्छाको विशेष स्थान थियो। वस्तुतः क्रान्तिको समय रबिस्पियरको नेतृत्वमा एक तानाशाही सरकार वा अधिनायकतन्त्रको स्थापना भएको थियो र पछी गएर नेपालियनले पनि अधिनायकवादको स्थापना गरे। === प्रगतिशील क्रान्तिको रूपमा === फ्रान्सको क्रान्ती त्यहाँको पुरातन व्यवस्थामा व्याप्त तमाम विकृति, विसंगति तथा आधारभूत दोषको बिरुद्ध एक शसक्त प्रतिकृया थियो। क्रान्तिले निरंकुश राजतन्त्र, असमानतामा आधारित फ्रान्सेली समाज, विलासितापूर्ण पादरी वर्ग तथा आर्थिक अव्यवस्थाको सङ्कट सँग जुधिरहेको कुशासनको अन्त गरि फ्रान्समा प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। यस दृष्टिबाट यसलाई प्रगतिशील क्रान्तिको रुपमा देख्न सकिन्छ। साथै मानवाधिकार को घोषणा, स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा तथा राष्ट्रियताको विचारधाराबाट समस्त विश्वलाई जागरुक गरायो। परिणामस्वरूप विश्वको कयौं देशमा राजनैतिक अधिकारको माग लाई लिएर आन्दोलन सुरु भयो। इटली एवं जर्मनीको एकीकरणको भावनालाई प्रोत्साहन मिल्यो। धर्म र राजनीतिको पृथक्करणको मुद्दा पहिलो पटक यस क्रान्तिको दौरान उठ्यो। == प्रतीक == === ला मार्सेलाइज === {{Main|ला मार्सेलाइज}} [[चित्र:Pils rouget lisle chantant marseillaise mb (Musée).jpg|thumb|क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले, ला मार्सेलाइजका रचनाकारले १७९२ मा सर्वप्रथम यो गीत गएका थिए ।]] {{Listen |filename = La Marseillaise.ogg |title = ला मार्सेलाइज |description = फ्रान्सको [[राष्ट्रिय गान]] ''ला मार्सेलाइज''; text in French. }} "ला मार्सेलाइज" ({{IPA-fr|la maʁsɛjɛːz}}) फ्रान्सको [[राष्ट्रिय गान]] बन्यो। यो गीत "क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले" ले १७९२ मा रचना गरेका हुन् । फ्रान्सको राष्ट्रिय सभाले यसलाई १७९५ मा राष्ट्रिय गानको रूपमा स्वीकार गर्‍यो ।<ref>{{cite journal|first=Karen A.|last=Cerulo|title=Symbols and the world system: national anthems and flags|url=https://archive.org/details/sim_sociological-forum_1993-06_8_2/page/243|journal=Sociological Forum|year=1993|volume=8|issue=2|pages=243–71|doi=10.1007/BF01115492}}</ref> === गिलेटिन === [[गियोतिन|गिलेटिन]] फ्रेच क्रान्तिको आतंकको मुख्य प्रतिकको रूपमा उभिएको छ।<ref>{{cite book|author=Paul R. Hanson|title=The A to Z of the French Revolution|url=https://books.google.com/books?id=yYJ4AAAAQBAJ&pg=PA151|year=2007|publisher=Scarecrow Press|page=151|isbn=978-1-4617-1606-8}}</ref> == दीर्घकालीन प्रभाव == युरोपेली र पश्चिमी इतिहासमा फ्रेन्च क्रान्तिको ठूलो प्रभाव छ। यसले सामन्तवादको अन्त्य गर्‍यो र भविष्यमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको परिभाषाको मार्ग प्रशस्त गर्‍यो। {{sfn|Palmer|Colton|1995|p=341}}{{sfn|Fehér|1990|pp=117–130}} यसको फ्रेन्च राष्ट्रवादमा परेको ओरभाव गहन छ र युरोप भरी नै राष्ट्रवादी आन्दोलनको लागि उत्साह मिल्यो।{{sfn|Dann|Dinwiddy|1988|p=13}} आधुनिक इतिहासकारहरू राष्ट्र राज्यको अवधारणा क्रान्तिको प्रत्यक्ष परिणाम भएको कुरामा सहमत छन्। {{sfn|Keitner|2007|p=12}} === फ्रान्स === क्रान्ति फ्रान्सको समाजमा कयौं परिवर्तन ल्यायो,। ती मध्ये केही सर्वस्वीकार्य छन् भने केहीमा अझै बहस जारी छन्। {{sfn|Stewart|1951|pp=783–94}} लुइस चौधौको पालामा, राजनैतिक शक्ति भर्सेलिजमा केन्द्रित थियो र राजाको नियन्त्रणमा थियो। राजाको शक्ति अथाह व्यक्तिगत धन, सेना माथिको नियन्त्रण र क्लर्जी, प्रादेशिक गभर्नर, वकिल तथा न्यायाधीशको नियुक्तिबाट मिलेको थियो।{{sfn|Thompson|1952|p=22}} एक वर्ष भन्दा कम समयमा, राजालाई नाम मात्रको बनाइयो, कुलीनहरूलाई सम्पत्ति र उपाधीबाट, चर्च र यसका सम्पत्तिबाट बञ्चित गरियो। क्लर्जी, न्यायाधीश र मेजिस्ट्रेटको नियन्त्रण राज्यबाट गरिने भयो र सेनाको साथ साथ क्रान्तिकारी नेसनल गार्डको व्यवस्था गरियो। १७८९ को केन्द्रिय तत्त्व "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व"को नारा थियो। र "मानव तथा नागतिकको अधिकारको घओषणा"लाई नै पूर्ण रुपमा क्रान्तिको रुप मानियो। "{{sfn|Lefebvre|1947|p=212}} ==== क्याथोलिक चर्चको स्थिति ==== क्रान्तिताका क्याथोलिक चर्चको स्थिती एक सबैभन्दा तातो विवाद थियो। {{sfn|Kennedy|1989|pp=145–167}} १७८८ मा, यसले समाजमा प्रभुत्व कायम गरेको थियो; फ्रेन्च नै क्याथोलिक र क्याथोलिक नै फ्रेन्च भन्ने मान्यता थियो। १७९९ सम्ममा, चर्चको अधिकांश सम्पत्ति जफत गरियो र यसमा प्रमुख नेताहरू कि त मारिए वा निर्वासित थिए। यसको सांस्कृतिक प्रभाव माथि हमला गरियो र आइतबार, पवित्र दिन, प्राथना, संस्कार र पर्वहरू हटाउने प्रयास गरियो। अन्ततः यी प्रयासहरू विफल भए बरु धर्म माने सन्तहरू बाट आक्रोशित प्रतिकृया सामना गर्नु पर्यो। यी परिवर्तनहरूको विरोध नै वेन्दीको विद्रोहको मुख्य कारण थियो। {{sfn|Kennedy|1989|pp=338–353}} [[File:Le Bataillon Carré, Affaire de Fougères 1793 (Square Battalion).jpg|thumb|upright=1.0|left|The 1793 [[War in the Vendée]] was in part sparked by opposition to state persecution of the Catholic church]] शताब्दियौं देखि, परोपकारी संस्थाहरूले अस्पताल, गरिबलाई राहत दिन, स्कुललाई पैसा दिने गर्थ्यो। जब यसका सम्पत्ति जफत गरियो र बेचियो पैसा आउन बन्द भयो र समाजमा अव्यवस्था भयो। {{sfn|Sutherland|2002|pp=1-24}} ==== अर्थतन्त्र ==== दुई तिहाई भन्दा धेरै फ्रान्सेली हरू कृषिमा काम गर्थे, जुनलाई क्रान्तिले परिवर्तन गर्‍यो। चर्च र कुलीनवर्गले नियन्त्रण गर्ने ठूलो जमिन जफत भएपछि फ्रान्समा धेरै सङ्ख्यामा साना स्वतन्त्र फार्मको विकास भयो। बाली फसल कटाइमा कर अन्त्य गरियो। परिवारमा पितृसत्ता कमजोर हुँदै गयो। परिवारका सबै सन्तानसँग पैतृक सम्पत्तिको हक हुने भएपछि जन्मदरमा कमी आयो। {{Sfn|Jones|1988|pp=251–54, 265}} सहरमा, साना स्तरको उद्यम विस्तार भयो। [[एकाधिकार]], प्राथमिकता, बाधा, नियम, कर उदार भएकाले त्यस्तो भएको थियो। यद्यपि बेलायती [[नाकाबन्दी]]को कारणले समुद्रपार र उपनीवेशको व्यापार लगभग अन्त्य भएको थियो। त्यसले उनीहरूको आपूर्ति चक्र बिथोलिएको थियो। समग्रमा, क्रान्तिले फ्रान्सको व्यापार क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन भएन। एक सामान्य व्यापारीको स्वामित्वमा एक सानो स्टोर, मिल वा पसल हुन्थ्यो, परिवारको सहयोग वा केही कर्मचारीहरू को साथ चलाउथ्यो। ठूला उद्योगहरू अन्य औद्योगिकशील राष्ट्रभन्दा कम थियो।{{sfn|Cobban|1964|pp=68-80}} ==== संविधानवाद ==== क्रान्तिको मुख्य उद्देश्य राजाको स्वेच्छाचारी शासनको अन्त्य थियो। क्रान्तिको समयमा संवैधानिक व्यवस्था सहितको [[कानूनको शासन|विधिको शासन]]को वाचा गरिएको थियो। नेपोलियनले सम्राटको रुपमा संवैधानिक प्रणालीको स्थापना गरेका थिए (यद्यपि उनको हातमा नै सम्पूर्ण नियन्त्रण थियो), र पुर्नार्स्थापित बुर्बोन राजवंश पनि संवैधानिक मार्गमा नै हिड्न बाध्य भयो। १८७१ मा [[नेपोलियन तृतीय|नेपोलियन तृतीयको]] बहिर्गमन पछी, राजतन्त्रवादीहरूस संग बहुमत थियो, तर उनीहरू यति विभाजित थिए कि को राजा भन्नेमा उनीहरू सहमत हुन सकेनन्। र क्रान्तिको विचारप्रति अझै बढी प्रतिबद्ध तेस्रो फ्रान्सेली गणतन्त्रको स्थापना भयो।<ref>Furet, ed., ''A Critical Dictionary of the French Revolution,'' pp. 479–93</ref><ref>Robert Tombs, "Inventing politics: from Bourbon Restoration to republican monarchy," in Martin S. Alexander, ed., ''French history since Napoleon'' (1999), pp. 59–79</ref> क्रान्तिको पुरातनवादी क्याथोलिक दुश्मन भिची फ्रान्स (१९४०-४४)मा सत्तामा आयो। भिचीले समानताको सिद्धान्तलाई अस्वीकार गर्‍यो र क्रान्तिको क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ ९(Liberty, Equality, Fraternity)को स्थानमा "काम, परिवार र मातृभूमी" ले प्रतिस्थापन गर्ने प्रयास गरेको थियो। यद्यपि बुर्बोन, भिची वा कसैले पनि १७८९ अगाडी कुलीन वर्गले प्रयोग गर्ने विशेषाधिकार पुनर्स्थापना गर्ने प्रयास गरेनन्। फ्रान्स स्थायी रुपमा कानुनीको नजरमा सबै बराबर रहेको समाज बन्यो ।{{sfn|Hanson|2009|p=189}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==स्रोत == {{refbegin|40em}} * {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |author-link=|title=Citizens, A Chronicle of The French Revolution |url=https://archive.org/details/citizenschronicl0000scha |publisher=Penguin |year=1989 |edition=2004 |isbn=978-0-14-101727-3}} * {{cite book |last1=Schama |first1=Simon |publisher=Harper Collins |year=1977 |isbn=978-0-00-216701-7 |title=Patriots and Liberators: Revolution in the Netherlands, 1780–1813}} * {{cite book |last1=खरेल|first1=ओम प्रसाद|publisher=डीकुरा प्रकाशन |year=२०६४ |isbn= |title=नेपोलियन महान् योद्धा नेपोलियनको सनसनी पूर्ण जीवनी}} {{विश्वको इतिहास}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:फ्रान्सको इतिहास]] [[श्रेणी:फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति]] r92r1itfpbxs4pzrmuch7u7b07e34ft 0 102320 1393533 1391713 2026-10-31T15:21:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393533 wikitext text/x-wiki {{Infobox album | name = १९८९ | type = स्टुडियो एल्बम | artist = [[टेलर स्विफ्ट]] | cover = Taylor Swift - 1989.png | border = yes | alt = | released = {{start date|2014|10|27}} | recorded = २०१३–१४ | venue = | studio = | genre = {{hlist|[[पप सङ्गीत|पप]]<ref>{{cite web|url=http://consequenceofsound.net/2014/10/album-review-taylor-swift-1989/|title=टेलर स्विफ्ट&nbsp;– १९८९&nbsp;– एल्बम|work=कन्सिकोन्सेस अफ साउन्ड|accessdate=February 7, 2015}}</ref>|[[पप सङ्गीत|डान्स-पप]]|[[पप सङ्गीत|सिन्थ-पप]]}} | length = {{duration|m=48|s=41}} | label = [[बिग मेसिन रेकर्ड्स|बिग मेसिन]] | producer = {{hlist|म्याक्स मार्टिन|टेलर स्विफ्ट|ज्याक एन्टोनअफ|नेथन चापम्यान|इमोजीन हिप|जर्ज क्रिस्टिन|म्याथ्युज एण्ड रोबिन|अली प्यामी|सेलब्याक|रायन टेडर|}} | prev_title = [[रेड (टेलर स्विफ्टको गीत)|रेड]] | prev_year = २०१२ | next_title = [[रेपुटेसन (टेलर स्विफ्टको एल्बम)|रेपुटेसन]] | next_year = २०१७ | misc = {{Singles | name = १९८९ | type = स्टुडियो | single1 = [[सेक इट अफ (टेलर स्विफ्टको गीत)|सेक इट अफ]] | single1date = १८ अगस्ट २०१४ | single2 = [[ब्ल्याङ्क स्पेस (टेलर स्विफ्टको गीत)|ब्ल्याङ्क स्पेस]] | single2date = १० नोभेम्बर २०१४ | single3 = [[स्टाइल (टेलर स्विफ्टको गीत)|स्टाइल]] | single3date = ९ फेब्रुअरी २०१५ | single4 = [[ब्याड ब्लड (टेलर स्विफ्टको गीत)|ब्याड ब्लड]] | single4date = १७ मे २०१५ | single5 = [[वाइल्डेस्ट ड्रिम्स (टेलर स्विफ्टको गीत)|वाइल्डेस्ट ड्रिम्स]] | single5date = ३१ अगस्ट २०१५ | single6 = [[आउट अफ द उड्स (गीत)|आउट अफ द उड्स]] | single6date = ५ फेब्रुअरी २०१६ | single7 = [[न्यू रोमान्टिक (टेलर स्विफ्टको गीत)|न्यू रोमान्टिक]] | single7date = २३ फेब्रुअरी २०१६ }} }} "'''१९८९'''" अमेरिकी गायिका तथा गीतकार [[टेलर स्विफ्ट]]को पाँचौँ स्टुडियो एल्बम हो जुन [[बिग मेसिन रेकर्ड्स|बिग मेसिन]] रेकर्डस् द्वरा २७ अक्टोबर २०१४ मा सार्वजनिक गरिएको थियो। स्विफ्टले उनको चौँथो स्टुडियो एल्बमको [[रेड (टेलर स्विफ्टको एल्बम)|रेड]]को सार्वजनिक पछि यस एल्बमको लागि गीतहरू रेकर्ड गर्न सुरु गरेकी थिइन्। दुई वर्षको अवधिमा स्विफ्टले म्याक्स मार्टिन, सेलब्याक र अन्य रेकर्ड निर्मातासँग सहकार्य गर्दै एल्बमका लागि गीत रेकर्ड गराउन सुरु गरेकी थिइन्। यस एल्बमको शीर्षक स्विफ्टको जन्म वर्षको आधारमा राखिएको थियो र यस एल्बममा समावेश गरिएका सङ्गीत १९८० को दशकका पप सङ्गीतहरू द्वारा प्रेरित भएको थियो। एल्बमले स्विफ्टको पछिल्लो एल्बममा समावेश गरिएका कन्ट्रि सङ्गीतबाट प्रस्थानको प्रतिनिधित्व गर्दछ र स्विफ्ट द्वारा उनको पहिलो दस्तावेज आधिकारिक पप एल्बम को रूपमा वर्णन गरिएको छ। १९८९ एल्बमका गीतहरूमा वाद्ययन्त्रका रूपमा विषेश गरी ड्रम प्रोग्रामिङ, सिन्थेसाइजर्स, पुलसटिङ बेस, गीतारहरूको प्रयोग गरिएको छ। १९८९ ले समकालीन सङ्गीत आलोचकहरूबाट सामान्यतया सकारात्मक समीक्षा प्राप्त गर्‍यो र यसलाई बिलबोर्ड, टाइम, र रोलिङ स्टोन सहित विभिन्न प्रकाशनहरू द्वारा २०१४ को सर्वश्रेष्ठ एल्बमहरूको रूपमा वर्णन गरियो। १९८९ ले संयुक्त राज्यमा १.२८७ मिलियन प्रतिलिपीहरू बिक्री गर्‍यो भने एल्बम सार्वजनिक भएको पहिलो हप्ता एल्बम बिलबोर्ड २०० एल्बम चार्टको शीर्ष स्थानमा आउन सफल भएको थियो। एल्बम सन् २०१४ मा संयुक्त राज्य अमेरिकाको सर्वाधिक बिक्री हुन सफल एल्बमको रूपमा स्थापित भयो भने डिसेम्बर २०१७ सम्म एल्बमका कुल ६.११ मिलियन प्रतिलिपीहरू विश्व व्यापी रूपमा बिक्री भएको थियो। एल्बमका १०.१ मिलियन प्रतिलिपीहरू बिक्री हुने क्रममा गीतका सात एकल सङ्गीतहरू सार्वजनिक गरिएको थियो जसमा [[ब्ल्याङ्क स्पेस (टेलर स्विफ्टको गीत)|ब्ल्याङ्क स्पेस]], [[सेक इट अफ (टेलर स्विफ्टको गीत)|सेक इट अफ]] र [[ब्याड ब्लड (टेलर स्विफ्टको गीत)|ब्याड ब्लड]] गरी तीन गीतहरू [[बिलबोर्ड हट १००]]को शीर्ष स्थानमा आउन सफल भएका थिए र त्यस्तै गरी [[स्टाइल (टेलर स्विफ्टको गीत)|स्टाइल]] र [[वाइल्डेस्ट ड्रिम्स (टेलर स्विफ्टको गीत)|वाइल्डेस्ट ड्रिम्स]] बिलबोर्डको शीर्ष दशमा र [[आउट अफ द उड्स (गीत)|आउट अफ द उड्स]]ले शीर्ष २० मा स्थान सुरक्षित गरेको थियो।<ref>{{cite web|last1=कल्टफिल्ड|first1=केथ|title=सन् २०१७ का उत्कृष्ट एल्बमहरू|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8085932/ed-sheeran-divide-nielsen-music-top-album-2017|work=बिलबोर्ड म्यागेजिन|accessdate=January 5, 2018|date=January 3, 2018}}</ref> एल्बममा पहिलो पाँच एकलले अमेरिकी रेकर्डिङ उद्योग सङ्घ द्वरा विभिन्न प्रमाणपत्रहरू प्राप्त गरेको थियो। यस एल्बमले सन् २०१६ को वर्षको उत्कृष्ट एल्बमको रूपमा ग्र्यामी अवार्ड जित्न सफल भयो जसले गर्दा स्विफ्ट दुईपटक ग्र्यामी अवार्ड जित्ने पहिलो महिला कलाकार बनिन्। ==पृष्ठभूमि== स्विफ्टले उनको चौँथो स्टुडियो एल्बम रेड २२ अक्टोबर २०१२ मा सार्वजनिक गरेकी थिइन्। यस एल्बमले स्विफ्टको साङ्गीतिक शैली र लेखन शैलीमा परिवर्तन ल्याएको थियो।<ref name="yahoo1">{{cite web|last=विलमेन|first=क्रिस|url=http://music.yahoo.com/blogs/our-country/scott-borchetta-taylor-tim-martina-band-perry-personalized-005314825.html|title=बिग मेसिन रेकर्ड्स|website=याहु! सङ्गीत|date=June 13, 2012|accessdate=July 1, 2012}}</ref> रेड एल्बमले व्यापारिक हिसाबमा निकै सफलता प्राप्त गरेको थियो भने एल्बम सार्वजनिक भएको पहिलो हप्ता एल्बम बिलबोर्ड २०० एल्बम चार्टको शीर्ष स्थानमा आउन सफल भयो र पहिलो हप्तै एल्बमका १.२१ मिलियन प्रतिलिपीहरू बिक्री भएका थियो जुन दशकको इतिहासम‌ै सबैभन्दा उच्च बिक्री थियो र त्यसले गर्दा स्विफ्ट दुईवटा एल्बमले सार्वजनिक भएकै अर्को हप्ता १ मिलियन भन्दा बढि प्रतिलिपीहरू बिक्री गर्‍यो जसले गर्दा स्विफ्ट पहिलो महिला कलाकार बन्न सफल भइन्।<ref>{{cite news|author=|url=https://www.theguardian.com/music/2012/oct/18/taylor-swift-want-believe-pretty-lies|title=टेलर स्विफ्टका केही भनाइहरू|work=द गार्डियन|accessdate=October 23, 2012|location=लण्डन|date=October 18, 2012}}</ref><ref name="slantmagazine.com">{{cite web|url=http://www.slantmagazine.com/music/review/taylor-swift-red/2900|title=टेलर स्विफ्ट: रेड &#124; |work=स्लन्ट म्यागेजिन|accessdate=February 25, 2013}}</ref> एल्बमको बिक्री र प्रचारप्रसार गर्न स्विफ्टले विश्व भ्रमण गरेकी थिइन् जुन मार्च देखि सेप्टेम्बर २०१३ सम्म सञ्चालनमा रहेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/474400/taylor-swifts-red-sells-121-million-biggest-sales-week-for-an-album-since-2002|title=स्विफ्टको रेड एल्बमको पहिलो हप्तै १.२१ मिलियन प्रतिलिपी बिक्री|work=बिलबोर्ड|date=September 14, 2009|accessdate=November 7, 2012}}</ref> विश्व भ्रमणका क्रममा स्विफ्टले उत्तर अमेरिका, न्युजिल्यान्ड, अस्ट्रेलिया, इङल्याण्ड, जर्मनी र एसियाका केही मुलुकहरूमा साङ्गीतिक कार्यक्रम आयोजना भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://theboot.com/taylor-swift-2014-red-tour-dates-asia/|title=स्विफ्टले सन् २०१४ मा एसियाका केही मुलुकहरूमा साङ्गीतिक कार्यक्रमहरू गर्ने|website=द बुट|date=February 13, 2014|accessdate=April 3, 2014}}</ref> रेडको विश्व भ्रमणमा स्विफ्टको रोमान्टिक जीवन मिडियाको सुश्म परीक्षणको विषय बनेको थियो।<ref>{{cite web|author=|url=http://gawker.com/5965470/who-has-taylor-swift-dated-a-brief-history-of-all-the-men-in-the-universe|title=टेलर स्विफ्ट - रेड एल्बम|website=ग्वेकर|date=November 19, 2012|accessdate=November 17, 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131117022847/http://gawker.com/5965470/who-has-taylor-swift-dated-a-brief-history-of-all-the-men-in-the-universe|archivedate=November 17, 2013|df=}}</ref> रेड एल्बमको विश्व भ्रमण सकिएपछि स्विफ्टले १९८९ एल्बमको लागि गीतहरू रेकर्ड गराउनु सुरु गरेकी थिइन्।<ref>{{cite news|last=च्याङ|first=बी|title=टेलर स्विफ्ट|url=https://www.nytimes.com/2013/03/17/fashion/for-taylor-swifts-image-erosion-is-a-danger.html?_r=0|work=द न्यूज टाइम्स|accessdate=June 10, 2013|date=March 15, 2013}}</ref><ref name="Talbott">{{cite news|last=टलबोट|first=क्रिस|url=http://bigstory.ap.org/article/taylor-swift-talks-next-album-cmas-and-ed-sheeran|title=टेलर स्विफ्टको आउँदै एल्बम|agency=एसोसियटेड प्रेस|date=October 12, 2013|accessdate=August 19, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131026093555/http://bigstory.ap.org/article/taylor-swift-talks-next-album-cmas-and-ed-sheeran|archive-date=October 26, 2013}}</ref> ==लेखन र रेकर्डिङ== [[File:Jungle City Studios.jpeg|thumb|जङ्गल सिटी स्टुडियो जहाँ एल्बमका केही गीतहरू रेकर्ड गरिएको थियो।]] स्विफ्टको चौँथो स्टुडियो एल्बम रेडको सार्वजनिक पछि स्विफ्ट ६ महिना सम्म गीत लेखनका तल्लीन भएकी थिइन्। नोभेम्बर २०१३ मा स्विफ्टले बिलबोर्डलाई बताए अनुसार स्विफ्टले भनिन् ,"त्यहाँ सात वा आठ गीतहरू छन् जुन मलाई थाहा छ म रेकर्ड गर्न चाहन्छु"।<ref>{{cite web|last1=|first1=जेसन|last2=कल्टफिल्ड|first2=केथ|title=टेलर स्विफ्ट|url=http://www.billboard.com/articles/news/5800742/taylor-swift-talks-next-album-at-amas-we-got-a-lot-already#orz0YlbTrebdscmh.99|work=बिलबोर्ड|accessdate=August 19, 2014|date=November 25, 2013}}</ref> एल्बमको प्रचारप्रसारका क्रममा स्विफ्टले भनिन् कि उनी दैनिक उठ्दा खेरि पहिला बनाएको सङ्गीत भन्दा नयाँ शैली बनाउन आवश्यक छ भन्ने कुरा गर्थिन। स्विफ्टले सन् २०१५ को एक अन्तरबार्तामा भनिन् कि उनले एक पप एल्बम बनाएकामा उनी निकै खुसी र गर्भ गर्छिन्।<ref name="Slam">{{cite web|title=टेलर स्विफ्ट|url=http://www.accesshollywood.com/taylor-swift-slams-hackers-nude-photo-claims_article_103356|website=एक्सेस हलिउड|publisher=एनबीसी युनिभर्स, Inc|accessdate=January 30, 2015|date=January 28, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130011616/http://www.accesshollywood.com/taylor-swift-slams-hackers-nude-photo-claims_article_103356|archive-date=January 30, 2015}}</ref> गीतको रेकर्डिङ लस एन्जलसको कोनवे स्टुडियो, न्यु योर्कको जङ्गल सिटी स्टुडियो, ब्रोक्लेनको लेम्बीज् हाउस स्टुडियो, स्टकहोमको एमएक्सएम स्टुडियो, न्यासभिलको आर्ट स्टुडियो, गोटबर्गको स्टुडियो इलिभेटर नोबडि र हाइटअवे स्टुडियोमा भएको थियो।<ref>{{cite web |title=१९८९|others=टेलर स्विफ्ट|year=२०१४|type=कम्प्याक्ट डिस्क लिनियर नोट्स|publisher=बिग मेसिन रेकर्ड्स}}</ref> फेब्रुअरी २०१४ मा स्विफ्टले एकपटक पुन सेलब्याक र म्याक्स मार्टिनसँग सहकार्य गर्ने खुलाएकी थिइन् जोसँग पहिलानै स्विफ्टले रेड एल्बमका तीन गीतहरूको लेखनमा साझेदार गरेकी थिइन्।<ref name="ootw">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-reveals-five-things-to-expect-on-1989-20140916|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |work=रोलिङ स्टोन|publisher=विनर मिडिया एलएलसी|date=September 16, 2014|accessdate=September 16, 2014}}</ref> १९८९ एल्बमका गितहरूमा भने उनीहरूको टोलीले ५ भन्दा बढी गीतहरू रचना गरेको थियो। यस एल्बममा स्विफ्टका साथी ज्याक एन्टोनअफ र रायन टेडरले पनि स्विफ्टसँग सहकार्य गरेका थिए। एन्टोनअफले स्विफ्टलाई लेखन र गीत निर्माण गर्न सहयोग गरेका थिए भने उनीहरूले "आउट अफ द उड्स" , "आइ व्इस यु वुड" र "यु आर इन लभ" गीतका सहयोग गरेका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/1969054/taylor-swift-welcome-to-new-york/|title=टेलर स्विफ्ट - वेलकम टू न्यु योर्क|last=वाकर|first=जोन|date=October 20, 2014|website=एमटिभी न्युज|accessdate=October 26, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107012916/http://www.mtv.com/news/1969054/taylor-swift-welcome-to-new-york/|archive-date=November 7, 2017}}</ref> एन्टोनअफले एक ट्र्याक उनको आइफोनमा रेकर्ड गराएका थिए जुन पछि "आइ व्इस यु उड" बनेको थियो। टेलर र स्विफ्टले दुई गीतहरू लेखे जसमा "[[वेलकम टू न्यु योर्क (गीत)|वेलकम टू न्यु योर्क]] र "आइ न्यू दिस प्लेस" रहेका छन्।<ref>{{cite web|author1=|title=रायन टेडर र टेलर स्विफ्ट - आइ नु प्लेस|url=http://www.at40.com/news-article/taylor-swift-gives-details-on-recording-i-know-places-with-ryan-tedder/33459|website=एटी४० डटकम|publisher=एटी४०|accessdate=January 22, 2015|date=October 20, 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150119234653/http://www.at40.com/news-article/taylor-swift-gives-details-on-recording-i-know-places-with-ryan-tedder/33459|archivedate=January 19, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119234653/http://www.at40.com/news-article/taylor-swift-gives-details-on-recording-i-know-places-with-ryan-tedder/33459 |date=January 19, 2015 }}</ref> सेप्टेम्बर २०१४ मा स्विफ्टले रोलिङ स्टोनलाई बताए अनुसार उनको १९८९ मा रहेको एक गीत उनको दैनिक विवरण र समाचारबाट बनाइएको हो तर तात्कालिक समय सम्म गीतको शीर्षक सार्वजनिक गरिएको थिएन्। स्विफ्टले एक अन्तरबार्ता बताएका अनुसार उक्त गीत "[[आउट अफ द उड्स (गीत)|आउट अफ द उड्स]] रहेको थियो। एन्टोनअफका अनुसार आउट अफ द उड्स गीतको एक भाग पढ्दा एक डायरीको कथा जस्तो लाग्छ भने यसमा लगभग १००,००० मानिसहरूको आवाज सुनिन्छ। आउट अफ द उड्स गीत स्विफ्टले पहिलो पटक एन्टोनअफले पहिलानै बनाएको सङ्गीतमा गीत लेखेकी थिइन्।<ref name="usa">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2014/10/14/taylor-swift-out-of-the-woods/17228091/|title=टेलर स्विफ्ट - आउट अफ द उड्स|date=October 14, 2014|newspaper=युएसए टुडे|accessdate=October 15, 2014|first=ब्रायन|last=मेन्सफिल्ड}}</ref> ==सङ्गीत== स्विफ्टले १८ अगस्ट २०१४ मा एल्बमको घोषणा गरेकी थिइन् भने उनले उक्त एल्बम एक पप एल्बम हुने पनि जानकारी गराएकी थिइन्।<ref name="auto1">टेलर स्विफ्ट: अन्तरबार्ता, "१९८९ एल्बम" १० अक्टोबर २०१४. १२:४४. (लण्डन) किस एफएम (युके)</ref> यस एल्बममा समावेश गरिएका सबै गीतहरू १९८० दशकको [[पप सङ्गीत|पप]] सङ्गीतबाट प्रेरित भएका थिए। साङ्गीतिक हिसाबले १९८९ एल्बम एक सिन्थ पप र डान्स पप एल्बम हो।<ref name="Graham">{{cite news|first=एडम|last=ग्राम|title=टेलर स्विफ्ट कसरी पप सङ्गीत क्षेत्रमा छाइन्?|date=May 27, 2015|url=http://www.detroitnews.com/story/entertainment/music/2015/05/27/taylors-world-swift-became-pops-reigning-queen/27989861/|newspaper=द डिट्रोयट न्युज|accessdate=June 30, 2015}}</ref><ref name="South Florida Sun-Sentinel">{{cite web|url=http://www.sun-sentinel.com/teenlink/music/fl-tl-teenlink-review-1989-taylor-swift-20141120-story.html|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९|author=|date=November 20, 2014|work=सन|accessdate=February 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825105049/http://www.sun-sentinel.com/teenlink/music/fl-tl-teenlink-review-1989-taylor-swift-20141120-story.html|archive-date=August 25, 2017}}</ref> एल्बममा मार्टिन द्वरा जुटाएका ड्रम्स र सिन्सेसाइजरहरू समावेश गरिएको छ भने अन्य [[रेकर्ड निर्माता]]हरूले गीतार, किबोर्ड र पियानोको प्रयोग गरेका छन्। किस एफएम (युके)सँगको एक अन्तरबार्तामा स्विफ्टले बताएकी छन् कि १९८९ एल्बमको नाम उनको जन्म वर्षबाट साभार गरिएको थियो। सेप्टेम्बरमा रोलिङ स्टोन म्यागेजिनसँग बताए अनुसार स्विफ्टलाई उक्त एल्बममा मार्टिन, [[न्युयोर्क सहर|न्यु योर्क सहर]], फाइन योङ केनीबल्स र अनुसन्धनात्मक भावनाले उनको एल्बमलाई टेवा मिलि रहेको छ।<ref name="curve">{{cite journal|title=१९८९ एल्बम|url=http://www.billboard.com/articles/news/6289405/taylor-swift-1989-album-review|journal=बिलबोर्ड|date=October 24, 2014|first=जेम|last=अस्वाड|accessdate=November 5, 2014}}</ref> अनुसन्धानको सम्बन्धमा स्विफ्टले १९८० को दशकका पप सङ्गीतहरूको वर्णन गरेकी छन्।<ref name="likeaprayer">{{cite web|first=जोस|last=इलिस|url=https://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908|title=टेलर स्विफ्ट|date=September 8, 2014|work=रोलिङ स्टोन|accessdate=March 22, 2016}}</ref> साङ्गीतिक हिसाबले हेर्दा खेरि १९८९ एल्बम १९८९ को दशकमा सार्वजनिक भएका स्विफ्टलाई मनपर्ने केही एल्बमहरू र गीतहरू छन् जसमा एनी लेनोक्स, फिल कोलिन्सका गीत र [[म्याडोना (मनोरञ्जनकर्मी)|म्याडोना]]को ''लाइक अ प्रेअर-एरा'' पर्छन्। २०१४ अक्टोबरमा एक गीतकारले बताए अनुसार गीतको बोल र गीतमा समावेश गरिएका शब्दहरू १९८९ एल्बम सार्वजनिक हुनुभन्दा दुई वर्ष अधि देखिका केही घटना र खोजीबाट प्रेरित भएका थिए।<ref>{{cite web|title=युट्युबमा टेलर स्विफ्टका भिडियोहरू|url=https://www.youtube.com/watch?v=bSCkVUupaRM|website=युट्युब|publisher=गूगल इङ्क|accessdate=January 8, 2015|format=भिडियो|date=October 27, 2014}}</ref> स्विफ्टको गीतलेखन एक साङ्गीतिक समूह अस्वाडले पूर्वावलोकन गरेको थियो भने उनीहरूले उक्त लेखनको प्रशंसा गरेका थिए। स्विफ्टले रचेका केही गीतहरूमा उनको वास्तविक जीवनसँग सम्बन्धित प्रेम कथाहरू पनि समावेश गरिएको छ भने उक्त घटनालाई स्विफ्टले आफ्नै सैलिमा वर्णन गरिकी छिन्। स्विफ्टले बताइनकि एल्बमका गीतलेखनहरू जोन ह्युगसका चलचित्रहरूबाट प्रेरित भएका थिए।<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/see-ryan-adams-taylor-swift-discuss-1989-songwriting-20151019|title=स्विफ्टले १९८९ एल्बमका बारे केही बताउँदै|author=डेनियल|work=रोलिङ स्टोन|date=October 19, 2015|accessdate=October 20, 2015}}</ref> ==रचना== एल्बमको सुरुवाती गीत "वेलकम टू न्यु योर्क" हो जुन स्विस्टले न्यु योर्क सहरलाई दिएको एक उपहार थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.eonline.com/news/589890/taylor-swift-talks-new-single-welcome-to-new-york-says-it-s-very-sexist-to-claim-she-only-writes-about-exes|title=स्विफ्ट "वेलकम टू न्यु योर्क" गीतका बारेमा वर्णन गर्दै|last=टमी|first=अल्स|date=October 20, 2014|website=इ!अनलाइन|accessdate=October 21, 2014}}</ref> गीतले लिफ्टलाई एलजीबिटी समुदायको लागि समानतालाई समर्थन गर्दछ।<ref name="slant">{{cite web|url=http://www.slate.com/blogs/browbeat/2014/10/20/taylor_swift_welcome_to_new_york_new_song_from_1989_is_a_pro_gay_synth_pop.html|title=टेलर स्विफ्ट - वेलकम टू न्यु योर्क |last=रिकमेन|first=फरेस्ट|date=October 20, 2014|work=स्लेट म्यागेजिन|accessdate=October 21, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gay.net/celebrities/2014/10/21/taylor-swift-supports-equality-new-track-%E2%80%98welcome-new-york%E2%80%99|title=टेलर स्विफ्ट 'वेलकम टू न्यु योर्क'|last=किर्क|first=अलेक्जेन्डर|date=October 21, 2014|website=ग्रे डटनेट|accessdate=October 21, 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://archive.is/20141021205855/http://www.gay.net/celebrities/2014/10/21/taylor-swift-supports-equality-new-track-%E2%80%98welcome-new-york%E2%80%99|archivedate=October 21, 2014}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20141021205855/http://www.gay.net/celebrities/2014/10/21/taylor-swift-supports-equality-new-track-%E2%80%98welcome-new-york%E2%80%99 |date=October 21, 2014 }}</ref> "ब्ल्याङ्क स्पेस" एक इलेक्ट्रो पप गीत हो भने यस गीतले स्विफ्ट र उनको प्रेमीको सम्बन्धको बर्णन गरेको छ।<ref>{{cite web|url=http://www.vulture.com/2014/10/album-review-taylor-swift-1989.html|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |first=लिन्ड्से|last=जोल्ड्ज|website=भल्चर डटकम|accessdate=October 28, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/3533569/taylor-swift-1989-review/|title=टेलर स्विफ्ट|accessdate=November 7, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023223029/http://time.com/3533569/taylor-swift-1989-review/#3533569/taylor-swift-1989-review|archive-date=October 23, 2014}}</ref> धेरै आलोचकहरूले गीतको तुलना गरे जुन स्विफ्टले हालैको मीडियामा हालको प्रदर्शन गरेको छ।यस गीतलाई पप कलाकार लोर्डेको एक कार्यको तुलना गरी आलेचना गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/taylor-swift-1989-album-review-pop-star-shows-promising-signs-of-maturity-9814620.html|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ एल्बम |accessdate=October 24, 2014}}</ref><ref name="time">{{cite news|url=http://time.com/3533569/taylor-swift-1989-review/|title=१९८९ एल्बम|work=[टाइम म्यागेजिन|first=श्याम|last=लेन्स्की|date=October 23, 2014|accessdate=March 1, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023223029/http://time.com/3533569/taylor-swift-1989-review/#3533569/taylor-swift-1989-review|archive-date=October 23, 2014}}</ref> "स्टाइल" गीतलाई इलेक्ट्रो पप, पोस्ट डिस्को र फङ्क पप गीतको रूपमा व्याख्या गरिएको छ। <ref name="latimes.com">{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/la-et-ms-review-taylor-swift-smooths-out-the-wrinkles-on-sleek-1989-20141027-story.html|title=१९८९ एल्बम|work=लस एन्जल्स टाइम्स|quote=|first=|last=उड|accessdate=October 27, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nme.com/reviews/taylor-swift/15754|title= – टेलर स्विफ्ट – '१९८९'|accessdate=October 27, 2014}}</ref> "आउट अफ द उड्स" एक सिन्थ पप सङ्गीत हो।र।स्विफ्टले १९८९ एल्बमका लागि लेखेको पहिलो गीत थियो। यस गीतमा म्याक मनर्टिनको निर्माण छ भने स्विफ्टको स्वर रेकर्ड गरिएको छ।<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/videos/taylor-swift-out-of-the-woods-20141014|title=टेलर स्विफ्ट 'आउट अफ द उड्स' – रेलिङ स्टोन|work=रोलिङ स्टोन}}</ref> रेकर्ड निर्माता एन्टोनअफका अनुसार यस गीतमा १९८९ दशकको र हालको सङ्गीतहरूको समिश्रण रहेको छ। "अल यु ह्याड टु डु वाज स्टे" गीत उनको वास्तविक जीवन भन्दा पनि उनको सपनाबाट प्रेरित भएको थियो।<ref name="Esther Lee">{{cite web|url=http://m.usmagazine.com/celebrity-news/news/taylor-swift-explains-why-she-gave-up-on-men-20141411|title=टेलर स्विफ्ट केही बताउँदै|first=इस्टर|last=ली|work=युएस विक्ली|date=November 14, 2014|accessdate=November 16, 2014}}</ref> "सेक इट अफ" एक पप सङ्गीत हो जसमा स्विफ्टले निकालेको अन्य गीतहरूको भन्दा भिन्न आवाजमा रेकर्ड गरिएको थियो। बिलबोर्डका जेसन लिपसट्जका अनुसार गीत म्याकलमोरे र रायन लुइजको "थिफ सफ (२०१२) भन्दा राम्रो लयमा रेकर्ड गरिएको छ।<ref name="LATimes">{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-listen-taylor-swift-releases-shake-it-off-from-new-album-1989-20140818-story.html|title=१९८९ एल्बमका केही गीतहरू|work=लस एन्जल्स टाइम्स|date=August 18, 2014|accessdate=August 19, 2014|first=माइकल|last=उड}}</ref> यस गीतको बोल र प्रयोग गीतमा गरिएका शब्दले स्विफ्टको निन्दा गर्ने व्यक्तिहरूलाई समर्पण गररिएको छ।<ref name="BBReview">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/review/track-review/6221814/taylor-swift-shake-it-off-single-review|title=टेलर स्विफ्ट - सेक इट अफ |work=बिलबोर्ड|first=जेसन|last=लिपसल्ट|date=August 18, 2014|accessdate=August 19, 2014}}</ref> स्विफ्टले उक्त गीत मार्फत वर्णन गर्दै भनिन्,"मैले यसबाट एकदम कठिन पाठ सिकेको छु कि मानिसहरूले कुनै पनि समयमा जुनसुकै कुरामा हाम्रो बारेमा सोध्न सक्छन्, र हामी त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनौ। हामी नियन्त्रण गर्न सक्ने एक मात्र कुरा हो कि हामीले उनीहरूलाई दिने प्रतिक्रिया"।<ref name="Time">{{cite news|url=http://time.com/3138525/taylor-swift-shake-it-off-1989/|title=सेक इट अफ गीतको आधिकारिक भिडियो|first=नोलम|last=फिनी|work=टाइम म्यागेजिन|date=August 18, 2014|accessdate=August 19, 2014}}</ref> "आइ विस यु उड" स्विफ्ट र एन्टोनअफले लेखेको यस एल्बमको अर्को गीत थियो भने उनीहरूले आउट अफ द उड्स पनि सँगै लेखेका थिए।<ref name="slate-analysis">{{cite web|last1=रिकमेन|first1=फरेस्ट|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |url=http://www.slate.com/blogs/browbeat/2014/10/24/taylor_swift_s_1989_leaked_here_s_a_track_by_track_breakdown_of_the_new.html|work=स्लेट म्यागेजिन|accessdate=February 20, 2015}}</ref> यस एल्बममा अर्को गीत पनि समावेश गरिएको छ जुन "ब्याड ब्लड" हो भने यस गीतको सारले दुई घनिष्ठ मित्र बीचको धोकाको वर्णन गरेको छ। टेलर स्विफ्टले एक अज्ञात महिला सङ्गीतकारको बर्णन गर्दै यस गीत लेखेकी थिइन्।<ref name="rolling-stone">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=4|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९|date=September 8, 2014|last=इलिस|first=जोस|work=रोलिङ स्टोन|accessdate=May 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150603060354/http://www.rollingstone.com/music/features/taylor-swift-1989-cover-story-20140908?page=4|archive-date=June 3, 2015}}</ref> स्विफ्टले भनेकी छिन् "एक व्यक्तीले उनले आयोजना गरेको साङ्गीतिक कार्यक्रममा स्विफ्टका लागि काम गर्ने व्यक्तीहरूलाई डाक्दै कार्यक्रममा अवरोध पुर्‍याउने कोसिस गरेको थियो।<ref>{{cite web|title=टेलर स्विफ्टसँगको एक अन्तरबार्ता|url=https://www.youtube.com/watch?v=Rk2bxUe9boU&t=7m54s|website=युट्युब|accessdate=February 19, 2015}}</ref> यस एल्बममा समावेश गरिएको ९अौँ गीत "वाइल्डेस्ट ड्रिम्स" थियो भने यस गीतका आधारमा स्विफ्टले उनको प्रेमीलाई उनलाई सपनामा भएपनि सम्झन अनुरोध गरेकी छन्।<ref>{{cite journal|title=तपाईँले थाहा नपाउनु भएको टेलर स्विफ्टको १२ तथ्य|journal=टिन भोग|volume=वेब|url=http://www.teenvogue.com/entertainment/2014-05/taylor-swift-trivia|accessdate=February 20, 2015}}</ref> एल्बममा "हाउ यु गेट द गल" नामक गीत पनि समावेश गरिएको छ। "दिस लभ" नामक एक कविता स्विफ्टे सन् २०१३ को अन्तिममा लेखेकी थिइन् भने उक्त कविता पनि पछि गीतको रूपमा विकासित हुँदै एल्बममा समावेश गरिएको थियो। १९८९ एल्बममा "आइ नू दिस प्लेस" नामक गीत पनि समावेश गराइएको थियो।<ref>{{cite web|last1=भोर्गास|first1=|title= टेलर स्विफ्ट|url=http://www.whosay.com/articles/5464-taylor-swift-clean-lyrics-1989-review|website=हु से|accessdate=February 20, 2015}}</ref> यस एल्बमको डिलक्स संस्करण एल्बम सार्वजनिक गरेको केही महिना पछि अमेरिकाको केही स्टोर र पछि आइट्युन्समा सार्वजनिक गरिएको थियो जसमा "वन्डरल्यान्ड", "यु आर इन लभ" र "न्यू रोमान्टिक" गरी तीन गीतहरू पनि सार्वजनिक गरिएको थियो भने "ब्ल्याङ्क स्पेस", "आइ व्इस यु उड" र "आइ नू प्लेस" गीतहरूको पनि अन्य संस्करण सार्वजनिक गरिएको थियो।<ref>{{cite web|title=टेलर स्विफ्टले न्यू रोमान्टिक गीत सेलिना गोमेजका लागि लेखिन|url=http://www.bustle.com/articles/48134-taylor-swifts-new-romantics-lyrics-were-totally-written-for-selena-gomez|website=बुस्टल|publisher=बुस्टल|accessdate=February 20, 2015}}</ref> ==एकल सङ्गीतहरू== १८ अगस्ट २०१४ मा स्विफ्टले "सेक इट अफ" नामक गीत पहिलो पटक प्रथम श्रेणीमा सार्वजनिक गरेकी थिइन् भने उक्त गीतलाई स्विफ्टले म्याक्स मार्टिन र सेलब्याकसँग सहकार्य गर्दै लेखेकी थिइन्। यस गीतको आधिकारिक सङ्गीत भिडियोलाई मार्क रोमेनीकले निर्देशन गरेका थिए जसलाई प्रत्यक्ष प्रसारणका बेलामा सार्वजनिक गरिएको थियो। यस गीतको भिडियोमा विभिन्न किसिमका व्यवसायीक नर्तकहरूको प्रयोग गरिएको छ। यस गीतले बिलबोर्ड हट १०० चार्टको शीर्ष स्थानमा आउन सफल भएको थियो भने गीत ४ हप्ता सम्म शीर्ष स्थानमा रहेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6229439/taylor-swift-shake-it-off-no-1-hot-100-nicki-minaj-anaconda|title=बिलबोर्ड हट १००|website=बिलबोर्ड}}</ref> २१ अक्टोबर २०१४ मा स्विफ्टको एक गीत दुरघटनात्मक रूपमा सार्वजनिक भएको थियो र उक्त गीत क्यानडेली आइट्युन्स चार्टको शीर्ष स्थानमा आएको थियो तर गीतलाई पछि त्यहाँबाट मेटाइएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://time.com/3531269/taylor-swift-track-3-review/|title=स्विफ्टको तेस्रो ट्र्याक|work=टाइम्स म्यागेजिन|date=October 22, 2014|accessdate=August 28, 2015|author=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2014/10/22/showbiz/music/taylor-swift-track-3-white-noise/|title= टेलर स्विफ्ट|work=सिएनएन|date=October 22, 2014|accessdate=August 28, 2015|author=}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/newsblogs/yourcommunity/2014/10/taylor-swift-accidentally-releases-8-seconds-of-white-noise-tops-canadian-itunes-chart.html|title=स्विफ्टले दुरघटनात्मक रूपमा गीत सार्वजनिक गरिन् |website=सिबिसी|date=October 21, 2014|accessdate=August 28, 2015|author=ओ-निल, लरेन}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2014/10/the-author-of-white-noise-reviews-taylor-swifts-white-noise/381771/|title=टेलर स्विफ्टको गीतहरू|work=द एट्लान्टिक|date=October 22, 2014|accessdate=August 28, 2015|author=गेर्बर, मेगन}}</ref> एल्बमको अर्को प्रमुख एकलको रूपमा "ब्ल्याङ्क स्पेस" नामक गीत सार्वजनिक गरिएको थियो जुन नोभेम्बर १० का दिन मेनस्ट्रिम टप ४०, रिदमिक टप ४० र हट एसी रेडियो चार्टमा देखा परेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://m.billboard.com/entry/view/id/105235|title=टेलर स्विफ्टको १९८९ एल्बमबाट आउँदै गीतहरू|first=जेसन|last=लिपसल्ट|work=बिलबोर्ड|date=October 30, 2014|accessdate=October 31, 2014}}</ref> गीत गीतको आधिकारिक सङ्गीत भिडियो एकै दिनमा याहु! द्वरा सार्वजनिक भएको थियो भने त्यस घटना पछि स्विफ्टले आफ्नो भिभो खातामा उक्त भिडियो सार्वजनिक गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/11/10/taylor-swift-blank-space-music-video_n_6132186.html|title=टेलर स्विफ्टको ब्ल्याङ्क स्पेस भिडियो पहिलानै सार्वजनिक|last=गुडमेन|first=जेसिका|work=द हफिङटन पोस्ट|accessdate=November 12, 2014}}</ref> ब्ल्याङ्क स्पेसले बिलबोर्ड हट १०० चार्टमा शीर्ष स्थानमा आउन सफल भएको थियो भने गीत ७ हप्ता सम्म चार्टको शीर्ष स्थानमा रहन सफल भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6320061/taylor-swift-blank-space-hot-100|title=हट १००|last=|first=|date=|website=बिलबोर्ड|publisher=|access-date=}}</ref> एल्बमको तेस्रो एकल सङ्गीतको रूपमा स्टाइल गीत ९ फेब्रुअरी २०१५ मा बिग मसिन रेकर्डस् र रिपब्लिक रेकर्ड्स द्वारा रेडियोमा सार्वजनिक गरिएको थियो।<ref name="Hot">{{cite web|url=http://www.republicplaybook.com/track/taylor-swift-style-3/|title=टेलर स्विफ्ट "स्टाइल" – रिपब्लिक प्लेबुक|work=रिपब्लिक प्लेबुक|accessdate=January 12, 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/6VeMTm956?url=http://www.republicplaybook.com/track/taylor-swift-style-3/|archivedate=January 17, 2015}}</ref><ref>{{cite web|author1=केभिपोड|title=टेलर स्विफ्टको १९८९ एल्बमबाट आउँदो गीतहरू|url=http://www.directlyrics.com/its-real-style-is-taylor-swifts-next-single-from-1989-news.html|website=डाइरेक्ट लिरिक्स|accessdate=January 13, 2015|location=संयुक्त राज्य|date=January 13, 2015}}</ref> गीतको आधिकारिक सङ्गीत भिडियो १३ फेब्रुअरी २०१५ मा सार्वजनिक गरियो जसमा विभिन्न स्थानका दृश्यहरू समावेश गरिएको छ। यस गीत बिलबोर्ड हट १०० चार्टको मा शीर्ष ६ मा आउन सफल भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/taylor-swifts-releases-style-music-video-article-1.2114041|title=स्टाइल गीतको साङ्गीतिक भिडियो|last=|first=|date=|website=बिलबोर्ड|publisher=|access-date=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/hot-100/2015-03-21|title=स्टाइल हट १००|last=|first=|date=|website=बिलबोर्ड|publisher=|access-date=}}</ref> एल्बमको चौँथो एकल ब्याड ब्लड र त्यसको आधिकारिक भिडियो एकै दिन १७ मे २०१५ मा सार्वजनिक गरिएको थियो भने उक्त भिडियोलाई पछि २०१५ बिलबोर्ड म्युजिक अवार्डको सुरुवाती कार्यक्रममा प्रसारण गरिएको थियो।<ref>{{cite web|title=टेलर स्विफ्ट र केन्ड्रिक लामारको ब्याड ब्लड|url=http://news.iheart.com/articles/trending-104650/listen-to-taylor-swifts-bad-blood-13597345/|website=आइहर्ट रेडियो|publisher=आइहर्ट मिडिया, इङ्क|accessdate=May 18, 2015|date=May 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518175638/http://news.iheart.com/articles/trending-104650/listen-to-taylor-swifts-bad-blood-13597345/|archive-date=May 18, 2015|dead-url=yes|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=टेलर स्विफ्टको भिडियो सार्वजनिक|url=http://www.billboardmusicawards.com/2015/05/taylor-swift-bad-blood/|work=बिलबोर्ड|accessdate=May 7, 2015|date=May 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708052921/http://www.billboardmusicawards.com/2015/05/taylor-swift-bad-blood/|archive-date=July 8, 2015}}</ref> यस सङ्गीत भिडियोमा स्विफ्टका धेरै साथीहरूको पनि अभिनय रहेको छ जसमा कार्लि क्लोस, लेन डुनहन, सेलिना गोमेज रहेका छन्। उक्त गीतको दोस्रो संस्करणमा र्‍यापर केन्ड्रिक लामारको पनि र्‍याप रहेको छ जो आधिकारिक भिडियोमा पनि देखा परेका छन्।<ref>{{cite web|title=टेलर स्विफ्टको ब्याड ब्लड सार्वजनिक|url=http://www.inveterate.co.uk/music/taylor-swift-singer-premieres-bad-blood-music-video-with-all-star-cast/145946/|website=|publisher=|accessdate=May 18, 2015|date=May 18, 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150520101323/http://www.inveterate.co.uk/music/taylor-swift-singer-premieres-bad-blood-music-video-with-all-star-cast/145946/|archivedate=May 20, 2015}}</ref> यस सङ्गीत भिडियोमा लिलि एल्ड्रिड, जिन्डेया, हेली स्टिनफिल्ड, एली गोल्डिङ, हेइली, जेसिका आल्बा, मार्था हन्ट आदि रहेका छन् जसको भिडियोमा भन्न भिन्न नाम राखिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/371422/taylor-swift/chart|title=ब्ल्या ब्लड हट १००|last=|first=|date=|website=बिलबोर्ड डटकम|publisher=|access-date=}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ब्याड ब्लड बिलबोर्ड हट १०० को शीर्ष स्थानमा आएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://entertainthis.usatoday.com/2015/08/05/taylor-swift-wildest-dreams/|title=स्विफ्टले १९८९ एल्बमका लागि अर्को गीतको घोषण गरिन्|first=कार्लि|last=|work=युएसए टुडे|date=August 5, 2015|accessdate=August 5, 2015}}</ref> १९८९ एल्बमको पाँचौं एकल रूपमा यस गीत ३१ अगस्ट २०१५ मा बिग मसिन रेकर्डस् र रिपब्लिक रेकर्ड्स द्वारा रेडियोमा सार्वजनिक गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.allaccess.com/hot-modern-ac/future-releases|title=हट १०० कन्टेम्पोररी सङ|date=August 24, 2015|website=अल एक्सेस|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150824000429/http://www.allaccess.com/hot-modern-ac/future-releases|archivedate=August 24, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150824000429/http://www.allaccess.com/hot-modern-ac/future-releases |date=August 24, 2015 }}</ref> यस गीतको भिडियो पहिलो पटक ३० अगस्ट २०१५ का दिन एमटिभी भिएमए भिडियो म्युजिक अवार्डमा प्रसारण गरिएको थियोे। यस गीतको आधिकारिक भिडियो जोसेफ केन द्वारा निर्देशित भएको थियो।<ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150824222536/http://www.allaccess.com/top40-mainstream/future-releases|url=http://www.allaccess.com/top40-mainstream/future-releases|title=४० ४० रिलिज|archivedate=August 24, 2015|accessdate=September 1, 2015|author=अल एक्सेस}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103221501/https://www.allaccess.com/top40-mainstream/future-releases |date=January 3, 2019 }}</ref> वाइल्डेस्ट ड्रिम्स बिलबोर्ड हट १०० चार्टको शीर्ष ५ मा आएको थियो। <ref>{{cite web|url=http://taylorswift.com/news/257843|title=स्विफ्टको वाइल्डेस्ट ड्रिम्स|last=|first=|date=|website=टेलरस्विफ्ट डटकम|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805071735/http://taylorswift.com/news/257843|archive-date=August 5, 2016|dead-url=yes|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805071735/http://taylorswift.com/news/257843 |date=August 5, 2016 }}</ref> डिसेम्बर २०१५ मा बिलबोर्डले १९८९ एल्बमको छैटौँ गीतको रूपमा "आउट अफ द उड्स" गीत निस्कासन गर्ने जनाएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/371422/taylor-swift/chart|title=वाइल्डेस्ट ड्रिम्स हट १००|last=|first=|date=|website=बिलबोर्ड|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190118001021/https://www.billboard.com/artist/371422/taylor-swift/chart|archive-date=2019-01-18}}</ref> आउट अफ द उड्सको आधिकारिक सङ्गीत भिडियो ३१ डिसेम्बर २०१५ मा सार्वजनिक गरियो भने गीतलाई ५ फेब्रुअरी २०१६ मा पहिलो पटक रेडियोमा सार्वजनिक गरिएको थियो। यस गीत बिलबोर्ड हट १०० चार्टमा १८अौँ स्थानमा आउन सफल भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop/6820708/taylor-swift-out-of-the-woods-premiere-new-years-rockin-eve|title=टेलर स्विफ्ट आउट अफ द उड्स|author=एरिन|work=बिलबोर्ड म्यागेजिन|date=December 22, 2015|accessdate=December 23, 2015}}</ref> १९८९ एल्बमको सातौँ र अन्तिम गीतको रूपमा "न्यू रोमान्टिक" गीत ३ मार्च २०१५ मा आइट्युनस् स्टोरमा सार्वजनिक गरिएको थियो।<ref>{{cite web|title=टेलर स्विफ्ट – आउट अफ द उड्स|url=http://radiodate.it/radio-date/taylor-swift-out-of-the-woods-144108-05-02-2016-radiodate/|website=रेडियो एअरप्ले|accessdate=February 4, 2016|date=February 5, 2016}}</ref> यस गीतको आधिकारिक भिडियोलाई १३ अप्रिल २०१६ मा स्विफ्टको आधिकारिक भिभो र युट्युब खाता मार्फत सार्वजनिक गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/371422/taylor-swift/chart?page=2&f=379|title=आउट अफ द उड्स हट १००|last=|first=|date=|website=बिलबोर्ड डटकम|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601220340/http://www.billboard.com/artist/371422/taylor-swift/chart?page=2&f=379|archive-date=2016-06-01}}</ref> यस गीतको भिडियोमा लगभग सबै दृश्यहरू स्विफ्टको १९८९ विश्व भ्रमणमा क्रममा खिचिएको थियो।<ref>{{cite web|title=टप ४० रिलिज|url=http://www.allaccess.com/top40-mainstream/future-releases|publisher=अल एक्सेस मिडिया ग्रुप|website=अल एक्सेस|accessdate=February 19, 2016|archiveurl=https://www.webcitation.org/6fQHaSCFU?url=http://www.allaccess.com/top40-mainstream/future-releases|archivedate=February 19, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103221501/https://www.allaccess.com/top40-mainstream/future-releases |date=January 3, 2019 }}</ref> न्यू रोमान्टिक गीत १९८९ एल्बमकै बिलबोर्ड हट १०० चार्टमा प्रवेश गर्ने सबैभन्दा न्यून स्थानमा पर्ने गीत थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/7325391/taylor-swift-new-romantics-music-video-apple-music|title=न्यू रोमान्टिक|website=बिलबोर्ड|publisher=|access-date=November 3, 2017}}</ref> गीत चार्टको ४६ अौँ स्थानमा रहेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/371422/taylor-swift/chart?page=4&f=379|title=न्यू रोमान्टिक हट १००|last=|first=|date=|website=बिलबोर्ड डटकम|publisher=|access-date=November 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127071354/http://www.billboard.com/artist/371422/taylor-swift/chart?page=4&f=379|archive-date=November 27, 2013}}</ref> ==सार्वजनिक== स्विफ्टले अगस्ट २०१४ मा एल्बमको सार्वजनिक मिती घोषणा गर्ने भन्दै आफ्नो केही भनाइहरू सामाजिक सञ्जाल मार्फल व्यक्त गरेकी थिइन्। ४ अगस्टमा स्विफ्टले आफ्नो आधिकारिक इन्स्टाग्राममा एक भिडियो राखेकी थिइन् जहाँ उनले नम्बर १८ लाई एक सिढीबाट धक्का दिएकी थिइन्।<ref>{{cite web|last1=न्युमेन|first1=मेलिन्डा|title=टेलर स्विफ्टको एल्बम|url=http://www.hitfix.com/news/taylor-swift-drops-hints-about-her-new-albumwe-think|website=हिट फिक्स|accessdate=August 18, 2014|date=August 4, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810144655/http://www.hitfix.com/news/taylor-swift-drops-hints-about-her-new-albumwe-think|archive-date=August 10, 2014}}</ref> अगस्ट ६ का दिन स्विफ्टले आफ्नो ट्विटर खाता मार्फत ५:०० लेखिएको एक तस्वीर राखेकी थिइन्। त्यसपछि स्विफ्टले एल्बमको अगाडिको दृश्य रहेको एक कभरको तस्वीर सार्वजनिक गरिन भने उक्त कभरको फेदमा "T. S. 1989" लेखिएको थियो।<ref>{{cite web|last1=स्क्रिचर|first1=एरिन|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ एल्बम |url=http://www.billboard.com/articles/news/6214062/taylor-swift-clues-new-music|work=बिलबोर्ड|accessdate=August 18, 2014|date=August 7, 2014}}</ref> ==पदोन्नति== ===एकल सङ्गीतहरू=== एल्बमबाट पहिलो एकल "सेक इट अफ" स्विफ्ट द्वारा आयोजना गरिएको एक विश्वव्यापी प्रत्यक्ष भिडियो प्रसारणको समयमा देखाइएको थियो जुन स्विफ्टले याहु!सँग साझेदार गर्द‌ै आयोजना गरिकी हुन्।<ref name="Vox">{{cite web|author1=केल्स्ली मिकेन्ली|title=स्विफ्टको नयाँ पप सङ्गीतहरू|url=https://www.vox.com/2014/8/19/6033483/taylor-swift-new-single-shake-it-off-video|website=भोक्स|publisher=भोक्स मिडिया इङ्क|accessdate=January 22, 2015|date=August 19, 2014}}</ref> उक्त कार्यक्रममा स्विफ्टले १९८९ एल्बमको बारेमा र दुई वर्षे गीत लेखन प्रक्रियाको पनि कुरा राखेकी थिइन्। उक्त भिडियो प्रत्यक्ष प्रसारणकै दिन स्विफ्टले अर्को कार्यक्रममा अनलाइन रेडियोमा मार्फत पनि प्रसारण गरेकी थिइन्।<ref name=usatoday>{{cite web|last1=मेन्सफिल्ड|first1=ब्रायन|title=टेलर स्विफ्टले सेक इट अफ सार्वजनिक गरिन्|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2014/08/18/taylor-swift-yahoo-live-stream/14242387/|newspaper=युएसए टुडे|accessdate=August 19, 2014|date=August 18, 2014}}</ref> १९८९ को प्रचारप्रसार गर्ने क्रममा स्विफ्टले त्यस कार्यक्रमको अर्को महिना उनका अनुयायीहरूलाई न्युयोर्क स्थित उनको घरमा लगायत लण्डनको एक होटेलमा पनि केही कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|first=स्टोफिनी|last=एन्डरसन|title=टेलर स्विफ्ट|url=https://www.buzzfeed.com/stephanieanderson/taylor-swift-secret-sessions-la#.ef48ywW3J|website=बजफिड|publisher=बजफिड इङ्क|accessdate=January 14, 2015|date=September 22, 2014}}</ref> १९८९ एल्बम २७ अक्टोबर २०१४ का दिन संयुक्त राज्य अमेरिकामा सार्वजनिक गरिएको थियो जसमा १३ वटा गीतहरू समावेश गरिएको थियो।<ref name="usitunes">{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/1989/id907242701|title=आइट्युन्स&nbsp;– म्युजिक – १९८९|work=आइट्युन्स स्टोर|publisher=एप्पल इङ्क|accessdate=October 21, 2014}}</ref> एल्बमको डिलक्स संस्करण पनि केही महिनामा निस्कासन गरिएको थियो जसमा तीन अन्य गीतहरू र नयाँ सङ्गीतको।समायोजन गरिएका गीतहरू रहेका थिए जुन पछि क्यानडा र संयुक्त राज्यमा सार्वजनिक गरिएको थियो।<ref name="target">{{cite web|url=http://www.target.com/p/taylor-swift-1989-deluxe-edition-target-exclusive/-/A-16365103|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (डिलक्स संस्करण) – |website=तारगेट|accessdate=October 21, 2014}}</ref><ref> *{{cite web|title=१९८९ - टेलर स्विफ्ट |url=https://itunes.apple.com/de/album/1989/id907104653|website=आइट्युन्स स्टोर |publisher=एप्पल इङ्क|accessdate=August 23, 2014|language=जर्मन}} *{{cite web|title=१९८९ (डिलक्स) टेलर स्विफ्ट|url=https://itunes.apple.com/de/album/1989-deluxe/id907104698 |website=आइट्युन्स स्टोर |publisher=एप्पल इङ्क|accessdate=August 23, 2014|language=जर्मन}} *{{cite web|title=१९८९|url=https://www.amazon.de/dp/B00MV0FQFG/|website=अमेजन डटकम |publisher=अमेजन डटकम इङ्क|accessdate=August 23, 2014|language=जर्मन}} *{{cite web|title=१९८९ (डिलक्स संस्करण)|url=https://www.amazon.de/dp/B00MV0FT4Y/|website=अमेजन डटकम इङ्क|accessdate=August 23, 2014|language=जर्मन}} *{{cite web|title=टेलर स्विफ्टको १९८९|url=https://itunes.apple.com/gb/album/1989/id907104653|website=आइट्युन्स स्टोर |publisher=एप्पल इङ्क|accessdate=August 23, 2014}} *{{cite web|title=१९८९ - टेलर स्विफ्ट |url=https://itunes.apple.com/gb/album/1989-deluxe/id907104698|website=आइट्युन्स स्टोर |publisher=एप्पल इङ्क|accessdate=August 23, 2014}} *{{cite web|title=1989|url=https://www.amazon.co.uk/dp/B00MV0FQFG/|website=अमेजन डटकम|accessdate=August 23, 2014}} *{{cite web|title=१९८९ (डिलक्स संस्करण)|url=https://www.amazon.co.uk/dp/B00MV0FT4Y/|website=अमेजन डटकम|accessdate=August 23, 2014}}</ref> एल्बमलाई पछि जर्मनी र संयुक्त अधिराज्यमा पनि सार्वजनिक गरिएको थियो जहाँ एल्बमको सबै गीतहरू र अन्य गीतहरूको नयाँ संस्करणहरू समावेश गरिएको थियोे तर एल्बम सार्वजनिक मिती भन्दा केही दिन अगाडिनै विभिन्न सञ्चार माध्यमहरूबाट निस्कासन भएको थियो।<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2014/10/24/taylor-swift-1989-album-leaks/17846595/|title=टेलर स्विफ्टको नयाँ एल्बम सार्वजनिक मिती भन्दा अगाडि सार्वजनिक|first=एन्ड्रि|last=मेन्डल|date=October 24, 2014|newspaper=युएसए टुडे|accessdate=November 5, 2014}}</ref> एल्बमलाई उत्थान गर्ने क्रममा स्विफ्टले १४ अक्टोबर २०१४ मा "आउट अफ द उड्स" गीत सार्वजनिक गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-11-12/taylor-swift-and-big-machine-are-the-music-industry|title=टेलर स्विफ्ट - बिग मेसिन |author=डेभिन लियोनार्ड|work=ब्लुम्बर्ग बिजनेस विक}}</ref> त्यसको अर्को हप्ता २० अक्टोबर २०१४ मा स्विफ्टले "वेलकम टू न्यु योर्क" गीत निस्कासन गरेकी थिइन्।<ref>{{cite web|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/business/industries/media/article4290698.ece|title=टेलर स्विफ्ट|work=द टाइम्स}}</ref> अक्टोबर २८ का दिन स्टारबकले "दिस लभ" नामक गीतको सार्वजनिक मिती तोकेको थियो र आइट्युन्समा नि:सुल्क रूपमा डाउनलोड गर्न दिइएको थियो। <ref>{{cite web|last1=लिन्डर|first1=एमिल|title=टेलर स्विफ्ट - आउट अफ द उड्स|url=http://www.mtv.com/news/1958457/taylor-swift-out-of-the-woods-single-1989/|website=एमटिभी|publisher=एमटिभी|accessdate=October 15, 2014|date=October 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013104514/http://www.mtv.com/news/1958457/taylor-swift-out-of-the-woods-single-1989/|archive-date=October 13, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://music-mix.ew.com/2014/10/20/taylor-swift-welcome-to-new-york/|title=टेलर स्विफ्ट - वेलकम टू न्यु योर्क |last=जुकरमेन|first=इस्टर|date=October 20, 2014|work=इन्टरटेन्मेन्ट विक्ली|accessdate=October 21, 2014}}</ref> ===डिलक्स संस्करण=== १७ फेब्रुअरी २०१५ मा स्विफ्टले १९८९ एल्बमका गीतहरूको डिलक्स संस्करण सार्वजनिक गर्ने निदो दिएकी थिइन् भने अक्टोबरमा एप्पल इङ्क र अन्य माध्यमहरूबाट गीतहरू सार्वजनिक भएको थियो।<ref name="SinBB">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6473113/taylor-swift-1989-bonus-songs-itunes|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ एल्बम|author=जेसन लिपसल्ट|work=बिलबोर्ड म्यागेजिन|date=February 17, 2015|accessdate=February 20, 2015}}</ref> यस संस्करणमा "वन्डरल्यान्ड" गीत त्यहीँ दिनमा डिजिटल एकल डाउनलोड र एल्बमको प्रचारप्रसारका लागि आइट्युन्स मार्फत सार्वजनिक गरिएको थियो। वन्डरल्यान्डको निस्कासन पछि "यु आर इन लभ" २४ फेब्रुअरी २०१५ र "न्यू रोमान्टिक" ४ मार्च २०१५ मा सार्वजनिक गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/wonderland-single/id964325199|title=वन्डरल्यान्ड&nbsp;– टेलर स्विफ्टको एकल|publisher=एप्पल इङ्क|work=आइट्युन्स स्टोर|accessdate=February 17, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220072443/https://itunes.apple.com/us/album/wonderland-single/id964325199|archivedate=February 20, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150603123253/https://itunes.apple.com/us/album/wonderland-single/id964325199 |date=June 3, 2015 }}</ref> ===१९८९ विश्व भ्रमण=== एल्बमको उत्थान प्रचारप्रसारका लागि १९८९ विश्व भ्रमण मे ५ २०१५ मा जापानको टोकीयोबाट सुरु गरिएको थियो। उक्त विश्व भ्रमणले युरोप र उत्तर अमेरिकाको पनि पुगेको थियो भने डिसेम्बर २०१५ मा अस्ट्रेलियामा समापन भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.taylorswift.com/news/230983|title=१९८९ विश्व! भ्रमण|date=November 3, 2014|accessdate=November 4, 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141107080640/http://taylorswift.com/news/230983|archivedate=November 7, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107080640/http://taylorswift.com/news/230983 |date=November 7, 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-reveals-massive-1989-world-tour-20141103|title=१९८९ विश्व भ्रमण|first=डेनियल|last=क्रिप्स|work=रोलिङ स्टोन|date=November 4, 2014|accessdate=November 4, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2014/11/03/taylor-swift-1989-world-tour-dates-2015/18401935/|title=टेलर स्विफ्टको २०१५ को १९८९ एल्बम|first=ब्रायन|last=मेन्सफिल्ड|work=युएसए टुडे|date=November 3, 2014|accessdate=November 4, 2014}}</ref> भ्रमणका बेलमा अस्ट्रेलियाका एक कलाकारल भेन्स जोयले स्विफ्टलाई साथ युरोप र उत्तर अमेरिकामा सञ्चालन साङ्गीतिक कार्यक्रममा साथ दिएका थिए भने अमेरिकी गायक [[सन मेन्डेज|शन मिन्डेज]]ले दक्षिण अमेरिकामा आयोजना गरिएका केही साङ्गीतिक कार्यक्रममा स्विफ्टलाई सहयोग गरेका थिए।<ref>{{cite web|author1=लिन्ड्स फोली|title=१९८९ विश्व भ्रमणमा जेम्स बे पनि सम्लग्न|url=http://www.sugarscape.com/music/news/a1074282/james-bay-vance-joy-support-taylor-swift-1989-tour/|website=सुगरस्कोप|publisher=राष्ट्र पत्रपत्रिका कम्पनी|accessdate=February 2, 2015|date=January 19, 2015}}</ref> विश्व भ्रमणका बेलामा बेलायती गायक तथा गीतकार ''जेम्स बे''ले जनवरी २०१५ को मध्यमा जर्मनीमा आयोजना गरिएको कार्यक्रमको सुरुवातमा प्रस्तुति दिने निर्णय गरिएको थियो भने १ फेब्रुअरी २०१५ मा [[क्यालिफोर्निया]]का एक साङ्गीतिक समूह एचएआइएमले संयुक्त राज्यमा हुने कार्यक्रमको सुरुवातमा प्रस्तुति दिने गरी ढाँचा तयार पारिएको थियो।<ref>{{cite web|author1=मिचेल पिटर्स|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ विश्व भ्रमण |url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6458185/taylor-swift-announces-haim-as-1989-tour-opener?facebook_20150201|work=बिलबोर्ड|accessdate=February 2, 2015|date=February 1, 2015}}</ref> यस विश्व भ्रमणमा अन्य कलाकारहरू जस्तै [[एड सिरन]], द विकएन्ड, [[एलेन डिजेनर्स]], जुलिया रोबर्ड, फेटि वाप, [[जस्टिन टिम्बरलेक]], [[विज खलिफा]], [[सेलेना गोमेज|सेलिना गोमेज]] र अन्य थुप्रै प्रख्यात कलाकारका कारण कार्यक्रमहरू राम्रोसँग सञ्चालन भएका थिए।<ref>{{cite web|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |url=http://www.billboard.com/photos/6634335/taylor-swift-1989-tour-guests/|work=बिलबोर्ड|accessdate=October 26, 2015}}</ref> ==अवार्ड== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col"| वर्ष ! scope="col"| संस्था ! scope="col"| अवार्ड ! scope="col"| नतिजा ! scope="col"| {{abbr|सन्दर्भ}} |- ! scope="row" rowspan="7"| २०१५ | अमेरिकी सङ्गीत अवार्ड | लोकप्रिय पप/रक एल्बम | {{won}} | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=अमेरिकी म्युजिक अवार्ड २०१५: विजेताका नामहरू |url=http://www.billboard.com/articles/events/amas/6770317/american-music-awards-2015-winners-list-amas |accessdate=November 23, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124152847/http://www.billboard.com/articles/events/amas/6770317/american-music-awards-2015-winners-list-amas |archivedate=November 24, 2015 |date=November 22, 2015|work=बिलबोर्ड }}</ref> |- | बिलबोर्ड म्युजिक अवार्ड | टप बिलबोर्ड २०० एल्बम | {{won}} | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/events/bbma-2015/6524277/billboard-music-awards-2015-finalists |title=बिलबोर्ड म्युजिक अवार्ड २०१५: अन्तिम प्रतिस्पर्धीको नाम |work=बिलबोर्ड |date=April 7, 2015 |accessdate=April 7, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409005544/http://www.billboard.com/articles/events/bbma-2015/6524277/billboard-music-awards-2015-finalists |archivedate=April 9, 2015 |df= }}</ref> |- | इको अवार्ड | एन्टरनेसनल एल्बम अफ द इअर | {{nom}} | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Die Helene-Fischer-Festspiele haben begonnen |language=जर्मन |publisher=Rundfunk Berlin-Brandenburg |first=युएलए |last=बर्नर |date=March 27, 2015 |accessdate=June 24, 2015 |url=http://www.rbb-online.de/kultur/beitrag/2015/03/musikpreis-echo-2015.html |archive-url=https://archive.is/20150330121504/http://www.rbb-online.de/kultur/beitrag/2015/03/musikpreis-echo-2015.html |dead-url=yes |archive-date=March 30, 2015 }}</ref> |- | rowspan=2| जापान गोल्ड डिस्क अवार्ड | एल्बम अफ द इअर | {{won}} | style="text-align:center;" rowspan="2"|<ref>{{cite web|author=रोनाल्ड |url=http://aramajapan.com/news/the-japan-gold-disc-award-2015-winners-announced/17222/ |title=जापान डिस्क अवार्ड २०१५ नतिजा |accessdate=March 9, 2015 |website= |publisher=जापान रेकर्डिङ उद्योग सङ्घ |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150310182900/http://aramajapan.com/news/the-japan-gold-disc-award-2015-winners-announced/17222/ |archivedate=March 10, 2015 |df= }}</ref> |- | बेस्ट ३ एल्बम | {{won}} |- | जुनो अवार्ड | इन्टरनेसनल एल्बम अफ द इअर | {{nom}} | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=ब्लिस |first1=केरन |url=http://www.billboard.com/articles/events/grammys-2015/6451070/juno-awards-nominations |title=जुनो अवार्ड |work=बिलबोर्ड |accessdate=January 27, 2015 |date=January 27, 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150130011353/http://www.billboard.com/articles/events/grammys-2015/6451070/juno-awards-nominations |archivedate=January 30, 2015 |df= }}</ref> |- | लस प्रिमोस ४० प्रिन्सिपल्स | उत्कृष्ट अन्तर्राष्ट्रिय एल्बम | {{nom}} | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |title= लस प्रिमोस ४० प्रिन्सिपल्स|url=http://los40.com/especiales/premios-40-principales/2015/ |website= |accessdate=October 16, 2015 |language=स्पेनी |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151013233528/http://los40.com/especiales/premios-40-principales/2015/ |archivedate=October 13, 2015 |df=mdy-all }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3"| २०१६ | rowspan=2|ग्र्यामी अवार्ड | एल्बम अफ द इअर | {{won}} | style="text-align:center;;" rowspan="2"|<ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/files/58th-final-58thpresslist12042015.pdf |format=पिडिएफ |title=५८अौँ ग्र्यामी अवार्ड |website=ग्र्यामी डटकम |publisher=ग्र्यामी अवार्ड |accessdate=December 7, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151210200316/http://www.grammy.com/files/58th-final-58thpresslist12042015.pdf |archivedate=December 10, 2015 |df= }}<br />{{cite news|title=ग्र्यामी अवार्ड २०१६: विजेताको पूर्ण सूची |url=https://www.theguardian.com/music/2016/feb/15/grammy-awards-2016-the-main-nominees |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160221180634/http://www.theguardian.com/music/2016/feb/15/grammy-awards-2016-the-main-nominees |archivedate=February 21, 2016 |accessdate=February 16, 2016 |work=द गार्जियन्स |date=February 16, 2016 |deadurl=yes |df= }}</ref> |- | बेस्ट पप भोकल एल्बम | {{won}} |- | आइहर्ट रेडियो म्युजिक अवार्ड | एल्बम अफ द इअर | {{won}} | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-the-weeknd-lead-iheartradio-music-awards-noms-20160209 |title=आइहर्ट म्युजिक अवार्डका मनोनीयनहरू |work=रोलिङ स्टोन |date=February 9, 2016 |accessdate=February 10, 2016 |author=जोन |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160210093249/http://www.rollingstone.com/music/news/taylor-swift-the-weeknd-lead-iheartradio-music-awards-noms-20160209 |archivedate=February 10, 2016 |df= }}</ref> |} ==व्यापारिक प्रस्तुति== [[File:Taylor Swift 1989 Tour at Ford Field in Detroit, 5-30-15.jpg|thumb|175px|स्विफ्ट १९८९ विश्व भ्रमणमा प्रस्तुति दिँदै]] १९८९ एल्बम सार्वजनिक भएको पहिलो हप्तै गीतले संयुक्त राज्यमा १,२८७,००० प्रतिलिपीहरू बिक्री गरेको थियो भने एल्बम बिलबोर्ड २०० चार्टको शीर्ष स्थानमा आएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-taylor-swift-1989-first-week-1287-million-20141104-story.html|title=१९८९ एल्बमको सार्वजनिक भएको पहिलो हप्तानै १० लाख भन्दा बढि बिक्री&nbsp|newspaper=लि एन्जल्स टाइम्स|first=रेन्डि|last=लुइज|date=November 4, 2014|accessdate=November 12, 2014}}</ref> थप प्रतिलिपी अमेरिकी माइक्रोसफ्टको मार्फत $०.९९ मा बेचिएको थियो तर निस्कासनको पहिलो चार हप्ता भित्रको $३.९९ अन्तर्गत बिक्रीको लागि नेल्सल साउन्डस्क्यान नीतिका कारण कुल गीतहरू समावेश गरिएको थिएन। यस एल्बमले स्विफ्टको पहिलाको व्यक्तिगत कृतिमानलाई पनि पछि पार्दै सार्वजनिक भएको पहिलो हप्तामै एक मिलियन भन्दा बढी प्रतिलिपीहरू बिक्री गर्नेमा एक नयाँ कृतिमान राखेको थियो। उक्त बिक्री सङ्गीत इतिहासकै सबैभन्दा धेरै प्रतिलिपी बिक्री गर्नेमा सातौँ स्थानमा परेको थियो। स्विफ्टका तीन एल्बमहरू सार्वजनिक भएर सबैले एल्बमहरूले सार्वजनिक भएको पहिलो हप्तै एक मिलियन भन्दा बढि प्रतिलिपीहरू बिक्री गराएपछि त्यसो गर्ने स्विफ्ट पहिलो महिला कलाकार बनेकी थिइन्।<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2014/11/05/showbiz/music/taylor-swift-1989-sales/|title=१९८९ एल्बमको बिक्री इतिहास|author=लिजा |work=सिएनएन|date=November 6, 2014|accessdate=November 9, 2014}}</ref> एल्बम सार्वजनिक भएको दोस्रो र तेस्रो हप्ता पनि १९८९ एल्बम बिलबोर्ड २०० एल्बम चार्टको पहिलो स्थानमै रहेको थियो र तात्कालिक समयमा एल्बममा दुई मिलियन प्रतिलिपीहरू बिक्री भएका थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6312375/taylor-swift-1989-second-week-no-1-bette-midler-calvin-harris|title=बिलबोर्ड २०० एल्बम चार्टको शीर्षमा १९८९ एल्बम र|first=किथ|last=कल्टफिल्ड|work=बिलबोर्ड|date=November 12, 2014|accessdate=November 13, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://m.billboard.com/entry/view/id/107327|title=बिलबोर्ड २०० एल्बम चार्ट|first=किथ|last=कल्टफिल्ड|work=बिलबोर्ड|date=November 20, 2014|accessdate=November 20, 2014}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.yahoo.com/music/taylor-swift-1-for-third-week-ties-eminems-record-103071381306.html|title=रटेलर स्विफ्ट - १९८९ एल्बम|first=पल|last=ग्रेन|website=याहु! सङ्गीत|date=November 20, 2014|accessdate=November 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110043108/https://www.yahoo.com/music/taylor-swift-1-for-third-week-ties-eminems-record-103071381306.html|archive-date=November 10, 2016}}</ref> निस्कासन भएको चौँथो हप्ता एल्बम एक स्थान तल खस्किएको थियो भने शीर्ष स्थानमा वान डिरेक्सनको "फोर" एल्बम उक्लिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/entry/view/id/108468|title=बिलबोर्ड आर्टिस्ट हर १००|first=ग्रे|last=ट्रस्ट|work=बिलबोर्ड|date=November 27, 2014|accessdate=November 28, 2014}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> एल्बमका १० हप्ता पछि फेरि २००,००० प्रतिलिपीहरू बिक्री भएका थिए।<ref name="2.5million">{{cite web|url=http://www.billboard.com/v/News/TaylorSwifts1989Retu|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ एल्बम|first=किथ|last=कल्टफिल्ड|work=बिलबोर्ड|date=December 3, 2014|accessdate=December 6, 2014}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अन्ततः १९८९ एल्बमले सन् २०१४ सम्ममा ३,६६०,००० प्रतिलिपीहरू बिक्री गरेको थियो जुन २०१४ को सबैभन्दा बिक्री भएको एल्बम मध्ये एक थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6304536/official-taylor-swifts-1989-debuts-with-1287-million-sold-in|title=१९८९ एल्बमको बिक्री इतिहास first=किथ|last=कल्टफिल्ड|work=बिलबोर्ड|date=November 4, 2014|accessdate=November 4, 2014}}</ref><ref name=us_2014sales>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6422396/taylor-swift-1989-seventh-week-no-1-billboard-200|title=बिलबोर्ड २०० एल्बम चार्ट|last=कल्टफिल्ड|first=किथ|work=बिलबोर्ड म्यागेजिन|date=December 31, 2014|accessdate=December 31, 2014}}</ref><ref name="yearend">{{cite web|url=http://www.billboard.com/entry/view/id/111355|title=१९८९ सन् २०१४ कै उत्कृष्ट एल्बम मध्ये एक|first=किथ|last=कल्टफिल्ड|work=बिलबोर्ड म्यागेजिन|date=December 31, 2014|accessdate=January 1, 2015}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १९ जनवरी २०१५ का दिन एल्बमले कुल ४ मिलियन प्रतिलिपीहरू बिक्री गरेको थियो। १९८९ एल्बम सन् २०१४ को ४ मिलियन प्रतिलिपी बिक्री गराउन सफल पहिलो एल्बम बनेको थियो।.<ref name="4MInJust12Weeks">{{cite web|url=https://www.yahoo.com/music/taylor-swifts-1989-4m-sales-in-just-12-weeks-108270462876.html|title=१९८९ एल्बमका ४ मिलियन प्रतिलिपीहरू बिक्री|last=ग्रेन|first=पल|website=याहु! सङ्गीत|date=January 16, 2015|accessdate=January 18, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110043636/https://www.yahoo.com/music/taylor-swifts-1989-4m-sales-in-just-12-weeks-108270462876.html|archive-date=November 10, 2016}}</ref><ref name="MeghanTrainorDebutNo1">{{cite web|url=https://www.yahoo.com/music/meghan-trainors-debut-album-arrives-at-1-108758860341.html|title=मेगान ट्रेनर शीर्ष स्थानमा|last=ग्रेन|first=पल|website=याहु! सङ्गीत|date=January 21, 2015|accessdate=January 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171121034026/https://www.yahoo.com/music/meghan-trainors-debut-album-arrives-at-1-108758860341.html|archive-date=November 21, 2017}}</ref> एल्बम सार्वजनिक भएको १५अौँ हप्ता सन् २०१५ फेब्रुअरीको पहिलो हप्ता एल्बम पुन बिलबोर्ड २०० को चार्टको शीर्षमा आएको थियो भने एल्बम ११ हप्ता सम्म शीर्ष स्थान ओगट्न सफल भएको थियो जसले गर्दा स्विफ्ट एल्बम चार्टमा धेरै समयसम्म एल्बम शीर्षमा पर्ने कलाकारको रूपमा दोस्रो कलाकार बनिन्।<ref>{{cite web|author1=केभिन कल्टफिल्ड|title=१९८९|url=http://www.hollywoodreporter.com/earshot/taylor-swifts-1989-hits-4-766615|work=द हलिउड रिपोर्टर|accessdate=January 25, 2015|date=January 24, 2015}}</ref> १९८९ एल्बमले बिलबोर्ड २०० एल्बम चार्टको कुल २४ हप्ता सम्म शीर्ष ५ मा स्थान बनाएको थियो जसले गर्दा १९८९ सन् १९६३ पछिको २४ हप्ता सम्म एल्बम चार्टमा स्थान बनाउने दश एल्बम मध्ये पर्न सफल भएको थियोे।<ref name="8thweek">{{cite web|url=http://www.billboard.com/entry/view/id/111885|title=बिलबोर्ड २०० एल्बम चार्ट|first=किथ|last=कल्टफिल्ड|work=बिलबोर्ड|date=January 7, 2015|accessdate=January 8, 2015}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="11thweek">{{cite web|url=http://www.billboard.com/v/News/TaylorSwiftsSpen4|title=१९८९ एल्बम ११ हप्ता सम्म चार्टको शीर्ष स्थानमा|author=किथ कल्टफिल्ड|work=बिलबोर्ड म्यागेजिन|date=February 11, 2015|accessdate=February 11, 2015}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १३ मार्च २०१५ मा बिलबोर्डले घोषणा गरे अनुसार १९८९ एल्बमका साथसाथै स्विफ्टको अगाडिका अन्य दुई एल्बमहरूको पनि बिक्री भएको तथ्य खुलाएको थियो। २७ अक्टोबर २०१५ मा यस एल्बम सार्वजनिक भएको एक वर्ष पछि पनि चार्टमा स्थान बनाउने एल्बमको सूचीमा पनि परेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/entry/view/id/121445|title='बिलबोर्ड २००|author=किथ कल्टफिल्ड|work=''बिलबोर्ड मिडिया''|publisher=ग्लोबल मिडिया|date=April 15, 2015|accessdate=April 15, 2015}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस एल्बम बिलबोर्ड २०० एल्बम चार्टमा सार्वजनिक भएको ५४अौँ हप्ता पनि शीर्ष दशमा स्थान बनाउन सफल भएको थियो।<ref name="Outsold">{{cite web|author1=किथ कल्टफिल्ड|title=१९८९ एल्बमको बिक्री|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6502076/taylor-swift-1989-outsold-her-last-two-albums|work=बिलबोर्ड|publisher=ग्लोबल मिडिया|accessdate=March 14, 2015|date=March 13, 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ एल्बम|url=http://www.billboard.com/biz/articles/6745045/taylor-swifts-1989-only-fifth-album-to-spend-first-year-in-billboard-200s-top|website=बिलबोर्ड|last=कल्टफिल्ड|first=किथ|date=October 27, 2015|accessdate=October 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151028114542/http://www.billboard.com/biz/articles/6745045/taylor-swifts-1989-only-fifth-album-to-spend-first-year-in-billboard-200s-top|archive-date=October 28, 2015}}</ref> जनवरी २०१८ का अनुसार १९८९ एल्बमले विश्व व्यपी रूपमा ६.११ मिलियन प्रतिलिपीहरू बिक्री गरेको थियो।<ref>{{cite web|title=बिलबोर्ड २०० एल्बम चार्ट तालिका|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6754084/chris-stapleton-soars-to-no-1-on-billboard-200-albums-chart|work=बिलबोर्ड|last=कल्टफिल्ड|first=किथ|date=November 8, 2015|accessdate=November 8, 2015}}</ref> क्यानडाको आधिकारिक एल्बम चार्ट कम्पनी क्याडेली एल्बम चार्टमा एल्बम निस्कासन भएको पहिलो हप्तानै शीर्ष स्थानमा आएको थियो भने एल्बमले तात्कालिक समयमा क्याडामा १०७,००० प्रतिलिपीहरू बिक्री गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://ajournalofmusicalthings.com/weekly-music-sales-analysis-05-november-2014/|title=साप्ताहि एल्बम बिक्री प्रतिवेदन|date=November 5, 2014|first=एलेन|last=क्रस|website=म्युजिक जर्नल|accessdate=November 12, 2014}}</ref> दोस्रो हप्ता पनि एल्बम शीर्ष स्थानमै रहँदै थप ३७,००० प्रतिलिपीहरू बिक्री गरेको थियो जुन दुई हप्तामा कुल १४४,००० भएको थियो। एल्बम क्यानडामा वर्षको उत्कृष्ट बिक्री हुन सफल एल्बमको रूपमा स्थापित भयो भने एल्बमले ३१४,००० प्रतिलिपीहरू बिक्री गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://ajournalofmusicalthings.com/weekly-music-sales-report-analysis-12-november-2014/|title=सन् २०१४ को साप्ताहि एल्बम बिक्री प्रतिवेदन|website=म्युजिक जर्नल|date=November 12, 2014|first=एलेन|last=क्रस|accessdate=November 19, 2014}}</ref> एल्बम निस्कासन भएको पहिलो हप्ता संयुक अधिराज्यमा एसले ९०,००० प्रतिलिपी बिक्री गरेको थियो भने पहिलो हप्तामै एल्बम चार्टको शीर्ष स्थानमा स्थान बनाएको थियो।<ref name=CANsales>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/business/6451045/nielsen-music-canada-report-2014-sales-streaming-data|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ एल्बम |last=ब्लिस|first=केरन|work=बिलबोर्ड म्यागेजिन|date=January 27, 2015|accessdate=January 30, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a607361/taylor-swift-claims-number-one-uk-album-with-1989.html|title=१९८९ एल्बम|first=ह्यारी|last=फ्लिचर|work=डिजिटल स्काइ|date=November 2, 2014|accessdate=November 4, 2014}}</ref> यस एल्बम सन् २०१४ को सबै छिटो धेरै प्रतिलिपी बिक्री गर्ने एल्बमको रूपमा स्थापित भयो। एल्बमले संयुक्त अधिराज्यमा १.१२७ मिलियन प्रतिलिपी बिक्री गर्न सफल भएको थियो।<ref name="1989uksales">{{cite web|url=https://www.musicweek.com/talent/read/reputation-management-biz-braced-for-taylor-swift-s-new-album/069567|title=टेलर स्विफ्ट|last=सुथरल्यान्ड|first=मार्क|work=म्युजिक विक|date=August 24, 2017|accessdate=August 24, 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ifpi.org/downloads/Digital-Music-Report-2015.pdf |title=सन् २०१५ - आइएफपीआइ ग्लोबल म्युजिक प्रतिवेदन |accessdate=October 6, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101231623/https://www.ifpi.org/downloads/Digital-Music-Report-2015.pdf |archive-date=January 1, 2020 }}</ref> अक्टोबर २०१७ का अनुसार एल्बमका विश्व व्यापी १०.१ मिलियन प्रतिलिपीहरू बिक्री भएका थिए।<ref>{{cite web|title=आइएफपीआइ ग्लोबल म्युजिक प्रतिवेदन|url=http://www.ifpi.org/downloads/GMR2016.pdf|accessdate=October 6, 2017|format=पिडिएफ|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412192734/http://www.ifpi.org/downloads/GMR2016.pdf|archive-date=April 12, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=ANUARIO SGAE DE LAS ARTES ESCÉNICAS, MUSICALES Y AUDIOVISUALES 2017 - MÚSICA GRABADA|url=http://www.anuariossgae.com/anuario2017/anuariopdfs/04_MGRABADA.pdf|language=स्पेनी|accessdate=October 6, 2017|format=पिडिएफ}}</ref> सन् २०१५ मा "१९८९" बिलबोर्ड २०० एल्बम वरियताको पहिलो नम्बरमा स्थान बनाएको थियो।<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2015/top-billboard-200-albums|title=टप बिलबोर्ड एल्बम – सन् २०१५|work=बिलबोर्ड|accessdate=December 12, 2015}}</ref> ==गीति ट्र्याकहरू== {{Track listing | extra_column = निर्माताहरू | headline = मुख्य संस्करण<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/1989/id907242701|title=1989 by Taylor Swift|website=iTunes Store|location=United States|accessdate=February 1, 2015}}</ref> | total_length = ४८:४१ | title1 = [[वेलकम टू न्यु योर्क (गीत)|वेलकम टू न्यु योर्क]] | writer1 = {{hlist|[[टेलर स्विफ्ट]]|[[रायन टेडर]]}} | extra1 = {{hlist|टेडर|नोअल जेनकेनल|स्विफ्ट}} | length1 = ३:३२ | title2 = [[ब्ल्याङ्क स्पेस (टेलर स्विफ्टको गीत)|ब्ल्याङ्क स्पेस]] | writer2 = {{hlist|स्विफ्ट|म्याक्स मार्टिन|सेलब्याक}} | extra2 = {{hlist|मार्टिन|सेलब्याक}} | length2 = ३:५१ | title3 = [[स्टाइल (टेलर स्विफ्टको गीत)|स्टाइल]] | writer3 = {{hlist|स्विफ्ट|मार्टिन|सेलब्याक|अली प्यामी}} | extra3 = {{hlist|मार्टिन|सेलब्याक|प्यामी}} | length3 = ३:५१ | title4 = [[आउट अफ द उड्स (गीत)|आउट अफ द उड्स]] | writer4 = {{hlist|स्विफ्ट|ज्याक एन्टोनअफ}} | extra4 = {{hlist|एन्टोनअफ|स्विफ्ट|मार्टिन{{ref|a|[a]}}}} | length4 = ३:५५ | title5 = अल यु ह्याड टु डु वाज स्टोन | writer5 = {{hlist|स्विफ्ट|मार्टिन}} | extra5 = {{hlist|मार्टिन|सेलब्याक|म्याट एण्ड म्याथ्युज}} | length5 = ३:१३ | title6 = [[सेक इट अफ (टेलर स्विफ्टको गीत)|सेक इट अफ]] | writer6 = {{hlist|स्विफ्ट|मार्टिन|सेलब्याक}} | extra6 = {{hlist|मार्टिन|सेलब्याक}} | length6 = ३:३९ | title7 = आइ व्इस यु उड | writer7 = {{hlist|स्विफ्ट|एन्टोनअफ}} | extra7 = {{hlist|एन्टोनअफ|स्विफ्ट|जर्ज क्रुस्टिन{{ref|b|[b]}}|मार्टिन{{ref|a|[a]}}}} | length7 = ३:२७ | title8 = [[ब्याड ब्लड (टेलर स्विफ्टको गीत)|ब्याड ब्लड]] | writer8 = {{hlist|स्विफ्ट|मार्टिन|सेलब्याक}} | extra8 = {{hlist|मार्टिन|सेलब्याक}} | length8 = ३:३१ | title9 = [[वाइल्डेस्ट ड्रिम्स (टेलर स्विफ्टको गीत)|वाइल्डेस्ट ड्रिम्स]] | writer9 = {{hlist|स्विफ्ट|मार्टिन|सेलब्याक}} | extra9 = {{hlist|मार्टिन|सेलब्याक}} | length9 = ३:४० | title10 = हाउ यु गेट द गर्ल | writer10 = {{hlist|स्विफ्ट|मार्टिन|सेलब्याक}} | extra10 = {{hlist|मार्टिन|सेलब्याक}} | length10 = ४:०७ | title11 = दिस लभ | writer11 = स्विफ्ट | extra11 = {{hlist|नेथन चापम्यान|स्विफ्ट}} | length11 = ४:१० | title12 = आइ नू प्लेस | writer12 = {{hlist|स्विफ्ट|टेडर}} | extra12 = {{hlist|टेडर|जेनक्यानल|स्विफ्ट}} | length12 = ३:१५ | title13 = क्लिन | writer13 = {{hlist|स्विफ्ट|इमोजीन हिप}} | extra13 = {{hlist|हिप|स्विफ्ट}} | length13 = ४:३०}} {{track listing | extra_column = निर्माताहरू | collapsed = yes | headline = क्यानडेली आइट्युन्स स्टोर | total_length = ५६:३६ | title14 = [[वन्डरल्यान्ड (टेलर स्विफ्टको गीत)|वन्डरल्यान्ड]] | writer14 = {{hlist|स्विफ्ट|मार्टिन|सेलब्याक}} | extra14 = {{hlist|मार्टिन|सेलब्याक}} | length14 = ४:०५ | title15 = [[न्यू रोमान्टिक (टेलर स्विफ्टको गीत)|न्यू रोमान्टिक]] | writer15 = {{hlist|स्विफ्ट|मार्टिन|सेलब्याक}} | extra15 = {{hlist|मार्टिन|सेलब्याक}} | length15 = ३:५०}} {{track listing | extra_column = निर्माताहरू | collapsed = yes | headline = डिलक्स संस्करण (संयुक्त राज्य र क्यानडामा)<ref name="1989DeluxeAlbum">References for bonus tracks on ''1989'' deluxe edition: * International deluxe edition: {{cite web|url=https://itunes.apple.com/au/album/1989-deluxe/id907104698|title=1989 (Deluxe Edition) by Taylor Swift|website=iTunes Store|location=Australia|accessdate=February 1, 2015}} * Target edition: {{cite web|url=http://www.target.com/p/taylor-swift-1989-deluxe-edition-target-exclusive/-/A-16365103|title=Taylor Swift&nbsp;– ''1989'' (Deluxe Edition)&nbsp;– Target Exclusive |website=target.com |publisher=[[Target Corporation]]|accessdate=February 1, 2015}}</ref> | total_length = ६८:३७ | title14 = वन्डरल्यान्ड{{anchor|DLX}} | writer14 = {{hlist|स्विफ्ट|मार्टिन|सेलब्याक}} | extra14 = {{hlist|मार्टिन|सेवब्याक}} | length14 = ४:०५ | title15 = यु आर इन लभ | writer15 = {{hlist|स्विफ्ट|एन्टोनअफ}} | extra15 = {{hlist|एन्टोनअफ|स्विफ्ट|मार्टिन{{ref|a|[a]}}}} | length15 = ४:२७ | title16 = न्यू रोमान्टिब | writer16 = {{hlist|स्पिफ्ट|मार्टिन|सेलब्याक}} | extra16 = {{hlist|मार्टिन|सेलब्याक}} | length16 = ३:५० | title17 = आइ नू प्लेसेस | note17 = पियानो/स्वर | writer17 = {{hlist|स्विफ्ट|टेडर}} | length17 = ३:३६ | title18 = आइ व्इस यु उड | note18 = सङ्गीत/स्वर | writer18 = {{hlist|स्विफ्ट|एन्टोनअफ}} | length18 = १:४७ | title19 = ब्ल्याङ्क स्पेस | note19 = गीतार/स्वर | writer19 = {{hlist|स्विफ्ट|मार्टिन|सेलब्याक}} | length19 = २:११}} {{Track listing | collapsed = yes | extra_column = निर्माताहरू | headline = जापानी डिलक्स संस्करण<ref>{{cite web|url=http://www.hmv.co.jp/en/artist_Taylor-Swift_000000000353416/item_1989-Deluxe-Edition_5984096M|title=1989 -Deluxe Edition : Taylor Swift / HMV ONLINE&nbsp;– POCS-24009 [English Site]|website=[[HMV]] Japan|accessdate=February 1, 2015}}</ref> | title1 = सेक इट अफ | note1 = सङ्गीत भिडियो | extra1 = मार्क रोमनेक | title2 = सेक इट अल&nbsp;– द चिअरलिडर सिन | length2 = | title3 = सेक इट अफ&nbsp;– | length3 = | title4 = सेक इट अफ&nbsp;– द मोर्डन डान्सर सिन | length4 = | title5 = सेक इट अफ&nbsp;– द एनिमेटर सिन | length5 = | title6 = सेक इट अफ&nbsp;– | length6 = | title7 = सेक इट अफ&nbsp;– द रिबन डान्सर सिन | length7 = | title8 = सेक इट अफ&nbsp;– द एक्स्ट्रा सिन | length8 = }} ==चार्ट== ===साप्ताहि चार्ट=== {|class="wikitable sortable" ! एल्बम तालिका (२०१४-१५) ! शीर्ष<br />स्थान |- | {{ZAF}} (इन्टरटेन्मेनट मेनिटेरिङ अफ्रिका)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.rsg.co.za/|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (इन्टरटेन्मेनट मेनिटेरिङ अफ्रिका)|publisher=इन्टरटेन्मेनट मेनिटेरिङ अफ्रिका|date=७ फेब्रुअरी २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150115223025/http://www.rsg.co.za/|archive-date=2015-01-15}}</ref> | align="center"|८ |- | {{GER}} (मिडिया कन्ट्रोल चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.officialcharts.de/album.asp?artist=Taylor+Swift&title=1989&cat=a&country=de|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (मिडिया कन्ट्रोल चार्ट)|publisher=मिडिया कन्ट्रोल चार्ट|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|४ |- | {{AUS}} (एरिया चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (एरिया चार्ट)|publisher=एरिया चार्ट|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{AUT}} (Ö३ अस्ट्रिया टप ४०)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (Ö३ अस्ट्रिया टप ४०)|publisher=Ö३ अस्ट्रिया टप ४०|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|४ |- | {{flagicon|BEL}} [[बेल्जियम]] (अल्ट्राटप ५०)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (अल्ट्राटप ५०)|publisher=अल्ट्राटप ५०|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{flagicon|BEL}} [[बेल्जियम]] (अल्ट्राटप ४०)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (अल्ट्राटप ४०)|publisher=अल्ट्राटप ४०|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|७ |- | {{BRA}} (ब्राजिल हट १०० एयरप्ले)<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/biz/charts/2014-12-13/brazil-albums|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (ब्राजिल हट १०० एयरप्ले)|publisher=ब्राजिल हट १०० एयरप्ले|date=१७ फेब्रुअरी २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124093041/http://www.billboard.com/biz/charts/2014-12-13/brazil-albums|archive-date=2015-11-24}}</ref> | align="center"|३ |- | {{CAN}} (क्यानडेली एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/artist/371422/Taylor+Swift/chart?f=309|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (क्यानडेली एल्बम चार्ट)|publisher=क्यानडेली एल्बम चार्ट|date=१७ फेब्रुअरी २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331104459/http://www.billboard.com/artist/371422/Taylor+Swift/chart?f=309|archive-date=2017-03-31}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{KOR}} (गावन म्युजिक चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=week&hitYear=2014&targetTime=45&nationGbn=E|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (गावन म्युजिक चार्ट)|publisher=गावन म्युजिक चार्ट|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|2 |- | {{HRV}} (क्रएसियाली सङ्गीत सङ्घ)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.hdu-toplista.com/index.php?what=izvodjaci&w=details&id=517|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९|publisher=क्रएसियाली सङ्गीत सङ्घ|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|५ |- | {{flagicon|DEN}} [[डेनमार्क]] (हिटलिसन)<ref>{{cite web|language=en|url=http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (हिटलिसन)|publisher=हिटलिसन|date=१७ फेब्रुअरी २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211053343/http://www.danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|archive-date=2017-12-11}}</ref> | align="center"|२ |- | {{flagicon|SCO}} [[स्कटल्यान्ड]] (आधिकारिक चार्ट कम्पनी)<ref name="escocia">{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/23/2014-11-08|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (आधिकारिक चार्ट कम्पनी)|publisher=हिटलिसन|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{ESP}} (स्पेनी सङ्गीत उत्पादक सङ्घ)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (स्पेनी सङ्गीत उत्पादक सङ्घ)|publisher=स्पेनी सङ्गीत उत्पादक सङ्घ|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|४ |- | {{USA}} (बिलबोर्ड २००) | align="center"|'''१''' |- | {{USA}} (डिजिटल एल्बम)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/artist/371422/Taylor%20Swift/chart?f=400|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (डिजिटल एल्बम)|publisher=डिजिटल एल्बम|date=१७ फेब्रुअरी २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020048/http://www.billboard.com/artist/371422/Taylor%20Swift/chart?f=400|archive-date=2015-06-23}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{FIN}} (आइएफपीआइ फिनल्यान्ड)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://finnishcharts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (आइएफपीआइ फिनल्यान्ड)|publisher=आइएफपीआइ फिनल्यान्ड|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|१० |- | {{FRA}} (फोनोग्राफिक राष्ट्रिय सङ्घ)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९|publisher=फोनोग्राफिक राष्ट्रिय सङ्घ|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|९ |- | {{GRE}} (आइएफपीआइ ग्रिस)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.ifpi.gr/charts_el.html|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (फोनोग्राफिक राष्ट्रिय सङ्घ)|publisher=फोनोग्राफिक राष्ट्रिय सङ्घ|date=१७ फेब्रुअरी २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121180047/https://www.ifpi.gr/charts_el.html|archive-date=2019-01-21}}</ref> | align="center"|११ |- | {{HUN}} (हङ्गेरी रेकर्ड लेबल सङ्घ)<ref>{{cite web|language=hu|url=http://zene.slagerlistak.hu/archivum/kereso-lista-es-datum-szerint|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (हङ्गेरी रेकर्ड लेबल सङ्घ)|publisher=हङ्गेरी रेकर्ड लेबल सङ्घ|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|२२ |- | {{IRL}} (आइरीस रेकर्ड म्युजिक सङ्घ)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2014&year=2014&week=44|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (आइरीस रेकर्ड म्युजिक सङ्घ)|publisher=आइरीस रेकर्ड म्युजिक सङ्घ|date=१७ फेब्रुअरी २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110231932/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2014&year=2014&week=44|archive-date=2017-11-10}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{flagicon|ITA}} [[इटाली]] (इटाली सङ्गीत उद्योग)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (इटाली सङ्गीत उद्योग)|publisher=इटाली सङ्गीत उद्योग|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|५ |- | {{JPN}} (ओरिकन)<ref>{{cite web|language=जापानी|url=http://www.oricon.co.jp/prof/441127/products/1097289/1/|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (ओरिकन)|publisher=ओरिकन|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|३ |- | {{MEX}} (मेक्सिको एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://twitter.com/Amprofon/status/538105089123028992|title=Puesto #1 del #Top100MX del 27/10 al 2/11|publisher=मेक्सिको सङ्गीत उद्योग सङ्घ|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{NOR}} (भिजी-लिस्टा)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (भिजी-लिस्टा)|publisher=भिजी-lista|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{NZL}} (रेकर्डिङ म्युजिक एन-जेट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (एनजेट टप ४०)|publisher=रेकर्डिङ म्युजिक एनजेट|date=१७ फेब्रुअरी २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108224610/http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|archive-date=2014-11-08}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{NLD}} (मेगाचार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (मेगाचार्ट)|publisher=मेगाचार्ट|date=17 de fevereiro de 2015}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{POL|pt-br}} (अडियो भिडियो उत्पादक उद्योग)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=894&lang=en|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (अडियो भिडियो उत्पादक सङ्घ)|publisher=अडियो भिडियो उत्पादक सङ्घ|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|३८ |- | {{POR}} (पोर्चुगाली फोनोग्राफीक उद्योग सङ्घ)<ref name="ptcharts">{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://portuguesecharts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९|publisher=पोर्चुगाली फोनोग्राफीक उद्योग सङ्घ|date=१७ फेब्रुअरी २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116040319/https://portuguesecharts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|archive-date=2018-11-16}}</ref> | align="center"|३ |- | {{UK}} (युके एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/taylor-swift-scores-fastest-selling-female-album-of-the-year-so-far-3255/|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ एल्बम |publisher=संयुक्त अधिराज्य चार्ट कम्पनी|date=२ नोभेम्बर २०१४}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{CZE}} (आइएफपीआइ चेक गणतन्त्र)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.ifpicr.cz/hitparada/index.php?a=titul&hitparada=14&titul=153050&sec=0a2898644b06402f4b7727ae758c1109|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (आइएफपीआइ चेक गणतन्त्र)|publisher=आइएफपीआइ चेक गणतन्त्र|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|१७ |- | {{RUS}} (रुसी सङ्गीत चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://lenta.ru/news/2014/11/06/grebenshchikov|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (रुसी सङ्गीत चार्ट)|publisher=रुसी सङ्गीत चार्ट|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|७ |- | {{flagicon|SWE}} [[स्विडेन]] (टपलिस्टन)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|२३ |- | {{flagicon|Switzerland}} [[स्विट्जरल्यान्ड]] (स्वीजर ह्याटफ्रिड)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९|publisher=स्वीजर ह्याटफ्रिड|date=१७ फेब्रुअरी २०१५}}</ref> | align="center"|३ |- | {{झण्डा|ताइवान}} (जि-म्युजिक)<ref>{{cite web|language=चिनियाँ|url=http://www.g-music.com.tw/GMusicBillboard7.aspx|title=टेलर स्विफ्ट – १९८९ (जि-म्युजिक)|publisher=जि-म्युजिक|date=१७ फेब्रुअरी २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630084643/http://www.g-music.com.tw/GMusicBillboard7.aspx|archive-date=2017-06-30}}</ref> | align="center"|'''१''' |- |} ===वर्ष समाप्ति चार्ट=== {|class="wikitable sortable" ! एल्बम तालिका (२०१४) ! स्थान |- | {{GER}} (मिडिया कन्ट्रोल चार्ट)<ref>{{cite web|language=जर्मन|url=http://www.chartsurfer.de/musik/album-charts-deutschland/jahrescharts/alben-2014-2x3.html|title=जेहर्स चार्ट|publisher=मिडिया कन्ट्रोल चार्ट|date=२१ मार्च २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110225407/http://www.chartsurfer.de/musik/album-charts-deutschland/jahrescharts/alben-2014-2x3.html|archive-date=2015-01-10}}</ref> | align="center"|७१ |- | {{AUS}} (एरिया चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://aria.com.au/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2014.htm|title=एरिया चार्ट – वर्षको समाप्ति – टप १०० एल्बम चार्ट|publisher=एरिया चार्ट|date=२१ मार्च २०१५}}</ref> | align="center"|२ |- | {{flagicon|BEL}} [[बेल्जियम]] (अल्ट्राटप टप ५०)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2014&cat=a|title=Jaaroverzichten 2014|publisher=अल्ट्राटप ५०|date=२१ मार्च २०१५}}</ref> | align="center"|७१ |- | {{flagicon|BEL}} [[बेल्जियम]] (अल्ट्राटप ४०)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2014&cat=a|title=२०१४ वार्षिक प्रतिवेदन|publisher=अल्ट्राटप ४०|date=२१ मार्च २०१५}}</ref> | align="center"|१९८ |- | {{CAN}} (क्यानडेली एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-canadian-albums|title=२०१४ वर्ष समाप्ति: टप क्यानडेली एल्बम|publisher=क्यानडेली एल्बम चार्ट|date=२१ मार्च २०१५}}</ref> | align="center"|२ |- | {{flagicon|DEN}} [[डेनमार्क]] (हिटलिसन)<ref>{{cite web|language=जर्मन|url=http://www.hitlisten.nu/aarslister.asp|title=एल्बम टि-१०० - सन् २०१४|publisher=हिटलिसन|date=२१मार्च २०१४|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030554/http://www.hitlisten.nu/aarslister.asp|archive-date=2015-09-24}}</ref> | align="center"|६९ |- | {{USA}} (बिलबोर्ड २००)<ref name="2014yearend">{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-billboard-200-albums|title=२०१४ वर्ष समाप्ति: टप बिलबोर्ड २०० एल्बम|publisher=बिलबोर्ड २००|date=२१ मार्च २०१४}}</ref> | align="center"|३ |- | {{USA}} (डिजिटल एल्बम)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/digital-albums|title=२०१४ वर्ष समाप्ति: डिजिटल एल्बम|publisher=डिजिटल एल्बम|date=२१"मार्च २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919225108/https://www.billboard.com/charts/year-end/2014/digital-albums|archive-date=2020-09-19}}</ref> | align="center"|३ |- | {{IRL}} (आइरीस रेकर्ड म्युजिक सङ्घ)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.irma.ie/best-of-20141|title=आइआरएमए - सन् २०१४ को उत्कृष्ट एल्बमहरू|publisher=आइरीस रेकर्ड म्युजिक सङ्घ|date=२१ मार्च २०१५}}</ref> | align="center"|७ |- | {{JPN}} (ओरिकन)<ref>{{cite web|language=जापानी|url=http://www.oricon.co.jp/rank/ja/y/2014/p/4/|title=年間　CDアルバムランキング 2014年度|publisher=ओरिकन|date=२१ मार्च २०१५}}</ref> | align="center"|३४ |- | {{MEX}} (मेक्सिको एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|format=पिडिएफ|url=http://www.centrodedesarrollodigital.com/amprofonanual/100.php|title=Los Más Vendidos 2014|publisher=मेक्सिको एल्बम चार्ट|date=१९ सेप्टेम्बर २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124113504/http://centrodedesarrollodigital.com/amprofonanual/100.php|archive-date=2019-01-24}}</ref> | align="center"|२८ |- | {{NZL}} (एनजेट टप ४० एल्बम)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2629|title=२०१४ को सर्वाधिक बिक्री भएका एल्बमहरू|publisher=रेकर्डिङ म्युजिक एनजेट|date=२१ मार्च २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175645/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2629|archive-date=2016-03-03}}</ref> | align="center"|३ |- | {{UK}} (युके एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-selling-artist-albums-of-2014__7579/|title=सन् २०१४ को सर्वाधिक बिक्री भएका कारकारहरूका एल्बम|publisher=आधिकारिक चार्ट कम्पनी|date=२१ मार्च २०१५}}</ref> | align="center"|११ |- | {{SUI}} (स्वीजर ह्याटफ्रिड)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://swisscharts.com/charts/jahreshitparade/2014|title=उत्कृष्ट एल्बमहरू|publisher=स्वीजर ह्याटफ्रिड|date=२१ मार्च २०१५}}</ref> | align="center"|८७ |- |} {|class="wikitable sortable" ! तालिका (२०१५) ! स्थान |- | {{GER}} (मिडिया कन्ट्रोल चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://www.offiziellecharts.de/charts/album-jahr/for-date-2015|title=टप १०० एल्बम|publisher=मिडिया कन्ट्रोल चार्ट|date=८ जनवरी २०१६}}</ref> | align="center"|५६ |- | {{AUS}} (एरिया चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.aria.com.au/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2015.htm|title=एरिया चार्ट – वर्षको समाप्तिमा – सन् २०१५ का १०० उत्कृष्ट एल्बमहरू|publisher=एरिया चार्ट|date=५ जनवरी २०१६}}</ref> | align="center"|३ |- | {{AUT}} (Ö३ अस्ट्रिया टप ४०)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.austriancharts.at/year.asp?id=2015&cat=a|title=जेहर्सफ्रिड एल्बम|publisher=Ö३ अस्ट्रिया टप ४०|date=१ जनवरी २०१६}}</ref> | align="center"|४७ |- | {{CAN}} (क्यानडेली एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2015/top-canadian-albums|title=टप क्यानडेली एल्बम: २०१५ वर्ष समाप्ति|publisher=क्यानडेली एल्बम चार्ट|date=१२ डिसेम्बर २०१६}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{USA}} (''बिलबोर्ड'' २००)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6792629/the-year-in-pop-2015-taylor-swift-1989-uptown-funk-top-artist-album-song|title=२०१५: टेलर स्विफ्ट '१९८९' |publisher=किथ कल्टफिल्ड|publisher=ग्लोबल मिडिया|date=९ डिसेम्बर २०१५|date=९ डिसेम्बर २०१५}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{USA}} (डिजिटल एल्बम)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2015/digital-albums|title=डिजिटल एल्बम: वर्ष समाप्ति २०१५|publisher=डिजिटल एल्बम|date=१२ डिसेम्बर २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129005137/http://www.billboard.com/charts/year-end/2015/digital-albums|archive-date=2016-11-29}}</ref> | align="center"|'''१''' |- | {{JPN}} (ओरिकन)<ref>{{cite web|language=जापानी|url=http://www.oricon.co.jp/special/48546/5/|title=2015年 年間音楽ランキングを発表|publisher=ओरिकन|date=४ जनवरी २०१६}}</ref> | align="center"|३० |- | {{MEX}} (मेक्सिको एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.centrodedesarrollodigital.com/amprofonanual/100.php|title=Los Más Vendidos 2015|publisher=मेक्सिको एल्बम चार्ट|date=४ मार्च २०१८|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124113504/http://centrodedesarrollodigital.com/amprofonanual/100.php|archive-date=2019-01-24}}</ref> | align="center"|२० |- | {{NZL}} (एनजेट टप ४० एल्बम)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4183|title=सन् २०१५ को सर्वाधिक बिक्री हुने एल्बमहरू|publisher=रेकर्डिङ म्युजिक एनजेट|date=२५ डिसेम्बर २०१५|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823012621/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4183|archive-date=2016-08-23}}</ref> | align="center"|५ |- | {{NLD}} (मेगाचार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2015&cat=a|title=सन् २०१५|publisher=मेगाचार्ट|date=४ जनवरी २०१६}}</ref> | align="center"|३५ |- | {{UK}} (युके एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-artist-albums-of-2015-revealed__13273/|title=सन् २०१५ का उत्कृष्ट एल्बमहरू|publisher=युके एल्बम चार्ट|date=५ जनवरी २०१६}}</ref> | align="center"|६ |- | {{SUI}} (स्वीजर ह्याटफ्रिड)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.hitparade.ch/charts/jahreshitparade/2015|title=एल्बम|publisher=स्वीजर ह्याटफ्रिड|date=२८ डिसेम्बर २०१५}}</ref> | align="center"|४७ |- ! तालिका (२०१६) ! स्थान |- | {{AUS}} (एरिया चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.aria.com.au/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2016.htm|title=एरिया चार्ट – वर्षको समाप्ति – सन् २०१६ को टप १०० एल्बमहरू|publisher=एरिया चार्ट|date=१७ अप्रिल २०१४}}</ref> | align="center"|१७ |- | {{flagicon|BEL}} [[बेल्जियम]] (अल्ट्राटप टप ५०)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2016&cat=a|title=१९८९ एल्बम|publisher=अल्ट्राटप ५०|date=१७ अप्रिल २०१७}}</ref> | align="center"|९७ |- | {{CAN}} (क्यानडेली एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-canadian-albums|title=टप क्यानडेली एल्बम: वर्ष समाप्ति २०१६|publisher=क्यानडेली एल्बम चार्ट|date=१७ अप्रिल २०१७}}</ref> | align="center"|१७ |- | {{USA}} (''बिलबोर्ड'' २००)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=२०१६ वर्ष समाप्ति: टप बिलबोर्ड २०० एल्बम|publisher=बिलबोर्ड २००|date=१७ अप्रिल २०१७}}</ref> | align="center"|१७ |- | {{USA}} (डिजिटल एल्बम)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/digital-albums|title=२०१६ वर्ष समाप्ति: टप बिलबोर्ड २०० एल्बम|publisher=डिजिटल एल्बम|date=१७ अप्रिल २०१७|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222014730/http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/digital-albums|archive-date=2016-12-22}}</ref> | align="center"|२२ |- | {{NZL}} (एनजेट टप ४० एल्बम)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4311|title=सन् २०१६ को सर्वाधिक बिक्री भएका एल्बमहरू|publisher=एनजेट टप ४० एल्बम|date=१७ अप्रिल २०१७|access-date=2019-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229123517/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4311|archive-date=2016-12-29}}</ref> | align="center"|१९ |- | {{UK}} (युके एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.officialcharts.com/charts/end-of-year-artist-albums-chart/|title=वर्ष समाप्ति चार्ट – २०१६|publisher=आधिकारिक चार्ट कम्पनी|date=१७ अप्रिल २०१६}}</ref> | align="center"|४४ |- ! तालिका (२०१७) ! स्थान |- | {{AUS}} (एरिया चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/2017/albums-chart|title=एरिया - २०१७ को समाप्ति |publisher=एरिया चार्ट|date=७ अप्रिल २०१८}}</ref> | align="center"|३२ |- | {{USA}} (''बिलबोर्ड'' २००)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-billboard-200-albums|title=२०१७ वर्ष समाप्ति - टप बिलबोर्ड एल्बम|publisher=बिलबोर्ड २००|date=३० डिसेम्बर २०१७}}</ref> | align="center"|१०० |- ! तालिका (२०१८) ! स्थान |- | {{AUS}} (एरिया चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/2017/albums-chart|title=एरिया चार्ट सन् २०१७ वर्ष समाप्ति|publisher=एरिया चार्ट|date=१० जनवरी २०१९}}</ref> | align="center"|३६ |- | {{AUS}} (एरिया क्याटलग एल्बम चार्ट)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://www.ariacharts.com.au/annual-charts/2018/catalogue-albums-chart|title=२०१८ एरिया चार्ट|publisher=एरिया चार्ट|date=१० जनवरी २०१९}}</ref> | align="center"|१२ |- | {{USA}} (''बिलबोर्ड'' २००)<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-billboard-200-albums|title=२०१७ वर्ष समाप्ति: टप बिलबोर्ड २०० एल्बम|publisher=बिलबोर्ड २००|date=१० जनवरी २०१९}}</ref> | align="center"|८२ |- |} ==प्रमाणपत्र== {| class="wikitable" |- ! देशहरू ! प्रमाणपत्र ! बिक्री |- | {{AUS}} (एरिया)<ref>{{cite web |url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Taylor+Swift&titel=1989&cat=a |title=टेलर स्विफ्ट - एरिया चार्ट इतिहास |publisher=एरिया चार्ट|date=१७ फेब्रुअरी २०१५ |accessdate=}}</ref> | डाइमन्ड [[File:Diamond record icon.svg|30px|place|centre]] | ५००,००० |- | {{AUT}} (आइएफपीआइ अस्ट्रिया)<ref>{{cite web |url=http://www.ifpi.at/?section=goldplatin |title=अस्ट्रिया चार्ट |publisher=आइएफपीआइ अस्ट्रिया |date=७ मार्च २०१६ |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211155352/https://www.ifpi.at/?section=goldplatin |archive-date=2018-12-11 }}</ref> | २× प्ल्याटिनम [[File:Double platinum record icon.svg|30px|center]] | ४५,००० |- | {{BRA}} (प्रो म्युजिक ब्राजिल)<ref>{{cite web |url=http://www.portalpopline.com.br/1989-album-da-taylor-swift-ganha-certificado-triplo-de-platina-no-brasil/ |title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |publisher=प्रो म्युजिक ब्राजिल|date=७ मार्च २०१६}}</ref> | प्लेटिनम [[File:Platinum record icon.svg|30px|center]] | ४०,००० |- | {{BRA}} (प्रो म्युजिक ब्राजिल)<ref>[http://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=Taylor+Swift&tmidia=1 प्रो म्युजिक ब्राजिल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170217124641/http://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=Taylor+Swift&tmidia=1 |date=2017-02-17 }}</ref><br> डिजिटल एल्बम | गोल्ड [[File:Gold record icon.svg|30px|center]] | २०,००० |- | {{CAN}} (म्युजिक क्यानडा)<ref>{{cite web |url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?fwp_gp_search=1989%2520Taylor+Swift |title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |publisher=म्युजिक क्यानडा|date=२७ डिसेम्बर २०१५ |accessdate=}}</ref> | ६× प्लेटिनम [[File:Sextuple platinum record icon.svg|30px|center]] | ५३०,००० |- | {{CHN}} (एसएआरएफटी)<ref>{{cite web |url= http://music.yule.sohu.com/20141226/n407316541.shtml|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |publisher=सोहु म्युजिक|date= |accessdate=६ जनवरी २०१५}}</ref> | प्लेटिनम [[File:Platinum record icon.svg|30px|center]] | १००,००० |- | {{flagicon|DEN}} [[डेनमार्क]] (आइएफपीआइ डेनमार्क)<ref>{{cite web |url=http://www.ifpi.dk/?q=content/taylor-swift-1989 |title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |publisher=आइएफपीआइ डेनमार्क|date= |accessdate=१ मार्च २०१७}}</ref> | गोल्ड [[File:Gold record icon.svg|30px|center]] | १०,००० |- | {{FRA}} | | ७०,००० |- | {{GER}} (बिभिएमआइ)<ref>{{cite web |url=http://www.musikindustrie.de/nc/datenbank/?action=suche&strTitel=1989&strInterpret=Taylor+Swift&strTtArt=alben&strAwards=checked |title=१९८९ एल्बम |publisher=बिभिएमआइ|date=२८ मार्च २०१५ |accessdate=}}</ref> | प्लेटिनम [[File:Platinum record icon.svg|30px|center]] | २००,००० |- | {{IND}} (आइएमआइ)<ref>{{cite web |url=http://www.mid-day.com/articles/taylor-swifts-1989-is-certified-triple-platinum-in-india/16672150 |title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ एल्बम |publisher=आइएमआइ|date=११ नोभेम्बर २०१५ |accessdate=}}</ref> | ३× प्लेटिनम [[File:Triple platinum record icon.svg|30px|center]] | ६०,००० |- | {{flagicon|ITA}} [[इटाली]] (एफआइएमआइ)<ref>{{cite web |url=http://www.ifpi.at/?section=goldplatin |title=१९८९ एल्बम |publisher=एफआइएमआइ इटाली |date=७ मार्च २०१६ |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211155352/https://www.ifpi.at/?section=goldplatin |archive-date=2018-12-11 }}</ref> | गोल्ड [[File:Gold record icon.svg|30px|center]] | २५,००० |- | {{JPN}} (आरआइएजे)<ref>{{cite web |url=http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201504.html |title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |publisher=जापान रेकर्डिङ उद्योग सङ्घ |date=१९ सेप्टेम्बर २०१५ |access-date=2019-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724130553/http://www.riaj.or.jp/data/others/gold/201504.html |archive-date=2020-07-24 }}</ref> | प्लेटिनम [[File:Platinum record icon.svg|30px|center]] | २६८,१८३ |- | {{MEX}} (एम्प्रोफोन)<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/612828 |title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ प्रमाणपत्र |publisher=एम्प्रोफोन|date=९ जुन २०१७ |accessdate=}}</ref> | गोल्ड [[File:Gold record icon.svg|20px|center]] + ३× प्लेटिनम [[File:Triple platinum record icon.svg|20px|place|centre]] | २१०,००० |- | {{flagicon|Netherlands}} [[नेदरल्यान्ड|नेदरल्यान्ड्स]] (एनभिपिएल)<ref>{{cite web |url=https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ गोल्ड र प्लेटिनम प्रमाणपत्र |publisher=एनभिपिएल |date=२७ डिसेम्बर २०१५ |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704212857/https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |archive-date=2018-07-04 }}</ref> | गोल्ड [[File:Gold record icon.svg|30px|center]] | २५,००० |- | {{NZL}} (आरएमएनजेट)<ref>{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4012|title=न्युजिल्यान्ड टप ४० चार्ट|publisher=आधिकारिक चार्ट कम्पनी|date=|accessdate=१ अक्टोबर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518075141/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4012|archive-date=2015-05-18}}</ref> | ६× प्लेटिनम [[File:Sextuple platinum record icon.svg|30px|center]] | ९०,००० |- | {{POL}} (जेटपिएभि)<ref>{{cite web |url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=2015 |title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |publisher=जेटपिएभी |date= |accessdate=२७ डिसेम्बर २०१५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150118153000/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=2015 |archive-date=2015-01-18 }}</ref> | २× प्ल्याटिनम [[File:Double platinum record icon.svg|30px|center]] | ४०,००० |- | {{RSA}} <ref>{{cite web|url=http://mobi.iol.co.za/|title=१९८९ एल्बम इतिहास|publisher=वेब्याक मेसिन|date=|accessdate=१९ सेप्टेम्बर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626121827/http://mobi.iol.co.za/|archive-date=2015-06-26}}</ref> | गोल्ड [[File:Gold record icon.svg|30px|center]] | २०,००० |- | {{ESP}} (प्रो म्युजिक)<ref>{{cite web |url=http://www.elportaldemusica.es/album-8898-taylor-swift-1989 |title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |publisher=प्रो म्युजिक |date=१९ सेप्टेम्बर २०१५ |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429203245/http://www.elportaldemusica.es/album-8898-taylor-swift-1989 |archive-date=2015-04-29 }}</ref> | गोल्ड [[File:Gold record icon.svg|30px|center]] | २०,००० |- | {{flagicon|Sweden}} [[स्विडेन]] (जिएलएफ)<ref>{{cite web |url=http://www.sverigetopplistan.se/ |title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ गोल्ड र प्लेटिनम प्रमाणपत्र |publisher=जिएलएफ|date=९ जुन २०१९ |accessdate=}}</ref> | गोल्ड [[File:Gold record icon.svg|30px|center]] | २०,००० |- | {{flagicon|Switzerland}} [[स्विट्जरल्यान्ड]] (आइएफपीआइ स्विट्जरल्यान्ड)<ref>{{cite web |url= http://www.hitparade.ch/awards.asp?year=2015|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |publisher=स्वीजर ह्याटप्रिड|date= |accessdate=९ सेप्टेम्बर २०१५}}</ref> | गोल्ड [[File:Gold record icon.svg|30px|center]] | १५,००० |- | {{UK}} (बिपिआइ)<ref>{{cite web |url= https://www.bpi.co.uk/award/13026-1598-2|title=ब्रिटिस्ट फोनोग्रामिक उद्योग |publisher=बिपिआइ|date= |accessdate=४ अगस्ट २०१८}}</ref> | ३× प्लेटिनम [[File:Triple platinum record icon.svg|20px|center]] | १,०८१,२२० |- | {{USA}} (आरआइएए)<ref>{{cite web |url=http://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Taylor+Swift&ti=1989#search_section |title=आरआइएए - गोल्ड र प्लेटिनम |publisher=अमेरिकी रेकर्डिङ उद्योग सङ्घ|date=११ डिसेम्बर २०१७ |accessdate=}}</ref> | ९× प्लेटिनम [[File:Nonuple platinum record icon.svg|30px|center]] | ६,११०,००० |- |} ==सार्वजनिक इतिहास== {| class="wikitable sortable" |- ! देश ! मिती ! ढाँचा ! रेकर्ड गरिएको |- | {{GER}}<ref>{{cite web|language=जर्मन|url=http://www.amazon.de/1989-Swift-Taylor/dp/B00MV0FQFG/|title=१९८९|publisher=अमेजन|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | rowspan="10" | २७ अक्टोबर २०१४ | rowspan="10" | {{hlist|सिडि|डिजिटल डाउनलोड}} | rowspan="4" | युनिभर्सल म्युजिक |- | {{AUS}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.getmusic.com.au/store/taylor-swift-1989-digital-album-5139921|title=टेलर स्विफ्टको १९८९ एल्बम|publisher=गेट म्युजिक|date=२३ मार्च २०१४|access-date=2019-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402150813/http://www.getmusic.com.au/store/taylor-swift-1989-digital-album-5139921|archive-date=2015-04-02}}</ref> |- | {{flagicon|BEL}} [[बेल्जियम]]<ref>{{cite web|language=फ्रान्सेली|url=https://itunes.apple.com/be/album/1989-deluxe/id907104698?l=fr|title=१९८९|publisher=आइट्युन्स स्टोर र एप्पल इङ्क|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> |- | {{CAN}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.amazon.ca/1989-Taylor-Swift/dp/B00MRHANNI/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1427112150&sr=8-1&keywords=1989|title=१९८९|publisher=अमेजन|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> |- | {{ESP}}<ref>{{cite web|language=स्पेनी|url=http://www.amazon.es/1989-Edici%C3%B3n-Deluxe-Taylor-Swift/dp/B00MV0FT4Y/|title=१९८९ - सम्पादन संस्करण|publisher=अमेजन|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | [[रिपब्लिक रेकर्ड्स|रिपब्लिक]] |- | {{USA}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.amazon.com/1989-Taylor-Swift/dp/B00MRHANNI/|title=१९८९|publisher=अमेजन|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | बिग मेसिन |- | {{FRA}}<ref>{{cite web|language=फ्रान्सेली|url=http://www.amazon.fr/1989-CD-Deluxe-Taylor-Swift/dp/B00MV0FT4Y/|title=१९८९ - सिडि डिलक्स|publisher=अमेजन|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | मर्करी रेकर्डस् |- | {{IRL}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://itunes.apple.com/ie/album/1989-deluxe/id907104698|title=१९८९ - टेलर स्विफ्ट |publisher=आइट्युन्स स्टोर, एप्पल इङ्क|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | युनिभर्सल म्युजिक |- | {{flagicon|ITA}} [[इटाली]]<ref>{{cite web|language=इटालीनो|url=http://www.amazon.it/1989-Taylor-Swift/dp/B00MV0FQFG/|title=१९८९|publisher=अमेजन|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | rowspan="2" | भर्जिना इएमआइ |- | {{UK}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.amazon.co.uk/dp/B00MV0FQFG/|title=१९८९|publisher=अमेजन|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> |- | {{JPN}} | rowspan="2" | २८ अक्टोबर २०१४ | सिडि+डिभिडि | rowspan="4" | युनिभर्सल म्युजिक |- | {{NZL}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.wowhd.co.nz/CD/taylor-swift-1989/dp/40499069|title=टेलर स्विफ्ट : १९८९|publisher=डब्ल्यूओडब्ल्यू|date=२३ मार्च २०१५|access-date=2019-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402144710/http://www.wowhd.co.nz/CD/taylor-swift-1989/dp/40499069#bc=6306|archive-date=2015-04-02}}</ref> | rowspan="2" | सिडि |- | {{BRA}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://portalpopline.com.br/taylor-swift-1989-chega-as-lojas-brasileiras-e-ja-e-disco-de-ouro/|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९|publisher=पप लाइन |date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | ११ नोभेम्बर २०१४ |- | {{CAN}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.amazon.ca/dp/B00P2HSETA/|title=१९८९|publisher=अमेजन|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | rowspan="3" | ९ डिसेम्बर २०१४ | rowspan="3" | भिनिल |- | {{USA}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.amazon.com/dp/B00P2HSETA/|title=१९८९ (भिनिल)|publisher=अमेजन|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | rowspan="2" | बिग मेसिन |- | {{POR}}<ref>{{cite web|url=http://www.cdgo.com/Detalhes/swift-taylor-1989/3303908|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |publisher=सिडिजिओ|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> |- | {{TUR}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=http://www.dr.com.tr/Muzik/1989-%5BLicensee%5D/Taylor-Swift/Yabanci-Albumler/Pop-Music/Country/urunno=0000000624008|title=१९८९|publisher=डिआर डटका डट टिआर|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | rowspan="2" | 10 de dezembro de 2014 | rowspan="2" | सिडि | rowspan="2" | युनिभर्सल म्युजिक |- | {{POR}}<ref>{{cite web|url=http://www.cdgo.com/Detalhes/swift-taylor-1989/3251867|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९|publisher=सिडिजिओ|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> |- | {{USA}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://itunes.apple.com/us/album/taylor-swift-karaoke-1989/id951348926|title=टेलर स्विफ्ट: १९८९|publisher=अमेजन|date=१९ नोभेम्बर २०१७|access-date=2019-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220025716/https://itunes.apple.com/us/album/taylor-swift-karaoke-1989/id951348926|archive-date=2014-12-20}}</ref> | १५ डिसेम्बर २०१४ | ''डिजिटल'' डाउनलोड | बिग मेसिन |- | {{CHN}}<ref>{{cite web|language=चिनियाँ|url=http://www.amazon.cn/dp/B00QWC2HB0/|title=泰勒•史薇芙特:1989(CD 豪华版 附限量版文件夹)|publisher=अमेजन|date=२३ मार्च २०१५}}</ref> | ३० डिसेम्बर २०१४ | सिडि | 北京电视艺术中心 |- | {{CAN}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://itunes.apple.com/ca/album/taylor-swift-karaoke-1989/id969609941|title=टेलर स्विफ्ट - १९८९ |publisher=आइट्युन्स स्टोर, एप्पल इङ्क|date=१९ नोभेम्बर २०१७}}</ref> | ३ मार्च २०१५ | ''डाउनलोड'' डिजिटल | rowspan="4" | बिग मेसिन |- | {{USA}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://www.amazon.com/dp/B00UXA96G6/|title=टेलर स्विफ्ट|publisher=अमेजन|date=१९ नोभेम्बर २०१७}}</ref> | १४ अप्रिल २०१५ | {{hlist|सिडि+जि|डिभिडि |- | {{CAN}}<ref>{{cite web|language=अङ्ग्रेजी|url=https://www.amazon.ca/dp/B00V7Y297A/|title=१९८९ - टेलर स्विफ्ट|publisher=अमेजन|date=१९ नोभेम्बर २०१७}}</ref> | १४ मे २०१५ | सिडि+जि |- | [[File:Rotating earth (large).gif|25px]] [[पृथ्वी|विश्व]] | ९ जुन २०१७ | ''स्ट्रिमिङ'' |- |} ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist|colwidth=30em}} ==बाह्य कडीहरू== * [https://duckduckgo.com/?q=1989+album+taylor+swift&t=ucbrowser&iax=products&ia=products १९८९ एल्बमको थप जानकारी] [[श्रेणी:टेलर स्विफ्टका एल्बमहरू]] a1tksjxmemdeai1cj5ix7emgp9owowc 0 103463 1393526 1367973 2026-10-31T13:29:32Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393526 wikitext text/x-wiki यो सूची कवि तथा लेखक [[सुमन पोखरेल]]द्वारा रचित तथा उनका बारेका रचित रचनाहरूको संक्षिप्त सूची हो । ==कृतिहरू== {{columns-list|colwidth=22em| *[[शून्य मुटुको धड्कनभित्र]] *[[हजार आँखा यी आँखामा]] *[[जीवनको छेउबाट]] *सौन्दर्यको सङ्गीत<ref name="SKS">{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/सौन्दर्यको_सङ्गीत_/_सुमन_पोखरेल|title=सौन्दर्यको सङ्गीत|first=सुमन|last=पोखरेल|author-link=सुमन पोखरेल|publisher=वाणी प्रकाशन|accessdate=2019-03-22}}</ref> *मलाई जिन्दगी नै दुख्दछ<ref name="MZND">{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/मलाई_जिन्दगी_नै_दुख्दछ_/_सुमन_पोखरेल|title=मलाई जिन्दगी नै दुख्दछ|first=सुमन|last=पोखरेल|author-link=सुमन पोखरेल|publisher=वाणी प्रकाशन|accessdate=2019-03-22}}</ref> *[[मनपरेका केही कविता]] *[[आँधीबेहरी]] *[[भारत : शाश्वत आवाज|शाश्वत आवाज]] }} ==कविता== ===नेपाली=== '''[[जीवनको छेउबाट]]मा सङ्ग्रहित''' {{columns-list|colwidth=22em| *केटाकेटी<ref name="JCB">{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/जीवनको_छेउबाट_/_सुमन_पोखरेल|title=जीवनको छेउबाट| first=सुमन|last=पोखरेल|publisher=वाणी प्रकाशन|accessdate=2019-03-22}}</ref> *गर्मी *रुख – १ *रुख – २ *बिदा हुँदाहुँदै *हरेक बिहान *खोरम्पा * *साँझको घाम र जूनको कथा *निर्णय गर्नुअघि *काठमान्डौ ओर्लेपछि *कमैया बस्तीमा *नदी बोक्ने गाउँमा *विपर्यास *भरिया *बिदा हुन्नँ *आगाले भिजेको आकाश *जिन्दगी *रहर *जिजीविषा *आकाशबाट *यात्रामा निस्किँदै. *पिलो *कार्यालय *ठाडो उभिएको आकाश *पुनरागमन *ढाका *ह्याङ्ओभर *तिमी जसरी छ्यौ *एक पुष्पवीजको आह्वान *आदेश *लोडसेडिङ् *यो सहर कसको हो ? *सपना नदेखूँ *कविता फुरिरहेको छैन – १ *कविता फुरिरहेको छैन – २ *व्यस्तता *बर्सात्‌मा बुद्धको मूर्ति सामु *बैँसभरि नबुझेको कुरा *मनको गीत *जीवनसँगको जम्काभेटमा *मध्यरात सडकमा *ताजमहल र मेरो प्रेम<ref name="JCB"/> }} '''[[शून्य मुटुको धड्कनभित्र]]मा सङ्ग्रहित''' {{columns-list|colwidth=22em| *भोकाएको मन<ref name="SMDB">{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/शून्य_मुटुको_धड्कनभित्र_/_सुमन_पोखरेल|title=शून्य मुटुको धड्कनभित्र| first=सुमन|last=पोखरेल|publisher=वाणी प्रकाशन|accessdate=2019-03-22}}</ref> *कसरी दिऊँ माया ? *जिन्दगी म बाँचिरहेछ *के तिमी भाषण हौ र ! *दुवै निद्रा आइपर्दा *मेरो मान्छे कता दौडिँदैछ ? *एक पटक नारीमाथि *केही केही केही केही *एक कण मात्र बाँचिँदोरहेछ *म पागल हुँ *मैले आत्महत्या गर्दा *तस्विरसँग *मध्यरातको जिन्दगीसँगको जम्काभेट *कल्पना पतन *अभिनय *पर्खालपारिपट्‌टिलाई एउटा सम्प्रेषण *झझल्को *भ्यालेन्टाइन्स डे *यो मेरै देश हो *माया हैन भन्न सक्दिनँ *सर्पहरू त जहाँ पनि हुन्छन् *काठमाण्डौ ! हिँड जौँ *म आदेश दिन्छु *धमिलो आकाश र धर्तीमा *व्यर्थै बोलायौ काठमाण्डू, तिमीले मलाई *शून्य मुटुको धड्कनभित्र *आर्यघाटमा केही लेखिरहेको छैन *मेरो परिवेशमा *मेरो ब्रम्हाण्ड *परिवर्तन *रगतको डिनर *त्यो भूकम्प अन्तिम हैन *देश र धरहरा *हुलाक *जहाँ शून्यताले आकार बुन्छ *फेरि तिम्रै माया *अब खुकुरी दापभित्र पनि चल्न थालेको छ *आभास अनिष्टको *यात्रा-बाटोको *पख पख, यो रात च्यातौँ *कतै देवता नहोऊँ *खै त मुटु ? *स्वभक्षणको हक *हरे ! कति बिध्न कविता ? *शङ्का लाग्न थालेको छ *अब मान्छे मर्नै पर्छ कि कसो! *पहिरो छ *तिमी मात्र हैन ऊ पनि छ *मेरो सपना तिम्रो आँखाभरि *आक्रान्ता रहर बोक्छ *कुखुरी काँ *छोरीलाई *अब घामको सुत्ने पालो<ref name="SMDB"/> }} ===अङ्ग्रेजी=== {{columns-list|colwidth=22em| *''अ बर्थडे ग्रिटिङ टू माइसेल्फ'' ''A Birthday Greeting to Myself'' *''अ फोरलोर्न क्वेश्चन'' ''A Forlorn Question'' *''अ रिमिनिसेन्ट क्याण्डल लाइट'' ''A Reminiscent Candlelight''<ref name="AP0">{{cite web|url=https://allpoetry.com/poem/12334714-A-Reminiscent-Candlelight-by-Suman-Pokhrel|title=A Reminiscent Candlelight|first=सुमन|last=पोखरेल|publisher=All Poetry|date=|accessdate=2019-03-08}}</ref> *''कफी इन माई रेभेरी'' ''Coffee in My Reverie'' *''डु नट आस्क मी, आई एम इन ओब्लिभियन'' ''Do not ask Me, I am in Oblivion'' *''फिभर'' ''[[:en:Fever (poem)|Fever]]'' *''हाउ क्यान आइ कम क्लोज टु यु'' ''How can I Come Close to You?'' *''आई लभ यु इभ्रिह्वेर अन योर बडी एन्ड सोल'' ''I Love You Everywhere on Your Body and Soul'' *''लेट माई पेन रिमेन विथ मी'' ''Let My Pains Remain with Me'' *''लेट अस एफिक्स आवर लाइफ टुगेदर'' ''Let Us Affix Our Being Together'' *''लेट अस रिनोभेट दिस नाइट'' ''Let Us Renovate this Night'' *''मे आई गेट इनगल्फ्ड'' ''May I get Engulfed'' *''मोमेन्ट्स'' ''Moments'' *''सेटिङ फायर अन डिजायर्स'' ''Setting Fire on Desires'' *''द पेन अफ लभ'' ''The Pen of Love''<ref name="AP1">{{cite web|url=https://allpoetry.com/poem/12314779-The-Pen-of-Love-by-Suman-Pokhrel|title=The Pen of Love|first=सुमन|last=पोखरेल|author-link=सुमन पोखरेल|publisher=All Poetry|date=|accessdate=2019-03-08}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *''यु आर द वानेस्ट'' ''You are the Onest'' }} ==अनूदित कविता== ===अरबीमा अनूदित=== {{columns-list|colwidth=22em| *''अल अत्फल'' ''الأَطْفَالُ'' *''अन्ता कामा अन्ता '' ''أَنْتَ كَمَا أَنْتَ'' *''उन्मी येह ताह'' ''أُ مْنِيّ اتٌ'' <ref name="Nowherearabic1">{{cite web|url=https://sumanpokhrel.wixsite.com/nowhere/poetry-in-arabic-translation|script-title=ar:أُمْنِيّاتٌ|title=उन्मी येह ताह|first=सुमन|last=पोखरेल|author1-link=सुमन पोखरेल|translator=एम.एन. अलरामादी |publisher=Nowhere|language=ar |date= |accessdate=2019-03-10}}</ref> }} ===बङ्गालीमा अनूदित=== {{columns-list|colwidth=22em| *''शैशव'' ''(শৈশব)'' *''कामना'' ''(কামনা)'' *''इटा तूमी एमोन तूमी'' ''(এ তুমি, যেমন তুমি)'' *''कि भावे निकटे आसते पारी? कि भावे?'' ''(কীভাবে নিকটে আসতে পারি ? কীভাবে ?)''.<ref name="bangali1">{{Citation|last=पोखरेल|first=सुमन|author1-link=सुमन पोखरेल| last2 = | first2 = |title =কীভাবে নিকটে আসতে পারি ? কীভাবে? |language=बङ्गाली|translator=सुमन पोखरेल|journal= Poetic Prism 2016 [International Multilingual Poetry Anthology]|volume=|issu=|page=83|publisher=The Cultural Center of Vijayawada and Amarawati|editor=Padmaja Iyengar|location= Andra Pradesh, India |date=September 2016|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> *''Aseem Yuger Janyo'' ''(অসীম যুগের জন্য)'' *''Yajnaseni'' ''(যাজ্ঞসেনী)'' }} ===अङ्ग्रेजीमा अनूदित=== {{columns-list|colwidth=22em| *''अ स्टोरी अफ द सेटिङ सन एण्ड द मून” '' [[:en:A Story of the Setting Sun and The Moon|A Story of the Setting Sun and The Moon]]'' *''Among Freed Bonded-Labourers•''<ref name="PH1">{{cite web|url=https://www.poemhunter.com/poem/among-freed-bonded-labourers|title=Among Freed Bonded-Labourers•|first=सुमन|last=पोखरेल|author-link=सुमन पोखरेल|translator=Abhi Subedi|language=अङ्ग्रेजी|editor=|publisher=|accessdate=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190307173908/https://www.poemhunter.com/poem/among-freed-bonded-labourers|archive-date=2019-03-07}}</ref> *''एन इन्काउन्टर विद लाइफ''An Encounter with Life'' <ref name="PH0">{{cite web|url=https://www.poemhunter.com/suman-pokhrel |title=सुमन पोखरेल |publisher=Poem Hunter|date= |accessdate=2019-03-22}}</ref> *''बिफोर बुद्धज् स्ट्याचू इन द रेन'' ''Before Buddha's Statue In The Rain'''<ref name="PH2">{{cite web|url=https://www.poemhunter.com/poem/before-buddha-s-statue-in-the-rain|title=Before Buddha's Statue In The Rain|first=सुमन|last=पोखरेल|author-link=सुमन पोखरेल|translator=Abhi Subedi|language=अङ्ग्रेजी|editor=|publisher=|accessdate=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190307173827/https://www.poemhunter.com/poem/before-buddha-s-statue-in-the-rain|archive-date=2019-03-07}}</ref> *''बिफोर मेकिङ डिसिजन्स'' ''Before Making Decisions''<ref name="PH0"/> *बिफोर स्विचिङ अफ् लाइट'' ''Before Switching Off Light''<ref name="PH0"/> *''बिट्वीन रेन्बोज् एण्ड मेलोडी'' ''Between Rainbow And Melody''<ref name="PH0"/> *''चिल्ड्रेन'' ''[[:en:Children (poem)|Children]]''<ref name="PH0"/> *''कलर अफ होराइजन'' ''Colour Of Horizon''<ref name="PH0"/> *''कमान्ड्स'' ''Commands''<ref name="PH0"/> *''डिजायर्स'' ''Desires''<ref name="PH0"/> *''इन्ट्याङ्गलमेन्ट्स'' ''Entanglements''<ref name="PH0"/> *''एभ्रि मर्निङ'' ''[[:en:Every Morning|Every Morning]]'' *''हीट'' ''[[:en:Heat (poem)|Heat]]'' *''होम'' ''Home''<ref name="PH0"/> *''आई स्याल बिड नो फेयरवेल'' ''I Shall Bid No Farewell''<ref name="PH0"/> *''आई एम सर्चिङ अ हार्ट'' I'm Searching A Heart''<ref name="PH0"/> *''खोरम्पा'' ''Khorampa''<ref name="PH0"/> *''स्ट्यान्डिङ इन अ मार्केट'' ''Standing In A Market''<ref name="PH0"/> *''द ल्याण्डसाइड'' ''The Landslide''<ref name="PH0"/> *''द ताजमहल एन्ड माई लभ'' ''The Taj Mahal & My Love''<ref name="satchidanandna1">{{cite|title=The Songs We Share|first=|last=|editor=K. Satchidanandan & Ajeet Cour|publisher=Foundation of SAARC Wirters and Literature|language=अङ्ग्रेजी|date=2011|pages=88, 179, 255|ISBN=8188703214}}</ref> *''ट्री'' ''[[:en:Tree (poem)|Tree]]'' *''ट्रीज'' ''Trees''<ref name="PH0"/> *''हुज सिटी इज दिस?'' ''Whose City Is This?''<ref name="PH0"/> *''यु आर एज यु आर'' ''[[:en:You are, as You are|You are, as You are]]'' }} ===जर्मनमा अनूदित=== {{columns-list|colwidth=22em| *''किन्डर'' ''Kinder'' *''Sehnsucht'' *''Du bist, wie du bist''<ref>{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/13677267-sehnsucht-german-translation-of-suman-pokhrel-s-poem-desire/fever/|title=Sehnsucht|trans-title=Desire|language=जर्मन|first=सुमन|last=पोखरेल|translator=Margaret Sain|publisher=Godreads|date=24 July 2016 |accessdate=2019-03-07}}</ref> }} ===हिन्दीमा अनूदित=== {{columns-list|colwidth=22em| *''यात्रा में निकलते हुए'' *''आदेश'' *''आधी रात को सडक पे'' *''आग से भीगा हुआ आकाश'' *''आसमान से'' *बच्चे *''भारिक'' *''बिदा होते हुए'' *''विपर्यास'' *''ढाका'' *''गर्मी'' *''हर सुबह'' *''जिजीविषा'' *''कार्यालय'' *''काठमान्डु उतरने के बाद'' * ''कोई सपना ना देखूँ'' *''क्षितिज का रंग''<ref>{{Citation|last=पोखरेल|first=सुमन|author-link=सुमन पोखरेल |title=क्षितिज का रंग|language=हिन्दी|translator=सुमन पोखरेल|journal= Poetic Prism 2016 [International Multilingual Poetry Anthology]|date=September 2016|issu=|page=162|publisher=The Cultural Center of Vijayawada and Amarawati|editor=Padmaja Iyengar|location= Andra Pradesh, India |url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> *''लालसाएँ'' *''लम्बवत खडा आकाश'' *''मन का गीत'' *''नहीं आ रही कविता (एक)'' *''नहीं जाउंगा मैं'' *''निर्णय लेने से पहले'' *''पेड़'' *''पुनरागमन'' *''शाम का सूरज, और चाँदनी की कहानी'' *''ताजमहल और मेरा प्रेम'' *''तुम जिस तरह हो'' *''यह शहर किसका है ? ''<ref>{{cite web|url=http://asuvidha.blogspot.com/2016/02/blog-post_25.html|title=नेपाली युवा कवि सुमन पोखरेल की कविताएं|trans-title=Poetry of Nepali Poet सुमन पोखरेल|first=सुमन|last=पोखरेल|author-link=सुमन पोखरेल |translator=सुमन पोखरेल|language=हिन्दी|date=25 February 2016|publisher=अशोक कुमार पाण्डेय |accessdate=2017-08-06}}</ref> *''जिन्दगी'' }} ===इटालियनमा अनूदित=== {{columns-list|colwidth=22em| *''फेब्ब्री'' ''Febbre'' *''Il colore dell’orizzonte''<ref>{{Citation|last=पोखरेल|first=सुमन|author1-link=सुमन पोखरेल|title =L Colore Dell'Orizzonte|language=इटालियन|translator=रिता साञ्चियोनी|journal= Poetic Prism 2016 [International Multilingual Poetry Anthology]|date=September 2016|issu=|page=171|publisher=The Cultural Center of Vijayawada and Amarawati|editor=पद्मजा आयेग्नर|location= आन्द्रप्रदेश, भारत |url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> *''Prima di prendere decisioni'' *''क्यालोरे'' ''Calore'' *''बाम्बिनी'' ''Bambini'' *''डेजिडेरियो'' ''Desiderio'' *''Sei, come sei'' *''Potrei essere travolto da te'' }} ===फारसीमा अनूदित=== {{columns-list|colwidth=22em| *''अरमान'' ''آرمان'' *'''अत्‌फाल'' ''اطفال'' *''तू मानिन्द खुद्दत हस्ती'' ''تو مانند خودت هستی'' <ref name="parsian">{{cite web|url=http://kabulnath.de/Sale-e-Iejazdaoum/Shoumare-257/nazi%20karim.html|title=तू मानिन्द खुद्दत हस्ती|first=सुमन|last=पोखरेल| author1-link=सुमन पोखरेल|translator=नाजी करीम|editor= |language=फारसी|publisher=काबुलनात |website=|date=2015 |accessdate=2017-08-07}}</ref> }} ===स्पेनिसमा अनूदित=== {{columns-list|colwidth=22em| *''Antes de apagar la luz'' *''निनोस'' ''Niños'' *''Tu eres, como tu eres''<ref>{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/13668472-tu-eres-como-tu-eres-spanish-translation-of-suman-pokhrel-s-poem-you|title=TU ERES, COMO TU ERES|first=सुमन|last=पोखरेल|author-link=सुमन पोखरेल|language=स्पेनिस|translator=Malu Pademelon|publisher=Godreads|date=22 July 2016 |accessdate=2017-08-07}}</ref> }} ==गीत== ===[[हजार आँखा यी आँखामा]]मा सङ्ग्रहित=== {{columns-list|colwidth=22em| * तिमी र म अनि यो मधुमास<ref name="HAYA">{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/हजार_आँखा_यी_आँखामा_/_सुमन_पोखरेल|title=हजार आँखा यी आँखामा| first=सुमन|last=पोखरेल|author-link=सुमन पोखरेल|publisher=वाणी प्रकाशन|accessdate=2019-03-22}}</ref> * मेरा भावनालाई * पटक पटक मरेर * खै के सुनाउनु उनलाई * तिम्रो मनको मझेरीमा * हरेक साँझ झिकेर मुटु * छ्यान्द्रो मेरो मुटुमा * च्यातिएको घरमा * चस्किदियो छाती * झरेको फूल फेरि * दुई सागर पानी * एउटा जीवन मैले * पहिले त तिम्रो जीवनको * कामनाहरूलाई * को दुख्छ अब मलाई * धेरैधेरै रहरहरू * आज यो मैले * यहाँ प्रभात पनि * तिम्रा रहरहरूमा * जीवनको बाटोभरि * विश्वास हो माया * तिमीले जलाएको मुटु * तिम्रा आँखा * त्यो अङ्गालोमा बाँध्ने * रात जस्तो केश * यसरी बस्यौ * हराएछन् सबै आशा * पहिले केही थिएन * हजार आँखा, यी आँखामा * विश्वास छैन मेरो भने * यो मेरो हठ * जिन्दगीका चोटहरूले * अलिकति म बाँचुँला * सुख दुःख जीवनभरको * दिनदिनको उतार चढाव * मलाई आभिशाप लाग्दछ * हजार टुक्रा भएर पनि * मनभरि थुप्रै माया * थुनेर चाहना * भाग्यले उसलाई * इशारैले लेखिदेऊ * तिम्रो अधरलाई आज * मैले सबैथोक * धोका खाएर आँखाको * छोरो तँ सबै जस्तो * कहाँ पुग्यौ भन * बानी परेका ती आँखा * धर्ती आकाशभन्दा पर * जे थियो मेरो * बाधा सबै सिध्याई * तिम्रा कामनालाई * सँगै बिताउने यो रात * एउटा गीत लेखेर * बेहोसीमा कतिकति * रोज्नुपर्दा बादल हैन * होस खोस्ने मुस्कान तिम्रो * तस्वीरमा तिमीलाई * सम्हालिन त खोज्दछु * हरघडी उमेर मात्र * निष्ठुरीको विश्वासघातमा * मातिएर केके भनेँ<ref name="HAYA"/> }} ===मलाई जिन्दगी नै दुख्दछ'मा सङ्ग्रहित=== {{columns-list|colwidth=22em| * डुबेर यो संसार तलाउमा<ref name="MZND"/> * कहाँ छैन र ईश्वर यो संसारमा * बोकेर फूल हातमा * जीवित राख्न यो दुनियाँ * नेपाली नेपाली * जीत त हुन्छ, प्रेमको * बन्दुक बोक्ने हातहरू * म रोऊँ त कहाँ रोऊँ * सुस्केरालाई सुसेली * आखिर सबै सकिइगयो * रोक्दा पनि रोकिँदैन * छरिएर सँधैभरि * जिन्दगीको हो यो कस्तो दुखाई * आफ्ना हुन आउनेले नै * मेरा सबै रहरहरूमा * कठोर भई भीडमा * छामूँ म छामूँ के * सबै ब्यर्थजस्तो लाग्दछ * मेरा चोटहरूको * तिमीले हाँसेको * कुनै मुटु मलाई सम्झी * भनेको केही नपुग्ने * यो भ्रमलाई यस्तैगरी * हाँस्ने कारण पनि छैन * मलाई जिन्दगी नै * म त हिँडूँ भन्दथेँ * अर्को छैन गीत मेरो * तिमी भन्छ्यौ भने * खन्याइरहेँछु ढुकढुकी * आज यो अँध्यारोले (युवक) * आज यो अँध्यारोले (युवती) * तिम्रो मायामा * पिरतिका फूलहरूको * भेटहुँदा मुस्काएथ्यौ * रूपरङ्गको बतासले * पग्लिएर पोखिऊँ झैँ * कसो गरी तिमी मेरो * मनफूलको तरेली * कसरी पखालौँ बैँशको रङ्गलाई * मनको चरी उडी भाग्यो * जसले यो मुटु छेड्यो * कति मिठा कति न्याना * सँधै तिम्रो साथ हुन्थ्यो * कता हिँड्छु कता पुग्छु * मेरो मनको आँगनमा * सँधैभरि तिमीलाई * त्यसैत्यसै मात लाग्ने * तिमी आउँदा * एउटा गीत यो छातीमा * कता कता मन पराएँ * यो वन पाखा * किन महङ्गा सपनाहरू * आज मेरो अघिल्तिर * समयले सधैँ यो मन * फक्रिएको मनको फूल * सम्झेर पनि बिर्सेर पनि * हिजो कस्तो रमाईलो थ्यो' * रातभरि रोएँ म त * कति उठाऊँ यो जीवनलाई * बाँचिरहेछु वा मरिरहेछु * नयाँ जीवन कथा लेख्न * अतीत मेरो नसम्झाऊ * तिमी गएपछि * कहाँ टेकूँ कहाँ समाऊँ * तिमीले पनि किन * फूल आँसु भै पोखिँदा * अँध्यारो रात आयो * अँध्यारो छ बिहानैदेखि * बाहिरबाहिर हाँसिदिन्छु * अङ्ग अङ्गमा * चर्केको मुटु * संसारै बटुली उभिएकी * तिमीले हल्कै गुनगुनाई दियौ * बाँचिरहेँछु सधैँ बेहोशी मै * हजार आँखाबाट * सकेँ भने फर्काउँला * नजिक आऊ * छन् ब्यथा केही मेरा * न त दिन भयो * यति धेरै माया दियौ * बुझ्नै सकेनौ * एकाएक मेरो एकान्त चलाई * तिमीले चुमेको छाती * जीवनको हरपलमा * मेरो बारेमा के * नबोले हुन्छ फेरि तर * यो तिम्रो कथा हो * त्यत्रो भीडबीच * जीवन के हो भनी * कसरी गाऊँ म गीत * कति भोगेँ अहिल्यै * कताकता पुगी * कस्सम पनि उनीलाई * सबै पीर गर्छन् * कति दुख्छु भित्रभित्रै * अचानक नै आयौ * सुनाऊँ अहिले कसैलाई कसरी * भन्दिनँ म भन्दिनँ * सधैँभरि तिमीलाई * नहेर त्यसरी * दुखाउँदै आयो, * हिजोआज मलाई * भन्न खोज्या कुरालाई * मैले याद गर्दा कतै<ref name="MZND"/> }} ==गजल== ===नेपाली=== {{columns-list|colwidth=22em| *अन्धकार हुन्छ मेरो<ref name="SKS"/> *अब यो के शान्त हुन्थ्यो *आएको अघि तैँसित हुँ *आफ्नै अधर बैरी भो *आफ्नै नाउँ बिरानो भो *ईश्वर नबनाएको भए *एउटा माया गाँस्नुरहेछ *कता झरूँ म ? *कहाँ अल्झिऊँ म ? *किताब आफ्ना-आफ्ना *चमत्कारका कुरा *चिट्ठी पाउँदैछ्यौ तिमी *चोट भरूँ म पहिले *चोट मलाई रह्यो *छुँदैन कुनै जहरले मलाई *जब उनी छेउमा बसिन् *जहर पिलाउँछ जिन्दगी *जित मेरो मुटु *जीवनलाई भर कसको हो ? *जून धर्तीमा झारूँ म *तिमी नआए झैँ *तिमी याद आयौ *ती चिसा रात मेरा *त्यसैको सम्झना आयो *त्यही काफी छ *दिलको बदनाम लिएर *दिलको हाल धड्कन्छ *दुखिरह्यो जीवन *धड्कनको चाल अर्कै छ *नलुकाऊ नजरहरू *पार्यौ बेहोश यस्तो *प्यासी धाएन कहिल्यै *प्रसङ्ग अर्कै छ *प्रेम गर्ने भूलजस्तो *फुर्ती किन लगाउँछ *बदलिएछन् बाटा तिम्रा *बिझाए भनेर *बिष मीठो, जहर मीठो *भई त गयो फाटो मेरो *भाग्यले ओराल्न सक्दैन *भोलि कता जाँदैछ ? *म मरेको बिहानीको *मन तिम्रो घर भयो *मन बुझाएँ रातरातभर *मनभित्रै त्यसरी भिजेँ *मसँग बदनाम आयो *मात हराई पानी भो *मुटु जलाई के भयो *मेरा अधर नानी हुँदा *मेरो कोठामा *मेरो बँचाइ अर्कै छ *मैले रुँदा गीत भयो *यसरी सताउने गर्दछन् *र बिर्सियौ तिमीले *र मात्र सास आयो *रक्ताम्य छ कागत पनि *रगतले लेख्ने गर्दछु *लोलाइरहू यस्तै *वेदनाको बजार भयो *शोभा बढाइरहेँ मैले<ref name="SKS"/> }} ===हिन्दी/उर्दु=== {{columns-list|colwidth=22em| *शाइर न बनाया होता'' ''شا‌عر نۂ بنایا ہوتا'' *''उम्र भर हम भूलाते रहे'' ''عمر بھر ہم بھولتے رہے'' *''वही हाल दुबारा होता'' ''وہی حال دوبارہ ہوتا'' *''कहाँ जा रहे हो?'' ''کہاں جا رہے ہو؟'' *''जिन्दगी गुजारा जाए'' ''زندگی گزارا جائے'' *''मेरे कमरे में'' ''میرے کمرے میں''<ref>{{Citation|last=पोखरेल|first=सुमन|author1-link=सुमन पोखरेल |title=मेरे कमरे में|language=Urdu|journal= Poetic Prism 2016 [International Multilingual Poetry Anthology]|volume=|issu=|page=309|publisher=The Cultural Center of Vijayawada and Amarawati|editor=Padmaja Iyengar|location= Andra Pradesh, India |date=September 2016|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> }} ==अनुवाद== ===नेपाली अनुवाद=== {| class="wikitable" ! कविताको शीर्षक !! कवि !! मूल भाषा !! अघिल्लो भाषा !! स्रोत |- | ती दुई || [[:en:Allen Ginsberg|एलेन गिन्सबर्ग]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1">{{cite web|url= https://www.goodreads.com/author/show/7160731.Suman_Pokhrel/blog |title=ब्लग|first=सुमन|last=पोखरेल|accessdate=2019-03-22}}</ref> |- | निर्जनता || [[:en:Allen Ginsberg|एलेन गिन्सबर्ग]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | अमेरिका || [[:en:Allen Ginsberg|एलेन गिन्सबर्ग]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1">{{cite book|last1=Akhmatova|first1=Anna|author-link1=Anna Akhmatova|last2=Świrszczyńska|first2=Anna|author-link2=Anna Świrszczyńska|last3=Ginsberg |first3= Allen |author-link3=Allen Ginsberg|last4=Agustini |first4=Delmira |author-link4=Delmira Agustini|last5= Farrokhzad |first5=Forough |author-link5=Forough Farrokhzad|last6= Mistral |first6=Gabriela|author-link6=Gabriela Mistral| last7= Jacques |first7=Jacques |author-link7=Jacques Prévert|last8=Mahmoud |first8= Mahmoud|author-link8=Mahmoud Darwish| last9=Al-Malaika |first9= Nazik|author-link9= Nazik Al-Malaika|last10=Hikmet |first10=Nazim|author-link10=Nazim Hikmet|last11=Qabbani |first11= Nizar|author-link11=Nizar Qabbani| last12=Paz |first12=Octavio |author-link12=Octavio Paz| last13=Neruda |first13= Pablo |author-link13=Pablo Neruda|last14=Plath |first14=Sylvia |author-link14=Sylvia Plath|last15=Amichai |first15=Yehuda|author-link15=Yehuda Amichai|translator-last1=Pokhrel|translator-first1=Suman|translator-link1=Suman Pokhrel|translator-mask1=|date=|year=2018|orig-year=|chapter=|title=Manpareka Kehi Kavita|script-title=ne:मनपरेका केही कविता|trans-title=Some Poems of My Choice|language=Nepali|edition=First|location=Kathmandu|publisher=Shikha Books|publication-date=2018|pages=174|isbn=}}</ref> |- | होमवर्क || [[:en:Allen Ginsberg|एलेन गिन्सबर्ग]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | र जून र ताराहरू र यो दुनियाँ || [[:en:Charles Bukowski|चार्ल्स बुकोवस्की]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | केही छैन त्यसको उपाय || [[:en:Charles Bukowski|चार्ल्स बुकोवस्की]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | ढुङ्गो || [[:en:Hélène Cardona|हेलेन कार्डोना]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref>{{Citation|last=Cardona|first= Hélène|author1-link= :en:Hélène Cardona |language=ne |title=ढुङ्गो |translator=Suman Pokhrel|journal= Kalashree|volume=6|issue=6|page=412|publisher=Nepali Kala Sahitya Dot Com Pratisthan|editor=Momila|location=Kathmandu|date=April 2015|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> |- | हर्षोन्मत्तता || [[:en:Kalpna Singh-Chitnis|कल्पना सिँह-चिटनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | धारणा || [[:en:Kalpna Singh-Chitnis|कल्पना सिँह-चिटनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="kavitakosh 1">{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/सुमन_पोखरेल|title=सुमन पोखरेल| first=सुमन|last=पोखरेल|publisher=कविताकोश |accessdate=2019-03-22}}</ref> |- | वन अभिवादन || [[:en:Kalpna Singh-Chitnis|कल्पना सिँह-चिटनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="kavitakosh 1"/><ref name="goodreads 1"/> |- | लोकतन्त्र || [[:en:Langston Hughes|ल्याङ्गसटन ह्युज]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="kavitakosh 1"/><ref name="goodreads 1"/> |- | न्याय || [[:en:Langston Hughes|ल्याङ्गसटन ह्युज]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="kavitakosh 1"/><ref name="goodreads 1"/> |- | म पनि गाउँछु, गीत अमेरिकाको || [[:en:Langston Hughes|ल्याङ्गसटन ह्युज]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | सेविका र उनकी मालिक्नी || [[:en:Langston Hughes|ल्याङ्गसटन ह्युज]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | पिँजडाको चरो || [[:en:Maya Angelou|माया एन्जोलो]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | विशिष्ट नारी || [[:en:Maya Angelou|माया एन्जोलो]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | सांसारिक शब्दहरूमा उमेर उक्लिँदै || [[:en:Sheema Kalbasi|शीमा कालबासी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | पहिलो पाठ: बिरामीको मृत्यू हुन्छ || [[:en:Sheema Kalbasi|शीमा कालबासी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | बौलाही युवतीको प्रेमगीत || [[:en:Sylvia Plath|सिल्भिया प्लाथ]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | लेडी लेजरस || [[:en:Sylvia Plath|सिल्भिया प्लाथ]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | प्रेमपत्र || [[:en:Sylvia Plath|सिल्भिया प्लाथ]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | ऊ शान्त थियो, र पनि || [[:en:Mahmoud Darwish|महमुद दरविश]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | कविताबाट पछार्रियो त्यो घोडा || [[:en:Mahmoud Darwish|महमुद दरविश]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | मातृभूमि || [[:en:Mahmoud Darwish|महमुद दरविश]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | परिचयपत्र || [[:en:Mahmoud Darwish|महमुद दरविश]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | कामसुत्रको एउटा पाठ || [[:en:Mahmoud Darwish|महमुद दरविश]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | पासपोर्ट || [[:en:Mahmoud Darwish|महमुद दरविश]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | नयाँ वर्ष || [[:en:Nazik Al-Malaika|नाजिक अल मलाइका]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | पीडाको वन्दना (एक) || [[:en:Nazik Al-Malaika|नाजिक अल मलाइका]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | पीडाको वन्दना (दुई) || [[:en:Nazik Al-Malaika|नाजिक अल मलाइका]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | पीडाको वन्दना (तीन) || [[:en:Nazik Al-Malaika|नाजिक अल मलाइका]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | शब्दसमर्पित प्रेमगीत || [[:en:Nazik Al-Malaika|नाजिक अल मलाइका]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | ए, मेरी प्रिया || [[:en:Nizar Qabbani|निजार कब्बानी]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | तिमीलाई चुम्बन गर्दा || [[:en:Nizar Qabbani|निजार कब्बानी]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | चित्रकलाको एउटा पाठ || [[:en:Nizar Qabbani|निजार कब्बानी]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | संवाद || [[:en:Nizar Qabbani|निजार कब्बानी]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | दु:खको महाकाव्य || [[:en:Nizar Qabbani|निजार कब्बानी]] || [[अरबी भाषा|अरबी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | जारसँग || [[:en:Faiz Ahmad Faiz|फैज अहमद फैज]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | समर्पण || [[:en:Faiz Ahmad Faiz|फैज अहमद फैज]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | पहिलेजस्तो प्रेम नमाग मसँग मेरी प्रिया || [[:en:Faiz Ahmad Faiz|फैज अहमद फैज]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | तिम्रो याद आइरह्यो रातभर || [[:en:Faiz Ahmad Faiz|फैज अहमद फैज]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | केही प्रेम गरेँ, केही कर्म गरेँ || [[:en:Faiz Ahmad Faiz|फैज अहमद फैज]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | कहिले काहीँ || [[:en:Sahir Ludhianvi|साहिर लुधियानवी]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | आज || [[:en:Sahir Ludhianvi|साहिर लुधियानवी]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | ताजमहल || [[:en:Sahir Ludhianvi|साहिर लुधियानवी]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | पलायन || [[:en:Sahir Ludhianvi|साहिर लुधियानवी]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || [[उर्दु भाषा|उर्दू]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | गुलाफका वंशज || [[:en:Allama Prabhu|अल्लामा प्रभू]] || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | मेरी आमा || [[:en:P. Lankesh|पी. लङ्केश]] || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | कतिविध्न गह्रौँ दिनहरू || [[:en:Hermann Hesse|हर्मन हेस्से]] || [[जर्मन भाषा|जर्मन]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | तिमी नहुँदा || [[:en:Hermann Hesse|हर्मन हेस्से]] || [[जर्मन भाषा|जर्मन]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | तिमीलाई सम्झनु || [[:en:Hikmet Ran|नाजिम हिकमत]] || [[:en:Turkish language|तुर्की]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | जेलबाट चिठ्ठी || [[:en:Hikmet Ran|नाजिम हिकमत]] || [[:en:Turkish language|तुर्की]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | अहम्‌ कुरो || [[:en:Hikmet Ran|नाजिम हिकमत]] || [[:en:Turkish language|तुर्की]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | पछि जेल जानेहरूलाई सल्लाह || [[:en:Hikmet Ran|नाजिम हिकमत]] || [[:en:Turkish language|तुर्की]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | हृदयरोग || [[:en:Hikmet Ran|नाजिम हिकमत]] || [[:en:Turkish language|तुर्की]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | मैले थाह नपाएका मलाई मनपर्ने चिजहरू || [[:en:Hikmet Ran|नाजिम हिकमत]] || [[:en:Turkish language|तुर्की]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | दह्रो रहेछ भाग्य || [[:en:Anna Świrszczyńska|अन्ना स्वीर]] || [[:en:Polish language|पोलिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | स्वर्णीम प्रेम || [[:en:Anna Świrszczyńska|अन्ना स्वीर]] || [[:en:Polish language|पोलिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | म झ्याल उघार्ने छु || [[:en:Anna Świrszczyńska|अन्ना स्वीर]] || [[:en:Polish language|पोलिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | नजन्मिएकी नारी || [[:en:Anna Świrszczyńska|अन्ना स्वीर]] || [[:en:Polish language|पोलिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | म र मेरो म || [[:en:Anna Świrszczyńska|अन्ना स्वीर]] || [[:en:Polish language|पोलिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | समुद्र र मान्छे || [[:en:Anna Świrszczyńska|अन्ना स्वीर]] || [[:en:Polish language|पोलिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | भित्तामा टाउको बजारेँ मैले || [[:en:Anna Świrszczyńska|अन्ना स्वीर]] || [[:en:Polish language|पोलिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | गुमेको यौवन || [[:en:Azita Ghahreman|अजिता गहरमन]] || [[:en:Persian language|फारसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="nepalikalas 1">{{cite web|url=https://www.nepalikalasahitya.com/en/world-literature.php|title=विश्व साहित्य|publisher=नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान|website=nepalikalasahitya.com|accessdate=2017-08-06}}</ref> |- | शुक्रबार || [[:en:Forough Farrokhzad|फरोग फारुख्जाद]] || [[:en:Persian language|फारसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | कोशेली || [[:en:Forough Farrokhzad|फरोग फारुख्जाद]] || [[:en:Persian language|फारसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | लैजानेछ हामीलाई हावाले || [[:en:Forough Farrokhzad|फरोग फारुख्जाद]] || [[:en:Persian language|फारसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | अरूभन्दा बेग्लै कोही || [[:en:Forough Farrokhzad|फरोग फारुख्जाद]] || [[:en:Persian language|फारसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | पाप || [[:en:Forough Farrokhzad|फरोग फारुख्जाद]] || [[:en:Persian language|फारसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | बन्दी || [[:en:Forough Farrokhzad|फरोग फारुख्जाद]] || [[:en:Persian language|फारसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | प्रार्थना || [[:en:Sheema Kalbasi|शीमा कालबासी]] || [[:en:Persian language|फारसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | अन्त्यपर्तिर पनि यो संसार पुरुषको हो || [[:en:Sholeh Wolpé|शोलेह वोल्पी]] || [[:en:Persian language|फारसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | ब्रेकफास्ट || [[:en:Jacques Prévert|ज्याक प्रिभेर]] || [[:en:French language|फ्रान्सिसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | पारिवारिक जीवन || [[:en:Jacques Prévert|ज्याक प्रिभेर]] || [[:en:French language|फ्रान्सिसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | झरेका पातहरू || [[:en:Jacques Prévert|ज्याक प्रिभेर]] || [[:en:French language|फ्रान्सिसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | पहिलो दिन || [[:en:Jacques Prévert|ज्याक प्रिभेर]] || [[:en:French language|फ्रान्सिसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | आलिकान्ते डुल्न जाँदा || [[:en:Jacques Prévert|ज्याक प्रिभेर]] || [[:en:French language|फ्रान्सिसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | गीत || [[:en:Jacques Prévert|ज्याक प्रिभेर]] || [[:en:French language|फ्रान्सिसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | तिम्रा लागि, प्रिये || [[:en:Jacques Prévert|ज्याक प्रिभेर]] || [[:en:French language|फ्रान्सिसी]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | पछ्यौराभित्र थुनिइरहे मेरा हात || [[:en:Anna Akhmatova|अन्ना आख्मातोभा]] || [[:en:Russian language|रसियन]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | दण्ड || [[:en:Anna Akhmatova|अन्ना आख्मातोभा]] || [[:en:Russian language|रसियन]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | साहस || [[:en:Anna Akhmatova|अन्ना आख्मातोभा]] || [[:en:Russian language|रसियन]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | प्रेमोत्सव || [[:en:Anna Akhmatova|अन्ना आख्मातोभा]] || [[:en:Russian language|रसियन]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | त्यस्ती ठानेछौ तिमीले मलाई || [[:en:Anna Akhmatova|अन्ना आख्मातोभा]] || [[:en:Russian language|रसियन]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | चट्याङ्‌ || [[:en:Anna Akhmatova|अन्ना आख्मातोभा]] || [[:en:Russian language|रसियन]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | थाह छैन तिमी मरिसक्यौ कि ज्यूँदैछौ || [[:en:Anna Akhmatova|अन्ना आख्मातोभा]] || [[:en:Russian language|रसियन]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | सबथोक || [[:en:Anna Akhmatova|अन्ना आख्मातोभा]] || [[:en:Russian language|रसियन]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | विष्फोट || [[:en:Delmira Agustini|डेलमिरा अगस्तिनी]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | बाँच्छु, मर्छु, जल्दछु, डुब्दछु || [[:en:Delmira Agustini|डेलमिरा अगस्तिनी]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | वन्धन || [[:en:Delmira Agustini|डेलमिरा अगस्तिनी]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | आत्मीय || [[:en:Delmira Agustini|डेलमिरा अगस्तिनी]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | जूनको उज्यालामा || [[:en:Delmira Agustini|डेलमिरा अगस्तिनी]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | निशागान || [[:en:Delmira Agustini|डेलमिरा अगस्तिनी]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | चम्किलो सेना || [[:en:Gabriela Mistral|गाब्रिएला मिस्ट्र्ल]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | ती जो नाच्दैनन्‌ || [[:en:Gabriela Mistral|गाब्रिएला मिस्ट्र्ल]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | उनलाई फेरि भेट्न || [[:en:Gabriela Mistral|गाब्रिएला मिस्ट्र्ल]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | दुखित आमा || [[:en:Gabriela Mistral|गाब्रिएला मिस्ट्र्ल]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | सल्लेरी || [[:en:Gabriela Mistral|गाब्रिएला मिस्ट्र्ल]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | गुलाफ || [[:en:Gabriela Mistral|गाब्रिएला मिस्ट्र्ल]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | साँझ || [[:en:Gabriela Mistral|गाब्रिएला मिस्ट्र्ल]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | वार्षिकोत्सव || [[:en:Gabriela Mistral|गाब्रिएला मिस्ट्र्ल]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | एक्ली छुइनँ म || [[:en:Gabriela Mistral|गाब्रिएला मिस्ट्र्ल]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | वारपार || [[:en:Octavio Paz|ओक्टाभियो पाज]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | अन्तिम बिहान || [[:en:Octavio Paz|ओक्टाभियो पाज]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | यी क्लिसेहरू धेर भए || [[:en:Octavio Paz|ओक्टाभियो पाज]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | स्पर्श || [[:en:Octavio Paz|ओक्टाभियो पाज]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | मैथुन || [[:en:Octavio Paz|ओक्टाभियो पाज]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | तिमीले मलाई बिर्सियौ भने || [[:en:Pablo Neruda|पाब्लो नेरुदा]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | माया गर्नु बाहेक ... || [[:en:Pablo Neruda|पाब्लो नेरुदा]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | आजको रात ... || [[:en:Pablo Neruda|पाब्लो नेरुदा]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | तिम्रा गोडा || [[:en:Pablo Neruda|पाब्लो नेरुदा]] || [[:en:Spanish language|स्पेनिस]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | ठाउँविहीन || [[:en:Anamika (poet)|अनामिका]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | खानतलासी || [[:en:Anamika (poet)|अनामिका]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | उचाइ || [[:en:Atal Bihari Vajpayee|अटलविहारी बाजपेयी]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | स्पर्श || [[:en:Gulzar|गुलजार]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/><ref name="goodreads 1"/> |- | चिहाउँछन्‌ किताबहरू || [[:en:Gulzar|गुलजार]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | इन्धन || [[:en:Gulzar|गुलजार]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | पर्ख, नझार पर्दा || [[:en:Gulzar|गुलजार]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | घरको माथिल्लो तलामा || [[:en:Gulzar|गुलजार]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | खै के थियो भन्नुपर्ने || [[:en:Gulzar|गुलजार]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | मलाई पनि सिकाइदेऊ तरिका || [[:en:Gulzar|गुलजार]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | लाभा || [[:en:Kalpna Singh-Chitnis|कल्पना सिँह-चिटनिस]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | शब्द || [[:en:Kalpna Singh-Chitnis|कल्पना सिँह-चिटनिस]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | पहाडको पल्लोपटी || [[:en:Kalpna Singh-Chitnis|कल्पना सिँह-चिटनिस]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | चरो || [[:en:Kalpna Singh-Chitnis|कल्पना सिँह-चिटनिस]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | सन्तापको दिन || [[:en:Kalpna Singh-Chitnis|कल्पना सिँह-चिटनिस]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | साँचो || [[:en:Ramdhari Singh Dinkar|दिनकर]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | रित्तो नाऊ || [[:en:Sarveshwar Dayal Saxena|सर्वेश्वर दयाल सक्सेना]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | तिब्बत || [[:en:Uday Prakash|उदय प्रकाश]] || [[हिन्दी]] || [[हिन्दी]] || <ref name="goodreads 1"/> |- | मेरा बा || [[:en:Yehuda Amichai|यहुदा अमिसाई]] || [[:en:Hebrew language|हिब्रु]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | बिर्सनु || [[:en:Yehuda Amichai|यहुदा अमिसाई]] || [[:en:Hebrew language|हिब्रु]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | स्वीकार नगर || [[:en:Yehuda Amichai|यहुदा अमिसाई]] || [[:en:Hebrew language|हिब्रु]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | दु:ख लाग्छ हामी त्यस्तो उपयुक्त खोज थियौँ || [[:en:Yehuda Amichai|यहुदा अमिसाई]] || [[:en:Hebrew language|हिब्रु]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | थाह छैन दोहोरिन्छ दोहोरिन्छ इतिहास || [[:en:Yehuda Amichai|यहुदा अमिसाई]] || [[:en:Hebrew language|हिब्रु]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | जर्मनीको यहुदी चिहानघारी || [[:en:Yehuda Amichai|यहुदा अमिसाई]] || [[:en:Hebrew language|हिब्रु]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | माया मारेपछिको कुकुर || [[:en:Yehuda Amichai|यहुदा अमिसाई]] || [[:en:Hebrew language|हिब्रु]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Manpareka 1"/> |- | ईश्वरले लालमोहर लगाए || कुभेम्पु (के.भी. पुट्टप्पा) || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name=" Shashwat ">{{cite book|last=पोखरेल|first=सुमन|author-link=सुमन पोखरेल |date=|year=2019|orig-year=|chapter=|title=भारत- शाश्वत आवाज||language=नेपाली|edition=पहिलो|location=काठमान्डु|publisher=नेपाली कलासाहित्य डट कम प्रतिष्ठान|publication-date=२०७५|pages=२५७|isbn=978-9937-0-5391-4}}</ref> |- | गङ्गाको अवरोहण || डी.आर. बेन्द्रे || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | दानव (हिटलर) र कवि || डा. भी. के. गोकक 'विनायक' || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | को हौ तिमी? || यू. आर. अनन्तमूर्ति || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | मेरो गोजी || डा. जी.एस. शिवरुद्रप्पा || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | हजारौँ नदीहरू || सिद्धलिङ्गलाह || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | मेरी आमा || पी. लङ्केश || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | अमेरिका अमेरिका... || निसार अहमद || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | उहिल्यै कुनैबेला || चन्द्रशेखर पाटील || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | मयुर वन || बडागुरु रामचन्द्रप्पा || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | वाचनोध्यान || सिद्धय्या पुराणिक || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | कविता || कालेगोव्डा नागावारा || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | काठमान्डु जाने बाटो || डोद्दारेङ्गे गोव्डा || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | हराएको गीत || सिद्धलिङ्गा पत्तना सेट्टी || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | अन्तिम शब्द || जयन्त कैकिनी || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | मैले भोगेको त्रासदी || विजयश्री सबराद || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | मैले कविता लेख्न खोजेको हैन || चेन्नवीरा कान्भी || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | सूर्य || बी.ए. सनादी || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | फिलाडेल्फियामा एक बृद्धले जे भने || सुमतीन्द्र नाडिग || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | आमा || सर्जु काटकर || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | घोषणापत्र || रम्जन दर्गा || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | पेट्रोमक्स बोक्ने कोराभासहरू || जम्बन्न अमरचिन्ता || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | अहिले पनि त्यहाँ || सुब्बु होलेयर || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | अहल्या || जी.एस. सिद्धालिङ्गलाह || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | एउटा रहस्य || जरागनहल्ली शिवशङ्कर || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | केटाकेटी सधैँ केटाकेटी नै रहुन् || एच.एस. वेङ्कटेश मूर्ति || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | एउटा अर्को सिद्धार्थ || एच. ढुण्डिराज || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | सुख र दु:ख || टी.भी. कट्टिमणि || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | छालाको झोला || मल्लिका घान्ती || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | तीन प्रश्न || बासवराज सबराद || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | ढोग्छु म ईश्वरलाई || बी.आर. लक्ष्मण राव || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | अतीत || एम. गोपालकृष्ण अडिगा || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | गुलाफका वंशज || अल्लामा प्रभू बेत्तागुरु || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | एलिभेटर || आरती एच. एन. || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | त्यस रातको मृतकको अन्त्येष्ठी || लोकेश अगसन कट्टे || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | एउटा अनुभव || लता राजशेखर || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | ठूला हाकिमलाई || चन्द्रशेखर ताल्या || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | नयाँ कविता || मनु बालिगर || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | मैले चिनेको एउटा || के. भी. श्रीनिवास मूर्ति || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | पर्खाइ... || सिद्धराज पुजारी || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | मेरी आमा || जी. अब्दुल बसीर || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | आगोकी छोरी || सुकन्या मारुती || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | सङ्कोची पछ्यौरा || ज्योति गुरुप्रसाद || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | हे ईश्वर! एकपल्ट नारी बनेर हेर || के. सरिफा || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | बाटाभरि || एल.एन. मुकुन्दराज || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | बोधिबृक्षका फेदमा || मोहन नागम्मनावर || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | स्वतन्त्रता || लता गुट्टी || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | जलिरहेकी धरती || टी.सी. पूर्णिमा || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | प्रतिबन्ध || आर. तारिणी शुभदायिन || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | हे बाघ, तँ हुँदाहुँदै || तेजश्री जे. एन. || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |- | दुई किसान || एस. आर. एक्कुन्दी || [[कन्नड भाषा|कन्नड]] || [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] || <ref name="Shashwat"/> |} ===[[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] अनुवाद=== {| class="wikitable" ! कवि !! मूल भाषा !! मूल रचनाको शीर्षक !! [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] अनुवादको शीर्षक !! स्रोत |- | [[हरिभक्त कटुवाल]] || नेपाली || रहर || Wish || <ref name="Nowhere HT">{{cite web|url= https://sumanpokhrel.wixsite.com/nowhere/english-translation |title=English Translation| first=Suman|last=Pokhrel|publisher=Nowhere|accessdate=2019-03-22}}</ref> |- | [[हरिभक्त कटुवाल]] || नेपाली || म, कवि || Me, A Poet || <ref name="Nowhere HT"/> |- | [[ईश्वरबल्लभ|ईश्वरवल्लभ]] || नेपाली || धूवाँको जङ्गल || Jungle of Smoke || <ref name="poeticprism1">{{Citation|last=Pokhrel|first=Suman|author1-link= | title=Poetic Prism|journal= Poetic Prism 2018 [International Multilingual Poetry Anthology]|volume=|issu=|page=|publisher=The Cultural Center of Vijayawada and Amarawati|editor=Padmaja Iyengar|location= Andra Pradesh, India |date=October 2018|url =|issn= |doi=|mr=|zbl=}}</ref> |- | [[ईश्वरबल्लभ|ईश्वरवल्लभ]] || नेपाली || उज्यालोको गुफा || Luminious Cave || <ref name="Nowhere HT"/> |- | [[ईश्वरबल्लभ|ईश्वरवल्लभ]] || नेपाली || प्रस्थानको तरखर || Arrangements for Departure || <ref name="Nowhere HT"/> |- | अभि सुवेदी || नेपाली || शब्दको किनारैकिनार || Along the Bank of Word || <ref name="poeticprism1"/> |- | [[अभि सुवेदी]] || नेपाली || निचरेर सुकाएको आकाश || Sky, Wrenched and Streched to Dry || <ref name="Nowhere HT"/> |- | [[दिनेश अधिकारी]] || नेपाली || फनफनी जिन्दगी || Life Swrils Whrillingly || <ref name="Nowhere HT"/> |- | [[दिनेश अधिकारी]] || नेपाली || खबर || News || <ref name="Nowhere HT"/> |- | [[दिनेश अधिकारी]] || नेपाली || जङ्गलमा बर्सात्‌ || Rain in Jungle || <ref name="Nowhere HT"/> |- | [[:en:Upendra Subba|उपेन्द्र सुब्बा]] || नेपाली || बाटो || Path || <ref name="nepalikalas 1"/> |} ===[[हिन्दी]] अनुवाद=== {| class="wikitable" ! कवि !! मूल रचनाको शीर्षक !! मूल भाषा !! [[हिन्दी]] अनुवादको शीर्षक !! स्रोत |- | [[अभि सुवेदी]] || फुट्नै बाँकी छ || नेपाली || अभी खिलना बाँकी है || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[अभि सुवेदी]] || आजकल मलाई || नेपाली || आजकल मुझे || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[अभि सुवेदी]] || काठमान्डुको घाम || नेपाली || काठमान्डु की धूप || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[अभि सुवेदी]] || शब्दका किनारैकिनार || नेपाली || शब्दोँ के किनारे किनारे || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[ईश्वरबल्लभ|ईश्वरवल्लभ]] || धूँवाको जङ्गल || नेपाली || धूँवे का जंगल || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[कृष्णभूषण बल]] || मनको घाउ || नेपाली || दिल कि जख्म || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[गोपाल प्रसाद रिमाल|गोपालप्रसाद रिमाल]] || आमाको सपना || नेपाली || माँ का ख्वाब || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[भूपि शेरचन|भूपी शेरचन]] || घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे || नेपाली || घूमनेवाली कुर्सी पे एक अन्धा || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]] || यात्री || नेपाली || राही || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[हरिभक्त कटुवाल]] || यो जिन्दगी खै के जिन्दगी || नेपाली || ये जिन्दगी भी क्या जिन्दगी || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[हरिभक्त कटुवाल]] || रहर || नेपाली || लालसा || <ref name="kavitakosh 1"/> |} ===उर्दु अनुवाद=== {| class="wikitable" ! कवि !! मूल रचनाको शीर्षक !! [[उर्दु भाषा|उर्दू]] अनुवादको शीर्षक !! स्रोत |- | [[अभि सुवेदी]] || फुट्नै बाँकी छ || अभी खिलना बाकि है || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[कृष्णभूषण बल]] || मनको घाउ || दिल कि जख्म || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[गोपाल प्रसाद रिमाल|गोपालप्रसाद रिमाल]] || आमाको सपना || माँ का ख्वाब || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[भूपि शेरचन|भूपी शेरचन]] || घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे || घुमनेवाली कुर्सी पे एक अन्धा || <ref name="kavitakosh 1"/> |- | [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]] || यात्री || मुसाफिर || <ref name="kavitakosh 1"/> |} ==सन्दर्भसामग्री== {{reflist|colwidth=25em}} {{ढाँचा:सुमन पोखरेलका कृतिहरू}} [[श्रेणी:सुमन पोखरेल]] [[श्रेणी:सुमन पोखरेलका कृतिहरू|रचनासूची]] [[श्रेणी:रचनासूची]] lzf2dtcks6d6549k4hnq4jyk06cuihy 0 108845 1393535 1366643 2026-10-31T20:48:00Z Cfls 55847 1393535 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = म्याङ्गो टिभी | logo = चित्र:म्याङ्गो टिभीको लोगो.jpg | screenshot = चित्र:म्याङ्गो टिभीको पर्दा चित्रण.png | founded = {{start date and age|df=yes|2006|05|26}} | location = छाङ्सा | country = [[चीन]] | chairman = झाङ योङ | CEO = काई हुवाइजुन | industry = न्यू मिडिया | products = | website = {{Official URL}} | language = सरलीकृत चिनियाँ | current_status = चालू | owner = एमजीटिभी डटकम निगम<br><small>(हुनन प्रसारण प्रणालीको सहायक कम्पनी)</small> }} '''म्याङ्गो टिभी''' ({{भाषा-सरलीकृत चिनियाँ|芒果 电视}}), एमजी टिभी निगमद्वारा सञ्चालित एक चिनियाँ इण्टरनेट उद्योग तथा लोकप्रिय [[अनलाइन भिडियो मञ्च|श्रव्य दृश्य साझेदारी सेवा]] हो। म्याङ्गो हुनन ग्वानबो डियानसिताईको सहायक कम्पनी हो। म्याङ्गो टिभीको स्थापना २६ मे २००६ मा छाङ्सा, हुनानमा भएको थियो र पछि सन् २००८ 'मा' म्याङ्गो टिभी, इण्टरनेट टिभी, व्यक्तिगत सुसाङ्ख्य, दूरभाष र प्याडलाई यसको भिडियो मञ्चको रूपमा रूपमा प्रयोग गर्ने निर्णय गरिएको थियो।<ref>{{cite web|title=हाम्रो वारेमा|url=http://corp.mgtv.com/en/about/#1st|website=एमटिभी डटकम|accessdate=15 October 2016}}</ref> म्याङ्गो टिभी अनलाइन श्रव्य दृश्य सृजनामा केन्द्रित छ र यो एक अनलाइन श्रव्य दृश्य साझेदारी मञ्च हो जसले दूर्दशन च्यानलहरूले प्रस्तुत गरेका सबै सामग्रीहरूको प्रदान गर्ने गर्दछ र यसले हुनान प्रसारण प्रणाली र हुनान उपग्रह दूर्दशनबाट सबै अन्य प्रतिलिपि अधिकारमा काम गर्दछ। यसको हालको प्रधान कार्यालय गोल्डन ईगल चलचित्र तथा दूर्दशन संस्कृति सहर, छाङ्सा, हुनान, चीनमा अवस्थित छ।<ref>{{cite web|title=公司信息_湖南快乐阳光互动娱乐传媒有限公司|url=http://corp.mgtv.com/about/#1st|website=म्याङ्गो टिभी|accessdate=15 October 2016}}</ref> म्याङ्गो टिभीले दर्शकहरूलाई चलचित्र, दूरदर्शन शृङ्खला, सङ्गीत, कार्टुन र मनोरञ्जन सहित सबै प्रकारका सामग्रीहरू प्रदान गर्दछ। यो हाल चीनको शीर्ष श्रव्य दृश्य साझेदारी सेवाहरू मध्येको एक हो। यसका प्रतिस्पर्धीहरू [[युकु]], [[टुडु]], [[सोहु श्रव्य दृश्य]], [[टेन्सेन्ट भिडियो|थङ्सिन श्रव्य दृश्य]], आइक्युवी आदि हुन्। म्याङ्गो गेम म्याङ्गो टिभीको स्वामित्वमा रहेको वेब खेल मञ्च हो। म्याङ्गो टिभीको आधिकारिक अनुप्रयोग [[आइओएस]], [[एन्ड्रोइड (सञ्चालन प्रणाली)|एन्ड्रोइड]] र विन्डोज फोन मार्फत उपलब्ध छ। ५ मे २०१६ मा, म्याङ्गो टिभीको वेबसाइटमा दैनिक ३९ मिलियन दैनिक सक्रिय प्रयोगकर्ताहरू भएको प्रतिवेदन प्रस्तुत गरिएको थियो जसमा हुनन उपग्रह दूर्दशनको सामग्रीहरू मात्र म्याङ्गो टिभीले उत्पादन गरेको ३८% रहेको थियो। यसको आधिकारिक वेबसाइट तथा अनुप्रयोग [[सरलीकृत चिनियाँ]]मा मात्र उपलब्ध छ। == इतिहास == म्याङ्गो टिभी २६ मे २००६ मा, छाङ्सा हुननमा स्थापना गरिएको थियो। यसलाई पूर्व म्याङ्गो टिभीका प्रमुख कार्यक्रम अधिकृत तथा अध्यक्ष रूबु झाङले स्थापना गरेका थिए। अप्रिल २०, २०१४ मा, मूल म्याङ्गो टिभी र गोल्डन ईगल वेबसाइटलाई अनलाइन श्रव्य दृश्य मञ्चको रूपमा एकीकृत गरिएको थियोे जसले विशेष रूपमा हुनान प्रसारण प्रणाली र हुनान उपग्रह दूरदर्शन सामग्री समावेश गरेको थियो र उनीहरूको प्रतिलिपि अधिकार कार्यहरूको भरपुर फाइदा उठाएको थियो जसलाई "म्याङ्गो विशेष प्रसारण" पनि भनिएको थियो। अक्टोबर २०१४ मा, म्याङ्गो टिभीले पहिलोपटक स्व-उत्पादित वेब शृङ्खला "हुवायाङ जियानझु" को सृजना गरेको थियो। सन् २०१४ मा हुनान उपग्रह दूरदर्शनद्वारा नयाँ वर्षको उपलक्ष्यमा आयोजना गरिएको कार्यक्रममा म्याङ्गो टिभीले पाँच पर्दामा प्रत्यक्ष प्रसारणको सुरूवात गरेको थियो जसले दर्शकहरूलाई उत्सव कार्यक्रमहरू हेर्नका लागि विभिन्न क्यामेरा स्थान तथा कोणहरूको चयन गर्न अनुमति दिएको थियो। सन् २०१५ मा म्याङ्गो टिभीका प्रयोगकर्ताहरू ६० मिलियन पुगेका थिए। अक्टोबर २०१५ मा, म्याङ्गो टिभीले बिबिसी वर्ल्डसँग एक सहकार्य गरी सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षरमा गरेको थियो जसले यसलाई विश्वव्यापी बजारमा सह-उत्पादनका लागि थप अवसरहरूको खोजी गर्न मद्दत गरेको थियो। ३० अगष्ट २०१६ मा, म्याङ्गो टिभी र टिसीएलले संयुक्त दूर्दशन - टिसीएल म्याङ्गो टिभी र इण्टरनेट दूर्दशनको सुरुवात गरेको थियो। सेप्टेम्बर १२ मा, हुनन उपग्रह दूर्दशन र म्याङ्गो टिभीले संयुक्त रूपमा नाटक उत्पादन तथा सार्वजनिक गर्न १ बिलियन युवान खर्चिने बताएका थिए जसको एक शृङ्खलाको मूल्य ४ मिलियन युवान हुन्छ। == सामग्रीहरू == == म्याङ्गो टिभी वास्तविक == आम टिभी वास्तविकले म्याङ्गो टिभीद्वारा उत्पादित काम वा सामग्रीहरूलाई जनाउँदछ। सामग्रीहरूको ठूलो अनुपातको तुलना यसले विशेष रूपमा हुनान उपग्रह दूर्दशन मार्फत प्रसारण गर्दछ। === नाटक === अक्टोबर २०१४ मा, म्याङ्गो टिभीले पहिलोपटक स्व-उत्पादित वेब शृङ्खला "हुवायाङ जियानझु" को सृजना गरेको थियो जसले प्राचीन चिनियाँ विश्वका साथै पोशाक र युवाहरू समावेश गरेको थियो। सन् २०१४ को अन्त्यमा, म्याङ्गो टिभीले दोस्रो नाटक 'जिनपाई हङनियाङ'को उत्पादन गरेको थियो। नाटकमा अघिल्लो सञ्जाल नाटकको तुलनामा स्थिर कलाकारहरूलाई प्रस्तुत गरिएको थियो जसले प्रत्येक शृङ्खलाहरूमा विभिन्न अभिनेताहरूलाई विशेष स्थान दिएको थियो। === सञ्जाल कार्यक्रम === सन् २०१५ मा, म्याङ्गो टिभीले पहिलो अन्तरक्रियात्मक सञ्जाल प्रत्यक्ष कार्यक्रम 'वानसान जियारी'को उत्पादन गरेको थियो जसमा यसले आफ्नो कार्यक्रमको सुरुवात एउटै घरमा बस्ने युवाहरूबाट गरेको थियो। उत्पादनले बहु स्थित क्यामेरा प्रयोग गरेको थियो जसले दर्शकहरूलाई कोठाको विभिन्न कोणमा बसी कार्यक्रम हेर्न सक्षम बनाएको थियो। पछि जुलाई २०१६ मा, 'वानसान जियारी २' विभिन्न विषयवस्तुका साथ थप कोठाहरूमा प्रदापण गरिएको थियो। यसले नयाँ आईपी क्यामेराको थप गरेको थियो जसले सहभागीहरूलाई हर समय निगरानीमा राखेको थियो, जसले मनोरञ्जनको भावना बढाउने काम गरेको थियो। पछि सन् २०१५ मा, म्याङ्गो टिभीले एनबीसीबाट 'मिलियन सेकेण्ढ क्विज' प्रस्तुत गरेको थियो जसलाई केभिन साईद्वारा उद्घोष गरिएको थियो। कार्यक्रमको मुख्य भागहरूमा, म्याङ्गो टिभीले नयाँ अनलाइन अन्तर्क्रियात्मक प्रश्नोत्तर खण्ड थपेको थियो। सन् २०१६ मा, जेडी डटकमद्वारा विशेष रूपमा प्रायोजित, म्याङ्गो टिभीले 'अपराध दृश्य' उत्पादन गरेको थियो। यो कार्यक्रम कोरियाबाट उत्पन्न भएको थियो भने यसले रोमाञ्चक र हास्य दुबैमा सामग्री प्रदर्शित गरिएको थियो। === हुनन उपग्रह दूर्दशन === 'म्याङ्गो विशेष प्रसारण'को साथ, म्याङ्गो टिभीले विशेष रूपमा हुनान उपग्रह दूर्दशनबाट सबै सामग्रीहरूको प्रदान गर्दछ। केहि उल्लेखनीय कार्यक्रमहरू निम्न अनुसार छन्: 快乐大本营 (कुवाई युई डाबेनइङ) 天天向上 (टियानटियान जियाङसाङ) 超级女声 (साओजी नुसेङ) 快乐男声 (क्वाइली नानिसेङ) 爸爸去哪儿 (बब क्यु नार) 我是歌手 (व सि घेसाउ) == उत्पादन == === म्याङ्गो हाई क्यू === म्याङ्गो हाई क्यू एक उच्च परिभाषित आइपिटिभी सेट-टप बक्स हो जसले प्रयोगकर्ताहरूलाई टिभी कार्यक्रम, चलचित्र, सङ्गीत र खेलहरू अनुरोध गर्न सक्षम गर्दछ। प्रयोगकर्ताहरूले बाकसद्वारा प्रदान गरिएको हुनान उपग्रह दूर्दशन तथा म्याङ्गो टिभीको सबै प्रतिलिपि अधिकार कार्यहरूको मजा लिन सक्दछन्। साथै, प्रयोगकर्ताहरूले श्रव्य दृश्य सामग्रीहरूको खोजी गर्न र दूरदर्शनमा हेर्न मोबाइल अनुप्रयोग वि च्याट प्रयोग गर्न सक्दछन्। == वित्तीकरण == २३ जून २०१६ मा, म्याङ्गो टिभीले १.५ अरबको साथ शृङ्खला ख कोष पूरा गरेको थियो। यसको अनुमानित मूल्य हाल १३.५ अरब हो र सन् २०१६ मा यसले सार्वजनिक प्रस्ताव मार्फत सार्वजनिक कम्पनी हुने योजना बनाएको थियो तर योजना असफल भएको थियो र म्याङ्गो टिभी अन्य ६ कम्पनीहरूसँग सार्वजनिक हुँदै, हप्पीगो होम सपिङ कम्पनी लिमिटेडमा समावेश भएको थियो। आलोचकहरूले म्याङ्गो टिभीका लागि पूर्ण नियन्त्रित्र सञ्चालन अधिकार प्राप्त गर्नु राम्रो हुन्छ भन्ने कुरा बताएका थिए। हुनान प्रसारण प्रणालीसँग ५०% भन्दा बढी सेयरको स्वामित्व भएकाले म्याङ्गो टिभीको लागि सबै आफैले निर्णय लिन गाह्रो छ। == समलिङ्गी विवाद == मे २०१८ मा, [[गणतन्त्र आयरल्यान्ड|आयरल्यान्ड]]का गायकहरूको यूरोभिसन प्रदर्शनको बेलामा, म्याङ्गो टिभीले कथित रूपमा चुम्बन तथा समलिङ्गी गर्व झण्डा जस्ता समलिङ्गी प्रेम प्रतीकहरूलाई अस्पष्ट र जानकारीहरूलाई दबाउने प्रयास गरेको थियो। परिणामस्वरूप यूरोभिसन प्रशासनले चिनियाँ दूरदर्शन च्यानलसँग सम्झौता समाप्त गरेको थियो। == लोकप्रियता == === सिमिलर वेब === नोभेम्बर २०१९ सम्म, [[सिमिलर वेब]]को तथ्याङ्कका अनुसार, यो विश्वव्यापी सर्वाधिक लोकप्रिय वेबसाइटहरूको सूचीमा १,७६२ अौँ स्थानमा रहेको छ भने चीनमा यसको क्रम ५४७ रहेको छ। === अलेक्सा इन्टरनेट === नोभेम्बर २०१९ सम्म, [[अलेक्सा इन्टरनेट]]को तथ्याङ्कका अनुसार, यो विश्वव्यापी सर्वाधिक लोकप्रिय वेबसाइटहरूको सूचीमा २८२१ अौँ स्थानमा रहेको छ भने चीनमा यसको क्रम १६८ रहेको छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * {{official|https://mangoplus.vn/}} [[श्रेणी:चिनियाँ दूरदर्शन सञ्जालहरू]] [[श्रेणी:हुनन प्रसारण प्रणाली]] [[श्रेणी:चिनियाँ मनोरञ्जन वेबसाइटहरू]] [[श्रेणी:मागमा श्रव्य दृश्य सेवाहरू]] [[श्रेणी:चिनियाँ श्रव्य दृश्य साझेदारी वेबसाइटहरू]] [[श्रेणी:चिनियाँ वेबसाइटहरू]] ek7cwekoeglh0tsdnzd9bvm40gen3do 0 112994 1393515 1390914 2026-10-31T12:10:05Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393515 wikitext text/x-wiki {{Pp|1=मुख्य लेख भएकोले|small=yes}} {{विशेष लेख}} {{Infobox company | name = सामसङ | native_name = {{lang|ko|삼성}} ({{lang|ko-Hani|三星}}) | logo = Samsung wordmark.svg | image = Samsung headquarters.jpg | image_size = 250px | image_caption = सउल रहेको सामसङको प्रधान कार्यालय | type = [[प्राइभेट लिमिटेड कम्पनी|निजी]] | industry = बहु-उद्योग कम्पनी | founder = लि ब्योङ-चुल<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://kharibot.com/news-details/19341/kharibot|लेखक=|शीर्षक=दश प्रविधि कम्पनी जसले १० वर्षमा हाम्रो जीवनशैली परिवर्तन गरे|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली |मिति=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=६ जुन २०१९}}</ref> | area_served = संसारभरि | key_people = लि कुङ-ही<br />(अध्यक्ष)<br />लि जे-योङ <br />(उपाध्यक्ष) | products = वस्त्र, मोटर वहान, रसायन, उपभोक्त विद्युतीय सामग्री, विद्युतीय घटक, शल्य उपकरण, अर्धचालक, एकीकृत परिपथ, पानीजहाज, दूरसञ्चार उपकरण, घरायसी सामग्री<ref>{{cite web |url=http://www.samsung.com/us/showcase/smart-home-appliance-washer-dryer-and-refrigerators/|title=सामसङका घरायसी उपकरणहरू |publisher=सामसङ |date= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309054117/http://www.samsung.com/us/showcase/smart-home-appliance-washer-dryer-and-refrigerators/| archive-date=9 March 2017 |url-status=live }}</ref> | services = विज्ञापन, निर्माण, मनोरञ्जन, वित्तीय सेवा, अतिथिसत्कार, जानकार तथा सूचना प्रविधि, चिकित्सकिय र स्वास्थ्य सेवा, खुद्रा व्यापार, पानी जहाज निर्माण | revenue = {{Increase}} २०८.५ अर्ब<ref name="samsung.co.kr">{{cite web|url=http://samsung.co.kr/about/affiliate.do|title=삼성계열사 전자 – 삼성그룹 홈페이지|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920104601/http://samsung.co.kr/about/affiliate.do|archivedate=20 September 2016|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920104601/http://samsung.co.kr/about/affiliate.do |date=20 September 2016 }}</ref> | revenue_year = सन् २०१८<ref>{{cite news |title = सामसङको राजस्व |work = क्राफ्ट |url = https://craft.co/samsung-group/revenue|accessdate = 2019-11-20}}</ref> | net_income = {{Increase}} ३७.१. अर्ब<ref name="report">{{cite web |url=https://www.samsung.com/global/ir/financial-information/financial-valuation-snapshot/ |title=सामसङका वित्तीय अवस्थाहरू |publisher=सामसङ समूह |accessdate=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305102343/https://www.samsung.com/global/ir/financial-information/financial-valuation-snapshot/ |archive-date=5 March 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | net_income_year = 2017 | assets = {{Increase}} $२६५ अर्ब<ref name="report" /> | assets_year = सन् २०१७ | equity = {{Increase}} $१८८.९ अर्ब<ref name="report" /> | equity_year = सन् २०१७ | num_employees = ३०९,६३०<ref name="report employees">{{cite web |url=https://news.samsung.com/global/fast-facts |title=Fast Facts – Samsung Global Newsroom |publisher=सामसङ |accessdate=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321163529/https://news.samsung.com/global/fast-facts |archive-date=21 March 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | num_employees_year = 2018 | subsid = सामसङ विद्युतीय कम्पनी<br />सामसङ अभियान्त्रिक<br />सामसङ निर्माण तथा व्यापार निगम<br />सामसङ ठूला उद्योग<br />सामसङ एसडिएस<br /> सामसङ जीवन बिमा<br />सामसङ आगो र समुद्री बिमा <br />चिले | founded = {{start date and age|df=yes|1938|3|1}} | hq_location = | hq_location_city = सियोचो जिल्ला, सउल | hq_location_country = [[दक्षिण कोरिया]] | website = {{URL|Samsung.com}} }} '''सामसङ''' ({{भाषा-कोरियाली| 삼성}}) (हन्जा: 三星); (कोरियाली उच्चारण = सामसङ जुलुब) (अनुवादित "तीन तारा") ([https://forvo.com/word/samsung/ उच्चारण]), एक दक्षिण कोरियाली बहुराष्ट्रिय समूह हो जसको मुख्यालय [[दक्षिण कोरिया]]को राजधानी सउलमा रहेको छ।<ref name="IAK">{{वेब स्रोत|युआरएल=http://m.news.naver.com/memoRankingRead.nhn?oid=001&aid=0007005601&sid1=101&ntype=MEMORANKING|शीर्षक=삼성 멈추면 韓경제 멈춰야 하나…"경제체질 개선시급"|प्रकाशक=연합뉴스|मिति=2014-07-10|पहुँचमिति=2014-07-11}}</ref> यसले असङ्ख्य सम्बद्ध व्यवसायहरू समावेश गरेको छ। तिनीहरू मध्ये अधिकांश सामसङ ब्रान्ड अन्तर्गत एकजुट भएका छन्। यो दक्षिण कोरियाको सबैभन्दा बहु-उद्योग कम्पनी समेत हो। <ref name="IAK" /> सामसङलाई सन् १९३८ मा, व्यापारिक कम्पनीको रूपमा लि ब्योङ चुलले स्थापना गरेका थिए।<ref name="초점 특검이 이건희 앓던 이를 빼준다">[http://www.hani.com/section-021106000/2008/04/p021106000200804030704065.html 초점 특검이 이건희 앓던 이를 빼준다]{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 한겨레 2008-4-3</ref> अर्को तीन दशकहरूमा, समूहले खाद्य प्रसोधन, कपडा, बीमा, धितो, र खुद्रा लगायतका क्षेत्रहरूमा विविधीकरण गरेको थियो।<ref name="samsung.co.kr"/> सामसङले सन् १९६० को दशकको अन्त्यतिर विद्युतीय उद्योगमा प्रवेश गरेको थियो र सन् १९६० को मध्यमा विभिन्न प्रकारका नर्माण तथा जहाज निर्माण उद्योगमा अग्रसर भएको थियो। सन् १९८७ मा संस्थापक लिको मृत्युपछि, सामसङ चार व्यवसायिक समूहमा विभाजित भएको थियो जसमा सामसङ समूह, शिन्सेगे समूह, सिजे समूह र हाल्सोल समूह समावेश छ।<ref>{{cite web|url=https://news.samsung.com/global/samsung-electronics-rises-to-no-6-in-interbrands-best-global-brands-2017|title=2017 삼성 전자, 인터 브랜드 최고의 글로벌 브랜드 6 위|website=सामसङ|access-date=31 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030548/https://news.samsung.com/global/samsung-electronics-rises-to-no-6-in-interbrands-best-global-brands-2017|archive-date=1 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> त्यसबेलादेखि सामसङको नामबाट व्यापारलाई वृद्धिलाई बढाउनका लागि कम्पनीले धेरै सम्बद्ध कम्पनीहरू स्थापना गरेको छ। <ref>{{cite news|title=Samsung topples Intel to become the world's largest chipmaker – TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2018/01/30/samsung-intel-worlds-largest-chipmaker/|work=टेकक्रन्च|access-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525234650/https://techcrunch.com/2018/01/30/samsung-intel-worlds-largest-chipmaker/|archive-date=25 May 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|last1=मु-ह्युन|first1=चो|title=Samsung's logic chip biz turns to AI chips and 5G for change of fortune {{!}} ZDNet|url=https://www.zdnet.com/article/samsungs-logic-chip-biz-developing-ai-chip-5g-for-change-of-fortune/|work=जेडिनेट|language=en|access-date=25 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703174953/https://www.zdnet.com/article/samsungs-logic-chip-biz-developing-ai-chip-5g-for-change-of-fortune/|archive-date=3 July 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> सन् १९६० को दशकको अन्ततिर, समायोजन र अधिग्रहणको प्रतिनिधिको रूपमा, यो हाल संसारको सबैभन्दा ठूलो संयुक्त समूहको रूपमा अघि बढेको छ। (कोरियाली) सन् १९९० उत्तरार्ध, सामसङले आफ्ना गतिविधि र विद्युतीय निर्माणमा उल्लेखनीय वृद्धि हासिल गरेको थियो।<ref>{{cite news |last= |first= |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aO0FeeTB6_0Y|archive-url=https://web.archive.org/web/20110924131022/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aO0FeeTB6_0Y|url-status=dead|archive-date=24 September 2011 |title= 삼성 중공업, 쉘 플랫폼 주문에서 주가 상승 |publisher=주가 상승 |date=28 July 2009 |accessdate=11 November 2010}}</ref> हाल, विशेष गरी यसका मोबाइल फोन र अर्धचालकहरू यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आयको स्रोत भएको छ। सन् २०१७ सम्म, सामसङले छैटौँ उच्चतम विश्वव्यापी ब्रान्ड मान कायम गर्न सफल भएको थियो। उल्लेखनीय रूपमा सामसङको औद्योगिक सम्बद्ध कम्पनीले सामसङ विद्युतीय कम्पनीको समावेश गर्दछ जुन विश्वको सबैभन्दा ठूलो सूचना प्रविधि कम्पनीहरू मध्ये एक हो भने यो उपभोक्ताका लागि समर्पित विद्युतीय निर्माता हो।<ref>{{cite web |url=http://enr.construction.com/toplists/InternationalContractors/001-100.asp |title=The Top 225 International Contractors 2013 |publisher=Enr.construction.com |accessdate=25 August 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6IHPS5GrF?url=http://enr.construction.com/toplists/Top-International-Contractors/001-100.asp |archive-date=21 July 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> यो सन् २०१७ को राजस्वद्वारा मापन गरिएको चिम निर्माताहरू मध्ये सबैभन्दा ठूलो कम्पनीहरू मध्ये एक हो। सामसङको ठूलो उद्योग, सन् २०१० मा राजस्वले मापन गरेको विश्वको दोस्रो ठूलो जहाज निर्माणकर्ता हो। यसैगरी सामसङ अभियान्त्रिक र सामसङ निर्माण तथा व्यापार निगम क्रमशः विश्वको १३ र ३६औँ सबैभन्दा ठूलो निर्माण कम्पनीहरू हुन्।<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/industries/183/index.html |title=विश्वव्यापी ५००: उद्योग: - फोर्च्युन |publisher=सिएनएन |date=20 July 2009 |accessdate=4 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831010459/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/industries/183/index.html |archive-date=31 August 2010 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831010459/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/industries/183/index.html |date=31 August 2010 }}</ref> अन्य उल्लेखनीय सहायक कम्पनीहरूमा सामसङ जीवन वीमा पर्दछ जुन विश्वको १४औँ सबैभन्दा ठूलो जीवन वीमा कम्पनी हो।<ref>{{cite web |url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/snapshot/snapshot.asp?ticker=030000:KS |title=Cheil Worldwide Inc (030000:Korea SE) |publisher=businessweek.com |accessdate=16 September 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121005152815/http://investing.businessweek.com/research/stocks/snapshot/snapshot.asp?ticker=030000%3AKS |archivedate=5 October 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.kdbdw.com/bbs/download/162067.pdf?attachmentId=162067 |title=Cheil Worldwide (030000 KS) |publisher= |date=26 April 2010 |accessdate=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213242/http://www.kdbdw.com/bbs/download/162067.pdf?attachmentId=162067 |archive-date=4 October 2013 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213242/http://www.kdbdw.com/bbs/download/162067.pdf?attachmentId=162067 |date=4 October 2013 }}</ref> सामसङ एभरल्यान्ड, एभरल्यान्ड नामक आश्रयको सञ्चालक दक्षिण कोरियाको सबैभन्दा पुरानो मनोरञ्जन केन्द्र हो र कम्पनीको स्वामित्वमा रहेको चिले सन् २०१२ मापन गरिएको राजस्वका आधारमा विश्वको १५औँ सबैभन्दा ठूलो विज्ञापन आयोग हो।<ref>{{cite news |url=https://www.forbes.com/2002/03/21/0321feat_6.html |title=The World's Best Amusement Parks |publisher=फोर्ब्स |date=21 March 2002 |accessdate=11 September 2010 |first=Christina |last=Valhouli |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822061935/http://www.forbes.com/2002/03/21/0321feat_6.html |archive-date=22 August 2010 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822061935/http://www.forbes.com/2002/03/21/0321feat_6.html |date=22 August 2010 }}</ref> सन् २०१३ मा सामसङले ३८० खर्ब बिक्रीको तथ्याङ्क सार्वजनिक गरेको थियो। कोरियाको केन्द्रिय बैङ्कका अनुसार, कोरियाको कुल ग्रहस्थ उत्पादन एकै वर्षमा १४२८ खर्ब रहेको थियो थियो। सामसङको बिक्री, जुन यसको विदेशी बिक्रीको अधिक भाग हो। यसको बाबजुद, सामसङको बिक्री दक्षिण कोरियाको कुल ग्रहस्थ उत्पादनको २६.६% रहेको छ। सन् २०१३ सम्ममा सामसङको निर्यात १९७२ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो जसले कोरियाको कुल निर्यातको २५% ओगट्दछ जुन $ ६१.७ अर्ब अमेरिकी डलर हुन आउँछ। सन् २०१८ मा, ब्रान्ड फाइनान्स नामक कम्पनीले सामसङको ब्रान्डको मूल्य ९२.२८९ अर्बको मुल्याङ्कन गरेको थियो।<ref> {{वेब स्रोत |कार्य=서울경제 |युआरएल=http://www.sentv.co.kr/news/view/17060 |शीर्षक=이맹희, 국내외 유랑… 최근 7년간 베이징 140억원대 별장서 거주 |मिति=2015-09-10 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150924100411/http://www.sentv.co.kr/news/view/17060 |अभिलेखमिति=2015-09-24 }} </ref> == शब्दको उत्पत्ति == सामसङका संस्थापकका अनुसार कोरियाली हन्जा शब्द सामसङ ({{linktext|三|星}}) को अर्थ "तीन तारा" हो जुन तीन शब्दले केहि "ठूलो, असङ्ख्य र शक्तिशाली" प्रतिनिधित्व गर्दछ।<ref>{{cite web |url=http://www.koreadaily.com/news/read.asp?page=1&branch=NEWS&source=&category=economy.business&art_id=1042338 |title=한국 10대 그룹 이름과 로고의 의미 |publisher=कोरिया दैनिक |date=10 July 2006 |accessdate=19 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429185914/http://www.koreadaily.com/news/read.asp?page=1&branch=NEWS&source=&category=economy.business&art_id=1042338 |archive-date=29 April 2011 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429185914/http://www.koreadaily.com/news/read.asp?page=1&branch=NEWS&source=&category=economy.business&art_id=1042338 |date=29 April 2011 }}</ref><ref name="अनलाइनखबर"/> == इतिहास == === सन् १९३८–१९७० === [[File:Lee Byung-chul.jpg|thumb|upright=0.8|सामसङका संस्थापक लि ब्योङ चुल, सन् १९५० मा]] सन् १९३८ मा, लि ब्योङ चुलले देगु सहरमा सामसङको (삼성 상회,三星商會) स्थापना गरेका थिए। <ref name="jung"/> सामसङले एउटा सानो व्यापारिक कम्पनीको रूपमा सेवा सञ्चालनको प्रारम्भ गरेको थियो जसमा यसको सुरुवाती अवस्थामा ४० कर्मचारीहरू कम्पनीमा कार्यरत थिए। यसले माछा तथा चाउचाउको व्यापार सुरु गरेको थियो।<ref name="jung" /> पछि, कम्पनीको प्रगति भएको थियो र लिले यसको कार्यालयलाई राजधानी सउमा स्थानान्तरण गरेका थिए। कोरियाली युद्ध सुरु भएसँगै, उनी सउल छोड्न बाध्य भएका थिए। सामसङ धेरै विभिन्न क्षेत्रहरूमा विविधता बनाएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत |कार्य=머니투데이 |युआरएल=http://www.mt.co.kr/view/mtview.php?type=1&no=2015081414221319321 |मिति=2015-08-14 |शीर्षक=삼성家 비운의 황태자, 이맹희 전 회장의 파란만장한 일생 }}</ref> लिले सामसङलाई उद्योगहरूको एक विस्तृत शृङ्खलामा एक अग्रणीको रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास जारी राखेका थिए। सामसङले यसको व्यवसायलाई बीमा, धितो र खुद्रामा अग्रसर गराएको थियो।<ref>{{समाचार स्रोत|लेखक=|शीर्षक=Shell, Glencore, and Other Multinationals Dominate Their Home Economies|युआरएल=http://www.bloomberg.com/news/articles/2013-04-04/shell-glencore-and-other-multinationals-dominate-their-home-economies|मिति=५ अप्रिल २०१३|पहुँचमिति=२७ अक्टोबर २०१६ |प्रकाशक=ब्लुमबर्ग|पृष्ठ=|भाषा=अङ्ग्रेजी}}</ref> सन् १९४७ मा, ह्योसुङ समूहका संस्थापक चो ह होङ-जाईले सामसङको संस्थापक लि ब्योङ-चुलको साथ सामसङ मुल्सन गोङ्सा वा सामसङ व्यापार निगम नामक एक नयाँ कम्पनीमा संयुक्त लगानी गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=도전정신과 기술의 결정체 효성 49주년|युआरएल=http://blog.hyosung.com/2581|मिति=२० नोभेम्बर २०१५|पहुँचमिति=२१ अक्टोबर २०१६ |प्रकाशक=결정체|भाषा=कोरियाली}}</ref> उक्त व्यापारिक कम्पनी वर्तमान समयको सामसङ निर्माण तथा व्यापार निगममा वृद्धि भएको थियो। केहि वर्ष पछि, चो र ली व्यवस्थापक शैलीमा भिन्नताका कारण अलग भएका थिए। चोलाई ३०% स्वामित्व कायम गर्न चाहेका थिए। सामसङ सामसङ समूह र ह्योसुङ समूह, हान्गुक टायर र अन्य विभिन्न कम्पनीमा विभाजित भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|भाषा=कोरियाली|युआरएल=http://www.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/19/2007061900326.html |शीर्षक=효성 40년史..오너 일가 뒷얘기 '눈길' |प्रकाशक=눈길 |मिति=2007-06-19 |पहुँचमिति=2011-02-05|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/20110501034012/http://www.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/19/2007061900326.html |अभिलेखमिति=1 may 2011 }}</ref> सन् १९६० को दशकको अन्ततिर, सामसङ समूहले विद्युतीय उद्योगमा प्रवेश गरेको थियो। यसले विभिन्न विद्युतीय उपकरण निर्माण गर्न सुरु गरेको थियो। पछि यसले, अर्धचालक र दूरसञ्चार क्षेत्रसँग सम्बन्धित उत्पादनहरूमा विशेष वृद्धि हासिल गरेको थियो। यसले पहिलोपटक स्यामश्वेत दूरदर्शन जारी गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2912292 |title=Industrial giant's roots tied to nylon products |publisher=효성 |date=9 November 2009 |accessdate=5 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110120034605/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2912292 |archive-date=20 January 2011 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120034605/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2912292 |date=20 January 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/19/2007061900326.html |title=효성 40년史..오너 일가 뒷얘기 '눈길' |publisher=효성 |date=19 June 2007 |accessdate=5 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501034012/http://www.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/19/2007061900326.html |archivedate=1 May 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501034012/http://www.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/19/2007061900326.html |date=1 May 2011 }}</ref> === सन् १९७०–१९९० === सन् १९८० मा, सामसङले कुमी सहरमा आधारित हाङ्गुक जियोन्जा तङ्सिनलाई अधिग्रहण गर्दै र दूरसञ्चार हार्डवेयर क्षेत्रमा प्रवेश गरेको थियो। <ref>[http://newslibrary.naver.com/viewer/index.nhn?articleId=1966091500329203001&editNo=2&printCount=1&publishDate=1966-09-15&officeId=00032&pageNo=3&printNo=6437&publishType=00020 또"財閥密輸(재벌밀수)], 경향신문, 1966년 9월 15일</ref> यसको प्रारम्भिक उत्पादनमा विद्युतीय पाटी पर्दछ। यसका सेवा तथा सुविधाहरू दूरभाष र फ्याक्स निर्माण प्रणालीमा विकसित भएको थियो जुन सामसङको मोबाइल फोन निर्माणको केन्द्र बन्न गएको थियो। <ref>[http://www.gumisamsung.com/jsp/gp/GPHistory03.jsp 삼성 인수 구미] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306092824/http://www.gumisamsung.com/jsp/gp/GPHistory03.jsp |date=2016-03-06 }}</ref> उनीहरूले हालसम्म ८० करोड भन्दा भन्दा बढी मोबाइल फोनहरूको उत्पादन गरेका छ। सामसङले सन् १९८० को दशकमा सेवालाई सामसङ विद्युतीय कम्पनी अन्तर्गत समूहीकृत गरेको थियो। सन् १९८७ मा संस्थापक लिको मृत्युपछि, सामसङ पाँच व्यवसायिक समूहमा विभाजित भएको थियो जसमा सामसङ समूह, शिन्सेगे समूह, सिजे समूह, हाल्सोल र जोङअङ्ग समूह समावेश छ।<ref>{{cite web |url=http://www.koreaherald.com/business/Detail.jsp?newsMLId=20100122000028 |title=Samsung to celebrate 100th anniversary of late founder |publisher=koreaherald.com |date=29 March 2010 |accessdate=21 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429191227/http://www.koreaherald.com/business/Detail.jsp?newsMLId=20100122000028 |archive-date=29 April 2011 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429191227/http://www.koreaherald.com/business/Detail.jsp?newsMLId=20100122000028 |date=29 April 2011 }}</ref> शिन्सेगे (बृहत किराना भण्डार) मूल रूपमा सामसङ समूहको नियन्त्रणमा रहेको थियो। सन् १९९० को दशकमा यो सामसङ समूहबाट, सीजे समूह (खाना / रसायन / मनोरञ्जन / रसद), हान्सोल समूह (कागज / दूरसञ्चार) र जोङ्अङ्ग (सञ्चार माध्यम)बाट अलग्गिएको थियो।<ref name="초점 특검이 이건희 앓던 이를 빼준다"/> हाल यी विभाजित समूहहरू स्वतन्त्र छन् र तिनीहरू सामसङ समूहमा नियन्त्रणमा छैनन्। <ref>{{वेब स्रोत |प्रकाशक=서울경제TV |युआरएल=http://www.sentv.co.kr/news/view/17060 |शीर्षक=이맹희, 국내외 유랑… 최근 7년간 베이징 140억원대 별장서 거주 |पहुँचमिति=2015-09-10| अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150924100411/http://www.sentv.co.kr/news/view/17060 |अभिलेखमिति=2015-09-24 }} </ref> सन् १९८० को दशकमा, सामसङ विद्युतीय कम्पनीले अनुसन्धान र विकासमा ठूलो लगानी गर्न सुरु गरेको थियो जुन कम्पनीलाई विश्वव्यापी रूपमा विद्युतीय उद्योगमा अगाडि बढाउन महत्त्वपूर्ण लगानी थियो। <ref name="jung">{{वेब स्रोत |प्रकाशक=시사저널 |युआरएल=http://www.sisapress.com/news/articleView.html?idxno=57316 |मिति=2012-03-07 |शीर्षक=형제자매 애증 따라 ‘내 편, 네 편’? 4남6녀 중 일부는 이건희 회장 지지 의사 표명…상속 때 홀대받은 쪽에서 어떤 입장 취할지 관심 }}</ref> सन् १९८२ मा, यसले पुर्तुगालमा दूरदर्शन निर्माण गर्ने शाखाको स्थापना गरेको थियो भने यसले सन्‌ १९८४ मा, न्यु योर्क, सन् १९८५ मा तोक्यो, सन् १९८७ मा, इङ्ल्यान्ड र सन् १९९६ मा टेक्सासमा दूरदर्शन निर्माण शाखाहरू खोलेको थियो।<ref name="jung" /> सन् २०१२ सम्म, सामसङले टेक्सासमा रहेको आफ्नो शाखामा $१३,००,००,००,००० भन्दा बढी अमेरिकी डलर भन्दा बढीको लगानी गरेको छ, जुन सामसङ अस्टिन अर्धचालक नामद्वारा सञ्चालित छ जसले अस्टिनलाई टेक्सासको सबैभन्दा ठूलो विदेशी लगानी र संयुक्त राज्यमा सबैभन्दा ठूलो एकल विदेशी लगानीको रूपमा उभ्याएको छ।<ref>{{समाचार स्रोत |प्रकाशक=머니투데이 |युआरएल=http://www.mt.co.kr/view/mtview.php?type=1&no=2015081414221319321 |मिति=2015-08-14 |शीर्षक=삼성家 비운의 황태자, 이맹희 전 회장의 파란만장한 일생 }}</ref> === सन् १९९०–२००० === सामसङ सन् १९९० को दशकमा एक अन्तर्राष्ट्रिय निगमको रूपमा उठ्न थालेको थियो।<ref>{{Cite news |url=http://edition.cnn.com/2009/BUSINESS/10/19/korea.dubai.tower/index.html |title=Dubai skyscraper symbol of S. Korea's global heights |publisher=CNN |date=19 October 2009 |accessdate=19 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091020112527/http://edition.cnn.com/2009/BUSINESS/10/19/korea.dubai.tower/index.html |archive-date=20 October 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> सामसङको निर्माण शाखालाई हाल मलेसियामा रहेको जुम्ल्याहा पेत्रोनस स्तम्भहरू मध्ये एकको निर्माण गर्ने जिम्मा पाएको थियो भने यसले ताइवानमा रहेको ताइपेई १०१ र संयुक्त अरब इमारातको बुर्ज खलिफा निर्माण गर्न सम्झौता पनि प्राप्त गरेको थियो। <ref name="अनलाइनखबर">{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.onlinekhabar.com/2015/03/257095|लेखक=|शीर्षक=सामसुङ बारे तपाईले थाहा नपाएका केही रोचक तथ्य|वेबसाइट=अनलाइन खबर|भाषा=नेपाली|मिति=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=६ जुन २०१९}}</ref><ref>{{cite news |last=Cho |first=Kevin |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601080&sid=a0wNfW_5OZ5s&refer=asia |title=Samsung Says Hopes of Recovery Are 'Premature' as Profit Falls |publisher=Bloomberg |date=24 April 2009 |accessdate=4 September 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120826171938/http://www.washingtonpost.com/business/technology/court-bans-sales-of-some-apple-samsung-products-in-south-korea-as-patent-war-unfolds/2012/08/23/80c9b1da-ed99-11e1-866f-60a00f604425_story.html |archivedate=26 August 2012 |df=dmy-all}}</ref> सन् १९९३ मा, लि कुन हिले सामसङ समूहको १० सहायक कम्पनीहरूलाई बिक्री गर्दै कम्पनीलाई घटाएका थिए र अन्य सञ्चालनहरू तीन उद्योगहरूमा केन्द्रित गर्न मिलाइएको थियो जसमा  विद्युतीय, अभियान्त्रिक र रसायन लगायतका क्षेत्रहरू समावेश छन्।<ref>{{वेब स्रोत |कार्य=연합인포맥스 |युआरएल=http://news.einfomax.co.kr/news/articleView.html?idxno=97915 |मिति=2014-02-26 |शीर्षक=삼성 유산소송, 2년만에 끝…감정 해결은 '글쎄' }}</ref> सामसङ सन् १९९२ मा संसारको सबैभन्दा ठूलो मेमोरी चिपहरूको निर्माता बन्न पुगेको थियो भने यो अमेरिकी कम्पनी इन्टेल पछिको विश्वको दोस्रो ठूलो चिप निर्माणकार्ता समेत हो सन् १९९५ मा, यसले यसको पहिलो तरल स्फटिक छवी पर्दाको सृजना गरेको थियो। <ref>{{वेब स्रोत |कार्य=머니투데이 |युआरएल=http://www.mt.co.kr/view/mtview.php?type=1&no=2015081414221319321 |मिति=2015-08-14 |शीर्षक=삼성家 비운의 황태자, 이맹희 전 회장의 파란만장한 일생 }}</ref> दश वर्ष पछि, सामसङ तरल स्फटिक छवी पर्दाको विश्वको सबैभन्दा ठूलो निर्माता बन्न पुगेको थियो।<ref> {{समाचार स्रोत |कार्य=서울경제 |url=http://www.sentv.co.kr/news/view/17060 |मिति=2012-02-16 |शीर्षक=이맹희, 국내외 유랑… 최근 7년간 베이징 140억원대 별장서 거주 |पहुँचमिति=2015-09-10 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150924100411/http://www.sentv.co.kr/news/view/17060 |अभिलेखमिति=2015-09-24 |url-status=dead }} </ref> ठूलो आकारमा उक्त क्षेत्रमा लगानी नगरेको सोनीले सामसङलाई सहयोग गर्नका लागि आह्वान गरेको थियो र सज् २००६ मा, सामसङ र सोनीको बीच संयुक्त लगानीको रूपमा एस-एलसिडी कम्पनीको स्थापना गरिएको थियो। <ref name="쉼표-제일모직第一毛織">김필수, [http://news.heraldcorp.com/view.php?ud=20150601000068&md=20150601075451_BL 쉼표-제일모직(第一毛織)], 헤럴드경제, 2015년 6월 1일</ref> एस-एलसीडीमा सामसङको (५१% ) र सोनी (४९%) को स्वामित्व रहेको थियो जसले दक्षिण कोरियाको तानजुङ यसको कारखाना र सुविधाको सञ्चालन गर्दछ। २६ डिसेम्बर २०११ सम्म, सामसङले यस संयुक्त लगानीमा सोनीको स्वामित्व प्राप्त गरेको घोषणा गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक = 지휘봉 다시 잡은 이병철, 삼성전자 설립해 돌파구 |युआरएल = http://sunday.joins.com/article/view.asp?aid=16640 |प्रकाशक = 중앙SUNDAY |लेखक = 김영욱 경제전문기자 |पहुँचमिति = १० जनवरी २०११ }}</ref> अन्य प्रमुख कोरियाली कम्पनीहरूको तुलनामा, सामसङ सन् १९९७ को एसियाली वित्तीय सङ्कटको तुलनात्मक रूपमा क्षति हुनबाट बचेको थियो।<ref>{{समाचार स्रोत|युआरएल=http://www.koreadaily.com/news/read.asp? |शीर्षक= 크고 밝고 강하다는 뜻의 '삼(三)'과 밝고 높고 영원히 빛나라는 뜻의 '성(星)'을 합쳐, '크고 강하고 영원하라'는 의미이|लेखक=과 로고의 의미|प्रकाशक=그룹|मिति=2006-07-10|पहुँचमिति=2010-09-19}}</ref> यद्यपि, सामसङ मोटरलाई सामसङले फ्रान्सेली कम्पनी रेनोँलाई घाटा व्यहोरेर बिक्री गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत |युआरएल=http://www.businessmobile.fr/actualites/analyses/0,39044174,39377823,00.htm |शीर्षक=Téléphonie mobile: une croissance mondiale sous les 10 % en 2008? |लेखक=Muriel Drouineau |मिति=६ जनवरी २००८ |वेबसाइट =businessMOBILE.fr |मिति=२५ मार्च २००८}}</ref> सन् २०१० सम्म रेनोँ सामसङको ८०.१ प्रतिशत रेनोँको स्वामित्वमा छ भने १९.९% सामसङको स्वामित्वमा रहेको छ। <ref> {{वेब स्रोत |प्रकाशक=서울경제 |युआरएल=http://www.sentv.co.kr/news/view/17060 |शीर्षक=이맹희, 국내외 유랑… 최근 7년간 베이징 140억원대 별장서 거주 |पहुँचमिति=2015-09-10 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20150924100411/http://www.sentv.co.kr/news/view/17060 |अभिलेखमिति=2015-09-24 |युआरएलस्थिति=मृत }} </ref> यसको अतिरिक्त, सामसङले सन् १९८० देखि सन् १९९० को दशकमा विभिन्न प्रकारका विमानहरूको उत्पादन गरेको थियो। कम्पनीको स्थापना सन् १९९९ मा कोरिया हवाई उद्योगको रूपमा भएको थियो।<ref name="쉼표-제일모직第一毛織"/> === सन् २०००–हाल === [[File:Signs, signs and more signs (2504183343).jpg|thumb|upright=1.15|न्युयोर्क सहर स्थित सामसङको विज्ञापन]] सन् २००० मा, सामसङले पोल्यान्डको वार्सामा एक विकास केन्द्र खोलेको थियो। यसको काम अङ्कीय दूरदर्शन र स्मार्टफोनको बिक्री वितरण गरेको थियो।<ref>[http://www.hardware.fr/news/10722/samsung-egalement-1er-nand-flash.html Samsung, également sur la NAND Flash] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100207210843/http://www.hardware.fr/news/10722/samsung-egalement-1er-nand-flash.html |date=2010-02-07 }}, hardware.fr, 2 février 2010</ref> स्मार्टफोन मञ्च साझेदारहरूसँगै विकसित गरिएको थियो। सन् २००८ मा यसले विभिन्न प्रकारमा स्मार्टफोनहरू जारी गरेको थियो जुन पछि गएर सामसङ ग्यालेक्सी शृङ्खलामा परिणत भएको थियो जसमा नोट्स, एज र अन्य थुप्रै उत्पादनहरू समावेश छन्।<ref>[https://www.challenges.fr/galeries-photos/galeries-photos/20111028.CHA6249/facebook-entre-dans-le-classement-des-10-entreprises-les-plus-innovantes.html#photo Le top 20 des entreprises les plus innovantes du monde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214053/https://www.challenges.fr/galeries-photos/galeries-photos/20111028.CHA6249/facebook-entre-dans-le-classement-des-10-entreprises-les-plus-innovantes.html#photo |date=2016-03-03 }} Challenges, 22 octobre 2013</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.phonearena.com/reviews/Samsung-Solstice-A887-Review_id2236|title=Samsung Solstice A887 Review|first=PhoneArena|last=Team|website=Phone Arena}}</ref> सन् २०१० मा, सामसङले १० वर्षे बृद्धि रणनीतिको घोषणा गरेको थियो जसमा यसका ५ वटा व्यवसायहरू केन्द्रित थियो। यी मध्ये एक व्यवसाय चिकित्सा क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ जसको लागि ₩ २१,००,००,००,००,००० छुट्याइएको थियो। सन् २०१२ को पहिलो त्रैमासमा, सामसङ विद्युतीय कम्पनीले, नोकिआलाई उछिन्दै विश्वको सबैभन्दा ठूलो मोबाइल फोन निर्माता बनेको थियो भने नोकिआ सन् १९९८ देखि बजारमा अग्रसर रहेको थियो।<ref>{{Cite news |publisher=BBC News |title=Samsung overtakes Nokia in mobile phone shipments |accessdate=6 August 2012 |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-17865117 |date=27 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120814064732/http://www.bbc.co.uk/news/business-17865117 |archive-date=14 August 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |title=Samsung overtakes Nokia for Cellphone Lead |url=http://www.isuppli.com/Mobile-and-Wireless-Communications/News/Pages/Samsung-Overtakes-Nokia-for-Cellphone-Lead.aspx |accessdate=29 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428062632/http://www.isuppli.com/Mobile-and-Wireless-Communications/News/Pages/Samsung-Overtakes-Nokia-for-Cellphone-Lead.aspx |archive-date=28 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> २४ अगस्ट २०१२ मा, स्मार्टफोन प्रविधिमा एप्पलको एकस्व उल्लङ्घन गरेबापत नौ अमेरिकी न्यायाधीशहरूले सामसङ विद्युतीय कम्पनीले एप्पललाई १.०५ अर्ब अमेरिकी डलर क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने बताएका थिए। क्षतिपूर्ति अझै कम भएको भन्दै एप्पलले २.५ अर्ब अमेरिकी डलरको अनुरोध गरेको थियो।<ref>[http://www.aljazeera.com/video/asia/2012/08/201282692548420220.html "Samsung bites back after Apple victory"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830030800/http://www.aljazeera.com/video/asia/2012/08/201282692548420220.html |date=30 August 2012 }}। अल जरिरा, 26 August 2012. सङ्ग्रह मिति १९ मार्च २०१३ ।</ref> सामसङ उक्त मुद्दामा उल्लेख गरिएको एप्पलका एकस्वहरू उल्लङ्घन नगरेको फैसला सुनाएको थियो। अमेरिकी पत्रिका फर्च्युनमा छापिएको एक प्रतिवेदनका अनुसार सामसङलाई सन् २०१२ को सुरुवातमा भएको फैसलामा पनि दोषी पाइएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल= http://www.bizshala.com/story/-863 |लेखक=|शीर्षक=एप्पल–सामसङ बिगफाइटः ७ वर्षपछि मुद्धाको किनारा, सामसङलाई ५८०० करोड जरीवाना|वेबसाइट=बिजशाला|भाषा=नेपाली|मिति=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=५ जुन २०२०}}</ref> सामसङले यो निर्णयले क्षेत्रको नवप्रवर्तनलाई हानि पुर्‍याउने बताएको थियो। यी दुई कम्पनीहरू एक अर्काको बौद्धिक सम्पत्ती उल्लङ्घनको दोषी भएको दक्षिण कोरियाली आदेश थियो।<ref>윤태구·김지나, [http://www.ajunews.com/view/20150604163411263 1조 넘는 삼성 공익재단 유동자산…이재용 부회장 경영승계 버팀목 되나], 아주경제, 2015년 6월 4일</ref><ref>최열희, [http://ilyo.co.kr/?ac=article_view&entry_id=125764# 재벌가 알짜배기 공익재단 지배구조 핵심으로 떠오른 까닭], 일요신문, 2015년 5월 13일</ref> सामसङको व्यापारिक सूचकाङ्क कोस्पीमा यसको सेयरमा ७.७% ले गिरावट आएको थियो जुन २४ अक्टोबर पछि सबैभन्दा ठूलो गिरावट हो। त्यसपछि, एप्पलले संयुक्त राज्य अमेरिकामा आठवटा सामसङका फोनहरू (ग्यालक्सी एस जी, ग्यालक्सी एस २ एटी एन्ड टी, ग्यालक्सी एस २ स्काइरकेट, ग्यालक्सी एस २ टि-मोबाइल, ग्यालक्सी एस २ एपिक ४ जी, ग्यालक्सी एस शोकेस, ड्रोइड चार्ज र ग्यालक्सी प्रेभेल) बिक्रीमा प्रतिबन्ध गर्न खोजेको थियो भने उक्त कदमलाई अदालतले अस्वीकार गरेको थियो।<ref>Vascellaro, Jessica E.. (२५ अगस्ट २०१२) [http://online.wsj.com/article/SB10000872396390444358404577609810658082898.html द वाल स्ट्रिट जर्नल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210154615/http://online.wsj.com/article/SB10000872396390444358404577609810658082898.html |date=10 February 2013 }}।. सङ्ग्रह मिति 19 March 2013.</ref> सन् २०१५ मा, सामसङलाई आइबीएम, गुगल, सोनी, माइक्रोसफ्ट र एप्पल लगायतका कम्पनीहरूले धेरै अमेरिकी एकस्वहरू प्रदान गरेका थिए । कम्पनीले ११ डिसेम्बरमा, ७,६७९ उपयोगिता एकस्वहरू प्राप्त गरेको थियो। ग्यालेक्सी नोट स्मार्टफोन १९ अगस्ट २०१६बाट बिक्रीमा आएको थियो। तथापि, सेप्टेम्बर २०१६ को सुरुमा सामसङले फोनको बिक्री स्थगित गरेको थियो <ref>{{वेब स्रोत |युआरएल= http://www.hani.co.kr/section-005000000/2001/04/005000000200104181707016.html |शीर्षक= 삼성언론재단 과장 208억횡령}}</ref> सन् २०१५ मा, सामसङलाई आइबीएम, गुगल, सोनी, माइक्रोसफ्ट र एप्पल लगायतका कम्पनीहरूले धेरै अमेरिकी एकस्वहरू प्रदान गरेका थिए । कम्पनीले ११ डिसेम्बरमा, ७,६७९ उपयोगिता एकस्वहरू प्राप्त गरेको थियो। ग्यालेक्सी नोट स्मार्टफोन १९ अगस्ट २०१६बाट बिक्रीमा आएको थियो। तथापि, सेप्टेम्बर २०१६ को सुरुमा सामसङले फोनको बिक्री स्थगित गरेको थियो <ref>{{वेब स्रोत |युआरएल= http://www.lawtimes.co.kr/LawNews/News/NewsContents.aspx?kind=&serial=6044 |शीर्षक= 2백억 횡령한 삼성언론재단 과장에 중형}}</ref> मोबाइलको केही एकाईहररूसँग ब्याट्रीको समस्या पाइएको थियो जसमा ब्याट्री अत्यधिक धेरै तात्ने, आगो र विस्फोटहरू समेत हुनसक्ने बताइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://lokaantar.com/taja_samachar/10851/|लेखक=कुमार चौलागाई|शीर्षक=सामसुङको ग्यालेक्सी एस८ को चार्जिङमा समस्या देखियो|वेबसाइट=लोकान्तर|भाषा=नेपाली|मिति=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=६ जुन २०१९}}</ref> सामसङले फिर्ता गरेका मोबाइलहरू इकाइलाई नयाँ संस्करणको साथ बदलिएको थियो। यद्यपि ग्यालक्सी नोट ७ को नयाँ संस्करणमा पनि ब्याट्रीको समस्या रहेको खुल्न आएको थियो। सामसङले १० अक्टुबर २०१६ मा विश्वभरका सबै ग्यालक्सी नोट ७ स्मार्टफोनहरू पुन: फिर्ता गर्दै अर्को दिन उक्त मोबाइलको उत्पादनलाई स्थायी समाप्त गरेको थियो। <ref>{{पत्रिका स्रोत|युआरएल=https://www.theguardian.com/technology/2016/oct/11/samsung-galaxy-note-7-exploding-battery-safety-concerns|शीर्षक=Samsung Galaxy Note 7 production permanently ended following battery explosions|अन्तिम=हेर्न|प्रथम=एलेक्स|date=2016-12-11|पत्रिका=द गार्जियन|भाषा=अङ्ग्रेजी|पहुँचमिति=2018-08-09|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20190223225240/https://www.theguardian.com/technology/2016/oct/11/samsung-galaxy-note-7-exploding-battery-safety-concerns|अभिलेखमिति=23 February 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.samsung.com/global/samsung-will-ask-all-global-partners-to-stop-sales-and-exchanges-of-galaxy-note7-while-further-investigation-takes-place|title=Samsung Will Ask All Global Partners to Stop Sales and Exchanges of Galaxy Note7 While Further Investigation Takes Place|website=सामसङ|language=en|access-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809090803/https://news.samsung.com/global/samsung-will-ask-all-global-partners-to-stop-sales-and-exchanges-of-galaxy-note7-while-further-investigation-takes-place|archive-date=9 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-37618618|title=सामसङले ग्यालेक्सीको नोट ७ को उत्पादन बन्द गरेको छ |date=2016-10-11|work=बिबिसी समाचार|access-date=2018-08-09|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002131340/https://www.bbc.co.uk/news/business-37618618|archive-date=2 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> सन् २०१८ मा, सामसङले भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी लगायतका अतिथिहरूको साथ भारतको नोएडामा विश्वको सबैभन्दा ठूलो मोबाइल निर्माण सुविधाको सुरु गरेको थियो।<ref>https://news.samsung.com/in/samsung-inaugurates-worlds-largest-mobile-factory-in-india</ref> == सहायक कम्पनीहरू == सामसङसँग आवद्ध ८० भन्दा बढी कम्पनीहरू छन्। निर्माण सेवा, उपभोक्ता विद्युतीय उत्पादन, वित्तीय सेवा, जहाज निर्माण र चिकित्सा सेवाहरू सहित क्षेत्रहरूमा गतिविधिहरूको साथ यसलाई अत्यधिक विविधीकरण गरिएको छ। आर्थिक वर्ष सन् २००९ मा सामसङले २२० खर्ब कोरियाली वन राजस्व सङ्कलन गरेको थियो भने आर्थिक वर्ष सन् २०१० मा, सामसङले २८० खर्ब कोरियाली वन सङ्कल गरेको थियो जसबाट यसले ३० खर्ब वन कुल मुनाफा निकालेको थियो। यी रकमहरूले दक्षिण कोरिया बाहिरका सामसङका सबै सहायक कम्पनीहरूबाट राजस्व समावेश गर्दैन। [[File:본사 사옥.jpg|thumb|right|सामसङ आगो र समुद्री बिमाको प्रधान कार्यालय]] === सामसङ विद्युतीय कम्पनी === '''सामसङ विद्युतीय कम्पनी लिमिटेड''' ({{भाषा-कोरियाली| 삼성 전자;( हन्जा: 三星 電子}}), एक दक्षिण कोरियाली बहुराष्ट्रिय विद्युतीय कम्पनी हो<ref name=reut17112>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2012/01/17/us-samsung-investment-idUSTRE80G00W20120117 |title=삼성 그룹, 2012 년에 420 억 달러 투자 기록 |accessdate=18 July 2013 |author=김미영 |publisher=로이터 |date=17 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525091901/http://www.reuters.com/article/2012/01/17/us-samsung-investment-idUSTRE80G00W20120117 |archive-date=25 May 2013 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525091901/http://www.reuters.com/article/2012/01/17/us-samsung-investment-idUSTRE80G00W20120117 |date=25 May 2013 }}</ref> जसको प्रधान कार्यालय दक्षिण कोरियाको सुवानमा रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=박건형 기자|शीर्षक=삼성전자, 세계정상에 섰다|युआरएल=http://biz.chosun.com/site/data/html_dir/2017/07/08/2017070800156.html#csidx5402e6d7fbf8e48842eca2e7b6c174a|मिति=2017-07-08|पहुँचमिति=2017-07-23|प्रकाशक=세계정상에}}</ref> यो बहुराष्ट्रिय कम्पनी सामसङको सहायक कम्पनी हो। सन् २०१२ को तथ्याङ्क अनुसार, यसको प्रमुख कम्पनीलाई राजस्वको ७० योगदान गर्दछ। सामसङ विद्युतीय कम्पनीको उत्पादक र बिक्री सञ्जाल ८० भन्दा बढी देशहरूमा विस्तारित रूपमा छरिएर रहेको छ। यसले ३ लाख भन्दा बढी मानिसहरूलाई रोजगारी प्रदान गरेको छ।   यो राजस्वका आधारमा उपभोक्ता प्रति समर्पित विद्युतीय उपकरण र अर्थचालकहरूको विश्वको सबैभन्दा ठूलो निर्माता हो। जुन २०१८ सम्ममा, सामसङ विद्युतीय कम्पनीको बजार पूँजीकरण ३२५.९ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.yonhapnews.co.kr/bulletin/2018/07/20/0200000000AKR20180720128400003.HTML|शीर्षक=삼성전자, 포춘 글로벌 500대 기업 12위…역대 최고순위|मिति=2018-07-20|लेखक=연합뉴스|प्रकाशक=|भाषा=कोरियाली}}</ref> सामसङ विभिन्न विद्युतीय घटकहरू जस्तै लिथियम-आयन ब्याट्री, अर्धचालक, एकीकृत परिपथ, छवि संवेदक, छायाग्राहिका र एप्पल, सोनी, एचटीसी र नोकिआ जस्ता ग्राहकहरूको लागि फ्ल्यास मेमोरी उपकरणहरूको प्रमुख निर्माता हो।<ref name=":0"/> यो मोबाइल फोन र स्मार्टफोनहरूको विश्वको सबैभन्दा ठूलो निर्माता हो। कम्पनीद्वारा उत्पादित ग्यालेक्सी शृङ्खलाका लागि यो संसार भरि नै लोकप्रिय छ। यसको एन्ड्रोइडद्वारा सञ्चालित सामसङ ग्यालेक्सीको ट्याब शृङ्खलाहरूको पनि प्रमुख विक्रेता हो। सामसङ ग्यालेक्सी नोट शृङ्खला यसको बजार प्रतिनिधि समेत बनेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=[컴패니줌업] 삼성전자가 걸어온 길 TV에서 반도체, 휴대폰까지 시장 선도|युआरएल=http://www.etoday.co.kr/news/section/newsview.php?TM=news&SM=0405&idxno=263759|प्रकाशक=이투데이|मिति=2010-11-23|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20131102192545/http://www.etoday.co.kr/news/section/newsview.php?TM=news&SM=0405&idxno=263759|अभिलेखमिति=2013-11-02|url-status=dead}}</ref> यसले ग्यालक्सी एस १० र ग्यालक्सी नोट १० मार्फत पाँचौँ पुस्ता सक्षम स्मार्टफोनहरू जारी गरेको थियो जुन खुम्च्याउन योग्य छ।<ref name="सेटोपाटी">{{वेब स्रोत|युआरएल=https://www.setopati.com/kinmel/information-technology/175779|लेखक=|शीर्षक=सामसुङले सार्वजनिक गर्‍यो फोल्डिङ स्मार्टफोन,मूल्य २ लाख २५ हजार|वेबसाइट=सेटोपाटी|भाषा=नेपाली|मिति=|अभिलेखयुआरएल=|अभिलेखमिति=|पहुँचमिति=५ जुन २०२०}}</ref> सामसङ सन् २००६ पछि विश्वको सबैभन्दा ठूलो दूरदर्शन निर्माता भएको छ  र सन् २०११ पछि विश्वको सबैभन्दा ठूलो मोबाइल फोन निर्माता पनि बन्न सफल भएको छ। यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो मेमोरी परिपथको निर्माता समेत हो। जुलाई २०१७ मा, सामसङ विद्युतीय कम्पनीले विश्वको सबैभन्दा ठूलो अर्धचालक परिपथ निर्माताको रूपमा इन्टेल निगमलाई उछिल्न सफल भएको थियो। कम्पनी राजस्वका आधारमा विश्वको दोस्रो ठूलो प्रविधि कम्पनी हो।<ref>{{Cite web|url =http://www.samsung.com/sec/aboutsamsung/information/history/history_2007.html|title =삼성전자 연|archiveurl =https://web.archive.org/web/20081201214115/http://www.samsung.com/sec/aboutsamsung/information/history/history_2007.html#|archivedate =2008-12-01|url-status =dead}}</ref> सन् २०१७ मा, अमेरिकी आर्थिक पत्रिका फर्च्युनले चयन गरेको ५०० कम्पनीहरूको विश्वव्यापी सूचीमा यो शीर्ष १२ मा पर्न सफल भएको थियो। फर्च्युनले वार्षिक विक्रीमा आधारित शीर्ष ५०० विश्वव्यापी कम्पनीहरूको घोषणा गरेको थियो जसमा यो १२औँ स्थानमा परेको थियो। <ref>{{Cite web|url=http://www.etnews.com/200804270009|title=삼성전자의 태동, 외국기술과의 합작|date=28 April 2008|access-date=4 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104130001/http://www.etnews.com/200804270009|archive-date=4 November 2018|url-status=live}}</ref> सन् २०१७ को दोस्रो त्रैमासिकमा कम्पनीले १४ खर्ब वन परिचालन मुनाफा निकालेको थियो जसले गर्दा कम्पनी एप्पललाई पछि पार्दै विश्वकै सबैभन्दा बढी लाभदायक निर्माता  कम्पनी बनेको थियो भने एप्पल सन् २०१७ दोस्रो त्रैमासिकमा ८ वर्षमा विश्वव्यापी परिचालन नाफामा पहिलो स्थानमा रहेको थियो। यस अवधिमा, विश्वको सबैभन्दा ठूलो खुद्रा भण्डा वालमार्ट, र विश्वको शीर्ष गाडी निर्माणा तोयोताले सामसङको भन्दा आधा नाफा निकालेका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://tw.news.yahoo.com/%E4%B8%89%E6%98%9Fgalaxy%E6%89%8B%E6%A9%9F%E9%9B%BB%E6%B1%A0%E7%88%86%E7%82%B8-%E5%8D%97%E9%9F%93%E5%AD%B8%E7%94%9F%E5%B1%81%E8%82%A1%E9%96%8B%E8%8A%B1-034601225.html |title=三星Galaxy手機電池爆炸　南韓學生屁股開花 |access-date=20 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321214502/https://tw.news.yahoo.com/%E4%B8%89%E6%98%9Fgalaxy%E6%89%8B%E6%A9%9F%E9%9B%BB%E6%B1%A0%E7%88%86%E7%82%B8-%E5%8D%97%E9%9F%93%E5%AD%B8%E7%94%9F%E5%B1%81%E8%82%A1%E9%96%8B%E8%8A%B1-034601225.html |archive-date=21 March 2019 |url-status=live }}</ref> === सामसङ अभियान्त्रिक === सामसङ अभियान्त्रिक एक बहुराष्ट्रिय निर्माण कम्पनी हो जसको प्रधान कार्यालय दक्षिण कोरियाको राजधानी सउलमा रहेको छ। यसको स्थापना जनवरि १९६९ मा भएको थियो। यसको प्रमुख गतिविधि तेल प्रशोधन, उत्पादनको विस्तार तथा निर्माण, तेल र ग्यास उत्पादन, रसायन तथा ग्यासको उत्पादन, उर्जा गृह निर्माण आदि पर्दछन्। यसले सन् २०११ मा, ९२९८.२ अर्ब वन (अमेरिकी $ ८.०६ अर्ब अमेरिकी डलर) को कुल राजस्व प्राप्त गरेको थियो।<ref name="건설워커190730">[http://www.worker.co.kr/link/2002R100.asp "2019년 시공능력순위(토건) Top 100"]《건설워커》, 2019년 07월 31일 확인</ref> कम्पनी कोरिया सेयर बजारमा सूचीकृत छ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.samsungengineering.com/aboutUs/company/history/htView|title=इतिहास|last=|first=|date=|website=आधिकारिक वेबसाइट|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=November 26, 2019}}</ref> === सामसङ आगो र समुद्री बिमा === सामसङ आगो र समुद्री बिमा, एक बहुराष्ट्रिय बिमा कम्पनी हो जुन सउलमा आधारित छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=101&oid=001&aid=0005655960|शीर्षक=삼성화재, 시각장애인 4명에 안내견 분양|लेखक=연합뉴스|पहुँचमिति=६ जनवरी २०१२}} </ref> यसको स्थापना सन् १९५२ मा, कोरिया आन्बो आगो र समुद्री बिमाको रूपमा भएको थियो भने यसलाई पुन: नामकरण डिसेम्बर १९९३ मा, हालको नाममा गरिएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.fnnews.com/view?ra=Sent0401m_View&corp=fnnews&arcid=201206190100161760009653&cDateYear=2012&cDateMonth=06&cDateDay=19|शीर्षक=따뜻한 금융이 세상을 바꾼다|प्रकाशक=파이낸셜뉴스|पहुँचमिति=2012-06-12}}</ref> सामसङ आगो र समुद्री बीमाले दुर्घटना बीमा, वाहन बीमा, आगो बीमा, देयता बीमा, समुद्री बीमा, व्यक्तिगत निवृत्तिभरण, ऋण सहितका सेवाहरू प्रदान गर्दछ। मार्च २०११ सम्म यसले १० देशमा र ६ करोड भन्दा बढी ग्राहकहरूमा सेवा सञ्चालन गरेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=201205318105i|शीर्षक=삼성화재, 수원 영동중 학교숲 가꾸기 후원|प्रकाशक=한국경제|पहुँचमिति=2012-05-31}} </ref> सन् २०११ मा सामसङ आगो र समुद्री बीमाको कुल भुक्तान आय $११.७ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो भने मार्च २०११ सम्म यसको कुल सम्पत्ति २८.८१ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://www.daejonilbo.com/news/newsitem.asp?pk_no=899847|शीर्षक=서산 부촌동, 애니카 봉사단 자매결연|प्रकाशक=대전일보|पहुँचमिति=2010-08-06}}</ref> यो दक्षिण कोरियाको सामान्य बीमा प्रदायक हो। कम्पनी सन् १९७५ देखि कोरिया सेयर बजारमा सूचीबद्ध छ।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=http://fn.segye.com/articles/article.asp?aid=20120420000372&cid=0504020000000|शीर्षक=삼성화재 RC봉사단, 수보건복지부장관 표창 수상|लेखक=세계파이낸스|मिति=2012-07-16|अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20131230235458/http://fn.segye.com/articles/article.asp?aid=20120420000372&cid=0504020000000|अभिलेखमिति=2013-12-30|url-status=dead}}</ref> === सामसङ ठूला उद्योग === सामसङ ठूला उद्योग एक जहाज निर्माता तथा अभियान्त्रिक कम्पनी हो जसको प्रधान कार्यालय दक्षिण कोरियाको राजधानी सउलमा रहेको छ। यसको स्थापना अगस्ट १९७४ मा भएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://response.jp/article/2000/12/12/6063.html |title=ルノーは日産ディーゼルをこうする!? ---サムソン商用車の末路 |language=ja |publisher= |date=12 December 2000 |accessdate=8 June 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160419160746/http://response.jp/article/2000/12/12/6063.html |archivedate=19 April 2016 |url-status=live}}</ref> यसको प्रमुख उत्पादनहरू भनेको, कच्चा तेल प्रशोधन, तेल उत्खनन, जहाज निर्माण, पुल निर्माण आदि हुन् सन् २०११ मा यसले १३,३६८.६ अर्ब वन कुल राजस्व प्राप्त गरेको थियो। राजस्वका आधारमा यो हुन्दाई पछिको विश्वको दोस्रो सबैभन्दा ठूलो जहाज निर्माता हो। कम्पनी कोरिया सेयर बजारमा सूचीकृत छ।<ref>{{वेब स्रोत |शीर्षक = 삼성중공업 풍력발전 설비 신사업으로 육성 |युआरएल = http://news.mk.co.kr/newsRead.php?sc=30000017&year=2009&no=287912 |शीर्षक = 매일경제 |प्रकाशक = 김경도 기자 |मिति = 2009-05-20 |पहुँचमिति = 2009-05-22}}</ref> === सामसङ जीवन बिमा === सामसङ जीवन बिमा कम्पनी लिमिटेड, एक बहुराष्ट्रिय जीवन बिमा कम्पनी हो जसको प्रधान कार्यालय सउलमा रहेको छ। यसको स्थापना मार्च १९५७ मा, दोङबाङ जीवन बिमा कम्पनी लिमिटेडको रूपमा भएको थियो भने यस कम्पनी जुलाई १९७३ मा, सामसङ समूहमा आबद्ध भएको थियो। <ref name=samlifeannrep>{{cite web |url=http://www.samsunglife.com/img/company/pdf/samsunglife2011_en.pdf |title=सन् २०११ वार्षिक प्रतिवेदन |accessdate=28 August 2012 |publisher=सामसङ जीवन बिमा |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121004214127/http://www.samsunglife.com/img/company/pdf/samsunglife2011_en.pdf |archivedate=4 October 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004214127/http://www.samsunglife.com/img/company/pdf/samsunglife2011_en.pdf |date=4 October 2012 }}</ref> सामसङ जीवन बिमाको प्रमुख गतिविधि व्यक्तिगत जीवन बीमा, वार्षिकी उत्पादन र सेवाहरूको प्रावधान हो। डिसेम्बर २०११ सम्म, यसले १७ देशहरूमा सेवा सञ्चालन गरेको थियो भने यसले ८ करोड भन्दा बढी मानिसहरूका माझ सेवाको प्रस्ताव गरेको थियो भने यसमा ५,९८५ कर्मचारीहरू कार्यरत थिए। सन् २०११ मा, यसले २२,७१७ अर्ब वन बराबरको बिक्री गर्न सफल भएको थियो। उक्त वर्षमा यसको कुल सम्पत्ति १,६१,०७२ अर्ब वन रहेको थियो। यो दक्षिण कोरियाको सबैभन्दा ठूलो जीवन बिमा कम्पनी हो। कम्पनी कोरिया सेयर बजारमा सूचीकृत छ।<ref>{{cite news | url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/snapshots/10464.html | work=CNN | title=Fortune Global 500 2009: The World's Biggest Companies | archive-url=https://web.archive.org/web/20190323203408/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/snapshots/10464.html | archive-date=2019-03-23 | access-date=2020-06-05 }}</ref><ref>{{cite web|last=जुङ |first=सङ |url=http://www.ft.com/cms/s/0/ee5f54b2-504c-11df-bc86-00144feab49a.html |title=Samsung Life IPO generates $4.4bn |publisher=FT.com |date=2010-04-25 |accessdate=2012-07-23}}</ref> === सामसङ निर्माण तथा व्यापार निगम === सामसङ निर्माण तथा व्यापार निगम पूर्व सामसङ निगम ({{भाषा-कोरियाली| 삼성물산}}), को स्थापनम सन् १९३८ मा भएको थियो।<ref>[http://www.secc.co.kr/html/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605155626/http://www.secc.co.kr/html/index.asp|date=2020-06-05}} 삼성물산 건설부문 홈페이지</ref> सन् १९९५ देखि, यो मुख्यतया विश्वव्यापी अभियान्त्रिकरण, निर्माण परियोजना, व्यापार र लगानी, फेशन र आश्रयमा केन्द्रित छ। निगमलाई ११ सदस्यीय निर्देशकद्वारा सञ्चालित हो। यसले सन् २०१८ सम्म २०,००० भन्दा बढी कर्मचारीहरूलाई सेवा प्रदान गरेको छ।<ref>[http://www.samsungcnt.com/KR/trading/index.do] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329112313/http://www.samsungcnt.com/KR/trading/index.do|date=2016-03-29}} 삼성물산 상사부문 홈페이지</ref> == प्रतिकहरू == <gallery> File:Past(1938) samsung logo.PNG|सामसङको प्रथम प्रतिक। File:Past(1969-79) samsung logo.PNG|सन् १९७० को दशकमा प्रयोग भएको प्रतिक। File:Samsung-old.gif|सन् १९८०-१९९३, सम्म प्रयोग भएको विद्युतीय प्रतिक File:Samsung old logo before year 2015.svg|सन् १९९३-२०१३, सम्म प्रयोग भएको प्रतिक। File:Samsung wordmark.svg|सामसङको हालको प्रतिक। </gallery> सामसङका हालसालैका प्रतिकहरू निलो रङ्गका छन्।<ref>{{समाचार स्रोत |युआरएल=http://www.koreadaily.com/news/read.asp?page=1&branch=NEWS&source=&category=economy.business&art_id=1042338 |शीर्षक=한국 10대 그룹 이름과 로고의 의미 |कार्य=이름과 |मिति=7 June 2010 |पहुँचमिति=13 January 2018 |अभिलेखयुआरएल=https://web.archive.org/web/20110429185914/http://www.koreadaily.com/news/read.asp?page=1&branch=NEWS&source=&category=economy.business&art_id=1042338 |अभिलेखमिति=29 April 2011 |युआरएलस्थिति=चालू |df=dmy-all }}</ref> == प्रायोजन == [[File:Samsung display Salt Lake Olympics.jpg|thumb|सन् २००२ को ओलम्पिकमा सामसङको विज्ञापन]] सामसङ विद्युतीय कम्पनीले सन् २०१३ मा विज्ञापन र बजारशास्त्रमा १४ अर्ब अमेरिकी डलर खर्च गरेको थियो। वार्षिक आम्दानीको ५.४% खर्चको गरेको कम्पनी बिक्रीको आधारमा विश्वको शीर्ष २० कम्पनीहरूको भन्दा ठूलो अनुपात कायम गर्न सफल भएको थियो जहाँ एप्पलले ०.६% र जेनरल मोटर्सले ३.५% खर्च गरेका थिए। प्रतिद्वन्दी एप्पलले सन् २०१२ मा, १ अर्ब अमेरिकी डलर खर्च गरेको थियो जहाँ कम्पनीले यसको भन्दा ४ गुणा बढी ४.३ अर्ब अमेरिकी डलरको खर्च गर्दै सामसङ विश्वको सबैभन्दा ठूलो विज्ञापनदाता बनेको थियो। सामसङ विश्वव्यापी ब्रान्ड मुल्य $३९.६ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियो जुन एप्पलको भन्दा आधा भन्दा कम हो।<ref>{{cite news |last1=김 |first1=미영 |title=삼성의 마케팅 과시가 항상 뱅 뱅크를 가져 오는 것은 아닙니다 |url=https://www.reuters.com/article/2013/11/27/us-samsung-marketing-idUSBRE9AQ18720131127 |accessdate=21 October 2015 |agency=로이터 |date=27 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001211921/http://www.reuters.com/article/2013/11/27/us-samsung-marketing-idUSBRE9AQ18720131127 |archive-date=1 October 2015 |url-status=live |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001211921/http://www.reuters.com/article/2013/11/27/us-samsung-marketing-idUSBRE9AQ18720131127 |date=1 October 2015 }}</ref> देश र विदेशमा विभिन्न गतिविधिहरूको प्रायोजन गरेको छ। दक्षिण कोरियामा, कोरिया खेलकुद सङ्घको मातहत आधारभूत खेलकुद प्रतियोगिता समूहहरूलाई समर्थन गर्दै, यसले आधारभूत खेलकुद र वातावरणको विकासमा योगदान पुर्‍याएको छ।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=스포츠로 소통 잘 하는 기업들 |युआरएल=http://www.the-pr.co.kr/news/articleView.html?idxno=501 |लेखक=더피알 |कार्य=염지은 |मिति=१३ जनवरी २०१०}}</ref> कोरिया बाहिर, यो ओलम्पिक खेल र एसियाली खेलहरूको रूपमा विश्व स्तरीय प्रतियोगिताहरूको एक आधिकारिक प्रायोजकको हो भने यो व्यावसायिक टोलीहरूको प्रायोजकको भूमिकामा सक्रिय रूपबाट संलग्न छ। <ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक="1등 삼성, 스포츠도 1등으로"…프로·아마 13팀 年800억 투자 |युआरएल=http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2014010255931|लेखक=한국경제 |प्रकाशक=서기열 |मिति=१४ डिसेम्बर २०१८}}</ref> == आलोचना == === भ्रष्टाचार === सामसङका अध्यक्षको लि जे योङ सन् २०१७ मा, भ्रष्टाचारको आरोपमा पक्राउ परेका थिए। दक्षिण कोरियाको उच्च अदालतबाट उनी बिरुद्ध दुई पटक सुनुवाई भएपछि उनलाई पक्राउ गरिएको थियो। <ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=सामसुङ कम्पनीका प्रमुख पक्राउ|युआरएल=https://www.sagarmathakhabar.com/2017/02/11050/|प्रकाशक=सगरमाथा खबर|मिति=|पहुँचमिति=४ जुन २०२०}}</ref> उनी विरुद्ध गैरनाफामुखी संस्थाहरूमा चन्दा दिएर राजनीतिक फाइदा उठाएको लिएको आरोप लागेको थियो भने उनी माथि ३ करोड ६० लाख डलर चन्दा दिएको आरोप लागेको थियो। उनलाई  पक्राउ गरी २० दिनसम्म अनुसन्धानका लागि थुनामा राख्न अदालतले आदेश दिएको छ।<ref>{{वेब स्रोत|शीर्षक=भ्रष्टाचारको आरोपमा सामसुङका अध्यक्षलाई जेल सजाय, कम्पनीको लाभकालागि ठूलो धनराशी दिएको ठहर|युआरएल=https://www.bizmandu.com/content/-28312.html|प्रकाशक=बिजमान्डु|मिति=|पहुँचमिति=४ जुन २०२०}}</ref> उनले आफूले केही गलत कार्य नगरेको दावी समेत गरेका थिए। सामसङको सहायक सामसङ विद्युतीय कम्पनीका प्रमुख भ्रष्टाचारको मुद्दामा परेका कारण कम्पनीलाई घक्का लागेको बताइएको थियो। पक्राउको परे पश्चात् सामसुङको शेयरमा गिरावट आएको थियो। उनलाई भ्रष्टाचार आरोपमा ५ वर्ष जेल सजाय सुनाइएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत||युआरएल=https://pahilopost.com/content/-27917.html|शीर्षक=चन्दा दिएर राष्ट्रपतिबाट राजनीतिक लाभ लिएको आरोपमा सामसुङका प्रमुख पक्राउ|प्रकाशक=पहिलो पोस्ट|मिति=|पहुँचमिति=५ जुन २०१९}}</ref> === झुठो प्रचार === ताइवानको व्यापार सङ्गठनले सामसङ र यसको स्थानीय ताइवान विज्ञापन आयोगलाई झूटा विज्ञापनको लागि अनुसन्धान गरेको थियो।<ref>{{cite news |title=Taiwan probes Samsung 'dirty tricks' vs HTC' |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jl9zJrud8JmQ0w7la3wHB7-xMxSA?hl=en |accessdate=27 September 2013 |newspaper=गुगल समाचार |date=15 April 2013 |author=एपिएफ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728163030/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jl9zJrud8JmQ0w7la3wHB7-xMxSA?hl=en |archivedate=28 July 2013}}</ref> यो आयोगले विद्यार्थीहरूलाई अनलाइन फारममा सामसङका प्रतिस्पर्धीहरूलाई हमला गर्न लगाएको भन्दै आयोगले उजुरी पाएपछि यो मुद्दा सुरु भएको थियो। सामसङ ताइवानले आफ्नो फेसबुक पृष्ठ कुनै मूल्याङ्कन प्रतिवेदनमा हस्तक्षेप नगरेको र अनलाइन फारममा सामग्री सार्वजनिक गर्ने वा प्रतिक्रिया गर्ने अनलाइन अभियान रोकेको जनाएको थियो।<ref>{{cite news |title=Samsung postpones Galaxy 4S debut in Taiwan |url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20130409000130&cid=1102 |accessdate=27 September 2013 |newspaper=वान्ट चाइना टाइम्स |date=9 April 2013 |author=सिएनए |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927174637/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20130409000130&cid=1102 |archivedate=27 September 2013 |df=dmy-all }}</ref> === श्रम दुरुपयोग === सामसङले सन् २०१२ देखि २०१५ सम्म यसको आपूर्ति शृङ्खलामा बाल श्रम प्रयोग बारेमा धेरै उजुरीहरूको सामना गरेको थियो। जुलाई २०१४ मा, बाल श्रम कानून उल्लङ्घन गरेको गुनासो प्राप्त गरेपछि शिनयाङ विद्युतीय कम्पनीले सामसङसँग सम्झौता रद्द गरेको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.chinalaborwatch.org/report/90|title=Another Samsung supplier factory exploiting child labor|website=|language=en|access-date=2018-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150121183504/http://www.chinalaborwatch.org/report/90|archive-date=21 January 2015|url-status=live|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150121183504/http://www.chinalaborwatch.org/report/90 |date=2015-01-21 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.pcworld.com/article/2854812/coverup-involving-underage-workers-at-samsung-supplier-alleged-by-labor-group.html|title=Cover-up involving underage workers at Samsung supplier alleged by labor group|work=पिसि वर्ल्ड|access-date=2018-09-20|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122003944/http://www.pcworld.com/article/2854812/coverup-involving-underage-workers-at-samsung-supplier-alleged-by-labor-group.html|archive-date=22 January 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू == {{कमन्स|Samsung|सामसङ}} * {{आधिकारिक वेबसाइट|www.samsung.com/us/aboutsamsung}} * {{आधिकारिक वेबसाइट|www.samsung.co.kr|सामसङ समूह}} (कोरियाली भाषामा) * {{आधिकारिक वेबसाइट|www.samsung.com/cn|सामसङ समूह}} ( चिनियाँ भाषामा) [[श्रेणी:सामसङ|सामसङ]] [[श्रेणी:सउलमा आधारित कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण कोरियाका बहु-उद्योग कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण कोरियाका विद्युतीय कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण कोरियाका निर्माण कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:मोबाइल फोन निर्माताहरू]] [[श्रेणी:बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:दक्षिण कोरियाका प्रविधि कम्पनीहरू]] iqs4myuvza07l7k647k4vxpxp9ypyd1 0 119277 1393531 1369049 2026-10-31T15:05:37Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393531 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = हृदयेन्द्र बिर बिक्रम शाह | image = | caption = | full name = हृदयेन्द्र बिर बिक्रम शाह | house = [[शाह वंश]] | house-type = वंश | father = [[पारस शाह|पारस वीर विक्रम शाह देव]] | mother = युवराज्ञी [[हिमानी शाह|हिमानी राज्य लक्ष्मीदेवी शाह]] | birth_date = २०५९ साउन १४<br>{{Birth date and age|2002|7|30|df=y}} | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दु धर्म]] }} '''हृदयेन्द्र शाह''' (जन्म: २०५९ साउन १४<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19708 |title=२०५९ साउन १४ को श्री ५ महाराजाधिराज प्रमुख सचिवालय राजदरबारको विज्ञप्ति |access-date=2020-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113020716/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19708 |archive-date=2020-01-13}}</ref>) [[शाह वंश|नेपाली शाही राजपरिवारको]] सदस्य हुन्। हृदयेन्द्रको जन्म काठमाडौँ [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबारमा]] युवराज [[पारस शाह|पारस वीर विक्रम शाह देव,]] र युवराज्ञी [[हिमानी शाह|हिमानी राज्य लक्ष्मीदेवी शाह]] को सन्तानको रुपमा भएको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2002_August_5/ai_90193361|title=Nepalese crown princess gives birth|date=5 August 2002|access-date=31 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231040728/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2002_August_5/ai_90193361|archive-date=31 December 2007|publisher=Asian Political News}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231040728/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2002_August_5/ai_90193361 |date=31 December 2007 }}</ref> तत्कालीन श्री ५ ज्ञानेन्द्रबाट उनलाई जन्मेकै दिन श्री ५ नवयुवराजधिराज घोषित गरिएको थियो भने २०५९ साउन २४ मा उनलाई हृदयेन्द्र वीर विक्रम शाहदेव नामाकरण गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=19715 |title=राजदरबारको विज्ञप्ति |access-date=2020-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113021652/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19715 |archive-date=2020-01-13}}</ref> उनलाई नवयुवराज घोषणा गरेपनि २०६३ मा पनर्स्थापित संसदले राजाको उत्तराधिकारी सम्बन्धी कानुनमा संशोधन गरेपछि उनी शाही सिंहासनको रोलमा दोस्रो स्थानमा रहेका थिए। २०६५ जेठ १५ मा राजतन्त्र आधिकारिक रूपमा समाप्त भयो।<ref name="ab">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7424302.stm|title=Nepal votes to abolish monarchy|date=28 May 2008|access-date=29 May 2008|publisher=BBC}}</ref> राजतन्त्रको अन्त्य नभएसम्म उनलाई नेपालमा नवयुवराज भनेर चिनिन्थ्यो। उनका हजुरबुवा [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह देव]] नेपालका पूर्व महाराज हुन् र उनको हजुरआमा [[रानी कोमल|रानी कोमल राज्य लक्ष्मीदेवी शाह]] [[राणा वंश|राणा राजवंशका]] सदस्य हुन्। आमाको तर्फबाट उनको [[सीकर|सिकरको]] भारतीय रियासत परिवारमा पनि सम्बन्ध छ, जुन [[शेखावत]] कुलको हो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:सन् २००२ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजकुमारहरू]] 8itgp1pvad9iagqmz0gn330q5fihh34 0 122645 1393524 1391118 2026-10-31T13:04:38Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393524 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = Sita Kumari Poudel | native_name = सिता कुमारी पौडेल | image = | office = ३ औं [[प्रदेश प्रमुख (गण्डकी प्रदेश)]] | termstart = २० बैशाख २०७८ | termend = 27 July 2021 | 1blankname = मुख्यमन्त्री | 1namedata = *[[पृथ्वीसुब्बा गुरुङ]] *[[कृष्णचन्द्र नेपाली पोखरेल]] | president = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | predecessor = [[अमिक शेरचन]] | successor = [[पृथ्वीमान गुरुङ]] | office1 = | termstart1 = | termend1 = | primeminister1 = | president1 = | predecessor1 = | party = | birth_date = {{birth date and age|1958|02|09}} | birth_place = | parents = कृष्णप्रसाद पौडेल (father)<br>रेवती पौडेल (mother) | citizenship = [[नेपाली]] | nationality = Nepalese | spouse = [[अविवाहित]] | residence = [[Rapti Municipality]]-07,[[चितवन जिल्ला|चितवन]] | education = [[स्नातक तह|स्नातक]] | website = }} '''सीता कुमारी पौडेल''' [[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी प्रदेशका]] पूर्व [[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)|प्रदेश प्रमुख]] हुन्। <ref>{{Cite web|url=https://english.kathmandupati.com/politics/7556/|title=Gandaki Province Chief Poudel assumes office|website=KathmanduPati|accessdate=May 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114064715/https://english.kathmandupati.com/politics/7556/|archive-date=November 14, 2023}}</ref> उनी [[नेपालको संविधान|नेपाल संविधान]] को धारा १६३ (२) अनुसार [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्|मन्त्री परिषद]]को सिफारिसमा राष्ट्रपति [[विद्यादेवी भण्डारी]] द्वारा प्रदेश प्रमुख नियुक्त भएकी थिइन् । <ref>{{Cite web |url=https://president.gov.np/प्रदेश-प्रमुखमा-नियुक्त-2/ |title=२० बैशाख २०७८, सोमबार १७:५०Author राष्ट्रपतिको कार्यालय |access-date=2021-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816091302/https://president.gov.np/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4-2/ |archive-date=2021-08-16}}</ref> उनी प्रधानमन्त्रीको जनसम्पर्क सल्लाहकार थिइन्। [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|उनी नेकपा एमालेको]] महिला संगठन अखिल नेपाल महिला संघकी अध्यक्ष पनि थिइन्। सीता कुमारी पौडेलको १९५८ फेब्रुअरी ९ मा एक [[ब्राह्मण]] परिवारमा भएको थियो। उनी कृष्णप्रसाद पौडेल र रेवती पौडेलको छोरी हुन्। उनी अविवाहित छिन्। ==यो पनि हेर्नुहोस्== प्रदेश-प्रमुखमा-नियुक्त-2/ * [[कर्णाली प्रदेश]] * [[प्रदेश प्रमुख (नेपाल)]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:सन् १९५८ मा जन्म]] [[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)का राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:चितवन जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका प्रदेश प्रमुखहरू]] nx4pzmnx8komt7oiuw6fc74w3552ey7 0 130162 1393519 1392061 2026-10-31T12:34:47Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393519 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सल्यान जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-salyan/dhorchaur?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = भरत गिरी<small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = राम वहादुर वस्नेत<small> ([[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 89.36<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=67&municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 13127 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.43|82.18|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०८८ | blank_name = केन्द्र | blank_info = ढोरचौर | website = [https://siddhakumakhmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[सल्यान जिल्ला]]को ७ [[नेपालका गाउँपालिकाहरू|गाउँपालिका]]हरू मध्येको एक गाउँपालिका हो। गाउँपालिका घोषणा गर्दा [[बाँझकाँडा]], [[सिद्धेश्वर, सल्यान|सिद्धेश्वर]] र [[चाँदे|चाँदेकरेन्जी]] गाविसहरू यसमा गाभिएका थिए। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १३,१२७ रहेको छ भने यहाँ २,८९८ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ सिद्धकुमाख गाउँपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[बाँझकाँडा]] || ३,२९९ || १८.३ || १८०.२७ |- | २ || [[सिद्धेश्वर, सल्यान|सिद्धेश्वर]] (१-५) || २,०२९ || १४.६२ || १३८.७८ |- | ३ || [[सिद्धेश्वर, सल्यान|सिद्धेश्वर]] (६-९) || २,५९४ || १३.६९ || १८९.४८ |- | ४ || [[चाँदे|चाँदेकरेन्जी]] (१-४) || २,९०३ || २१.२ || १३६.९३ |- | ५ || [[चाँदे|चाँदेकरेन्जी]] (५-९) || २,३०२ || २१.५५ || १०६.८२ |- ! colspan="2" | जम्मा !! १३,१२७ !! ८९.३६ !! १४६.९० |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [https://web.archive.org/web/20230117201330/https://siddhakumakhmun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{सल्यान जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:सल्यान जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७४ मा घोषित गाउँपालिकाहरू]] 73ze0l2m6700sv3y1jdobg36hih3lap 0 135488 1393517 1255995 2026-10-31T12:27:26Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393517 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hira_Devi_Waiba.jpg|alt=|thumb|[[हीरादेवी वाइबा]], भारतमा भारतीय लोक गीतको अग्रगामी]] '''सिक्किमको सङ्गीत''' परम्परागत [[नेपाली]] लोक सङ्गीतदेखि पश्चिमाकृत पप सङ्गीतसम्म रहेको छ। [[लेप्चा जाति|लेप्चा]], [[लिम्बू जाति|लिम्बू]], [[सिक्किमी भाषा|भुटिया]], [[किराँती भाषा|किराँती]] र [[नेपाली भाषा|नेपाली]] समुदायले सिक्किमे संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। मुख्य परम्परागत शैली [[तामाङ सेलो]] भनेर चिनिने भारतीय लोक सङ्गीत हो, [[तामाङ जाति|तामाङ समुदाय]]को यो सङ्गीत एक सङ्गीत वाद्य "[[डम्फु]]" को लयबद्ध आवाजमा प्रस्तुत गरिन्छ। पश्चिमी शैलीको पप [[असम]] र [[सिक्किम]]को क्षेत्रमा लोकप्रिय छ, साथै पश्चिमी शैलीको विदेशी सङ्गीत शैलीहरू। == तामाङ सेलो == यो तामाङ जातिको सांगीतिक विधा हो र भारत र विश्वभर [[पश्चिम बङ्गाल]] र सिक्किमका नेपाली भाषी समुदायहरूमाझ लोकप्रिय छ। यसमा तामाङ वाद्ययन्त्र, [[मादल]], [[डम्फु]] र तुङ्नाको साथ छ, तर आजकल सङ्गीतकारहरू आधुनिक यन्त्रहरूमा लागेका छन्। तामाङ सेलो आकर्षक र जीवन्त वा ढिलो र मधुर हुन सक्छ र सामान्यतया दु:ख, प्रेम, खुशी वा दिनहुँका घटनाहरू र लोककथाका कथाहरू व्यक्त गर्न गाइन्छ।<ref>{{Cite web |last=(ACCU) |first=Asia⁄Pacific Cultural Centre for UNESCO |title=Asia-Pacific Database on Intangible Cultural Heritage (ICH) |url=https://www.accu.or.jp/ich/en/arts/A_NPL12.html |access-date=2018-07-21 |website=www.accu.or.jp |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605021142/http://www.accu.or.jp/ich/en/arts/A_NPL12.html |archive-date=2016-06-05}}</ref> == पश्चिमी प्रभाव == सिक्किम र अन्य उत्तरपूर्वी राज्यहरू भारतमा पश्चिमी शैलीको सङ्गीतको केन्द्र हो। [[ट्राइबल रेन]], एक अत्यधिक लोकप्रिय नेपाली ध्वनिक प्रयोगात्मक ब्यान्ड सिक्किमे शहर [[नाम्ची]]को हो।<ref>{{Cite web |last=Republica |title=Tribal Rain's 'Sahara' in memory of late Rahul Rai |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/75533/ |access-date=2022-08-04 |website=My City |language=en }}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हिप-हप, के-पप र र्‍याप सङ्गीत किशोर र सिक्किमका युवाहरूमाझ सबैभन्दा लोकप्रिय छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{सिक्किम}} [[श्रेणी:सिक्किमको संस्कृति]] [[श्रेणी:नेपाली सङ्गीत]] po3mrxkjady7rznfr345dqdxxub70bm 0 140553 1393527 1355367 2026-10-31T13:36:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393527 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet |incumbent= |jurisdiction = नेपाल |flag = Flag of Nepal (1743–1962).svg |total_number=६ |caption=सुवर्ण शमशेर राणा |date_formed=२०१५ जेठ २ |date_dissolved=२०१६ जेठ १३ |government_head_title=प्रधानमन्त्री |government_head=[[सुवर्ण शमशेर राणा]] |state_head_title=राजा |state_head=[[राजा महेन्द्र]] |former_members_number= |image=Subarna shumasher.jpg | legislature_status = [[नेपालको अन्तरिम सरकार]] |political_party=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |legislature_term= |budget= |election= |last_election= |opposition_party= |opposition_leaders= |previous=[[कुँवर इन्द्रजीत सिंह मन्त्रिपरिषद्]] |successor=[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्]] }} [[राजा महेन्द्र]]ले [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह]] नेतृत्वको [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह मन्त्रिपरिषद्|मन्त्रिपरिषद्]] विघटन गरेपछि<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=शाही घोषणा|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1111|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119045107/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1111|archive-date=2019-01-19|access-date=2021-01-01|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> २०१५ जेठ २ गते [[नेपाली काङ्ग्रेस]]का [[सुवर्ण शमशेर राणा]] [[नेपालको प्रधानमन्त्री]]मा नियुक्त भएका थिए। [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]]को निर्वाचित सरकारका लागि मार्ग प्रशस्त गर्न २०१६ जेठ १३ मा मन्त्रिपरिषद् विघटन गरिएको थियो।<ref>{{Cite report |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=706 |title=शूवर्ण शम्सेर जवरा समितिको मन्त्रिहरुको कार्य विभाजन |date=२०१५ जेठ २ |publisher=नेपाल गजेट|language=नेपाली}}</ref> ==मन्त्रीहरू == {|class="wikitable" !मन्त्रालय !मन्त्री ! colspan="2" |दल !पदभार सम्हालेको !पदभार छोडेको |- |[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] अर्थ तथा योजनासम्बन्धी मन्त्री |[[सुवर्ण शमशेर राणा]] |{{Party name with color|नेपाली काङ्ग्रेस|full=yes}} |२०१५ जेठ २ |२०१६ जेठ १३ |- |शिक्षा स्थानीय स्वायत्त शासन स्वास्थ्य कानुन, संसदीय प्रवन्ध तथा उद्योग वाणिज्य मन्त्री |[[रणधीर सुब्बा]] |{{Party name with color|नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|full=yes}} |२०१५ जेठ २ |२०१६ जेठ १३ |- | गृह मन्त्री |[[डिल्लीरमण रेग्मी]] |{{Party name with color|नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|color=limegreen}} |२०१५ जेठ २ |२०१६ जेठ १३ |- |सार्वजनिक निर्माण तथा सञ्चार |[[चन्द्रभूषण पाण्डे]] |{{Party name with color|नेपाल प्रजा परिषद्|color=#bb70b8}} |२०१५ जेठ २ |२०१६ जेठ १३ |- |रक्षा तथा परराष्ट्र |[[पुरेन्द्रविक्रम शाह]] |{{Party name with color|स्वतन्त्र}} |२०१५ जेठ २ |२०१६ जेठ १३ |- |कृषि, खाद्य, वन र नहर मन्त्री |[[भूपालमान सिंह कार्की]] |{{Party name with color|स्वतन्त्र}} |२०१५ जेठ २ |२०१६ जेठ १३ |}<ref>२०१५ साल जेठ १३ गतेको नेपाल गजेट</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाली मन्त्रिपरिषद्हरू}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] lap9jhhi898v01s1pplppcr8v3iq4o4 0 146649 1393528 1370899 2026-10-31T13:40:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393528 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet |incumbent=२६ भदौ २०८२-वर्तमान | jurisdiction = नेपाल | flag = Flag_of_Nepal.svg | image = Hon. Sushila Karki (profile).jpg | date_formed = २६ भदौ २०८२ | date_dissolved = | government_head_title = प्रधानमन्त्री | government_head = [[सुशीला कार्की]] | state_head_title = राष्ट्रपति | state_head = [[रामचन्द्र पौडेल]] | former_members_number = | total_number = | political_party = [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | legislature_status = [[नेपालको अन्तरिम सरकार]] | opposition_cabinet = | opposition_party = | opposition_leader = | election = | legislature_term = | outgoing_formation = | previous = [[चौथो ओली मन्त्रिपरिषद्]] | successor = [[बालेन शाह मन्त्रिपरिषद्]] }} '''सुशीला कार्कीको अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्, २०८२''' [[नेपाल]]को वर्तमान मन्त्रिपरिषद् हो। [[नेपालमा जेन जी आन्दोलन|नेपाली युवा र गतिविधिहरूको व्यापक विरोध]]पछि २६ भदौ २०८२ मा [[सुशीला कार्की]]को नेतृत्वमा नेपालको अन्तरिम सरकार गठन भएको थियो। २६ भदौ २०८२ मा [[नेपालको दोस्रो सङ्घीय संसद|दोस्रो सङ्घीय संसद विघटन]] भएपछि, [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२|आम चुनाव पछि नयाँ प्रधानमन्त्री नियुक्त नभएसम्म अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्]] पदमा रहनेछ।<ref>{{Cite web |date=२५ भदौ २०८२|title='जेन जी' ले चयन गरेर अन्तरिम सरकारको नेतृत्व गर्न सिफारिस गरेका सुशीला कार्की हो हुन्? |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c04qzpl16eeo |access-date=२७ भदौ २०८२ |website=बीबीसी नेपाली |language=नेपाली}}</ref> संवत् २०८२ भदौ २७ गते गठित मौजुदा मन्त्रिपरिषद्‌मा प्रधानमन्त्री [[सुशीला कार्की]]को सिफारिसमा २०८२ साल भदौ ३० गते मन्त्रीहरूको नियुक्ति, हेरफेर र कार्यविभाजन गरी राष्ट्रपति [[रामचन्द्र पौडेल]]द्वारा ३ सदस्यीय मन्त्रिपरिषद् गठन भएको थियो। जस अनुसार [[रामेश्वर खनाल]]ले अर्थ मन्त्रालय, [[कुलमान घिसिङ]]ले ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिंचाइ मन्त्रालय, भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय र सहरी विकास मन्त्रालय तथा [[ओम प्रकाश अर्याल]]ले गृह मन्त्रालय र कानून, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालयको जिम्मेवारी पाएका थिए।<ref>{{cite web |url=https://president.gov.np/%e0%a4%ae%e0%a5%8c%e0%a4%9c%e0%a5%81%e0%a4%a6%e0%a4%be-%e0%a4%ae%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%b7%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%be-6/ |title=मौजुदा मन्त्रिपरिषद्‌मा नियुक्ति, हेरफेर र कार्यविभाजन तथा शपथ |last= |first= |date=2025-09-15 |website=https://president.gov.np/ |publisher= |access-date=2025-09-15 |quote= |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007153840/https://president.gov.np/%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-6/ |archive-date=2025-10-07}}</ref> == पृष्ठभूमि == {{मुख्य|नेपालमा जेन जी आन्दोलन}} प्रधानमन्त्री [[केपी शर्मा ओली]]को नेतृत्वमा भएको भ्रष्टाचार र नेतृत्व विरुद्धको ठुलो स्तरको निराशाले आन्दोलनको जन्म दिएको थियो। अन्ततः [[नेपालमा जेन जी आन्दोलन|जेन जी आन्दोलन]]मा परिणत भएको थियो जसले विद्यमान सरकारको राजीनामा र स्वतन्त्र र निष्पक्ष निर्वाचनको निरीक्षण गर्न सक्ने सङ्क्रमणकालीन नेतृत्व चाहन्थ्यो। बढ्दो दबाबसँगै, २७ भदौ २०८२ मा [[नेपालको दोस्रो सङ्घीय संसद]] विघटन गरिएको थियो। प्रतिक्रियामा, राष्ट्रपति [[रामचन्द्र पौडेल]]ले नेपालमा प्रधानन्यायाधीश र सरकार प्रमुख दुवै बन्ने पहिलो महिला [[सुशीला कार्की]]को नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार नियुक्त गरेका थिए। यो अन्तरिम सरकारलाई देशलाई स्थिर बनाउने र आम चुनावको तयारी गर्ने जिम्मेवारी दिइएको थियो।<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=सुशीला कार्कीको मिसन-०८२|url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1764411/sushila-karkis-mission-082 |access-date=३१ भदौ २०८२ |website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}</ref> == निर्वाचन == कार्कीलाई प्रदर्शनकारीहरूले सामाजिक सञ्जाल [[डिस्कर्ड]]मा एक मतदान मार्फत नेपालका अन्तरिम प्रधानमन्त्रीको रूपमा चयन गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://clickmandu.com/2025/09/410866.html |title=सामाजिक सञ्जालमा भोटिङ गरेर प्रधानमन्त्री छान्ने विश्वको पहिलो देश बन्यो नेपाल! |date=२५ भदौ २०८२ |access-date=२६ भदौ २०८२}}</ref> उनको नियुक्ति [[नेपाली सेना]]सँगको वार्तामा सहमति गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |date=२६ भदौ २०८२ |title=जेनजी भर्चुअल बैठक: बालेन सम्पर्कमा आउन चाहेनन्, सुशीला कार्की सरकारको नेतृत्व गर्न तयार|url=https://clickmandu.com/2025/09/410316.html |access-date=२७ भदौ २०८२ |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली}}</ref> ''र्‍यान्डम नेपाली'' अर्थात् राष्ट्रविमोचन तिमल्सिनाले उनले कहिल्यै यो पदको लागि दाबी नगरेको बताएका थिए।<ref>{{Cite instagram |postid=DObKir6Eoq4 |user=random.nepali |title=Regardig news of me vying for interim head position! Not true! |date=२५ भदौ २०८२ |access-date=२८ भदौ २०८२ }}</ref> {{Election results |cand1='''[[सुशीला कार्की]]'''|votes1=3833 |cand2=राष्ट्रविमोचन तिमिल्सिना{{efn|[[युट्युब]], [[इन्स्टाग्राम]] जस्ता सामाजिक सञ्जाल र उनको पोडकास्ट उनी "यादृच्छिक नेपाली" भनेर चिनिन्छन्।}}|votes2=2022 |cand3=सागर ढकाल|votes3=1098 |cand4=[[हर्क साम्पाङ]]|votes4=487 |cand5=[[महावीर पुन]]|votes5=273 |source=<ref>{{Cite news |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1763360/discord-where-the-genji-movement-spread |title=डिस्कर्ड : जहाँबाट फैलियो जेनजी आन्दोलन |date=२६ भदौ २०८२|access-date=२७ भदौ २०८२ |newspaper=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}</ref> }} == मन्त्रीहरू == {| class="wikitable mw-collapsible" !क्रम !मन्त्रालय !मन्त्री ! colspan="2"|राजनीतिक दल !पृष्ठभुमि !पदभार ग्रहण !पद छोडेको !वेबसाइट |- | colspan="9" bgcolor="darkgrey" |'''प्रधानमन्त्री''' |- |१ |'''[[नेपालको प्रधानमन्त्री]]''' |[[सुशीला कार्की]] | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |[[नेपालको प्रधानन्यायाधीश|पूर्व प्रधानन्यायाधीश]] |२६ भदौ २०८२ |बहालवाला |[https://www.opmcm.gov.np/en/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226140929/https://www.opmcm.gov.np/en/ |date=2022-12-26 }} |- | colspan="9" bgcolor="darkgrey" |'''मन्त्रिपरिषद्का मन्त्रीहरू''' |- |२ |[[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ]] मन्त्री |[[रामेश्वर खनाल|रामेश्वर खनाल]]<ref name=":0">{{Cite web |title=नवनियुक्त मन्त्रीहरुको शपथ साढे ११ बजे |url=https://ekantipur.com/politics/2025/09/15/202509151757906467.html |access-date=2025-09-15 |website=ekantipur.com |language=ne}}</ref> |width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |पूर्व अर्थसचिव |३० भदौ २०८२ |बहालवाला |[https://mof.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |- |३ |[[सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|सञ्चार तथा सूचना प्रविधि]] मन्त्री |[[जगदीश खरेल]] | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |पत्रकार |६ असोज २०८२ |५ माघ २०८२ |[https://mocit.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250602180315/https://mocit.gov.np/ |date=2025-06-02 }} |- |४ |[[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह]] मन्त्री |[[ओमप्रकाश अर्याल]]<ref name=":0" /> | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |अधिवक्ता |३० भदौ २०८२ |बहालवाला |[http://www.moha.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- |५ |[[श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा]] मन्त्री |राजेन्द्रसिंह भण्डारी | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |पूर्व प्रहरी अतिरिक्त महानिरिक्षक |२६ मङ्सिर २०८२ |बहालवाला |[https://www.moless.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- |६ |[[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र]] मन्त्री |बालानन्द शर्मा | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | |२०८२ पुस ११ |बहालवाला |[https://www.mofa.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- |७ |[[खानेपानी मन्त्रालय (नेपाल)|खानेपानी]] मन्त्री | | | | | | |[https://www.mowss.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230120061451/https://mowss.gov.np/ |date=2023-01-20 }} |- |८ |[[भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय (नेपाल)|भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण]] मन्त्री |कुमार इङ्नाम | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |कानुन विशेषज्ञ |२६ मङ्सिर २०८२ |बहालवाला |[https://www.molcpa.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- |९ |[[उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय (नेपाल)|उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति]] मन्त्री |[[अनिलकुमार सिन्हा]] | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | |२o८२ असोज ६ |बहालवाला |[https://moics.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |- |१० |[[महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (नेपाल)|महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक]] मन्त्री |श्रद्धा श्रेष्ठ | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |नेपाल पर्यटन बोर्डकी वरिष्ठ प्रबन्धक |२o८२ असोज ६ |बहालवाला |[https://www.mowcsc.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- |११ |[[भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय (नेपाल)|भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात]] मन्त्री |[[कुलमान घिसिङ]] |width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |[[नेपाल विद्युत प्राधिकरण|नेविप्रा]]को पूर्व कार्यकारी निर्देशक |३० भदौ २०८२ |२३ पुस २०८२ |[https://www.mopit.gov.np// आधिकारिक वेबसाइट] |- |१२ |[[युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय (नेपाल)|युवा तथा खेलकुद]] मन्त्री |बब्लु गुप्ता | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | |९ कात्तिक २०८२ |५ माघ २०८२ |[https://moys.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |- |१३ |[[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या]] मन्त्री |सुधा शर्मा | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | |९ कात्तिक २०८२ |बहालवाला |[https://mohp.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |- |१४ |[[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला]] मन्त्री |[[अनिलकुमार सिन्हा]] |width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | |३० भदौ २०८२ |बहालवाला |[https://web.archive.org/web/20240314081333/https://www.moljpa.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- |१५ |[[संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय (नेपाल)|संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन]] मन्त्री | | | | | | |[https://www.tourism.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- |१६ |[[कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|कृषि तथा पशुपन्छी विकास]] मन्त्री |[[मदन परियार]] | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | |२o८२ असोज ६ |बहालवाला |[https://www.moald.gov.np// आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117092337/https://moald.gov.np/ |date=2023-01-17 }} |- |१७ |[[शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)|शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि]] मन्त्री |[[महावीर पुन]] | width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |वैज्ञानिक |२o८२ असोज ६ |६ माघ २०८२ |[https://www.moest.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- |१८ |[[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा]] मन्त्री | | | | | | |[https://mod.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- |१९ |[[ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय (नेपाल)|ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ]] मन्त्री |[[कुलमान घिसिङ]]<ref name=":0" /> |width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | |३० भदौ २०८२ |२३ पुस २०८२ |[https://www.moewri.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117110112/https://www.moewri.gov.np/ |date=2023-01-17 }} |- |२० |[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन]] मन्त्री | | | | | | |[https://www.mofaga.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240715224030/https://mofaga.gov.np/ |date=2024-07-15 }} |- |२१ |[[वन तथा वातावरण मन्त्रालय (नेपाल)|वन तथा वातावरण]] मन्त्री |माधव चौलागाई | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | |२६ मङ्सिर २०८२ |बहालवाला |[https://mofe.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |- |२२ |[[सहरी विकास मन्त्रालय (नेपाल)|सहरी विकास]] मन्त्री |[[कुलमान घिसिङ]] |width="4px" bgcolor="{{party color|Independent}}"| |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] | |३० भदौ २०८२ |२३ पुस २०८२ |[https://www.moud.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |- | colspan="9" |स्रोत:<ref>{{Cite web |title=को हुन् सुशीला कार्की ? |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/177669/2025-09-13 |access-date=२८ भदौ २०८२ |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=शीलतनिवासको खण्डहर भवन बाहिर तीन मन्त्रीले लिए शपथ |url=https://www.onlinekhabar.com/2025/09/1764903/three-ministers-take-oath-outside-the-dilapidated-building-of-sheelat-niwas |access-date=३० भदौ २०८२ |website=अनलाइन खबर|language=नेपाली}}</ref> |} == टिप्पणीहरू == <references group="lower-alpha"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाली मन्त्रिपरिषद्हरू}} [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] grl8w0lxo6bpp9mxhuhrr456cnrr96w 0 147634 1393518 1329942 2026-10-31T12:30:53Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393518 wikitext text/x-wiki '''सिजुओका प्रान्त''' (静岡県, सिजुओका केन) जापानको होन्शु टापूको चुबु क्षेत्रको एक प्रान्त हो। सन् २०२३ सेप्टेम्बर अनुसार, सिजुओका प्रान्तको जनसंख्या ३,५५५,८१८ थियो। यसको क्षेत्रफल ७,७७७.४२ वर्ग किलोमिटर छ। सिजुओका प्रान्तको सिमाना पूर्वमा [[कानागावा]] प्रान्त, उत्तर–पूर्वमा [[यामानासी]] प्रान्त, उत्तरमा [[नगानो]] प्रान्त, र पश्चिममा [[आइची]] प्रान्तसँग जोडिएको छ।<ref>{{cite web |url=https://populationstat.com/japan/shizuoka|title=Shizuoka, Japan Population|author=Data sources - World Bank|date=September 1, 2025 |website=populationstat.com|publisher= Population Stat, 2017-2025|access-date=September 25, 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925034007/https://populationstat.com/japan/shizuoka|archive-date=September 25, 2025 }}</ref> यो प्रान्तको राजधानी सिजुओका सहर हो र सबैभन्दा ठूलो सहर हामामात्सु हो। अरू प्रमुख शहरहरूमा फुजी, नुमाजु, इवाटा पर्छन्। == भूगोल == सिजुओका प्रान्त प्रशान्त महासागरको तटमा फैलिएको छ। प्रान्तको पश्चिम भाग जापान आल्प्स सम्म पुग्छ, र पूर्वमा फुजी हिमाल सम्म पुग्छ। प्रमुख बन्दरगाह क्षेत्र इजु प्रायद्वीपको सुरुगा बे हो। प्रान्तमा जापानका ठूलो तालहरू मध्य एक हामाना ताल पनि छ। [[फुजी हिमाल]] प्रान्तको उत्तर–पूर्व सीमा र यामानासी प्रान्तसँगको सिमानामा अवस्थित छ। <ref>{{cite web |url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/doc/files/np_6.pdf |title=General overview of area figures for Natural Parks by prefecture |publisher=Ministry of the Environment (Japan) |date=1 April 2012 |access-date=10 August 2014}}</ref> सन् २०१२ अप्रिल अनुसार, प्रान्तको ११% भूमि प्राकृतिक पार्कको रूपमा सुरक्षित गरिएको छ। प्रमुख पार्कहरूमा फुजी–हाकोने–इजु राष्ट्रिय निकुञ्ज, मिनामी आल्प्स राष्ट्रिय निकुञ्ज, तेनर्यु–ओकुमिकावा अर्ध न्याशनल पार्क, र चार प्रान्तीय प्राकृतिक पार्क हुन्। == इतिहास == सिजुओका प्रान्त पुराना टोटोमी'', सुरुगा, र इजु'' प्रान्तहरू एक गरेर स्थापना भएको हो। यो क्षेत्र पहिलो टोकुगावा [[सोगुनको]] निवासस्थान थियो। टोकुगावा ईयासुले टॉयोटोमी हिदेयोशीको निगरानीमा यो क्षेत्र राखेका थिए। शोगुन भएपछि, टोकुगावा परिवारले क्षेत्रलाई आफ्नै नियन्त्रणमा लिए र हालको सिजुओका सहरलाई सोगुनको प्रत्यक्ष निगरानीमा राखे। सन् १८६८ मा सनपु क्षेत्रबाट सिजुओकाहान बनाइयो र यसले टोकुगावा परिवारको निवासस्थानको रूपमा फेरि काम गरियो।<ref>Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Shizuoka-ken" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|''Japan Encyclopedia'', p. 876|page=876}}; "Chūbu" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|p. 126|page=126}}</ref> == उद्योग == सिजुओका प्रान्त जापानको महत्वपूर्ण औद्योगिक केन्द्र हो। यहाँबाट विश्वभर परिचित मोटर कम्पनीहरू [[होन्डा]], [[सुजुकी]], [[यामाहा आर एक्स १००|यामाहा]] को स्थापना भएको थियो। <ref>{{Cite web |title=Shizuoka Prefecture official website, Industry in Shizuoka. |url=http://www.pref.shizuoka.jp/a_foreign/english/glance/business.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210005416/http://www.pref.shizuoka.jp/a_foreign/english/glance/business.html |archive-date=10 February 2021 |access-date=8 January 2023 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210005416/http://www.pref.shizuoka.jp/a_foreign/english/glance/business.html |date=10 February 2021 }}</ref> जापानको मोटरसाइकल निर्यातमध्ये करिब २८% हिस्सा यसै प्रान्तले उत्पादन गर्छ। === संगीत उपकरण === सिजुओका प्रान्त यामाहा र कावाई जस्ता विश्वव्यापी [[पियानो]] ब्राण्डहरूको जन्मस्थल हो। यी कम्पनीहरूले इलेक्ट्रोनिक पियानो, सिंथेसाइजर, ड्रम मेसिन, गिटार र अन्य वाद्ययंत्र उत्पादन गर्छन्। प्रायः सबै उत्पादन हामामात्सु सहरमा केन्द्रित छ। == संस्कृति == सिजुओका प्रान्तले जापानको सांस्कृतिक पहिचानमा महत्वपूर्ण स्थान राख्छ। यहाँको प्राकृतिक सम्पदा विशेषगरी फुजी हिमाल सांस्कृतिक प्रतीक र आध्यात्मिक केन्द्र दुवैका रूपमा मानिन्छ। सुरुगा तटीय क्षेत्र र सिजुओका सहरको ऐतिहासिक स्थलहरूले प्रान्तका सांस्कृतिक धरोहरलाई अझ समृद्ध बनाएका छन्। प्रान्तका स्थानीय उत्सव, चिया संस्कृतिको परम्परा, तथा संगीत तथा कला क्षेत्रमा भएको विकासले शिजुओका सांस्कृतिक विविधताको प्रतिमान बनेको छ।<ref>{{Cite web |url=http://g.kyoto-art.ac.jp/reports/1131/ |title=(In Japanese) Kyoto University of Arts, Musical instruments industry in Hamamatsu, Shizuoka prefecture. |access-date=2025-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251104104406/https://g.kyoto-art.ac.jp/reports/1131/ |archive-date=2025-11-04}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस == * [[जापानका प्रदेशहरू]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:जापानका प्रान्तहरू]] fwe8l0o9m8fsdhyqxtuhhl2dhlygrc3 0 148193 1393521 1391054 2026-10-31T12:46:46Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393521 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|सिन्धुलीगढी|text=ऐतिहासिक किल्ला [[सिन्धुलीगढी]]}} {{Infobox settlement | name = सिन्धुलीमाढी | settlement_type = जिल्ला [[सदरमुकाम]] | other_name = सिन्धुली, सिन्धुली बजार | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सिन्धुली]] | subdivision_type3 = [[नेपालका नगरपालिकाहरू|नगरपालिका]] | subdivision_name3 = [[कमलामाई]] | subdivision_type4 = वडाहरू | subdivision_name4 = ४,५,६ र ७ | established_title = जिल्ला सदरमुकाम घोषित | established_date = वि.सं. २०२३ पुष १८ | established_title1 = कमलामाई नगरपालिकाको भाग | established_date1 = वि.सं. २०५३ चैत १४ | pushpin_map = Nepal Bagmati Pradesh#Nepal | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = नक्सामा सिन्धुलीमाढी | coordinates = {{coord|27|12|37|N|85|54|45|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | image_skyline = Sindhulimadhi 2020.jpg | area_total_km2 = ८८.६८ | elevation_m = ५१० | population_total = ३६४३६ | population_as_of = वि.सं. २०७८ | timezone1 = [[युटिसी+५:४५]] ([[नेपालको प्रमाणिक समय]]) | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ४५९०० | area_code = ०४७ | image_caption = सिन्धुलीमाढीको दृश्य | population_density_km2 = auto | imagesize = 300 }} '''सिन्धुलीमाढी''' वा '''सिन्धुलीमाडी''', जसलाई सामान्यतया '''सिन्धुली''' वा '''सिन्धुली बजार''' पनि भनिन्छ, नेपालको [[बागमती प्रदेश]] अन्तर्गत पर्ने [[सिन्धुली जिल्ला]]को सदरमुकाम तथा [[कमलामाई नगरपालिका]]को प्रशासनिक केन्द्र हो।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=२०२६-०२-२५ |website=Ekantipur}}</ref><ref name=":1" /><ref name=":0" /> यसको कुल क्षेत्रफल ८८.६८ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं २०७८ सालको जनगणना]] अनुसार यहाँको जनसंख्या ३६,४३६ रहेको छ।<ref name=":2" /> सिन्धुलीमाढी सिन्धुली उपत्यकामा अवस्थित छ र यसमा कमलामाई नगरपालिकाका चार वटा वडाहरू पर्दछन्। यो राष्ट्रिय राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट करिब १५० किलोमिटर तथा प्रदेश राजधानी [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]]बाट करिब १२० किलोमिटरको दूरीमा रहेको छ। == पृष्ठभूमि == तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गर्ने वि.सं. २०१९ मङ्सिर ५ गतेको निर्णय र वि.सं. २०१९ पुष २ गते नेपाल गजेटमा प्रकाशित सूचना अनुसार सिन्धुली जिल्ला गठन गरि [[सिन्धुलीगढी]]लाई सदरमुकाम तोकिएको थियो।<ref>{{Cite web |title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल ७५ जिल्लामा विभाजित |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2685 |access-date=२०२६-०१-२१ |website=नेपाल गजेट, नेपाल सरकार}}</ref> वि.सं. २०२३ कार्तिक ३ गते तत्कालिन श्री ५ को सरकार गृह पञ्चायत मन्त्रालयद्वारा गरिएको निर्णय र वि.सं. २०२३ पुष १८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार सदरमुकाम सिन्धुलीमाढी कायम गरिएको थियो।<ref name=":0">{{Cite web |title=जिल्ला सदरमुकामहरू तोकेको बारे |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3851 |access-date=२०२६-०१-२१ |website=नेपाल राजपत्र, नेपाल सरकार |archive-url=https://web.archive.org/web/20260403135019/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3851 |archive-date=2026-04-03}}</ref> वि.सं. २०५३ चैत १३ गतेसम्म सिद्धेश्वर गाउँ विकास समितिको भाग रहेको सिन्धुलीमाढी नेपाल सरकारको निर्णय बमोजिम वि.सं. २०५३ चैत १४ गते सिद्धेश्वर र भिमान गाउँ विकास समिति गाभिएर बनेको [[कमलामाई नगरपालिका]]को भाग भएको थियो।<ref name=":1">{{Cite web |title=नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17917 |access-date=२०२६-०१-२१ |website=नेपाल राजपत्र, नेपाल सरकार |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128144613/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17917 |archive-date=2022-01-28}}</ref> == विभाजन == {| class="wikitable" |+कमलामाई नगरपालिका<ref name=":2">{{Cite web |title=वडा प्रोफाइल |url=https://kamalamaimun.gov.np/ne/ward-profile |access-date=२०२६-०१-२१ |website=कमलामाई नगरपालिका |archive-url=https://web.archive.org/web/20260211151605/https://www.kamalamaimun.gov.np/ne/ward-profile |archive-date=2026-02-11 }}</ref> !हालको वडा !साविक वडाहरू !'''क्षेत्रफल (किमी'''^२''')''' !जनसंख्या (२०७८) !केन्द्र |- |४ |१,२,५ र ९ |२७.१२ |८,८१८ |ढुङ्ग्रेबास |- |५ |४ |२६.८४ |८,२९२ |मधुटार |- |६ |६ |५.९३ |१२,४९८ |माढीबजार |- |७ |७ र ८ |२८.७९ |६,८२८ |माझीटार |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{सिन्धुली जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] 7ehq1w3nw9h519qqtn5qn7u02ednpsi 0 150502 1393522 1361041 2026-10-31T12:52:31Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393522 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = सियालदह | type = {{Plainlist| * [[भारतीय रेलवे]] * [[कोलकाता उपनगरीय रेलवे]] }} | native_name_lang = bn | symbol = s | symbol_location = kolkata | style = Kolkata Suburban Railway | image = {{Photomontage | photo1a = শিয়ালদহ রেলওয়ে স্টেশন ১.jpg | photo2a = Kolkata-sealdah-station.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 330 }} | image_caption = शीर्ष: सियालदह (उत्तर) प्रवेशद्वार <br> मुनी: स्टेसन परिसरको हवाई दृश्य | address = [[सियालदह]], [[राजाबजार, कोलकाता|राजाबजार]] <br> [[कोलकाता]], [[पश्चिम बङ्गाल]] ७०००१४ | country = भारत | coordinates = {{Coord|22.5680|88.3711|region:IN_type:railwaystation|display=inline,title}} | elevation = {{convert|11|m|ft}}<ref>{{cite web|url=https://indiarailinfo.com/station/pics/station-pics-sealdah-sdah/325 |title=SDAH/Sealdah}}</ref> | line = <!-- line information is detailed under "services" --> | other = {{Plainlist| * {{rint|kolkata|ewm}} [[सियालदह मेट्रो स्टेसन|सियालदह]] }} | structure = ग्रेडमा | platform = २१ | tracks = २८ | parking = {{color|green|उपलब्ध}} {{rint|parking}} | bicycle = {{color|green|उपलब्ध}} {{rint|bicycle}} | opened = {{start date and age|1862}}<ref>{{cite web |url=https://www.indianrailwayrules.com/history-of-sealdah-station/ |title=History of Sealdah Station |date=23 June 2020 |access-date=10 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610065946/https://www.indianrailwayrules.com/history-of-sealdah-station/ |archive-date=10 June 2026 }}</ref> | closed = | rebuilt = | electrified = {{start date and age|1960}} | accessible = उपलब्ध {{rint|wheelchair}} | code = {{Indian railway code | code = SDAH<ref>{{cite web|url=https://er.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&lang=0&id=0,6,442,452,1787 |title=LIST OF STATIONS OF SEALDAH DIVISION}}</ref> | zone = [[पूर्वी रेलवे (भारत)|पूर्व रेलवे]] | division = {{rwd|सियालदह}} }} | owned = [[भारतीय रेलवे]] | operator = [[पूर्वी रेलवे (भारत)|पूर्वी रेलवे]] | status = {{color|green|सक्रिय}} | former = {{Plainlist| * [[पूर्वी बङ्गाल रेलवे]] * [[असम बङ्गाल रेलवे]] }} | passengers = १५ लाख+ दैनिक<ref>{{cite web|url=https://er.indianrailways.gov.in/cris//uploads/files/1552643088830-sealdah.pdf |title=SEALDAH STATION}}</ref> | pass_year = | pass_percent = | pass_system = | services = {{Adjacent stations|system=कोलकाता उपनगरीय रेलवे |line=पूर्वी|right=बिधाननगर रोड|to-right=नैहाटी जङ्क्सन |line2=कर्ड लाइन|right2=बिधाननगर रोड |line3=सियालदह दक्षिण|left3=पार्क सर्कस|right3=|to-left3=बेलीगङ्गे जङ्क्सन|type3=मुख्य लाइन}} | map_state = collapsed | mapframe = yes | mapframe-custom = {{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=300|frame-height=180|zoom=14|type=point|marker=rail}} }} '''सियालदह रेलवे स्टेसन''' [[पूर्व रेलवे (भारत)|पूर्वी रेलवे क्षेत्र]]को [[सियालदह रेलवे विभाग]]मा रहेको भारतीय रेलवे स्टेसन हो।<ref>{{Cite web |last=Pramanick |first=Aditya |title=Sealdah Railway Station Map/Atlas ER/Eastern Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/station/map/sealdah-sdah/325 |access-date=2025-02-08 |website=indiarailinfo.com}}</ref> मध्य कोलकाताको [[सियालदह]]मा अवस्थित, यो [[कोलकाता महानगर क्षेत्र]]लाई सेवा दिने रेलवे स्टेसनहरू जस्तै {{stnlnk|हावडा}}, {{stnlnk|शालिमार}}, {{stnlnk|कोलकाता}}, {{rws|डानकुनी}} र {{stnlnk|सन्तरागाछी}} मध्येको एक हो।यो प्लेटफर्म, ट्र्याक र समग्र दैनिक यात्रु धारण क्षमताको हिसाबले [[भारत]] र [[पश्चिम बङ्गाल]]को दोस्रो ठुलो र दोस्रो व्यस्त रेलवे स्टेसन हो, जसले यसलाई विश्वको पनि एक व्यस्त रेलवे स्टेसन बनाउँछ।<ref>{{Cite web |title=Railway Stations in Kolkata, Station code, Location, Transportation |url=https://www.trainspread.com/india-trains/stations-in-kolkata |access-date=2025-02-08 |website=www.trainspread.com}}</ref> १५ लाख भन्दा बढी यात्रुहरूले यो रेलवे स्टेसन आफ्नो यात्राको लागि दैनिक रूपमा प्रयोग गर्छन्।<ref>{{Cite web |title=SEALDAH STATION |url=https://er.indianrailways.gov.in/cris//uploads/files/1552643088830-sealdah.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131032751/https://er.indianrailways.gov.in/cris//uploads/files/1552643088830-sealdah.pdf |archive-date=31 January 2023 |access-date=31 January 2023 |website=Indian Railways}}</ref> यो [[कोलकाता उपनगरीय रेलवे]]को एक महत्त्वपूर्ण उपनगरीय रेल टर्मिनल हो। यो स्टेसनभित्रै मेट्रो स्टेसन छ, जुन [[कोलकाता मेट्रो]]को ग्रीन लाइनमा पर्छ। ==इतिहास== {{ठुटो}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[श्रेणी:कोलकाताका रेलवे स्टेसनहरू]] [[श्रेणी:पश्चिम बङ्गालका रेलवे जङ्क्सन स्टेसनहरू]] 1ayagtdg67kq2flk06q5yjp2rcxgcy6 4 151889 1393540 1393451 2026-11-01T03:18:21Z पर्वत सुवेदी 31224 /* यो पनि हेर्नुहोस् */ 1393540 wikitext text/x-wiki <div align="center" class="usermessage" >[[Image:Internet-group-chat.svg|left|25px]] '''<span class="plainlinks"></big>[https://www.facebook.com/WLMNepal <big> फेसबुकमा</big>] सम्पर्कमा रहनुहोस् </span></div> {{Infobox recurring event | name = हेरिटेजाथन | native_name = | logo = | logo_caption = | image = File:Wiki Loves Monuments Nepal Logo.png | imagesize = | caption = | date = | begins = ०१ नोभेम्बर २०२६ | ends = ३० नोभेम्बर २०२६ | prev = | frequency = | location = | years_active = | first = | last = | participants = विश्वभरका नेपाली भाषीहरू | attendance = | genre = | budget = |leader_name = [[User:Saroj|सरोज उप्रेती]] |patron = |organised = | patron =[[User:Nirmal Dulal|निर्मल दुलाल]]</br> [[User:Nabin K. Sapkota|नविन सापकोटा]] | coordinator = | organised = [[विकिपिडियन|नेपाली विकिपिडियन]] | website = | footnotes = }} विकी लभ्स मोन्युमेन्ट कार्यक्रम अन्तर्गत अपलोड भएका तस्वीरहरूलाई सम्बन्धित पृष्ठहरूमा जोड्न तथा नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरूलाई स्तरीकरण गर्नको लागि यो कार्यक्रम सञ्चालन गरिदैछ । == उद्देश्य == # नेपाललका धरोहरहरूका तस्वीरहरूलाई सम्बन्धित पृष्ठहरूमा जोड्न # नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरूलाई स्तरीकरण गर्ने # नेपाली योगदानकर्ताहरूलाई विकिपिडियामा योगदान गर्न उत्प्रेरित गर्ने ==आयोजक समूह== # [[User:Saroj|सरोज उप्रेती]] == हेरिटेजाथनमा कसरी सहभागी हुने == <div> </div>'''हेरिटेजाथनमा सहभागी हुन निम्न कुराहरूमा तयार रहनुहोस् : * सर्वप्रथम नेपाली विकिपिडियामा [https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=विशेष:CreateAccount&returnto=मुख्य+पृष्ठ यहाँ] गएर आफ्नो खाता खोल्नुहोस्। * खाता तयार भैसकेको भए प्रवेश गरेर {{plainlink|https://ne.wikipedia.org/wiki/हेरिटेजाथन_सहभागीहरू यहाँ}} गएर आफ्नो नाम दर्ता गर्नुहोस्। * दर्ता गर्न सम्पादनमा क्लिक गरेर अन्तिम हरफमा <nowiki> # ~~~~ </nowiki>राख्नुहोस्। * सहज रूपमा सम्पर्क गर्न [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeQTWt7nko-SyCaAzYrPzBUhjl_sbgtgMsFg-z-CbfEqiTV0A/viewform? यो] फर्म भर्नुहोस्। * विकिपिडिया कसरी {{plainlink|https://ne.wikipedia.org/s/zwq सम्पादन}} गर्ने भन्ने जानकारी लिइराख्नुहोस्। == कसले भाग लिन पाउने? == :विश्व भरी छरिएर रहेकासम्पूर्ण नेपालीभाषी (नेपालीमूलका वा नेपालीभाषाका जानकारहरू)। ;(नोटः सञ्चालक समितिका सदस्यहरूले गरेको योगदानलाई सहभागितामा गणना गरिने छैन ।) ==कुन लेखहरू बनाउने वा सुधार गर्ने?== * '''[[विकिपिडिया:हेरिटेजाथन/निर्माण तथा सम्पादन गर्ने पृष्ठहरू|निर्माण तथा सम्पादन गर्ने पृष्ठहरू]]''' <center><span style=background:yellow;><font color="blue">'''साथै यस बाहेकका [[:en:List of monuments in Nepal|नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरू]] पनि बनाउन सकिनेछ।</font>'''</span></center> लेख बनाइसकेपछि वा सुधार गरेपछि यसलाई [https://fountain.toolforge.org/editathons/heritage-edit-a-thon फाउन्टेन उपकरण]मा जोड्नुपर्नेछ र लेख स्वीकृत भएमा प्रति लेख १ अङ्क प्राप्त हुनेछ। ==हेरिटेजाथनमा के गरिन्छ?== * विकी लभ्स मोन्युमेन्ट कार्यक्रम अन्तर्गत अपलोड भएका तस्वीरहरूलाई सम्बन्धित पृष्ठहरूमा राखिन्छ। * नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरूलाई स्तरीकरण गरिन्छ। * तोकिएको स्थानमा उपस्थित हुन नसक्ने व्यक्तिहरूले आफू बसेकै ठाउँबाट अनलाइन योगदान गर्न सक्नेछन्। ==योगदानको खाका== * नोभेमबर ०१, २०२६- नोभेमबर ३१ , २०२६ सम्म सबै योगदानकर्ताले आ-आफ्नो ठाउँबाट विकिपिडियाका नेपालका धरोहरहरूको लेखहरूमा योगदान गर्ने। (नयाँ लेख लेख्ने तथा पुराना लेखहरूमा सामग्री थप गर्ने वा परिमार्जन गरि सुधार गर्ने।) * प्रतियोगिता अवधि भर (नोभेमबर ०१, २०२६- नोभेमबर ३१ , २०२६)मा सबैभन्दा धेरै लेखहरू निर्माण तथा सम्पादन गर्ने योगदानकर्ताहरूलाई पुरस्कृत गरिनेछ। * लेख निर्माण गर्दा लेखमा इन्फोबक्स, स्रोत सामग्री र बाह्य कडी राख्नुका साथै लेखमा कम्तीमा १५० शब्द र ३,००० बाइट हुनु अनिवार्य छ। अझ बढी जानकारीको लागि [[विकिपिडिया:नयाँ पृष्ठ कसरी आरम्भ गर्ने|नयाँ पृष्ठ कसरी आरम्भ गर्ने]] हेर्नुहोला। * कुनै लेख सम्पादन गर्दा प्रतिसम्पादनमा १५० शब्द राख्नु पर्नेछ। * यस प्रतियोगिता अन्तर्गत बनाइएका वा सुधार गरिएका लेखहरू यस प्रतियोगिताको तदर्थ समितिका सदस्यले जाँच गरी तथ्याङ्कमा जोड्नेछन्। * विकिपिडियाका सम्पूर्ण नियमहरूको पालना भएको हुनुपर्ने छ। ==पुरस्कार== * यस कार्यक्रममा भाग लिइ योगदान दिने उत्कृष्ट तीन योगदानकर्ताहरू प्रथम, द्वितीय र तृतीयलाई क्रमशः आकर्षक पुरस्कारको व्यवस्था गरिएको छ। * यस कार्यक्रममा सहभागी सबै योगदानकर्ताहरूलाई कदर-पत्र प्रदान गरिनेछ । ==उत्कृष्ट योगदानकर्ताहरू== ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[विकिपिडिया:हेरिटेजाथन/सहभागीहरू|सहभागीहरू]] [[श्रेणी:विकिपिडिया]] [[श्रेणी:हेरिटेजाथन]] fep238xjgtjk3pwr4d84xuozsp8empt 1393541 1393540 2026-11-01T04:05:12Z Nabin K. Sapkota 13090 1393541 wikitext text/x-wiki <div align="center" class="usermessage" >[[Image:Internet-group-chat.svg|left|25px]] '''<span class="plainlinks"></big>[https://www.facebook.com/WLMNepal <big> फेसबुकमा</big>] सम्पर्कमा रहनुहोस् </span></div> {{Infobox recurring event | name = हेरिटेजाथन | native_name = | logo = | logo_caption = | image = File:HERITAGATHON Logo Nepali.png | imagesize = | caption = | date = | begins = ०१ नोभेम्बर २०२६ | ends = ३० नोभेम्बर २०२६ | prev = | frequency = | location = | years_active = | first = | last = | participants = विश्वभरका नेपाली भाषीहरू | attendance = | genre = | budget = |leader_name = [[User:Saroj|सरोज उप्रेती]] |patron = |organised = | patron =[[User:Nirmal Dulal|निर्मल दुलाल]]</br> [[User:Nabin K. Sapkota|नविन सापकोटा]] | coordinator = | organised = [[विकिपिडियन|नेपाली विकिपिडियन]] | website = | footnotes = }} विकी लभ्स मोन्युमेन्ट कार्यक्रम अन्तर्गत अपलोड भएका तस्वीरहरूलाई सम्बन्धित पृष्ठहरूमा जोड्न तथा नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरूलाई स्तरीकरण गर्नको लागि यो कार्यक्रम सञ्चालन गरिदैछ । == उद्देश्य == # नेपाललका धरोहरहरूका तस्वीरहरूलाई सम्बन्धित पृष्ठहरूमा जोड्न # नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरूलाई स्तरीकरण गर्ने # नेपाली योगदानकर्ताहरूलाई विकिपिडियामा योगदान गर्न उत्प्रेरित गर्ने ==आयोजक समूह== # [[User:Saroj|सरोज उप्रेती]] == हेरिटेजाथनमा कसरी सहभागी हुने == <div> </div>'''हेरिटेजाथनमा सहभागी हुन निम्न कुराहरूमा तयार रहनुहोस् : * सर्वप्रथम नेपाली विकिपिडियामा [https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=विशेष:CreateAccount&returnto=मुख्य+पृष्ठ यहाँ] गएर आफ्नो खाता खोल्नुहोस्। * खाता तयार भैसकेको भए प्रवेश गरेर {{plainlink|https://ne.wikipedia.org/wiki/हेरिटेजाथन_सहभागीहरू यहाँ}} गएर आफ्नो नाम दर्ता गर्नुहोस्। * दर्ता गर्न सम्पादनमा क्लिक गरेर अन्तिम हरफमा <nowiki> # ~~~~ </nowiki>राख्नुहोस्। * सहज रूपमा सम्पर्क गर्न [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeQTWt7nko-SyCaAzYrPzBUhjl_sbgtgMsFg-z-CbfEqiTV0A/viewform? यो] फर्म भर्नुहोस्। * विकिपिडिया कसरी {{plainlink|https://ne.wikipedia.org/s/zwq सम्पादन}} गर्ने भन्ने जानकारी लिइराख्नुहोस्। == कसले भाग लिन पाउने? == :विश्व भरी छरिएर रहेकासम्पूर्ण नेपालीभाषी (नेपालीमूलका वा नेपालीभाषाका जानकारहरू)। ;(नोटः सञ्चालक समितिका सदस्यहरूले गरेको योगदानलाई सहभागितामा गणना गरिने छैन ।) ==कुन लेखहरू बनाउने वा सुधार गर्ने?== * '''[[विकिपिडिया:हेरिटेजाथन/निर्माण तथा सम्पादन गर्ने पृष्ठहरू|निर्माण तथा सम्पादन गर्ने पृष्ठहरू]]''' <center><span style=background:yellow;><font color="blue">'''साथै यस बाहेकका [[:en:List of monuments in Nepal|नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरू]] पनि बनाउन सकिनेछ।</font>'''</span></center> लेख बनाइसकेपछि वा सुधार गरेपछि यसलाई [https://fountain.toolforge.org/editathons/heritage-edit-a-thon फाउन्टेन उपकरण]मा जोड्नुपर्नेछ र लेख स्वीकृत भएमा प्रति लेख १ अङ्क प्राप्त हुनेछ। ==हेरिटेजाथनमा के गरिन्छ?== * विकी लभ्स मोन्युमेन्ट कार्यक्रम अन्तर्गत अपलोड भएका तस्वीरहरूलाई सम्बन्धित पृष्ठहरूमा राखिन्छ। * नेपालका धरोहर सम्बन्धि लेखहरूलाई स्तरीकरण गरिन्छ। * तोकिएको स्थानमा उपस्थित हुन नसक्ने व्यक्तिहरूले आफू बसेकै ठाउँबाट अनलाइन योगदान गर्न सक्नेछन्। ==योगदानको खाका== * नोभेमबर ०१, २०२६- नोभेमबर ३१ , २०२६ सम्म सबै योगदानकर्ताले आ-आफ्नो ठाउँबाट विकिपिडियाका नेपालका धरोहरहरूको लेखहरूमा योगदान गर्ने। (नयाँ लेख लेख्ने तथा पुराना लेखहरूमा सामग्री थप गर्ने वा परिमार्जन गरि सुधार गर्ने।) * प्रतियोगिता अवधि भर (नोभेमबर ०१, २०२६- नोभेमबर ३१ , २०२६)मा सबैभन्दा धेरै लेखहरू निर्माण तथा सम्पादन गर्ने योगदानकर्ताहरूलाई पुरस्कृत गरिनेछ। * लेख निर्माण गर्दा लेखमा इन्फोबक्स, स्रोत सामग्री र बाह्य कडी राख्नुका साथै लेखमा कम्तीमा १५० शब्द र ३,००० बाइट हुनु अनिवार्य छ। अझ बढी जानकारीको लागि [[विकिपिडिया:नयाँ पृष्ठ कसरी आरम्भ गर्ने|नयाँ पृष्ठ कसरी आरम्भ गर्ने]] हेर्नुहोला। * कुनै लेख सम्पादन गर्दा प्रतिसम्पादनमा १५० शब्द राख्नु पर्नेछ। * यस प्रतियोगिता अन्तर्गत बनाइएका वा सुधार गरिएका लेखहरू यस प्रतियोगिताको तदर्थ समितिका सदस्यले जाँच गरी तथ्याङ्कमा जोड्नेछन्। * विकिपिडियाका सम्पूर्ण नियमहरूको पालना भएको हुनुपर्ने छ। ==पुरस्कार== * यस कार्यक्रममा भाग लिइ योगदान दिने उत्कृष्ट तीन योगदानकर्ताहरू प्रथम, द्वितीय र तृतीयलाई क्रमशः आकर्षक पुरस्कारको व्यवस्था गरिएको छ। * यस कार्यक्रममा सहभागी सबै योगदानकर्ताहरूलाई कदर-पत्र प्रदान गरिनेछ । ==उत्कृष्ट योगदानकर्ताहरू== ==यो पनि हेर्नुहोस्== *[[विकिपिडिया:हेरिटेजाथन/सहभागीहरू|सहभागीहरू]] [[श्रेणी:विकिपिडिया]] [[श्रेणी:हेरिटेजाथन]] 4edt0qz31corlvst3ynro8exk3eo405 3 151891 1393530 2026-10-31T13:56:03Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1393530 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, ASMITA sunarज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०७२]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:ASMITA sunar|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १९:४१, ३१ अक्टोबर २०२६ (नेपाली समय) q9ictsgdzf0pegzfbjal9i6vgsq877m 4 151892 1393536 2026-11-01T03:11:11Z पर्वत सुवेदी 31224 नयाँ पृष्ठ: #~~~~ 1393536 wikitext text/x-wiki #[[User:पर्वत सुवेदी|पर्वत सुवेदी]] ([[User talk:पर्वत सुवेदी|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:५६, १ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) ak7ga003rle4d4b15v9vvpsz3re1zcl 1393538 1393536 2026-11-01T03:16:49Z Nabin K. Sapkota 13090 [[विकिपिडिया:हटक्याट|हटक्याट]]द्वारा [[श्रेणी:हेरिटेजाथन]] जोडियो 1393538 wikitext text/x-wiki #[[User:पर्वत सुवेदी|पर्वत सुवेदी]] ([[User talk:पर्वत सुवेदी|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:५६, १ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) [[श्रेणी:हेरिटेजाथन]] 3jq9cqyfj0kb6r2xa9urlg53gc4r7g1 1393539 1393538 2026-11-01T03:17:29Z पर्वत सुवेदी 31224 पर्वत सुवेदी ले [[विकिपिडिया:हेरिटेजाथन/हेरिटेजाथन सहभागीहरू]] मा पुनर्निर्देश नछोडि त्यसलाई [[विकिपिडिया:हेरिटेजाथन/सहभागीहरू]] मा सारेको हो 1393538 wikitext text/x-wiki #[[User:पर्वत सुवेदी|पर्वत सुवेदी]] ([[User talk:पर्वत सुवेदी|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:५६, १ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) [[श्रेणी:हेरिटेजाथन]] 3jq9cqyfj0kb6r2xa9urlg53gc4r7g1 1393543 1393539 2026-11-01T05:25:26Z हिमाल सुवेदी 30817 /* */ 1393543 wikitext text/x-wiki #[[User:पर्वत सुवेदी|पर्वत सुवेदी]] ([[User talk:पर्वत सुवेदी|कुरा गर्नुहोस्]]) ०८:५६, १ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) # [[प्रयोगकर्ता:हिमाल सुवेदी|हिमाल सुवेदी]] [[प्रयोगकर्ता वार्ता:हिमाल सुवेदी|कुरा गर्ने]] ११:१०, १ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) [[श्रेणी:हेरिटेजाथन]] ctvwma7l1edjesmc1ro6p21sry4xc8g 14 151893 1393537 2026-11-01T03:16:32Z Nabin K. Sapkota 13090 नयाँ पृष्ठ: श्रेणी:हेरिटेजाथन 1393537 wikitext text/x-wiki श्रेणी:हेरिटेजाथन clo9zx180qrio0uumypzg32i4yke4e5 3 151894 1393544 2026-11-01T06:10:50Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1393544 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Basanta Jabeguज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०७१]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Basanta Jabegu|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ११:५५, १ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) etcualtf8oz74d1n0gfqhhbbfzynlaf 3 151895 1393547 2026-11-01T09:34:27Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1393547 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Shiva gharti magarज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०६९]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Shiva gharti magar|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १५:१९, १ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) 13b9d1q35z6c888aeltmar6aa30urg4