विकिपिडिया newiki https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता ढाँचा ढाँचा वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता पोर्टल पोर्टल वार्ता मस्यौदा मस्यौदा वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्तालाप Event Event talk 0 1845 1393643 1393367 2026-11-03T03:41:05Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393643 wikitext text/x-wiki {{About|नेपालको राजधानी सहर तथा महानगरपालिका}} {{Infobox settlement | name = काठमाडौँ | official_name = काठमाडौँ महानगरपालिका | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[राजधानी]] | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/2/2/1 | image1 = Locus3.jpg | caption1 = काठमाडौँको क्षितिज | image2 = Ghantaghar Kathmandu.jpg | caption2 = [[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]] | image3 = DHARAHARA TOWER.jpg | caption3 = [[धरहरा]] | image4 = Pashupatinath Temple-2020.jpg | caption4 = [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] | image5 = Narayanhiti Palace Museum, crop.jpg | caption5 = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] | image6 = Kathmandu Durbar Square, Shiva Parvati Temple, Nepal.jpg | caption6 = [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र]]}} | image_flag = Flag of Kathmandu, Nepal.svg | image_seal = | motto = साँस्कृतिक सहर, काठमाडौँ महानगर | pushpin_map = काठमाडौँ महानगरपालिका#काठमाडौँ जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल | pushpin_mapsize = 300 | coordinates = {{coord|27.7172|85.3240|type:city_region:NP|display=display=title, inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[काठमाडौँ जिल्ला|काठमाडौँ]] | established_title = स्थापना | established_date = अज्ञात | founder = [[मञ्जुश्री]] (स्वयम्भू पुराण अनुसार)<ref name="इतिहास">{{cite news |title=गोकर्णेश्वर नगरपालिका सुन्ताखानको ईतिहास बदल्ने अभिलेख |url=https://www.gokarneshwormun.gov.np/sites/gokarneshwormun.gov.np/files/documents/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%88%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%20%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96_0.pdf |date=वि.सं. २०७७ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |agency=गोकर्णेश्वर नगरपालिका |page=१२ |language=नेपाली |publisher=गोकर्णेश्वर नगरपालिका |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316075117/https://www.gokarneshwormun.gov.np/sites/gokarneshwormun.gov.np/files/documents/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%88%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%20%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96_0.pdf |archive-date=2022-03-16}}</ref> | established_title1 = राजधानी | established_date1 = वि.सं. १८२६ चैत १०<ref>{{Cite book |last=अमात्य |first=साफल्य |url=https://books.google.com.np/books?id=HpNPAQAAMAAJ&dq |title=काठमाडौँ नगरायण: काठमाडौँ नगरको उद्भव, नगरायण, र सांस्कृतिक इतिहास |date=सन् १९९६ |page=८६ |publisher=नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://risingnepaldaily.com/opinion/relocating-the-capital |title=Relocating The Capital? |trans-title=राजधानी स्थानान्तरण गर्ने? |website=गोरखापत्र |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-03-18}}</ref> | established_title2 = सफाई अड्डा<ref>{{Cite web |url=https://ekagaj.com/article/pradesh-3/91502/?v=1 |title=काठमाडौँमा १०२ वर्षदेखिको समस्या​ : सफाई अड्डा महानगर बन्यो, फोहर व्यवस्थापन ज्युँका त्युँ |website=ई कागज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050318/https://ekagaj.com/article/pradesh-3/91502/?v=1 |archive-date=2023-04-06 }}</ref> | established_date2 = वि.सं. १९७६ पुस २ (सवाल सनद् बमोजिम भोटाहिटीमा गठन)<ref name="सय वर्ष">{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/31590/2019-12-18 |title=स्थानीय तह अभ्यासका सय वर्ष |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="सवाल">{{cite news |title=स्वायत्त शासन |url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414225227/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |archive-date=वि.सं. २०७९ चैत १५ |date=वि.सं. २०७२ बैशाख |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |language=नेपाली |page=७ |publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316075129/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf |date=2022-03-16 }}</ref> | established_title3 = म्युनिसिपालिटी | established_date3 = वि.सं. २००३ फागुन २<ref name="सय वर्ष"/><ref>{{Cite web |url=https://arthasamaya.com/news/detail/1161 |title=स्थानीय तह निर्वाचन इतिहासलाई फर्केर हेर्दा... |website=अर्थसमय |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204162355/https://arthasamaya.com/news/detail/1161 |archive-date=2022-12-04 }}</ref> | established_title4 = नगरपालिका | established_date4 = वि.सं. २०१० भदौ १७<ref name="नगर वर्ष">{{Cite web |url=https://www.thenepaltop.com/news/224892 |title=कहिले-कहिले भएको थियो स्थानीय तह निर्वाचन? |website=द नेपाल टप |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202042321/https://www.thenepaltop.com/news/224892 |archive-date=2022-12-02 }}</ref> | established_title5 = महानगरपालिका | established_date5 = वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९<ref name="महानगर">{{cite news|title=नगर कार्यपालिकाको कार्यालय - काठमाडौँ महानगरपालिका |url=https://kathmandu.gov.np/wp-content/uploads/2021/08/Notice-publication.pdf |date=वि.सं. २०७८ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २ |language=नेपाली |page=१ |publisher=काठमाडौँ महनगरपालिका कार्यालय}}</ref> | parts_type = वडा सङ्ख्या | parts = ३२ | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = स्थानीय सरकार | governing_body = काठमाडौँ महानगरपालिका | leader_party = | leader_title = [[नेपालका नगर प्रमुखहरूको सूची|कावा नगरप्रमुख]] | leader_name = [[सुनिता डङ्गोल]] <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric <!-- square kilometers -->| area_total_km2 = 49.45 | area_metro_km2 = 899<!--- "Kathmandu Valley" is considered as a singular Metropolitan area by World Bank 2010. Source: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/04/01/managing-nepals-urban-transition---> <!-- hectares -->| elevation_m = 1400 | population_footnotes = <ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना">{{cite news|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८|date=वि.सं. २०७२ मङ्सिर २४|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|agency=नेपाल सरकार|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213064822/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf|archive-date=2015-02-13}}</ref> | population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|राष्ट्रिय जनगणना २०६८]] | population_total = 862400 | population_density_km2 = auto | population_rank = [[नेपालका सहरहरूको सूची|पहिलो]] | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | timezone1 = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset1 = +०५:४५ | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ४४६०८८ | area_code = ०१ | area_codes = <!-- for multiple area codes --> | iso_code = | website = [http://www.kathmandu.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] | module = | footnotes = | other_name = कान्तिपुर, नेपाल मण्डल, येँ }} '''काठमाडौँ''' [[नेपाल]]को सङ्घीय [[राजधानी]] र नेपालको सबैभन्दा [[नेपालका सहरहरूको सूची|बढी जनसङ्ख्या]] भएको सहर हो।<ref name="स्थानीय तह">{{cite news |title=गाउँपालिका तथा नगरपालिकाको सङ्क्षिप्त परिचय पुस्तिका |url=https://mofaga.gov.np/download-notice/eyJpdiI6IjBSZ1g5ZlJJQkphMGZsMkp0WWhUU0E9PSIsInZhbHVlIjoic3c5enIycTNwbHhYUDllakRIWlBaK0xNRmwydjJMV25CczNKa3p6ajZ0aTdqdmRPWE9UXC9ZSnNiZVloNkRtbjciLCJtYWMiOiI2OTZmNjRiZjMyNmRjYjg3OTY5M2FkZTJkNGU5ZmM1YzYwOWNhNmQzYzgzOWY1Y2QyMzBjNmQ4MmFhY2ZhMDhlIn0= |date=वि.सं. २०७८ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत ५ |language=नेपाली |page=१८७ |publisher=सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, नेपाल |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129085606/https://mofaga.gov.np/download-notice/eyJpdiI6IjBSZ1g5ZlJJQkphMGZsMkp0WWhUU0E9PSIsInZhbHVlIjoic3c5enIycTNwbHhYUDllakRIWlBaK0xNRmwydjJMV25CczNKa3p6ajZ0aTdqdmRPWE9UXC9ZSnNiZVloNkRtbjciLCJtYWMiOiI2OTZmNjRiZjMyNmRjYjg3OTY5M2FkZTJkNGU5ZmM1YzYwOWNhNmQzYzgzOWY1Y2QyMzBjNmQ4MmFhY2ZhMDhlIn0= |archive-date=2022-11-29 }}</ref> यो महानगर [[बागमती प्रदेश]] तथा मध्य नेपालको अग्लो पठारको रूपमा रहेको [[काठमाडौँ उपत्यका]]मा १,३३७ मिटर (४,६०० फिट) को उचाइमा अवस्थित छ। यो भारतको [[श्रीनगर]] सहरपछि हिमालय पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित दोस्रो ठुलो सहर हो र हिमालय पहाडी क्षेत्रको सबैभन्दा ठुलो महानगरीय क्षेत्र हो। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को जनगणना]] अनुसार यो महानगरको कुल जनसङ्ख्या ८,६२,४०० रहेको छ भने यहाँ २,३८,९६६ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="तथ्याङ्क">{{cite news |title=Population Ward Level 753 Local Unit |trans-title=७५३ स्थानीय तहको वडागत जनसङ्ख्या |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |date=सन् २०१७ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत ५ |language=अङ्ग्रेजी |page=१२५ |publisher=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग, नेपाल |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214172717/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population_Ward_Level_753_Local_Unit.pdf |archive-date=2019-02-14 }}</ref> प्रागऐतिहासिक इतिहास भएको यो नगर ईशा पूर्व दोस्रो शताब्दीमा स्थापना भएको र विश्वको सबैभन्दा पुरानो निरन्तर बसोबास गर्ने ठाउँहरू मध्येको एक हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/122223 |title=नेपाल चिनाउने 'नेपाल विद्या' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/coin-speaks-the-history-189091 |title=इतिहास बोल्ने सिक्का |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> यो उपत्यकालाई ऐतिहासिक रूपमा "[[नेपाल मण्डल]]" र मध्यकालमा "[[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]" भनिन्थ्यो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/4611 |title='नेपाल खादलको वंशावली' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-19}}</ref> यो उपत्यका प्राचीन कालदेखि [[नेवार जाति|नेवार मानिस]]हरूको मूल घरको रूपमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/58677-58677 |title=आर्य सभ्यताको इतिहास |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> हिमालयको फेदमा रहेको सर्वदेशीय सहरी सभ्यता बोकेको यो सहर [[नेपाल अधिराज्य]]को राजधानी र नेपालका कुलीन वर्गका दरबार, महल र [[बगैँचा|बगैँचा]]हरूद्वारा सुसज्जित छ। यो सहरमा सन् १९८५ देखि [[दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन]]को मुख्यालय रहेको छ। काठमाडौँ धेरै वर्षदेखि [[नेपालको इतिहास]], [[कला]], [[संस्कृति]] र अर्थतन्त्रको केन्द्रको रूपमा रहँदै आएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/124998 |title=के लिच्छविकाल 'स्वर्णयुग' नै थियो ? |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-20}}</ref> यो महानगर क्षेत्रमा बहु-जातीय मानिसहरूको बसोबास रहेता पनि [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] र [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] धर्मावलम्बीहरू बहुसङ्ख्यक छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/hinduu-baudgh-ghulnmaa-pshuptinaath-172290 |title=हिन्दु–बौद्ध घुलनमा पशुपतिनाथ |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/127356 |title='नेपालमा ८५ प्रतिशत गैरहिन्दु छन्' |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> धार्मिक र सांस्कृतिक चाडपर्वहरू काठमाडौँमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको जीवनको एक प्रमुख हिस्सा हो।<ref>{{Cite web |url=https://udghoshdaily.com/?p=10336 |title=हाम्रा चाडपर्व र यसको मौलिकता |website=उद्घोष दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> यो नगरको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण भाग [[पर्यटन]] हो। सन् २०१९ मा ट्रिपएडभाइजरद्वारा विश्वको शीर्ष पच्चीस पर्यटकीय गन्तव्यहरूको सूचीमा काठमाडौँ १९औँ स्थानमा थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.newssewa.com/content/kathmandu-visit.html |title=घुम्नैपर्ने विश्वका उत्कृष्ट २५ पर्यटकीय गन्तव्यको सूचीमा काठमाडौँ १९औँ स्थानमा |website=न्युजसेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस सहरलाई नेपाली हिमालयको प्रवेशद्वार मानिन्छ र [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचीकृत [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र]], [[स्वयम्भूनाथ]], [[बौद्धनाथ]] र [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]] यो सहरको ऐतिहासिकता तथा सुन्दरतालाई शोभामान बनाइरहेको छ।[[File: Kathmandu Photo College 2017.jpg|thumb|[[काठमाडौँ]] , [[नेपाल]] ]] इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न राजवंशले शासन गरेको यो नगर [[नेपालको एकीकरण]] कालदेखि नेपालको राजधनीको रूपमा रहेको छ।<ref>{{Cite book |last=लेभी |first=सिल्भाँ |url=https://books.google.com.np/books?id=6uNJAQAAIAAJ&q |title=नेपाल, हिन्दु अधिराज्यको इतिहास |date=सन् २००५ |publisher=हिमाल किताब |page=३३ |language=नेपाली}}</ref> [[पृथ्वीनारायण शाह]]को नेतृत्वमा [[गोरखाली|गोर्खाली सेना]]ले [[काठमाडौँ उपत्यका]] विजय गरेपछि वि.सं. १८२६ चैत १० मा यो नगरलाई राजधानी बनाएका थिए। देशको राजधानी रहेकै कारण यो सहरमा [[राष्ट्रपति भवन|राष्ट्रपति निवास]], प्रधानमन्त्रीको कार्यालय ([[सिंहदरबार|सिंहदरवार]]), [[नेपाल सरकार]]को केन्द्रीय सचिवालय तथा मन्त्रालयहरू, सरकारी तथा निजी टेलिभिजन स्टेसनहरू लगायत उल्लेखनीय सङ्ख्यामा सरकारी तथा निजी रेडियोहरू र समाचार संस्थाहरू रहेका छन्। [[नेपाली सेना]]को केन्द्रीय कार्यालय जङ्गी अड्डा, सशस्त्र प्रहरी बलको प्रधान कार्यालय तथा [[नेपाल प्रहरी]]को केन्द्रीय कार्यालय पनि यसै नगरमा रहेका छन्। ==व्युत्पत्ति== काठमाडौँलाई आदिवासी [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]]मा 'येँ' भन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/education/2021-03-13-33671 |title='येँ देय् म्हसीके' अर्थात् 'काठमाडौँ चिनौं ' पाठ्यपुस्तक विमोचन |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> काठमाडौँको [[नेपाली भाषा|नेपाली]] नाम [[हनुमान ढोका|काठमाडौँ दरबार क्षेत्र]]मा रहेको '[[काष्ठमण्डप]]'बाट आएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/53232-53232 |title=काष्ठमण्डपः एउटा मायावी कथा |last=किरण |first=सुरेश |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]मा काष्ठको अर्थ 'काठ' र मण्डपको अर्थ 'देवपूजा गर्ने स्थान' हुन्छ। यो सार्वजनिक मण्डपलाई नेपाल भाषामा 'मरसतः' पनि भनिन्छ जसलाई [[मल्ल वंश|मल्लकालीन]] राजा [[लक्ष्मीनरसिंह मल्ल]]को पालामा बिसेत<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/kaasstthmnnddp-punh-nirmaann-85-prtisht-smpnn-173018 |title=काष्ठमण्डप पुनः निर्माण ८५ प्रतिशत सम्पन्न |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> नामक व्यक्तिले सन् १५९६ मा पुनर्निर्माण गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189887/ |title=पाँचौं शताब्दीदेखि पाँचपटक बनेको काष्ठमण्डप |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126153644/https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189887 |archive-date=2022-01-26 }}</ref> तीन तले यो संरचना पूर्णतया काठले बनेको थियो र यसमा कुनै फलामको कील वा कुनै समर्थन प्रयोग गरिएको थिएन।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2021/04/24/16192339260267154.html |title=काष्ठमण्डपको काष्ठ–कथा |last=किरण |first=सुरेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> पौराणिक कथा अनुसार यस मण्डपको [[छाने शैली|प्यागोडा]] निर्माण गर्न प्रयोग गरिएको सबै काठ एउटै रूखबाट प्राप्त भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2017/06/13/20170613184503 |title=काष्ठमण्डपको जगभित्र लुकेको कथा |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> वि.सं. २०७२ सालमा नेपालमा गएको [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|ठुलो भूकम्प]]मा यस मण्डपको संरचना भत्किएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/68151/2021-08-04 |title=काष्ठमण्डप पुनर्निर्माण ११ हजार क्युफिट काठको प्रयोग, कहिलेसम्म सकिएला ? |last=गौतम |first=गोकर्ण |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/166428 |title=काष्ठमण्डप पुनर्निर्माणको काम सकियो |website=कारोबार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> २०औँ शताब्दीको अन्तमा लेखिएका पुरानो पाण्डुलिपिहरूको पुष्पिका [[नेपाल मण्डल]]मा काठमाडौँलाई काष्ठमण्डप [[महानगर]] भनेर सम्बोधन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/prdesh-nmbr-3-ko-naam-nepaal-mnnddl-raakhn-maag-128648 |title=प्रदेश नम्बर ३ को नाम 'नेपाल मण्डल' राख्न माग |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> महानगरको अर्थ 'महान सहर' हुने गर्छ। यो सहरलाई हालसम्म पनि [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] भिक्षु तथा पुजारीहरूले काष्ठमण्डप नै भन्ने गरेका छन्। यसैकारण काठमाडौँलाई काष्ठमण्डप पनि भन्ने गरिन्छ। मध्ययुगमा यो सहरलाई '[[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]]' पनि भनिन्थ्यो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/travelling/2019/05/30/20190530085457 |title=खुम्चिँदै गएको हाम्रो सहर |last=नेपाली |first=किशोर |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21}}</ref> यो नाम दुई [[संस्कृत|संस्कृत शब्द]] 'कान्ति' र 'पुर' बाट आएको हो। कान्ति शब्दको अर्थ 'सौन्दर्य' हुन्छ र प्रायः प्रकाशसँग सम्बन्धित छ तथा पुरको अर्थ 'ठाउँ' हुन्छ यसैले यो सहरले 'प्रकाशको सहर' भन्ने अर्थ दिन्छ। आदिवासी नेवार समुदायले, काठमाडौँलाई 'येँ देश' तथा [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]लाई क्रमशः 'यल देश' र 'ख्वप देश' भन्ने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.sanghunews.com/content/24371 |title=मच्छिन्द्रनाथ देवता भन्दा पनि कृषि वैज्ञानिक हुन् |website=साँघु समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 'यम्बु' शब्दको छोटो रूप 'येँ' हो, जसले मूलतः काठमाडौँको उत्तरी आधा भागलाई बुझाउने गर्छ। काठमाडौँको पुरानो उत्तरी बस्तीलाई 'याम्बी' र दक्षिणी बस्तीलाई 'यँगाल' भनेर चिनिन्थ्यो। == इतिहास == काठमाडौँका केही भागमा पुरातात्विक उत्खननले प्राचीन सभ्यताका प्रमाण फेला पारेको छ। विभिन्न कालखण्डमा गरिएका उत्खननबाट प्राप्त प्राचीन बस्तुहरू मध्ये मालिगाउँबाट प्राप्त एक मूर्तिमा सन् १८५ उल्लेख रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=1485 |title=सुस्त उत्खनन |date=2010-09-11 |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911000320/http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=1485 |archive-date=2010-09-11}}</ref> [[चाबहिल]]मा अवस्थित [[अशोक|सम्राट अशोक]]को पुत्रीद्वारा निर्मित [[धन्दो चैत्य]]को उत्खननले [[ब्राह्मी लिपि]]मा शिलालेख भएको इँटा फेला परेको थियो। [[पुरातत्त्वशास्त्र|पुरातत्वविदहरूका]] अनुसार यो दुई हजार वर्ष पुरानो हुने सम्भावना रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/14401|title=काठमाडाै‌ भन्दा पुरानाे सभ्यता दाेलखा |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11}}</ref> ढुङ्गाका शिलालेखहरू सम्पदा स्थलहरूमा सर्वव्यापी तत्व हुन् र नेपालको इतिहासका प्रमुख स्रोत हुन्। सन् १६२८ को [[वसन्त|वसन्त ऋतु]]मा पुर्तगाली रोमन पादरी होआओ काब्राल [[काठमाडौँ उपत्यका]] भएर गएको र [[नेपाल अधिराज्य]]को राजधानी काठमाडौँ रहेको आफ्नो यात्रा वृतान्तमा वर्णन गरेका थिए<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/blog/23518/ |title=नेपाली क्रिश्चियन इतिहासलाई नियाल्दा |last=पोखरेल |first=जगदीश |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321150219/https://www.setopati.com/blog/23518/ |archive-date=2022-03-21 }}</ref> र त्यस समयमा सम्भवतः काठमाडौँका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले उनलाई [[तिब्बत]]बाट [[भारत]] जाँदै गर्दा कृपापूर्वक स्वागत गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/3260/2019-01-15 |title=इसाईबारे पृथ्वीनारायण |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पुरातात्विक रूपले काठमाडौँमा मानव वस्ती धेरै प्राचीन समयदेखि रहेको पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/217/2019-05-11 |title=काठमाडौँका अद्भुत चार |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> काठमाडौँमा नवपाषाण युगका अवशेषहरू भेट्टाइएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/07/779613 |title=काठमाडौँलाई कस्तो शहर बनाउने ? प्राचीन कि आधुनिक ? |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-11}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://baahrakhari.com/index.php/news-details/212471/ |title=किन राजधानी अन्तै सारे यी देशले ? |website=बाह्रखरी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-21 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===प्राचीन काल=== काठमाडौँ नगरको प्राचीनतम् इतिहास धार्मिक ग्रन्थ, परम्परागत मिथक, किंवदन्ती तथा वंशावलीहरूबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। नेपालको प्रमुख प्राचीन ग्रन्थ [[स्वयम्भू पुराण]]का अनुसार वर्तमान काठमाडौँमा कुनै समय [[नागदह]] नामको विशाल र गहिरो ताल सर्पले भरिएको थियो। महाचीनबाट बुद्ध धर्मका बोधिसत्त्व [[मञ्जुश्री]]ले दहमा आलौकिक रश्मि देखेर यहाँ मानव वस्ती निर्माण गर्ने निधो गरेपछि दहको दक्षिणमा रहेको कच्छपाल पर्वतमा चन्द्रह्रास खड्गले प्रहार गरेर यहाँको पानी निकास गरिदिएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://www.shittalpati.com/index.php/Other/Art-Culture-Entertainment/6146 |title=गुँला पर्व र राँगाको सिङ फुक्ने चलन |website=शित्तलपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> त्यसपछि उनले 'मञ्जुपट्टन'<ref>{{Cite book |last=मुनाकर्मी |first=लीलाभक्त |url=https://books.google.com.np/books?id=j60GAQAAIAAJ&q |title=मल्लकालीन नेपाल |date=सन् १९६८ |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |page=१६६ |language=नेपाली}}</ref> नामक सहर स्थापना गरे र धर्मकारलाई उपत्यकाको शासक बनाएर आफू चीनतर्फ लागेका थिए। केही समयपछि [[बाणासुर]] नामक राक्षसले नाका बन्द गरिदिए र उपत्यका फेरि तालमा परिणत भयो। त्यसपछि भगवान [[कृष्ण]] नेपाल आएर बाणासुरलाई मारेर फेरि पानी निकालेका थिए। उनले केही गोपालहरूलाई साथमा ल्याए र भुक्तमानलाई नेपालको राजा बनाएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://www.nepalmandal.com/content/7752.html |title=झीसं पत्याः यानाच्वनागु अन्धविश्वास |last=महर्जन |first=विपेन्द्र |website=नेपाल मण्डल |language=नेपाल भाषा |accessdate=2022-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203210240/http://www.nepalmandal.com/content/7752.html |archive-date=2012-02-03 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2016/10/16/20161016181055 |title=उसबेलाको नेपाल |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> [[शिव पुराण]]को कोटिरुद्र संहिता, अध्याय ११, श्लोक १८ ले पशुपति शिवलिङ्गका लागि प्रख्यात रहेको 'नयाँपाल सहर' भनेर उल्लेख गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/110378-1478152680.html |title=मुखर्जीको भ्रमण र पशुपति दर्शन |last=टण्डन |first=डा. गोविन्द |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> नेपाल नामको उत्पत्ति सायद यसै नयाँपाल सहरबाट भएको भन्ने विश्वास गरिन्छ। मध्यकालीन लिच्छवी शासकहरू अघिको अवधिको धेरै थोरै ऐतिहासिक अभिलेखहरू पाइएका छन्। नेपाली राजतन्त्रको वंशावली [[गोपालराजवंशावली|गोपाल राजवंशावली]]का अनुसार [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि काल]]भन्दा पहिले काठमाडौँ उपत्यकाका शासकहरू गोपाल, महिषपाल, अभीर, किराँत र सोमवंशी थिए। किराँत राजवंश [[यलम्बर]]द्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो। [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]]का केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=DOhFAQAAIAAJ&q |title=बुद्ध जयन्ती स्मारिका |date=सन् १९९३ |publisher=ॐ बुद्ध जयन्ती समारोह समिति |page=१७ |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=KRlHAQAAIAAJ&q |title=हेमराज भिन्तुना देश अभिनन्दन ग्रन्थ |date=सन् १९९४ |publisher=बोधी परिषद् |page=२८५ |language=संस्कृत}}</ref> सातौं किराँती शासक जितेदास्तीको पालामा बौद्ध भिक्षुहरू काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरे र साँखुमा वन विहार स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.janabhav.com/news-detail/1862 |title=प्राचीन नेपालको गौरवशाली इतिहास |website=जनभाव |language=नेपाली |accessdate=2022-03-25 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[लुम्बिनी]]मा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा आक्रमण भएपश्चात् बचेका शाक्य र कोलियहरूको आगमन पश्चात काठमाडौँमा रहेका बस्तीहरूको नाम 'यम्बु'बाट कोलिग्राम र 'यँगाल'बाट दक्षिण कोलिग्राममा परिवर्तन भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalbuddhistnews.com/2021/08/1258 |title=काठमाडौँ उपत्यकासँग बौद्ध धर्म र संस्कारको प्राचीन सम्बन्ध |date=2021-08-14 |website=नेपाल बौद्ध समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/snsaarko-prtibimb-svymbhuu-mhaacaity-192244 |title=संसारको प्रतिबिम्ब स्वयम्भू महाचैत्य |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-22}}</ref> === किराँत काल === किराँत काल नेपालको इतिहासको एक काल खण्ड हो, जुन समयमा नेपालमा किराँतीहरूले शासन गर्दथे। किरातहरू सभ्य, सुसंस्कृत र लडाकू थिए । किरातको पालादेखि नेपालको मौलिक जीवनको क्रम बसेको थियो भन्छन् इतिहारकार राजाराम सुवेदी । काठमाडौं उपत्यकामा पशुपालन गरेर बसेका महिषपाल अभिरलाई धपाएर यो जातिले किरात सभ्यताको विकास गरेका थिए । प्रथम किराँती राजा यलम्बरले किराँत अधिराज्यको स्थापना गरेका थिए । काठमाडौँ उपत्यकामा पाइएका नि‍योलि‍थि‍क उपकरणहरूबाट यो थाहा पाइन्‍छ कि‍ नेपालमा मानि‍सको बसोबास कम्‍ति‍मा पनि‍ ९ हजार वर्ष पहि‍लादेखि‍ हुँदै आएको छ| यसले देखाएको छ कि मानिसहरू जुन शायद किराँत जातिका थिए लगभग २५०० वर्ष अगाडि यहाँ बसोबास गर्दथे। पुर्खाको कथन अनुसार नौलाख किराँती पहाडहरूको एक भुमिपुत्र मुलबासी हो, १९०३ वर्ष ८ महिना लामो ३१ पुस्ताले उपत्यकामा शासन गरेका थिए गरे भन्ने कुरा विभिन्न ऐतिहासिक स्रोतहरूमा उल्लेख गरिएको छ । किराँत राजा का सन्तानहरू मध्ये मा राई, लिम्बु, याक्खा, आदि इत्यादी जो नेपालमा मूल बासिको रुप मा चिनिन्छ। यलम्बर द्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो । केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो। सबै ३२ किरात राजा को एक सूची तल दिइएको छ । राजा श्री यलम्बर - ९० वर्ष, राजा श्री पेलं - ८१ वर्ष, राजा श्री मेलं - ८९ वर्ष, राजा श्री चंमिं - ४२ वर्ष, राजा श्री धस्कं - ३७ वर्ष राजा श्री वलंच - ३१ वर्ष ६ महिना, राजा श्री हुतिं - ४० वर्ष ८ महिना, राजा श्री हुरमा - ५० वर्ष, राजा श्री तुस्के - ४१ वर्ष ८ महिना, राजा श्री प्रसफुं - ३८ वर्ष ६ महिना, राजा श्री पवः - ४६ वर्ष, राजा श्री दास्ती - ४० वर्ष, राजा श्री चम्ब - ७१ वर्ष, राजा श्री कंकं - ५४ वर्ष, राजा श्री स्वनन्द - ४० वर्ष ६ महिना, राजा श्री फुकों - ५८ वर्ष, राजा श्री शिंघु - ४९ वर्ष ६ महिना, राजा श्री जुलम् - ७३ वर्ष ३ महिना, राजा श्री लुकं - ४० वर्ष, राजा श्री थोरम् - ७१ वर्ष, राजा श्री थुको - ८३ वर्ष, राजा श्री वर्म्म - ७३ वर्ष ६ महिना, राजा श्री गुंजं ७२ वर्ष ७ महिना, राजा श्री पुस्क - ८१ वर्ष, राजा श्री त्यपमि - ५४ वर्ष, राजा श्री मुगमम् - ५८ वर्ष, राजा श्री शसरू - ६३ वर्ष, राजा श्री गंणं - ७४ वर्ष, राजा श्री खिम्बुं - ७६ वर्ष, राजा श्री गिरीजं - ८१ वर्ष, राजा श्री खुरांज - ७८ वर्ष, राजा श्री गस्ती - ८५ वर्ष काठमाडौंलाई पहिले किरातहरूले नामकरण गरेका थिए जसलाई कोठमधुम भन्ने गर्थे किरातहरूको धर्म लाई मुक्धुम भनिन्छ। अहिले पनि राई, लिम्बु, याक्खाहरूको बस्तीमा कोट वा कोठ ठाउको नामकरण गरिन्छ जुन ठाउँ बिश्स्ता धर्म, कर्म, रितिर्वज, शिक्षा दिक्षा र गुठ को महान भूमिका राखिन्छ (कोठ + मुक्धुम = कोठमधुम) किरात राज्य पछि (कस्ठामण्डप) काठमाडौं राखिएको पाइन्छ राज्य गर्ने ठाउँ लाई कोट वा कोठ भनिन्छ कोट लाई २ किसिमले नामकरण गरिन्छ जुन पहिलो कोट एउटै मात्रै हुन्छ जुन अगाडि राखिन्छ जस्तै कोट + धर्म, ठाउँ र कुनै... दोस्रो कोट अन्तिम मा राखिन्छ जुन पहिलो कोट छुटिएर गाएको दाजु वा भई को राज्यलाई (शाख) कोट अन्तिममा राखिन्छ जस्तै : नगरकोट कोट+मण्डुम = काठमण्डु प्रमुख नगर+कोट = नगरकोट, चरी+कोट = चरीकोट शाख मानिन्छ । सम्राट अजातशत्रु (इ.पू. ४९३–४६२ इ.पू.) को पालामा मगध साम्राज्य विस्तारित भएको थियो । राज्यविस्तारका क्रममा अजातशत्रुले उत्तरी भारतका सबैजसो राज्यमाथि आक्रमण गरे । मगध साम्राज्यसँगको युद्धमा वैशाली गणराज्य तहसनहस भयो । वैशालीमा शासन गरिरहेका लिच्छवीहरूको भागाभाग भयो । उनीहरू भागेर नेपाल पसे । अजातशत्रुबाट पराजीत भएपछि वैशालीका लिच्छवीहरू उपत्यकामा सरणार्थी भएर आए । त्यस्तै कपिलवस्तुबाट शाक्य कुशीनगरबाट मल्ल र रामग्रामबाट कोलियहरू पनि नेपाल छिरे । विस्तारै सोझा र इमान्दार किरातीलाई आफ्नो बसमा पारी लिच्छवीहरूले शासनाधिकारमाथि कब्जा जमाए । इसाको प्रथम शताब्दीतिर उनीहरूले किरात राज्य हडपे । अन्तिम किराती राजा गस्तिलाई हराएर उनीहरूलाई कोशीपारि धकेले । यसरी करिब एक हजार वर्ष शासन गरेको किरात जातिको पतन भयो । किरात सभ्यताको विकास कहिलेदेखि भयो भन्नेमा इतिहासकारबिच फरक मत पाइन्छ । गोपाल वंशावली अनुसार बाह्रौँ किराती राजा जितेदास्तीका पालामा गौतम बुद्धका शिष्य आनन्द काठमाडौं आएका थिए । यो आँकडालाई आधार मान्ने हो भने किरात सभ्यता ३००० वर्षभन्दा पहिलेसम्म पुग्छ । ==== लिच्छवि काल ==== भारतीय गङ्गाको मैदानबाट लिच्छविहरू उत्तरमा बसाइँ सरेपछि किराँतहरूलाई पराजित गर्दै लगभग सन् ४०० मा लिच्छवि राजवंशको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189886/ |title=लिच्छविकालमा कसले कसरी शासन हत्याए? |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521175714/https://www.setopati.com/cover-story/katha-ye:/189886/ |archive-date=2022-05-21 }}</ref> यस युगको समयमा लुम्बिनीमा विरुढकद्वारा शाक्यहरूको नरसंहार पछि उक्त युद्धबाट बाँचेकाहरू उत्तरतिर बसाइँ सरेका थिए भने कोलियको रूपमा लुकेर वन मठमा प्रवेश गरेका थिए। साँखुबाट उनीहरू यम्बु र यँगाल (लञ्जगवाल र मञ्जुपट्टन) गएर काठमाडौँको पहिलो स्थायी बौद्ध विहारको स्थापना गरेका थिए। यसले नेवार बौद्ध धर्मको आधार सृजना गरेको थियो<ref>{{Cite web |url=https://koliyakhabar.com/archives/187 |title=सरावलको बासा गाउ प्राचीन कोलिय गणराज्यको प्रमुख नगर ‘सज्जनेल नगर’ घोषणा |website=कोलिय खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127022327/http://koliyakhabar.com/archives/187 |archive-date=2022-01-27 }}</ref>, जुन संसारमा एकमात्र जीवित संस्कृत आधारित बौद्ध परम्परा हो। तिनीहरूको प्रवाससँगै लिच्छवि युगको अधिकांश समय 'यम्बु'लाई कोलिग्राम भनिन्थ्यो र 'यँगाल'लाई दक्षिण कोलिग्राम भनिन्थ्यो। अन्ततः लिच्छवि शासक [[गुणकामदेव]]ले कोलिग्राम र दक्षिण कोलिग्रामलाई विलय गरी काठमाडौँ सहरको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://kharibot.com/news-details/63156/2020-09-04 |title=कसरी शुरु भयो रातो मछिन्द्रनाथको भोटो जात्रा ? |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ukeraa.com/news/2021/10/13/10255 |title=किसान र राजाको सहयोगबाट स्थापना भएकी भद्रकाली |last=थपलिया |first=पुष्पा |website=युकेरा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो सहर मञ्जुश्रीको तरवार चन्द्रह्रासको आकारमा डिजाइन गरिएको थियो। यो सहर [[अजिमा]]हरूद्वारा संरक्षित आठ ब्यारेकहरूले घेरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://rajdhanidaily.com/id/7563/ |title=पाहाँचः-हे र घोडेजात्रा |last=राउत |first=कुमार |date=2020-03-23 |website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> यी मध्ये एउटा ब्यारेक अहिले पनि [[भद्रकाली]] ([[सिंहदरबार]] अगाडि) प्रयोगमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.aarthiksanjal.com/flash-news/49844.html |title=आज नवदुर्गा भगवतीको विशेष पूजा आराधना महानवमी पर्व मनाईंदै |date=2021-10-13 |website=आर्थिक सञ्जाल |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> यो सहरले [[भारत]] र [[तिब्बत]]बीचको व्यापारमा महत्वपूर्ण नाका बिन्दुको रूपमा सेवा गरेको थियो, जसले [[वास्तुशास्त्र|वास्तुकला]]को क्षेत्रमा अत्यधिक वृद्धि गर्न सफल भएको थियो। मानगृह, कैलाशकूट भवन, भद्राधिवास भवन<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/literature/2020/09/19/16004841639672702.html |title=भद्राधिवासमा टेड रिकार्डी |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> जस्ता भवनहरूको विवरण यस युगमा बस्ने यात्रु र भिक्षुहरूको संरक्षित तथा प्रकाशमा आएका यात्रा दस्तावेजहरूमा पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2016/01/24/20160124130621 |title=कैलाशकूट भवन: स्वर्ण युगको स्वर्ण दरबार |website=नेपाल पत्रिका |last=गौतम |first=गोकर्ण |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/179024/ |title=कहीँ नभएको इतिहास हाँडीगाउँमा |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उदाहरणको लागि, ७औँ शताब्दीमा प्रसिद्ध चीनी यात्री ह्वेन साङले लिच्छवि राजा [[अंशुवर्मा]]को कैलाशकूट भवनको बारेमा वर्णन गरेका थिए। यो ऐतिहासिक व्यापारिक मार्गले दुवै क्षेत्रहरूबीच सांस्कृतिक आदानप्रदान पनि भएको थियो। काठमाडौँ उपत्यकाका आदिवासी बासिन्दाहरूको रूपमा रहेका [[नेवार जाति|नेवार]]हरूको कलात्मकता यस युगमा, उपत्यका भित्र र बृहत् हिमालय क्षेत्रभरि फैलिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/502711-1618633074.html |title=लिच्छविकालीन कला |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> नेवार कलाकारहरूले आफ्ना छिमेकीहरूका लागि धार्मिक कला सिर्जना गर्दै एसियाभर व्यापक रूपमा यात्रा गरेका थिए। उदाहरणको लागि, [[अरनिको]]ले तिब्बत र चीन हुँदै आफ्ना स्वदेशी कलाकारहरूको समूहको नेतृत्व गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2020/08/28/159861509651481460.html?author=1 |title=लायकुको अन्तिम पर्खाल ! |website=कान्तिपुर समाचार |last=सापकोटा |first=दीपक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26}}</ref> तिब्बती सम्राट [[स्रोङ्चन गम्पो]]सँग विवाह गर्ने नेपालकी राजकुमारी [[भृकुटी]]ले तिब्बतमा [[बौद्ध धर्म|बुद्ध धर्म]]को परिचय गराउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्।<ref>{{Cite web |url=https://motivatenews.com/archives/31855 |title=को हुन भृकुटी ? कसरी भयो तिब्बतमा उनको विवाह ? |date=2020-06-20 |website=मोटिभेट न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624211148/http://motivatenews.com/archives/31855 |archive-date=2020-06-24}}</ref> ==== मल्ल काल ==== लिच्छवि कालको अन्त्यपछि नेपाल अधिराज्यमा [[मल्ल वंश|मल्ल काल]]को प्रारम्भ भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/132620-1510717620.html |title=इतिहास पुनर्लेखन गर्नुपर्दैन ? |last=श्रेष्ठ |first=आदित्यमान |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref name="टोखा">{{cite news |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_23_01_16.pdf |title=टोखा: एक ऐतिहासिक चर्चा |last=श्रेष्ठ |first=टेक बहादुर |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=प्राचीन नेपाल |agency=नेपाल सरकार पुरातत्व विभाग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331075455/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_23_01_16.pdf |archive-date=2022-03-31 }}</ref> मल्ल कालको पहिलो राजाको रूपमा [[अरि मल्ल]]लाई मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=ज्ञवाली |first=सूर्यविक्रम |url=https://books.google.com.np/books?id=1d8GAQAAIAAJ&q |title=नेपाल उपत्यकाको मध्यकालीन इतिहास |date=सन् १९६२ |publisher=शाही नेपाल एकेडमी |page=४८ |language=नेपाली}}</ref> [[दिल्ली]]को [[मुगल साम्राज्य|मुगल शासक]]ले नेपालको दक्षिणी भागमा रहेको तिरहुत राज्यमा आक्रमण गरेपछि तिरहुतका शासकहरू उत्तरतर्फ काठमाडौँ उपत्यकातिर भागेर आएका थिए।<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/article/7461 |title=काठमाडौँका रैथाने तिरहुतिया |last=चापागाईं |first=प्रज्जवल |website=हिमाल खबरपत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> उनीहरूले नेपाली राजपरिवारसँग अन्तरविवाह गरेपछि यसले मल्ल युगको नेतृत्व गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/520311-1620447831.html |title=मध्यकालीन कला |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2017/12/30/20171230092244.html?author=1 |title=जयस्थिति मल्लको वंश |last=दास |first=वाशुदेव लाल |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> मल्ल युगको आरम्भमा [[खस राज्य|खस]] र [[टर्की|तुर्क]] [[मुसलमान|मुस्लिम]]हरूको आक्रमणले गर्दा यसको इतिहास उथलपुथल रहेको देखिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/koseli/2021/07/31/162770098452181413.html |title=नेपाली सङ्घीयता, उमेर : २६०० वर्ष |last=चाम्लिङ |first=भोगीराज |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> वि.सं. १३१० सालमा नेपालमा आएको विनाशकारी भूकम्पले तत्कालीन राजा [[अभय मल्ल]]सहित काठमाडौँ उपत्यकाको एक तिहाई जनसङ्ख्याको ज्यान लिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/history/2015/06/15/17172 |title=भूकम्पमा परेर ज्यान गुमाउने राजा |website=साप्ताहिक पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> यी प्रकोपहरूले लिच्छवि युगको अधिकांश वास्तुकला (जस्तै मानगृह र कैलाशकूट भवन) को विनाश भएको थियो भने सहर भित्रका विभिन्न गुम्बाहरूमा सङ्कलन गरेर राखिएका साहित्यको क्षति भएको थियो। प्रारम्भिक कठिनाइहरूलाई छिचोल्दै काठमाडौँले पुन: आफ्नो लोकप्रियता कायम गर्न सफल भएको थियो। मल्ल युगको अधिकांश समयमा काठमाडौँले भारत र तिब्बतबीचको व्यापारमा प्रभुत्व जमाएको थियो। नेपाली मुद्रा बृहत् हिमालय क्षेत्रको व्यापारमा मानक मुद्रा बनेको थियो।<ref name="मुद्रा">{{cite news|url=https://www.nepjol.info/index.php/hj/article/download/34695/27236/101251 |title=इतिहास र संस्कृतिको स्रोतका रूपमा प्राचीन र मध्यकालीन नेपाली मुद्रा |last=काफ्ले |first=डा. डोलराज |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=हिस्टोरिक जर्नल |agency=नेपाल जोल}}</ref> मल्ल युगको उत्तरार्धमा, काठमाडौँ उपत्यकाभित्र चार सुदृढ सहरहरू [[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]], ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर समावेश गरेको थियो। यी चारै सहरहरूले त्यस ताका नेपालमा राज्य गरिरहेको मल्ल महासङ्घको राजधानीको रूपमा सेवा गरेका थिए। यी सहररूले कला, वास्तुकला, सौन्दर्यशास्त्र र व्यापारमा एक-अर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्दै विकासको बाटो खोलेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/38245/ |title=मल्लकालदेखि आधुनिककालसम्म : यसरी भयो नेपाली रङ्गमञ्चको विकास |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.nagariktimes.com/2018/03/38245/ |archive-date=2023-04-06 }}</ref> यस अवधिका राजाहरूले सार्वजनिक भवनहरू, दरबार क्षेत्रहरू र मन्दिरहरूको निर्माण, साथै जलस्रोतहरूको विकास, [[गुठी]]हरूको संस्थागतीकरण, कानूनको संहिताकरण, नाटक लेखन तथा सहरका चोकहरूमा नाटकहरूको प्रदर्शनमा उल्लेखनीय योगदान गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/119083-1490668080.html |title=‘मध्यकाल र मल्लकालका नाटकबारे अनुसन्धान जरुरी’ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref> [[भारत]], [[तिब्बत]], [[चीन]], [[इरान|फारस]] र [[युरोप]] लगायतका ठाउँबाट विचारधाराको आगमन भएको प्रमाण राजा [[प्रताप मल्ल]] पालाको ढुङ्गाको शिलालेखमा पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/01/24/164299214227314055.html |title=प्रताप मल्लकालीन शिलालेख प्रहरी चौकी आँगनमा |last=भट्टराई |first=देवेन्द्र |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref><ref name="शिलालेख">{{cite news |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_13_03.pdf |title=प्रताप मल्लका पालाका पाँच अभिलेख |last=रेगमी |first=जगदीशचन्द्र |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत १३ |language=नेपाली |publisher=प्राचीन नेपाल |agency=नेपाल सरकार पुरातत्व विभाग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331075300/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_13_03.pdf |archive-date=2022-03-31 }}</ref> यस युगबाट तिनीहरूको तान्त्रिक परम्परा (जस्तै तान्त्रख्यान), चिकित्सा (जस्तै हरमेखला), धर्म (जस्तै मूलदेवशाशिदेव), कानून, नैतिकता र इतिहासको वर्णन गर्ने पुस्तकहरू फेला परेका छन्। सन् १३८१ मा लेखिएको संस्कृत-नेपाल भाषाको शब्दकोश अमरकोश पनि फेला परेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2021/28/283694/ |title=फेरि संस्कृत भाषाविरुद्ध प्रचार अभियान ! |last=झा |first=देवेश |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगका वास्तुकलाका रूपमा उल्लेखनीय भवनहरूमा [[वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|काठमाडौँ दरबार क्षेत्र]], [[पाटन दरबार क्षेत्र]], [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र]], कीर्तिपुरको पुरानो दरबार, [[पाँचतले मन्दिर|न्यातपोल]], [[पचपन्नझ्याले दरबार]]<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/55-jhyaale-drbaarkaa-mllkaaliin-bhittecitr-naasindai-108305 |title=५५ झ्याले दरबारका मल्लकालीन भित्तेचित्र नासिँदै |last=खाईजू |first=ईश्वरकाजी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27}}</ref>, [[कुम्भेश्वर मन्दिर|कुम्भेश्वर]], [[कृष्ण मन्दिर]] र अन्य समावेश छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/8756 |title=कृष्ण मन्दिर जीर्णोद्धार सम्पन्न, सर्वसाधारणका लागि खुला |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006142804/https://www.himalkhabar.com/news/8756 |archive-date=2022-10-06 }}</ref> ===मध्यकालिक युग=== ==== प्रारम्भिक शाह काल ==== वि.सं. १८२५ सालमा [[कान्तिपुरको युद्ध|काठमाडौँको युद्ध]]पछि [[गोरखा राज्य]]ले मल्ल सङ्घको अन्त्य गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html |title=जसले नेपालको जग बसाए |last=वैद्य |first=तुलसीराम |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330030011/https://ekantipur.com/ampnews/2017-09-23/20170923104348.html |archive-date=2022-03-30}}</ref> यसले काठमाडौँमा आधुनिक युगको सुरुवात गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2022/01/08/164165132466842421.html |title=पञ्चायती: एकीकरणको बहस |last=श्री |first=आहुति |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> [[कीर्तिपुरको युद्ध]]मा गोरखाली सेनाको विजय नै काठमाडौँ उपत्यकामाथि गोरखालीहरूको विजयको सुरुवात थियो। काठमाडौँ उपत्यकाको विजय पश्चात् गोरखाका राजा [[पृथ्वीनारायण शाह]]ले काठमाडौँलाई नेपालको राजधानी बनाएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/2043 |title=पृथ्वीनारायणको रणनीति |last=नेपाल |first=ज्ञानमणि |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगको प्रारम्भिक अवधिमा, काठमाडौँले आफ्नो विशिष्ट संस्कृतिलाई कायम राखेको थियो। वसन्तपुरको नौ तले [[धरहरा]] जस्ता विशेषत: नेपाली वास्तुकला भएका भवनहरू यस युगमा निर्माण भएका थिए। यसका साथै यस कालका शासकहरूले आफ्नो भूभागलाई जोगाउँदै सीमा विस्तार गर्ने अभिप्राय राखेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-01-11/20160111084545.html?is_ifooter=1 |title=पृथ्वीनारायण शाहको सान्दर्भिकता |last=पन्त |first=रघु |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330030408/https://ekantipur.com/ampnews/2016-01-11/20160111084545.html?is_ifooter=1 |archive-date=2022-03-30}}</ref> अस्थिर राजनीतिक अवस्था र नेपालको छिमेकी राष्ट्रहरूसँगको निरन्तर युद्धका कारण यो कालमा व्यापारमा अत्यधिक गिरावट देखिएको थियो। [[भीमसेन थापा]]ले [[इङ्ल्यान्ड|ग्रेट ब्रिटेन]]विरुद्ध [[फ्रान्स]]लाई समर्थन गरेका थिए जसले काठमाडौँमा आधुनिक सैन्य ब्यारेकहरू सहित आधुनिक सैन्य संरचनाहरूको विकास भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.gorkhasamachar.com/2019/07/26/34313 |title=भीमसेन थापालाई किन सम्झिने ! |last=बस्नेत |first=श्रीरामसिंह |date=2019-07-26 |website=गोरखा समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== राणा शासन काल ==== वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते हनुमानढोका दरबार नजिकै भएको [[कोत पर्व]]बाट नेपालमा [[राणा वंश|राणा शासन]] सुरु भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/archives/2019/06/02/20190602123127 |title=नेपालको इतिहासमा घटेका केही ठुला हत्याकाण्ड |website=साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस नरसंहारका क्रममा [[जङ्गबहादुर राणा]] र उनका समर्थकहरूले नेपालका अधिकांश उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको हत्या गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/111260 |title=राणा शासनमा सडकको झमेला |website=हिमाल खबर |last=रिसाल |first=भैरव |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> कोत पर्व लगत्तै नेपालको अर्को चर्चित काण्ड, [[भण्डारखाल पर्व]] पनि काठमाडौँमा कुँवर र उनका समर्थकहरूले गराएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/115863 |title=कुँवरबाट कसरी राणा बने जङ्गबहादुर? |last=दिक्पाल |first=राजकुमार |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112013927/https://www.himalkhabar.com/news/115863 |archive-date=2020-11-12 }}</ref> राणा शासनको समयमा, काठमाडौँको गठबन्धन ब्रिटिस विरोधीबाट ब्रिटिस समर्थकमा सरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/122173 |title=नेपाल–बेलायत सम्बन्धकाे २०० वर्ष : अझै बाँकी छ सम्बन्धमा संशय |website=हिमाल खबर |last=कन्दङ्वा |first=डा. राम |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यसै समर्थन तथा प्रभावका कारण पश्चिमी युरोपेली वास्तुकलाको शैलीमा काठमाडौँस्थित भवनहरूको निर्माण गर्न नेतृत्व गरेको थियो। यीमध्ये सबैभन्दा चर्चित भवनहरूमा [[सिंहदरबार]], [[स्वप्न बगैँचा]], [[राष्ट्रपति भवन|शितल निवास]] र पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] पर्छन्। काठमाडौँ उपत्यकाको पहिलो आधुनिक व्यापारिक सडक ‘[[न्यु रोड, काठमाडौँ|न्युरोड]]’ पनि यही कालखण्डमा बनेको थियो। [[त्रि-चन्द्र कलेज|त्रिचन्द्र कलेज]] (नेपालको पहिलो कलेज), [[दरबार हाई स्कुल]] (नेपालको पहिलो आधुनिक विद्यालय) र [[वीर अस्पताल]] (नेपालको पहिलो अस्पताल) यस युगमा काठमाडौँमा बनेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/04/942838 |title=राणाकालको वास्तुकला |last=अर्याल |first=सुदर्शन |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> यस युगमा शिक्षा भने विशेषाधिकार प्राप्त वर्गको लागि मात्र पहुँचयोग्य थियो। राणा शासन काललाई निरङ्कुश, आर्थिक शोषण र धार्मिक उत्पीडनद्वारा चिह्नित गर्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/454101-1612852653.html |title=के त्यस्तो पनि दिन थियो ? |last=श्रेष्ठ |first=आदित्यमान |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-30}}</ref> ==भूगोल== [[काठमाडौँ उपत्यका]]को उत्तरपश्चिमी भाग र [[बागमती नदी]]को उत्तरमा रहेको काठमाडौँ सहरले {{convert|50.7|km2|1|abbr=on}} क्षेत्रफल ओगटेको छ। समुद्र सतहदेखि यसको औसत उचाइ {{convert|1400|m|ft|sigfig=2}} रहेको छ। काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका अन्य नगरपालिकाहरूले यो सहरसँग सीमा साझा गर्दछ। यो सहरलाई बागमती नदीको दक्षिणमा रहेको [[ललितपुर महानगरपालिका]]ले रिङरोडले घेरिएको एउटा सहरी क्षेत्र बनाउँछ भने दक्षिणपश्चिममा [[कीर्तिपुर नगरपालिका]] र पूर्वमा [[मध्यपुर थिमी नगरपालिका]]ले गरेको छ। यसै प्रकार यो सहरको उत्तरमा [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]], [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]], [[टोखा नगरपालिका|टोखा]], [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानीलकण्ठ]], [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] र [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका]] रहेका छन्। यद्यपि, सहरी परिवेश र व्यवस्थापन यसको छिमेकी नगरपालिका [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]सम्म फैलिएको छ र यसले लगभग सम्पूर्ण काठमाडौँ उपत्यकालाई समेट्ने गर्छ। {{wide image|Panoramic view of Kathmandu Valley from Swoyambhu hill.jpg|800px|align-cap=center|स्वयम्भूबाट देखिएको काठमाडौँ उपत्यकाको प्यानोरेमिक दृश्य}} {{Geographic location |Centre = काठमाडौँ महानगरपालिका |North = [[टोखा सरस्वती|टोखा]] / [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बुढानीलकण्ठ]] |Northeast = [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]] |East = [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]] |Southeast = [[मध्यपुर थिमी नगरपालिका|मध्यपुर थिमी]] |South = ''[[बागमती नदी]]''<br />[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] |Southwest = [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]] |West = [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]] |Northwest = [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] }} उपत्यकाको मुख्य नदीको रूपमा रहेको बागमती र यसका सहायक नदीहरू, जसमध्ये [[विष्णुमती नदी|विष्णुमती]], धोबीखोला, मनोहरा खोला, हनुमन्ते खोला र टुकुचा खोला प्रमुख छन्। यी उपत्यकाका आठ नदीहरूले काठमाडौँलाई विच्छेद गरेको छ। यी नदीहरू {{convert|1500|-|3000|m|ft}} को उचाइबाट उत्पत्ति हुन्छन् र नदीसँगै रहेका डाँडाहरूले काठमाडौँ र यसको उपत्यकाबाट पहुँच प्रदान गर्दछ। कुनै समय नागार्जुन पहाडबाट बालाजुहुँदै काठमाडौँसम्म एउटा पुरानो नहर बगेको थियो जुन हाल आएर लोप भइसकेको छ। काठमाडौँ सहर र वरपरका उपत्यकाहरू 'पर्णपाती मनसुनी वन क्षेत्र' (१,२००–२,१०० मिटर (३,९००–६,९०० फिट)) को उचाइमा छन्, जुन नेपालका लागि परिभाषित पाँच वनस्पति क्षेत्रहरू मध्ये एक हो। यस क्षेत्रमा उम्रिने प्रमुख रूखका प्रजातिहरूमा [[कटुस]] लगायतका रुख र उच्च उचाइमा कोणधारी रूखहरू पाइने गर्छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:2015-03-08 Swayambhunath, Katmandu, Nepal.jpg|काठमाडौँ सहरीकरण चित्र:Kathmandu, Nepal.JPG|काठमाडौँ महानगरीय क्षेत्र (हल्का खैरो, तस्विर केन्द्र) वरपरका हरियो, वनस्पति ढलानहरूमा वन आरक्ष र राष्ट्रिय निकुञ्ज दुवै समावेश छन्। चित्र:Kathmandu City during monsoon.jpg|[[अरनिको राजमार्ग]]ले काठमाडौँलाई [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]] र त्यसपछि चिनियाँ सीमासँग जोड्ने गर्छ। चित्र:Evening view of the mountain range from Patan, Lalitpur.jpg|पृष्ठभूमिमा [[गौरीशङ्कर हिमाल]]सँग पूर्वोत्तर काठमाडौँ। </gallery> ===काठमाडौँ प्रशासन=== देशको राजधानीको रूपमा रहेको काठमाडौँमा स्थानीय प्रशासनको आरम्भ तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्रशमशेर राणा]]ले गरेका थिए। 'ए श्रेणी'का राणा तथा शासकवर्गहरू हिड्ने बाटो सफा तथा व्यवस्थित गर्नुपर्ने अभिप्रायले गर्दा उनले वि.सं. १९७६ पुस २ गते सवाल सनद जारी गर्दै खड्ग निशान लगाएर भोटाहिटीमा सफाई अड्डाको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ujK0AAAAIAAJ&newbks=0& |title=नेपालको संवैधानिक इतिहास र राजनीति |last=गौतम |first=राजेश |date=सन् १९९७ |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |language=नेपाली |page=८ |accessdate=2023-03-29}}</ref><ref name="सय वर्ष"/> सफाई अड्डाको प्रशासनिक व्यवस्थापनमा रैती दुनियाँबाट सात जना भलादमी सदस्यहरू र तत्कालीन राणा सरकारका तर्फबाट चेयरम्यान, भाइस चेयरम्यान, इन्जिनियर र म्युनिसिपालिटी हाकिम गरेर ११ जनाको समिति बनाएका थिए।<ref name="सवाल"/> नेपालमा यसलाई नै स्थानीय प्रशासन विकेन्द्रीकरणको पहिलो प्रयास तथा जनताहरूको समेत प्रत्यक्ष पहुँच र नजिकको सरकारी अड्डाको संस्थागत संरचना मान्ने गरिन्छ। प्रारम्भिक समयमा सफाई अड्डाको स्थापना हुँदा यसलाई तल्लो फाँट र माथिल्लो फाँट गरी २ फाँटमा विभाजन गरिएको थियो जसलाई सुधार गर्न, जनताको काम व्यवस्थापन गर्न र अड्डाको कार्य क्षेत्र फराकिलो बनाउन तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर राणा]]ले वि.सं. १९८८ मा सवाल सनद जारी गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/literature/2014/07/13/7158|title=रोलक्रम परिवर्तन र प्रजातन्त्रको उदय|last=आचार्य|first=सन्तोष|website=नेपाल पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kathmandu.gov.np/cityatglance/index.html|title=नगर परिचय|date=2006-05-01|website=काठमाडौँ महानगरपालिका कार्यालय|language=नेपाली|access-date=2022-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702223544/http://www.kathmandu.gov.np/cityatglance/index.html|archive-date=2007-07-02}}</ref> सफाई अड्डाको रूपमा २८ वर्षसम्म काम गरेपछि वि.सं. २००३ फागुन २ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्म शमशेर राणा]]ले आफ्नै निवासमा मानिसहरू भेला पारी भोटाहिटी सफाइ अड्डालाई 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' घोषणा गरेका थिए। [[राणा वंश|राणा शासन]]कै समयमा वि.सं. २००६ चैत २७ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर राणा]]ले नेपालमा नगर पञ्चायत ऐन, २००६ जारी गरेर लागु गरेपछि 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' नगर पञ्चायत बन्न पुगेको थियो।<ref name="सवाल" /> देशमा राणा शासनको अन्त्य र [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]]को उदय भएसँगै वि.सं. २०१० जेठ ५ गते नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ जारी भएपछि वि.सं. २०१० भदौ १७<ref name="नगर वर्ष" /> गते १८ वटा वडाहरू सहितको काठमाडौँ नगरपालिका बनेको थियो। वि.सं. २०१७ पुष २२ गते देशमा तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले [[पञ्चायती व्यवस्था]] आरम्भ गरेको २ वर्षपछि वि.सं. २०१९ भदौ ५ गते नगर पञ्चायत ऐन, २०१९ जारी गरिएको थियो जसको फलस्वरूप यो नगरपालिका स्वतः नगर पञ्चायतमा परिणत भएको थियो। पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन नेपाल">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160428/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|archive-date=2022-02-22}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरेपछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले काठमाडौँ स्वतः आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="संविधान">{{cite news |title=श्री ५ महारजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ बक्सेको घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853 |date=वि.सं. २०४७ कात्तिक २३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फागुन १ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234921/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853 |archive-date=2022-02-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com.np/books?id=yi5GAQAAIAAJ |title=मेचीदेखि महाकाली |date=सन् १९७५ |publisher=श्री ५ सरकार सूचना मन्त्रालय |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> राजधानीको रूपमा रहेको यो नगरमा बढ्दो जनसङ्ख्या, शिक्षा, स्वास्थ्य, खेलकूद, सहरीकरण, यातायात, विमानस्थल लगायतका आवश्यक भौतिक पूर्वाधार भएको कारणले तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९ गते काठमाडौँ नगरपालिकालाई स्तरोन्नति गर्दै देशकै पहिलो महानगरपालिकाको रूपमा काठमाडौँ महानगरपालिका घोषणा गरेको थियो।<ref name="महानगर" /> ===काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची<ref name="मेयर इतिहास">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2017/05/13/a-mayoral-history-of-kathmandu|title=A mayoral history of Kathmandu|last=खतिवडा|first=दिपेश|website=काठमाडौँ पोस्ट|language=अङ्ग्रेजी|trans-title=काठमाडौँको मेयर इतिहास|access-date=2022-04-02}}</ref>=== {{मुख्य|काठमाडौँको नगर प्रमुख}} {| class="wikitable sortable" |+ !क्रसं !वर्ष !नाम !पद !राजनीतिक दल !नाम !पद !राजनीतिक दल !टिप्पणी |- |१ |वि.सं. १९७६ |सिंह शमशेर<ref name="मेयर इतिहास" /> |चेयरम्यान | - | - | | - |सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित |- |२ |वि.सं. २००४- वि.सं. २००७ |गहेन्द्र शमशेर थापा<ref name="मेयर इतिहास" /> |सभापति | - |[[शङ्करदेव पन्त]] |उपसभापति |स्वतन्त्र |सभापति राणा वर्गद्वारा मनोनित गरिएका थिए भने उप सभापति जनताद्वारा निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/04/564708|title=यस्तो छ अहिलेसम्म भएका १२ स्थानीय चुनावको इतिहास|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |- |३ |वि.सं. २०१० |[[जनकमान श्रेष्ठ]]<ref name="मेयर">{{Cite web|url=https://nepalkhabar.com/opinion/14372-2019-12-13-11-55-58|title=जो २४ वर्षको उमेरमा काठमाडौँको पहिलो मेयर बने|last=थापा|first=सूर्य|website=नेपालखबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-01}}</ref> |सभापति |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |प्रयागराज सिंह सुवाल |उपसभापति |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |पहिलो जननिर्वाचित नगर प्रमुख र उप-प्रमुख<ref name="जनक2">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/social/195566/|title=रहेनन् काठमाडौँका पहिलो मेयर जनकमान श्रेष्ठ|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-03-31}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="मातृका2">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/politics/87845/|title=मातृकाले बर्खास्त गरेका काठमाडौँका पहिलो मेयर|last=शर्मा|first=शोभा|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-01}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |४ |वि.सं. २०१४ |प्रयागराज सिंह सुवाल<ref name="मेयर सूची">{{cite news |last=नेपाल |first=खेमराज |title=नगरपालिका: के छ, के छैन? |url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta-Shasan-Municipal-Issue-10_2073.pdf |date=वि.सं. २०७३ आसार |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २० |language=नेपाली |page=१२ |publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235456/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta-Shasan-Municipal-Issue-10_2073.pdf |archive-date=2022-04-03 }}</ref> |सभापति |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |कृष्णलाल श्रेष्ठ |उपसभापति |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] | |- | colspan="9" |<center>''वि.सं. २०१७ सालपछि अधिकांश समय वडाध्यक्षहरू र केही समय कायममुकायम प्रधानपञ्च हुनुभएका चन्द्रानन्द नेवाले काम गरेका थिए।<ref name="मेयर सूची"/>''</center> |- |५ |वि.सं. २०२२ |गणेशमान श्रेष्ठ<ref name="मेयर सूची"/> |प्रधानपञ्च | | | | | |- |६ |वि.सं. २०२७ |चन्द्रानन्द नेवा<ref name="मेयर सूची"/><ref name="नेवा">{{Cite web |url=https://www.lalitpurkhabar.com/2022/05/12/66736 |title=रहेनन् काठमाडौँ महानगरका पूर्ववडाध्यक्ष चन्द्रानन्द नेवा |date=2022-05-12 |website=ललितपुर खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103421/https://www.lalitpurkhabar.com/2022/05/12/66736 |archive-date=2022-05-28 }}</ref> |प्रधानपञ्च | | | | |उनी तत्कालिन काठमाडौँ नगरपालिका वडा नं. १२ को वडाअध्यक्षको रूपमा निर्वाचित भएका थिए तर अधिकांश समय उनले कायममुकायम प्रधानपञ्च भएर काम गरेका थिए।<ref name="नेवा"/> |- |७ |वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३८ |बासुदेव ढुङ्गाना<ref name="मेयर सूची"/> |प्रधानपञ्च | | | | | |- |८<center></center> |वि.सं. २०३८ - वि.सं. २०३९ |प्रेमबहादुर शाक्य |प्रधानपञ्च | | | | |वि.सं. २०३८ देखि वि.सं. २०३९ सालसम्म पञ्चायत सुधार आयोगका अध्यक्षको रूपमा प्रधानपञ्च भएर कार्य गरेका थिए।<ref name="मेयर सूची" /> |- |९ |वि.सं. २०३९ - वि.सं. २०४३ |कमल चित्रकार<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|title=३८ वर्षअघि भोटाहिटीमा बनेको नेपालकै पहिलो 'अन्डरग्राउन्ड सब-वे' ठेकेदारको नियन्त्रणमा|website=पहिलो पोस्ट|language=नेपाली|access-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206131510/https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|archive-date=2022-12-06}}</ref> |प्रधानपञ्च | | | | |काठमाडौँ नगर पञ्चायतका प्रधानपञ्च रहेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|title=३८ वर्षअघि भोटाहिटीमा बनेको नेपालकै पहिलो 'अन्डरग्राउन्ड सब-वे' ठेकेदारको नियन्त्रणमा|last=रञ्जित|first=सहयोग|website=पहिलो पोस्ट|language=नेपाली|access-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206131510/https://pahilopost.com/content/20190501124705.html|archive-date=2022-12-06}}</ref> |- |१० |वि.सं. २०४४ - वि.सं. २०४९ |हरिबोल भट्टराई |प्रधानपञ्च |प्रजातान्त्रिक समूह |शारदाप्रसाद भट्टराई |उप प्रधानपञ्च |प्रजातान्त्रिक समूह |नेपाली काङ्ग्रेस र नेकपा एमाले मिलेर प्रजातान्त्रिक समूह नामक गठबन्धन बनाएर निर्वाचन लडेका थिए। हरिबोलले पञ्चायतको विरोध गरेपछि उनलाई पदबाट निलम्बित गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.janaaastha.com/archives/25163|title=दुःखद् संयोग : मेयरलाई हृदयघात उपमेयरलाई ब्रेन ह्यामरेज,एउटै अस्पतालमा उपचार|website=जन आस्था|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>प्रधानपञ्चको निलम्बनपछि शारदाप्रसादले कायममुकायम भएर काम गरेका थिए। |- |११ |वि.सं. २०४९ - वि.सं. २०५४ |प्रेमलाल सिंह<ref>{{Cite web|url=https://suryakhabar.com/2017/04/11079/|title=यसरी जितेका थिए पिएल सिंह र केशव स्थापितले काठमाडौँ महानगरको चुनाव, अहिले त्यस्तै तयारी नथाले जित्न मुस्किल पर्छ !|website=सूर्य खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |नवीन्द्रराज जोशी<ref>{{Cite web|url=https://shilapatra.com/detail/54249/|title=नवीन्द्रराज जोशी जो ३१ वर्षमा काठमाडौँका उपमेयर भए, इमानको राजनीति गरे|last=ढकाल|first=योगेश|website=शिलापत्र |language=नेपाली |access-date=2022-04-02}}</ref> |उप मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |पिएल सिंहको रूपमा चिनिने प्रेमलाल नगर प्रमुख रहेकै समयमा काठमाडौँ नगरपालिकाबाट महानगरपालिकामा स्तरोन्नति भएको थियो। |- |१२ |वि.सं. २०५४ - वि.सं. २०६० |[[केशव स्थापित]]<ref>{{Cite web|url=https://www.makalukhabar.com/2018/11/572580/|title=केशव स्थापित सरकारबाट विस्थापित होलान् ?|date=2018-11-02|website=मकालु खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |विदुर मैनाली |उप मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] | |- |१३ |वि.सं. २०६० |[[राजाराम श्रेष्ठ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/05/579806|title=आधा दर्जन पूर्वसांसद मेयरमा भिड्दै (सूचीसहित)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref> |मेयर |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]] | | | |तत्कालिन शाही सरकारद्वारा गरिएको स्थानीय निर्वाचनमा निर्वाचित भएर मात्र दुई महिना काम गरेका थिए। |- |१४ |वि.सं. २०७४ - वि.सं. २०७९ |[[विद्यासुन्दर शाक्य]]<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/122924-1495942740.html|title=काठमाडौँ महानगरमा एमालेका विद्यासुन्दर शाक्य विजयी|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |हरिप्रभा खड्गी |उप मेयर |नेपाली काङ्ग्रेस |देशमा सङ्घीयता स्थापना भएपछि पहिलो निर्वाचित मेयर<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/122992-1496027280.html|title=विद्यासुन्दर शाक्य : वडाध्यक्षदेखि मेयरसम्म|last=पौडेल|first=सुरेन्द्र|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |- |१५ |वि.सं. २०७९ - वर्तमान |[[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]]<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/after-the-defeat-sirjana-congratulated-balen-204944 |title=पराजित भएपछि सिर्जनाले दिइन् बालेनलाई बधाई |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28}}</ref> |मेयर |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |सुनिता डंगोल |उप मेयर |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] |काठमाडौँ महानगरपालिकाको निर्वाचानमा नगर प्रमुखको रूपमा विजयी हुने पहिलो स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2022/05/25/324748/ |title=काठमाडौँ महानगर : स्वतन्त्र उम्मेदवार बालेन्द्र साह विजयी, काङ्ग्रेस-एमाले असफल |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28}}</ref> |} === काठमाडौँ समूह === {{see|काठमाडौँ उपत्यका}} काठमाडौँ समूहलाई आधिकारिक रूपमा परिभाषित गरिएको छैन। [[काठमाडौँ उपत्यका]]को सहरी क्षेत्रलाई तीन फरक जिल्लाहरू (प्रदेशभित्रको दोस्रो तहको प्रशासनिक विभाजन) मा विभाजित छ। तुलनात्मक रूपमा थोरै जनसङ्ख्या भएको दक्षिणी भागहरू बाहेक उपत्यकाको क्षेत्र तीन वटै जिल्लाका सबै भागमा धेरै थोरै फैलिएको छ।<ref name="प्रशासन">{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2020/06/14/182376/ |title=काठमाडौँ उपत्यकाको साझा समस्या र स्थानीय तहको नीति तथा कार्यक्रम |last=त्रिपाठी |first=बलराम |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-04}}</ref> [[उपत्यका]]भित्रका तीन वटै जिल्लाहरूमा देशको उच्च जनसङ्ख्या घनत्व छ। यी ३ जिल्लाहरूमा जम्मा २१ स्थानीय तहहरू छन् जस अन्तर्गत २ [[महानगरपालिका]] (काठमाडौँ र [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]]), १६ [[नगरपालिका]] र ३ [[गाउँपालिका]] रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/196480 |title=हरायो उपत्यकालाई ‘मेट्रोसिटी’ बनाउने अवधारणा |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044829/https://www.lokpath.com/story/196480 |archive-date=2022-12-03 }}</ref> निम्न तथ्याङ्क तालिकाले यी जिल्लाहरूको वर्णन गर्दछ जुन सम्भवतः एक समूह मानिनेछ: {| class="wikitable" style="text-align:right;" !प्रशासनिक जिल्ला !क्षेत्रफल (वर्ग किमी) !जनसङ्ख्या (२०५८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या">{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |title=Nepal: Administrative Division |website=सिटी पोपुलेसन |language=अङ्ग्रेजी |trans-title=नेपाल : प्रशासनिक विभाजन |accessdate=2022-04-04}}</ref> !जनसङ्ख्या (२०६८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या"/> !जनसङ्ख्या (२०७८ जनगणना)<ref name="जनसङ्ख्या"/> !जनघनत्व (/वर्ग किमी) |- | style="text-align:left;" |[[काठमाडौँ जिल्ला]] |३९५ |१०,८१,८४५ |१७,४०,९७७ |२०,१७,५३२ |५१०८ |- | style="text-align:left;" |[[ललितपुर जिल्ला]] |३८५ |३,३७,७८५ |४,६६,७८४ |५,४८,४०१ |१४२४ |- | style="text-align:left;" |[[भक्तपुर जिल्ला]] |११९ |२,२५,४६१ |३,०३,०२७ |४,३०,४०८ |३६१७ |- | style="text-align:left;" |'''काठमाडौँ समूह''' |'''८९९''' |'''१६,४५,०९१''' |'''२५,१०,७८८''' |'''२९,९६,३४१''' |'''३३३३''' |} === हावापानी === {{climate chart | काठमाडौँ |2|19|14.4 |5|21|18.7 |8|25|34.2 |12|28|61.0 |16|29|123.6 |19|29|236.3 |20|28|363.4 |20|29|330.8 |19|28|199.8 |13|27|51.2 |8|24|8.3 |4|20|13.2 |float=right |clear=none |units=metric}} नेपालमा पाँच प्रमुख हावापानी क्षेत्र पाइन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको {{convert|1200|to|2300|m|ft}} सम्मको उचाइमा पर्ने क्षेत्रहरूको हावापानी एकदमै [[समशीतोष्ण हावापानी|समशीतोष्ण]] छ जुन यस क्षेत्रको लागि असामान्य रहेको छ। उपत्यकाको {{convert|2100|and|3300|m|ft}} बीचको उचाइमा पर्ने भागहरूमा शीत शीतोष्ण हावापानीद्वारा पछ्याइएको छ। [[कोपेन हावापानी वर्गीकरण|कोपेन जलवायु वर्गीकरण]] अन्तर्गत, तल्लो उचाइ भएका सहरका भागहरूमा [[आर्द्र उपोष्णकटिबन्धीय हावापानी]] रहेको छ, जबकि उच्च उचाइ भएका सहरका केही भागहरूमा सामान्यतया उपोष्णकटिबन्धीय समुद्री जलवायु रहेको छ। उपत्यकाको हावापानीको प्रतिनिधित्व गर्ने काठमाडौँ उपत्यकामा गर्मीको औसत तापक्रम २८ देखि ३० डिग्री सेल्सियस (८२ देखि ८६ डिग्री फारेनहाइट) सम्म हुन्छ। जाडोयाममा यहाँको औसत तापक्रम {{convert|10.1|C|1}} हुन्छ। सहरमा सामान्यतया दिन न्यानो हुने गर्छ भने रात र बिहानको मौसम चिसो हुन्छ। जाडोको समयमा यहाँको तापक्रम {{convert|1|C|F}} वा कममा झर्ने भएको हुनाले सो मौसममा यहाँको तापक्रम अप्रत्याशित हुने गरेको छ। सन् २०१३ को चिसोयामको आरम्भमा काठमाडौँ तापक्रम {{convert|−4|C|F}}मा झरेको थियो भने सबैभन्दा कम तापक्रम सन् २०१३ जनवरी १० मा {{convert|-9.2|C|F}} तापक्रम रेकर्ड गरिएको थियो। उपत्यकाको वर्षा प्रायः [[मनसुन]]मा आधारित हुन्छ ([[जुन]]देखि [[सेप्टेम्बर]]सम्मको मनसुन महिनाहरूमा केन्द्रित कुल वर्षाको लगभग ६५%), र पूर्वी नेपालदेखि पश्चिम नेपालसम्म पर्याप्त मात्रामा ({{convert|100|to|200|cm|0|abbr=on}}) घट्छ। काठमाडौँ उपत्यकामा करिब १४०० मिलिमिटर (५५.१ इन्च) र काठमाडौँ सहरमा औसत १४०७ मिलिमिटर (५५.४ इन्च) वर्षा रेकर्ड गरिएको छ। यहाँको औसत आर्द्रता ७५% छ। {{Weather box | location = काठमाडौँ | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 24.4 | Feb record high C = 28.3 | Mar record high C = 33.3 | Apr record high C = 35.0 | May record high C = 36.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 32.8 | Aug record high C = 33.3 | Sep record high C = 33.3 | Oct record high C = 33.3 | Nov record high C = 29.4 | Dec record high C = 28.3 |year record high C = 37.2 | Jan high C = 19.1 | Feb high C = 21.4 | Mar high C = 25.3 | Apr high C = 28.2 | May high C = 28.7 | Jun high C = 29.1 | Jul high C = 28.4 | Aug high C = 28.7 | Sep high C = 28.1 | Oct high C = 26.8 | Nov high C = 23.6 | Dec high C = 20.2 |year high C = 25.6 | Jan mean C = 10.8 | Feb mean C = 13.0 | Mar mean C = 16.7 | Apr mean C = 19.9 | May mean C = 22.2 | Jun mean C = 24.1 | Jul mean C = 24.3 | Aug mean C = 24.3 | Sep mean C = 23.3 | Oct mean C = 20.1 | Nov mean C = 15.7 | Dec mean C = 12.0 |year mean C = | Jan low C = 2.4 | Feb low C = 4.5 | Mar low C = 8.2 | Apr low C = 11.7 | May low C = 15.7 | Jun low C = 19.1 | Jul low C = 20.2 | Aug low C = 20.0 | Sep low C = 18.5 | Oct low C = 13.4 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 3.7 |year low C = 12.1 | Jan record low C = -9.2 | Feb record low C = -1.1 | Mar record low C = 1.7 | Apr record low C = 4.4 | May record low C = 9.4 | Jun record low C = 13.9 | Jul record low C = 16.1 | Aug record low C = 16.1 | Sep record low C = 13.3 | Oct record low C = 5.6 | Nov record low C = 0.6 | Dec record low C = -1.7 |year record low C = -9.2 |precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 14.4 | Feb precipitation mm = 18.7 | Mar precipitation mm = 34.2 | Apr precipitation mm = 61.0 | May precipitation mm = 123.6 | Jun precipitation mm = 236.3 | Jul precipitation mm = 363.4 | Aug precipitation mm = 330.8 | Sep precipitation mm = 199.8 | Oct precipitation mm = 51.2 | Nov precipitation mm = 8.3 | Dec precipitation mm = 13.2 |year precipitation mm = 1454.9 | Jan precipitation days = 2 | Feb precipitation days = 3 | Mar precipitation days = 4 | Apr precipitation days = 6 | May precipitation days = 12 | Jun precipitation days = 17 | Jul precipitation days = 23 | Aug precipitation days = 22 | Sep precipitation days = 15 | Oct precipitation days = 4 | Nov precipitation days = 1 | Dec precipitation days = 1 |year precipitation days = 110 | Jan humidity = 79 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 61 | Apr humidity = 53 | May humidity = 57 | Jun humidity = 73 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 83 | Sep humidity = 82 | Oct humidity = 79 | Nov humidity = 85 | Dec humidity = 80 |year humidity = 74 | Jan sun = 223 | Feb sun = 254 | Mar sun = 260 | Apr sun = 231 | May sun = 229 | Jun sun = 186 | Jul sun = 136 | Aug sun = 159 | Sep sun = 132 | Oct sun = 252 | Nov sun = 244 | Dec sun = 250 |year sun = 2556 | source 1 = जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल<ref name= DHM>{{cite web |url = http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/657898146NORMAL%20FILE.pdf |title = सन् १९८१ देखि सन् २०१० सम्मको तापक्रम |access-date = 14 October 2012 |publisher = जल तथा मौसम विज्ञान विभाग (नेपाल) |archive-url = https://web.archive.org/web/20130511135805/http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/657898146NORMAL%20FILE.pdf |archive-date = 11 May 2013}}</ref>}} === वायु गुणस्तर === काठमाडौँ उपत्यकामा [[वायु प्रदूषण|वायु प्रदुषण]] एउटा प्रमुख समस्या हो जसकारण यो सहरलाई 'धुलोको सहर'<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/new-news/44215/|title=‘काठमाडौँ सहर, धुलोले उडायो रहर’|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202073815/https://www.setopati.com/new-news/44215/|archive-date=2022-12-02}}</ref>, 'धुलोमाडौँ'<ref>{{Cite web|url=https://www.karobardaily.com/news/5787|title=धुलोधुवाँ पीडित काठमाडौँ|website=कारोबार दैनिक|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abcnepal.tv/posts/34157|title=धुलोमाडौं काठमाडौँ : श्वास फेर्नै गाह्रो (भिडियोसहित)|date=2018-04-25|website=एसबिसी न्युज नेपाल|language=नेपाली|access-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127092504/https://www.abcnepal.tv/posts/34157|archive-date=2022-11-27}}</ref> भन्ने उपनाम दिइएको छ। वि.सं. २०७८ को चैत महिनामा काठमाडौँ सहरको वायु प्रदूषण [[विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन]]को वायु प्रदूषणको मापदण्डभन्दा १० गुणा बढी देखिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/83083/2022-03-24|title=काठमाडौँको वायु प्रदूषण डब्लुएचओको मापदण्डभन्दा १० गुणा बढी|last=बम|first=यम|website=नयाँ पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> युरोपेली संस्था आइक्युएअरले सन् २०२१ मा प्रकाशित गरेको ‘विश्वको वायुको गुणस्तरसम्बन्धी प्रतिवेदन, २०२१’ अनुसार विश्वको प्रदूषित राजधानीहरूको सूचीमा काठमाडौँ छैटौँ स्थानमा रहेको थियो ।<ref>{{Cite web|url=https://kharibot.com/news-details/92546/2021-11-20|title=काठमाडौँ विश्वकै आठौँ प्रदूषित शहर|website=खरिबोट|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/121835|title=कसरी संसारकै उच्च वायुप्रदूषित शहर बन्यो काठमाडौँ ?|last=कुमार|first=रमेश|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> सन् २०१७ देखि काठमाडौँको वायु गुणस्तर मापन गर्न [[नेपाल सरकार]]को वातावरण विभाग र काठमाडौँस्थित [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]को राजदूतावासले वास्तविक समयको वायु गुणस्तर तथ्याङ्क अनुगमन र सार्वजनिक रूपमा साझा गर्दै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/nepali/news-51734845|title=वायु प्रदूषण धूमपानभन्दा खतरनाक|date=2020-03-04|website=बिबिसी नेपाली सेवा|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> नेपालमा वायु प्रदूषणका कारण हुने कुल अकाल मृत्युमध्ये झण्डै एक चौथाइ काठमाडौँमा हुने गरेको एक प्रतिवेदनले जनाएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://gorkhapatraonline.com/opinion/2022-03-26-60693|title=वायु प्रदूषणको पेचिलो मुद्दा|last=पौड्याल|first=डा. रामहरी|website=गोरखापत्र|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> ==सरकारी र सार्वजनिक सेवाहरू== ===नागरिक प्रशासन=== काठमाडौँको प्रशासन व्यवस्थापनको लागि काठमाडौँ महानगरपालिका कार्यालय (केएमसी) प्रमुख जिम्मेवार स्वायत्त संस्था हो। नेपालका शासक वर्गद्वारा उपयोग गरिने सडकलाई सफा राख्न तथा जनताको समेत पहुँच हुने अभिप्रायले काठमाडौँको भोटाहिटीमा वि.सं. १९७६ पुस २ गते सफाई अड्डा स्थापना गरिएको थियो।<ref name="सय वर्ष"/><ref name="प्रोफाइल">{{cite web |title=स्वायत्त शासन |url=https://nepalindata.com/media/resources/bulk_file/Ktm-Profile-2075.pdf |date=वि.सं. २०७५ बैशाख |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २४ |language=नेपाली |page=५ |publisher=नेपाल सरकार, योजना आयोग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408075035/https://nepalindata.com/media/resources/bulk_file/Ktm-Profile-2075.pdf |archive-date=2022-04-08 }}</ref> विभिन्न कालखण्डमा म्युनिसपालिटी, नगरपालिका, नगरपञ्चायत, पुनः नगरपालिका र अन्त्यमा वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९ गते काठमाडौँ महानगरपालिकाको रूपमा स्तरोन्नति गरिएको यो कार्यालयले काठमाडौँको प्रशासनिक व्यवस्थापन गर्दै आएको छ।<ref name="प्रोफाइल"/> काठमाडौँ महानगरपालिकालाई केन्द्रीय क्षेत्र, पूर्व क्षेत्र, उत्तरी क्षेत्र, नगर क्षेत्र र पश्चिम क्षेत्र गरी पाँच भागमा विभाजन गरिएको छ। नागरिक प्रशासनको लागि यो सहरलाई ३२ वटा प्रशासनिक वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ।<ref>{{Cite web |title=९० प्रतिशत निर्वाचन क्षेत्र जनसङ्ख्याको आधारमा निर्धारण |url=https://www.setopati.com/politics/80274/ |access-date=2022-04-07 |website=सेतोपाटी |language=नेपाली }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नगर कार्यपालिकाको समितिमा रहेका १७७ निर्वाचित प्रतिनिधि र २० मनोनित सदस्यहरूले काठमाडौँ महानगरपालिकाको व्यवस्थापन गर्ने कार्य गर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://kathmandu.gov.np/official-type/elected-official/ |title= जनप्रतिनिधि विवरण |website=काठमाडौँ महानगरपालिका, नगर कार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07}}</ref> यसले वार्षिक बजेटको समीक्षा, प्रक्रिया र अनुमोदन गर्न र प्रमुख नीतिगत निर्णयहरू गर्न द्विवार्षिक बैठकहरू गर्छ। काठमाडौँ महानगरपालिका नगर कार्यपालिकाद्वारा तयार पारिएको ३२ वडाको वडा प्रोफाइलमा प्रत्येक वडाको [[जनसङ्ख्या]], घरको संरचना र अवस्था, सडकको प्रकार, [[शिक्षा|शैक्षिक]], [[स्वास्थ्य]] तथा वित्तीय संस्था, [[मनोरञ्जन|मनोरञ्जन सुविधा]], पार्किङ, सुरक्षा प्रावधानहरू, आदि रहेको छ। यसमा [[संस्कृति|सांस्कृतिक सम्पदा]], [[चाडपर्व]], ऐतिहासिक स्थलहरू र स्थानीय बासिन्दाहरू बारे जानकारीमूलक तथ्याङ्कहरू सहित सम्पन्न, चालु र योजनाबद्ध विकास परियोजनाहरूको सूची समावेश छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2019/06/01/121311/ |title=स्थानीय कार्यपालिका |last=खतिवडा |first=केदार |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07}}</ref> क्षेत्रफलको आधारमा काठमाडौँ महानगरपालिकाको सबैभन्दा ठुलो वडा वडा नं. १६ हो जसको क्षेत्रफल ४३७.४ हेक्टर रहेको छ भने सबैभन्दा सानो वडा वडा नं. २६ हो जसको क्षेत्रफल ४ हेक्टर रहेको छ। काठमाडौँ नगर काठमाडौँ जिल्लाको [[मुख्यालय|सदरमुकाम]] हो। [[बूढानीलकण्ठ नगरपालिका|बूढानीलकण्ठ]], [[चन्द्रागिरी नगरपालिका|चन्द्रागिरी]], [[दक्षिणकाली नगरपालिका|दक्षिणकाली]], [[गोकर्णेश्वर नगरपालिका|गोकर्णेश्वर]], [[कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका|कागेश्वरी मनोहरा]], [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]], [[नागार्जुन नगरपालिका|नागार्जुन]], [[शङ्खरापुर नगरपालिका|शङ्खरापुर]], [[तारकेश्वर नगरपालिका|तारकेश्वर]] र [[टोखा नगरपालिका|टोखा]] गरी १० वटा नगरपालिकासँगै काठमाडौँ सहरले यो जिल्ला बनाएको छ। ===कानून र व्यवस्था=== यो सहरको प्रमुख कानून प्रवर्तन निकाय महानगरीय प्रहरी कार्यालय हो।<ref>{{Cite web |url=https://metro.nepalpolice.gov.np/about-us/introduction/ |title=परिचय |website=महानगरीय प्रहरी कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523091301/https://metro.nepalpolice.gov.np/about-us/introduction/ |archive-date=2022-05-23 }}</ref> यो निकाय प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षकको नेतृत्वमा रहेको हुन्छ। महानगरीय प्रहरी [[नेपाल प्रहरी]]को एउटा महाशाखा हो र यसको प्रशासनिक नियन्त्रण नेपाल सरकारको [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह मन्त्रालय]]मा रहेको छ। === अग्नि नियन्त्रण सेवा === वि.सं. १९९४ सालको भदौ महिनामा सातौँ [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|राणा प्रधानमन्त्री]] [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर]]ले काठमाडौँको न्यु रोडमा पहिलो वारुण यन्त्र कार्यलय खोलेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2018/12/730894|title=जुद्ध समशेरकालीन दमकल भवन भत्काउने तयारी|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> वि.सं. १९९० सालमा नेपालमा गएको महाभूकम्पका कारण दरबारमा ठुलो आगलागि भएको थियो जसलाई नियन्त्रण गर्न सो समयमा निकै कठिनाई भएको थियो।<ref name="दमकल">{{Cite web|url=https://www.nepalkhoj.com/2020/11/04/50935/|title=जलन व्यवस्थापनमा वारुणयन्त्रको भूमिका : एक सङ्क्षिप्त विवेचना|last=सुवाल|first=पुण्यश्वरी|website=नेपाल खोज|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref> आगलागिका कारण दरबारका विभिन्न भौतिक संरचनाहरू नष्ट भएको घटनाबाट प्रभावित तत्कालीन प्रधानमन्त्री राणा [[इङ्ल्यान्ड|बेलायत]] भ्रमणमा जाँदा त्यहाँको [[दमकल]] सेवालाई अध्ययन गरेर त्यहाँबाट दमकल ल्याउन पहल गरेका थिए। पहल अनुरूप बेलायत सरकारले 'मोरिस' कम्पनीको दमकल सहयोगस्वरूप उपलब्ध गराएको थियो। देशमा यातायातको साधन सीमित र राजधानीसँग सडक सञ्जाल नभएको कारणले मानिसहरूद्वारा भीमफेदी भएर दमकल (पानी तान्ने पम्प जडित यन्त्र) ल्याइएको थियो।<ref name="दमकल" /> नेपालमा सर्वसाधारणको लागि टेलिफोन सेवा नभएको कारणले गर्दा सहरमा आगलागि भएको हेर्न फलामको अग्लो टावर बनाइएको थियो। काठमाडौँमा वारुण यन्त्र कार्यालय स्थापना भएको सात वर्षपछि वि.सं. २००१ सालमा छिमेकी सहर [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]मा समेत दमकल सेवा विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/ampnews/2015-02-11/403601.html|title=दमकल छ, काम लाग्ने छैन|last=श्रेष्ठ|first=लीला|website=कान्तिपुर समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528120520/https://ekantipur.com/ampnews/2015-02-11/403601.html|archive-date=2022-05-28}}</ref> वि.सं. २०२२ सालमा काठमाडौँ केन्द्रीय विमानस्थलमा अग्नि नियन्त्रक सेवा स्थापना भएको थियो। वि.सं. २०३० सालसम्म उपत्यकामा मात्रै केन्द्रित रहेको दमकल सेवा वि.सं. २०३१ सालमा जर्मनी सरकारबाट सात वटा 'म्यागिरस डज' दमकल प्राप्त भएपछि उपत्यकाबाहिरका नेपालका औद्योगिक सहरमा समेत दमकल सेवा विस्तार भएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/104244-1468902120.html|title=वारुणयन्त्रको दारुण कथा|last=भट्टराई|first=किशोरकुमार|website=नागरिक समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref>काठमाडौँ महानगरमा सानो र ठुलो गरी जम्मा ६ थान दमकल रहेका छन् भने आठ वटा फायर वाइक रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.safalkhabar.com/news/84420|title=काठमाडौँ महानगरमा अब २० तला सम्म आगो निभाउने ‘बारुण यन्त्र’|website=सफल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/51486/2020-09-19|title=७७ वर्षे इतिहास बोकेको जुद्ध बारुण यन्त्र अलपत्र|website=नयाँ पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-07}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2016/01/373321|title=उपत्यकामा दमकल स्टेसन थप गरी दश बनाइने|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> === बिजुली र पानी आपूर्ति === काठमाडौँ महानगरपालिकाभित्र [[नेपाल विद्युत प्राधिकरण]]द्वारा बिजली सेवा नियमन र वितरण गरिन्छ। यसै प्रकार खानेपानी र सरसफाई सुविधा [[काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड]]ले उपलब्ध गराएको छ। काठमाडौँमा पिउने, नुहाउने, खाना पकाउने, धुने र सिँचाइ जस्ता घरायसी प्रयोजनका लागि पानीको चरम अभाव छ।<ref>{{Cite web|url=https://ekagaj.com/article/society/6614/?v=1|title=काठमाडौँमा दैनिक ४३ करोड लिटर खानेपानीको माग|website=इ कागज|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पानीसँग सम्बन्धित सबै प्रयोजनका लागि मानिसले बोतलबन्द मिनरल वाटर, ट्याङ्की ट्रकको पानी र प्राचीन [[ढुङ्गे धारा]]को पानी प्रयोग गर्दै आएका छन्। नेपालको राष्ट्रिय गौरव तथा बहुचर्चित [[मेलम्ची खानेपानी आयोजना]]<ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/122672|title=को थिए मेलम्ची खानेपानी आयोजनाका परिकल्पनाकार ?|last=कुमार|first=रमेश|website=हिमाल खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref>को आंशिक काम सम्पन्न गरेर वि.सं. २०७७ साल चैत २५ गतेदेखि सहरमा पानी वितरण थालिएको थियो।<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/business/2021/03/29/16169827936181117.html|title=धारामा आयो मेलम्ची|last=दीपेन्द्र विष्ट|first=नुमा थाम्सुहाङ,|website=कान्तिपुर समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rajdhanidaily.com/id/36099/|title=मेलम्चीको पानी आज काठमाडौमा|last=राउत|first=कुमार|date=2021-03-06|website=राजधानी राष्ट्रिय दैनिक|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> पानी वितरण सुरु गरेको दुई महिना नबित्दै वि.सं. २०७८ असार १ गते मेलम्ची खोलामा आएको बाढीले खानेपानीको लाइनलाई प्रभावित गरेपछि यसको सेवा ठप्प रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://farakdhar.com/story/56423/|title=मेलम्चीको पानी, अब कहिले खानी ?|last=अवस्थी|first=मनीषा|website=फरकधार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712062112/https://farakdhar.com/story/56423/|archive-date=2021-07-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nepalpress.com/2021/06/23/70033/|title=मेलम्ची खानेपानी आयोजनामा एक अर्बको क्षति, वैकल्पिक माध्यमबाट पानी ल्याउने तयारी|website=नेपाल प्रेस|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> === फोहोर व्यवस्थापन === काठमाडौँ महानगरपालिकाको फोहोर व्यवस्थापन महानगरपालिका कार्यालय अन्तर्गतको सरसफाई शाखाले गर्दै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.khabarhub.com/2021/30/301610/|title=फोहोर फालेर महानगरको कार्यालय अगाडि प्रदर्शन, प्रधानमन्त्री र मेयरबीच छलफल|website=खबरहब|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> महनगरपालिकाबाट दैनिक ४ सय ५० टन फोहोर उत्पादन हुने गरेको छ। महानगरको घर, पसल, व्यवसाय, उद्योग तथा कार्यालय लगायतका स्थानहरूबाट उत्सर्जित हुने फोहोर वि.सं. २०६२ सालदेखि [[नुवाकोट जिल्ला]]को [[ककनी गाउँपालिका]]को वडा नं. २ मा रहेको [[सिसडोल ल्यान्डफिल|सिसडोल ल्यान्डफिल साइट]]मा व्यवस्थापन गरिँदै आएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/82010-1439673015.html|title=महानगरको फोहर व्यवस्थापनमा कर्मचारी र निजी ठेकेदारको लुट|last=न्यौपाने|first=ज्ञान|website=नागरिक समाचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-08}}</ref> ==जनसाङ्ख्यिकी== {{Historical populations |type = US |align = center |cols = 2 |source = [https://docs.censusnepal.cbs.gov.np/Documents/12a7daec-ca34-417b-ab81-d7a9f6f89a36.pdf सोधपत्र] |वि.सं.१९७८ |१,०८,८०५ |वि.सं.१९९८ |६८,५९४ |वि.सं.२००८ |१०६,५७९ |वि.सं.२०१८ |१२१,०१९ |वि.सं.२०२८ |१५०,४०२ |वि.सं.२०३८ |२३,५१६० |वि.सं.२०४८ |४२१,२५८ |वि.सं.२०५८ |६७१,८४६ |वि.सं.२०६८ |९७५,४५३ |वि.सं.२०७८ |८६५,९०६ |footnote=थप स्रोत: [https://www.internationalscholarsjournals.com/articles/ethniccaste-diversification-in-kathmandu-metropolitan-changing-social-landscape-of-a-capital-city.pdf तथ्य],<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=Vnk6AAAAIAAJ&newbks=0&hl=en |title=भारतको जनसाङ्ख्यिकी |date=सन् १९७४ |page=२३९ |publisher=हिन्दुस्तान पब्लिशिङ कर्पोरेशन |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2023-03-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=OLlBAAAAYAAJ&newbks=0 |title=एसियाली प्रोफाइल |date=सन् १९७५ |page=१९१ |publisher=एसियाली अनुसन्धान सेवा |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2023-03-29}}</ref> }} काठमाडौँको विश्वव्यापी सहरी चरित्रले यसलाई नेपालको सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको सहर बनाएको छ।<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/171669-1550803860.html|title=महानगरको जनघनत्व थेग्नै नसकिने|last=लम्साल|first=हिमाल|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}</ref> नेपालमा भएको [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणना]] अनुसार काठमाडौँको जनसङ्ख्या ९,७५,४५३ रहेको छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> [[नेपालको दसौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०५८|वि.सं. २०५८ को जनगणना]]को सन्दर्भमा यो सहरको वार्षिक जनसङ्ख्या बृद्धि दर ६.१२% रहेको थियो। काठमाडौँमा बसोबास गर्ने कुल जनसङ्ख्याको ७०% मानिसहरू १५ देखि ५९ वर्षका छन्।<ref name="महानगर जनसङ्ख्या">{{cite web |last=नरेन्द्रराज खनाल |first=गोपीकृष्ण वश्याल |title=Process and Characteristics of Urbanization in Nepal |trans-title=नेपालमा सहरीकरणको प्रक्रिया र विशेषताहरू |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf |date=सन् २००१ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २८ |language=अङ्ग्रेजी |page=७-८ |publisher=त्रिभुवन विश्वविद्यालय अनुसन्धान पत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921141325/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_28_02_03.pdf |archive-date=2022-09-21 }}</ref> एक दशकमा काठमाडौँको जनसङ्ख्या [[नेपालको नवौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०४८|वि.सं. २०४८]] मा ४,२७,०४५ बाट बढेर वि.सं. २०५८ मा ६,७१,८४६ पुगेको थियो।<ref name="महानगर जनसङ्ख्या"/> काठमाडौँको वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ९,७५,४५३ रहेको थियो भने [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८ को प्रारम्भिक जनगणना]] प्रतिवेदन अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ११.२३% घटेर ८,६५,९०६ पुगेको छ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-26 |title=११.२३ प्रतिशतले घट्यो काठमाडौँ महानगरको जनसङ्ख्या |url=https://www.lalitpurkhabar.com/2022/01/26/55842 |access-date=2022-04-10 |website=ललितपुर खबर |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126083944/https://www.lalitpurkhabar.com/2022/01/26/55842 |archive-date=2022-11-26 }}</ref> ===जातीय समूह=== {{Bar chart | title = काठमाडौँ महानगरमा बसोबास गर्ने जातिगत विवरण<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalarchives.com/popbycaste-piechart-kathmandu-kathmandu-2011/ |title=Caste-Based Population Pie Chart of Kathmandu Metropolitan City |trans-title=काठमाडौँ महानगरपालिकाको जातीय आधारमा जनसङ्ख्या तालिका |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419021433/https://www.nepalarchives.com/popbycaste-piechart-kathmandu-kathmandu-2011/ |archive-date=2022-04-19 }}</ref><br/><small>वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणनाको आधारमा</small> | float = center | label_type = जाति | data_type = जनसङ्ख्या | bar_width = 25 | width_units = em | data_max = 250000 | label1 = [[नेवार जाति|नेवार]] | data1 = 2,41,131 | label2 = [[ब्राह्मण|ब्राह्मण (पहाड)]] | data2 = 2,38,590 | label3 = [[क्षेत्री]] | data3 = 1,75,889 | label4 = [[तामाङ जाति|तामाङ]] | data4 = 76,066 | label5 = [[मगर जाति|मगर]] | data5 = 36,761 | label6 = [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] | data6 = 25,780 | label7 = [[राई जाति]] | data7 = 20,648 | label8 = [[मुसलमान]] | data8 = 17,706 | label9 = [[मारवाडी जाति|मारवाडी]] | data9 = 12,823 | label10 = [[थारू जाति|थारु जाति]] | data10 = 11,903 | label11 = [[शेर्पा जाति]] | data11 = 11,776 | label12 = [[ठकुरी]] | data12 = 11,260 | label13 = अन्य | data13 = 95,120 }} काठमाडौँको सबैभन्दा ठुलो जातीय समूह उपत्यकाको मूल निवासी [[नेवार जाति|नेवार]]हरू हुन्,<ref>{{Cite web|url=https://www.blastkhabar.com/news/2017/03/28/37352.html|title=नेवार जाति र वर्तमान अवस्था|website=ब्लाष्ट खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}</ref> जसको विभिन्न जात समूहहरूको संयुक्त जनसङ्ख्या २५% रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.janakhabar.com/2021/07/05/73190/|title=नेपालमा वर्ण र जात व्यवस्थाको सुरुवात|last=लुवार|first=दयाराम|date=2021-07-05|website=जनखबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206032812/https://www.janakhabar.com/2021/07/05/73190/|archive-date=2022-12-06}}</ref> जनसङ्ख्याको हिसाबले काठमाडौँ महानगरपालिकामा [[ब्राह्मण|बाहुन]]हरू लगभग २४% छन् भने [[क्षेत्री]]हरूको जनसङ्ख्या १८% रहेको छ। काठमाडौँका अन्य जाति समूहहरूमा [[तामाङ जाति|तामाङ]] (८%), [[मगर जाति|मगर]] (४%), [[गुरुङ जाति|गुरुङ]] (३%), [[राई जाति|राई]] (२%) र [[लिम्बू जाति|लिम्बू]] (१%) सहित जनजातिहरू समावेश छन्। पहाडी क्षेत्रका विभिन्न जातीय समूह र [[तराई]] क्षेत्रका रैथाने जातीय समूहहरूले काठमाडौँ सहरको जनसङ्ख्या अनुपातको पर्याप्त मात्रामा प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। यस नगरमा लगभग १२,००० [[मारवाडी जाति|मारवाडी]]हरू छन् जुन मुख्य रूपमा व्यापारीहरू हुन्। वि.सं. २०६८ को तथ्याङ्क अनुसार काठमाडौँ सहरमा सबैभन्दा प्रमुख धर्म [[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]] रहेको छ जसको जनसङ्ख्या ८१.३% रहेको छ। यसै प्रकार [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] ९%, [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] ४.४% र अन्य जातजाति ५.२% रहेका छन्।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> ===भाषा=== [[शाह वंश]]को शासनकालमा हिन्दु संस्कृतिप्रतिको कडा पूर्वाग्रहका कारण काठमाडौँको भाषिक पार्श्वचित्रमा ठुलो परिवर्तन आएको थियो।<ref name="महानगर शिक्षा">{{cite web |last=दाहाल |first=कमला |title=नेपालमा शिक्षा |url=https://www.nepjol.info/index.php/TUJ/article/download/2797/2481 |date=सन् २००९ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत २८ |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल जोल}}</ref> यस शासन कालमा शासकहरूले [[संस्कृत|संस्कृत भाषा]]लाई प्राथमिकता दिनुका साथै नेपालको तराई भेगमा संस्कृत भाषा सिक्न र प्रोत्साहित गर्नका निमित्त संस्कृत केन्द्रहरू स्थापित गरिएको थियो।<ref name="महानगर शिक्षा"/> संस्कृत विद्यालयहरू विशेष रूपमा काठमाडौँ र तराई क्षेत्रमा परम्परागत हिन्दु संस्कृति र नेपालबाट उत्पन्न प्रथाहरूलाई जोगाउनको लागि स्थापना गरिएको थियो। वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यो सहरको कुल जनसङ्ख्याको ६१.२६% [[नेपाली भाषा]], १९.००% [[नेवारी भाषा|नेवार भाषा]], ५.५५% [[तामाङ भाषा]], २.८२% [[मैथिली भाषा]], १.८१% [[हिन्दी भाषा]], १.६०% [[भोजपुरी भाषा]], १.२३% [[गुरुङ भाषा]], १.१६% [[मगर भाषा]] र १.४०% ले आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्ने गर्छन्। [[अङ्ग्रेजी भाषा]] बोल्ने र बुझ्ने मानिसहरूको सङ्ख्या समेत उल्लेखनीय रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/blog/256018/|title=नेपाली राम्रोसँग बोल्न आउँदैन, अङ्ग्रेजी जानेमा उत्कृष्ट!|last=पराजुली|first=कृष्णप्रसाद|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|access-date=2022-04-11}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_03.pdf |title=नेपाल+तिब्बत सम्बन्ध:ऐतिहासिक सिंहावलोकन |last=जोशी |first=इन्दिरा |website=प्राचीन नेपाल |language=नेपाली |page=१-६ |type=pdf |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415034346/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_147_03.pdf |archive-date=2022-04-15 }}</ref> ==वास्तुकला र सहर दृश्य== {{Main|काठमाडौँको वास्तुकला}} {{Kathmandu valley World Heritage Site (WHS) Monuments}} [[भारत]] र [[तिब्बत]] बीचको प्राचीन व्यापारिक मार्ग काठमाडौँलाई काटेर गएको थियो जसले गर्दा अन्य संस्कृतिका कलात्मक र वास्तुकलाको परम्परालाई स्थानीय कला र वास्तुकलासँग मिलाउन सक्षम बनाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/116385 |title=प्राचीन खशमार्ग नै हो आजको रेशममार्ग (सिल्क रोड) |last=न्यौपाने |first=गोविन्द |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/135290-1514172360.html |title=रेशमी मार्ग र हामी |last=सुवेदी |first=डा. देवीप्रसाद |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ सहरका स्मारकहरू कैयौँ शताब्दीदेखि हिन्दु र बौद्ध धार्मिक अभ्यासहरूद्वारा प्रभावित छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/131502-1509075120.html |title=यसरी बन्छ काठमाडौँ |last=बम |first=पुकार |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका वास्तुकलाहरू जसमा प्राचीन स्मारक र भवनहरू रहेका छन्।<ref name="युनेस्को">{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news/2016/11/161102_heritage_sites_concerns |title=सम्पदाबारे युनेस्कोको चिन्ता |last=फुयाल |first=सुरेन्द्र |date=2016-11-02 |website=बिबिसी नेपाली सेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> यी वास्तुकलाहरूलाई सात समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ। यस समूहभित्र सांस्कृतिक सम्पदा र भवनहरू रहेका छन्। सन् २००६ मा [[युनेस्को]]ले स्मारकहरूको यी सात समूहहरूलाई विश्व सम्पदा क्षेत्रभित्र स्थान दिएको थियो। सात स्मारक क्षेत्रहरूले {{convert|189|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ भने मध्यवर्ती क्षेत्रसमेत जोडेर यसले कुल {{convert|2394|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ। सन् १९७९ मा मूल रूपमा सूचीकृत गरिएका सात स्मारक क्षेत्रहरू भित्र [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका]], [[पाटन दरबार क्षेत्र|पाटन]] र [[भक्तपुर दरबार क्षेत्र|भक्तपुरका दरबार क्षेत्रहरू]], [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ]] र [[चाँगुनारायण मन्दिर|चाँगुनारायणका हिन्दु मन्दिरहरू]], [[स्वयम्भूनाथ]] र [[बौद्धनाथ|बौद्धनाथका बौद्ध स्तूपहरू]] रहेका छन्।<ref name="युनेस्को"/><ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2019/26/43090/ |title=काठमाडौँ उपत्यका युनेस्कोको खतराको सूचीमा पर्नसक्ने |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekagaj.com/article/society/6235/?v=1 |title=विश्व सम्पदा : राजनीति 'इन', सूचीबाट 'आउट' |last=साखकर्मी |first=सुनीता |website=ई कागज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406052324/https://ekagaj.com/article/society/6235/?v=1 |archive-date=2023-04-06 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/mainnews/2021-12-21-53439 |title=सम्भावित विश्व सम्पदा स्थलको अध्ययन सुस्त |last=श्रेष्ठ |first=दीपक |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> === दरबार क्षेत्रहरू === {{Main|वसन्तपुर दरबार क्षेत्र|हनुमान ढोका}} दरबार क्षेत्रको शाब्दिक अर्थ 'दरबारहरूको स्थान' हुने गर्छ। काठमाडौँ उपत्यकामा तीन र [[कीर्तिपुर नगरपालिका|कीर्तिपुर]]मा एउटा असुरक्षित दरबार क्षेत्रहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2021/07/01/244531/ |title=पुनर्निर्माणपछि जीवन्तता पाउँदै भक्तपुर दरबार स्क्वायर(भिडियोसहित) |last=उपाध्याय |first=एस. राज |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ दरबार क्षेत्र जसलाई वसन्तपुर दरबार क्षेत्र पनि भनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.khabarhub.com/2019/08/73994/ |title=के वसन्तपुर घुम्नका लागि योग्य छैन ? |last=कार्की |first=सविना |website=खबर हब |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> यो पुरानो सहरमा अवस्थित छ र यसमा चार राज्यहरू ([[कान्तिपुर राज्य|कान्तिपुर]], ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर) को प्रतिनिधित्व गर्ने सम्पदा भवनहरू छन् जसमा सबैभन्दा प्रारम्भिक [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि वंश]]को हो। यस परिसरमा ५० वटा मन्दिरहरू छन् र दरबार क्षेत्र दुई चतुर्भुजमा विभाजित छ।<ref name="दरबार क्षेत्र">{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/mustread/2022-01-05-54648 |title=वसन्तपुर क्षेत्रका ३० वटा सम्पदाको पुनर्निर्माण सम्पन्न |last=पाण्डेय |first=विष्णु |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> बाहिरी चतुर्भुजमा [[काष्ठमण्डप]], [[कुमारीघर|कुमारी घर]] र शिव-पार्वती मन्दिर छ भने भित्री चतुर्भुजमा [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]] छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|वि.सं. २०७२ को भूकम्प]]मा दरबार क्षेत्रहरू नराम्ररी क्षतिग्रस्त भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/contemporary/2015/05/04/8356 |title=सिद्धिए सम्पदा |last=सापकोटा |first=जनकराज |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/168010/ |title=वसन्तपुर दरबारको सेतो भित्तामा इतिहासको एनिमेसन |last=श्रेष्ठ |first=सुदीप |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हनुमानढोका [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]] र [[शाह वंश]]को राजदरबार भएको संरचनाको एक जटिल संरचना हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.ghamchhaya.com/?p=696 |title=मल्लकाल देखि बन्द चोकहरू; अब खुल्दै छन् |last=आचार्य |first=रूपेश |date=2020-01-01 |website=घामछाया |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129065154/https://www.ghamchhaya.com/?p=696 |archive-date=2020-11-29 }}</ref> यो पाँच एकड अर्थात् ४४ रोपनीमा फैलिएको छ।<ref name="दरबार क्षेत्र"/> दस प्राङ्गण भएको सबैभन्दा पुरानो भाग पूर्व पट्टी रहेको छ, जुन १६औँ शताब्दीको मध्यतिर निर्माण गरिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2021/06/30/244294/ |title=वसन्तपुर दरबार स्क्वायर : मौलिक स्वरूप र शैलीमै पुनर्निर्माण हुँदै[भिडियो रिपोर्ट] |last=उपाध्याय |first=एस. राज |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/34148/2020-01-21 |title=विश्व सम्पदा सूचीका ६४ सम्पदा अझै पुनर्निर्माण भएनन् |last=शान्ति तामाङ |first=प्रकाश धौलाकोटी |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १७औँ शताब्दीमा मल्ल वंशका राजा [[प्रताप मल्ल]]ले अनेक मन्दिरहरू सहित यसको विस्तार गरेका थिए। सन् १८८६ मा [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]]मा सर्नुभन्दा पहिले राजपरिवारका सदस्यहरू यसै दरबारमा बस्ने गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/15365 |title=त्यो नारायणहिटी राजदरबार, त्यो मालश्री र मङ्गलधुन |last=खरेल |first=शेखर |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> काठमाडौँ सहरको मध्यभागमा रहेको दरबार क्षेत्रको छेउमा कुमारी घर रहेको छ जहाँ धेरै कुमारीहरूबाट छानिएका शाही [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]]हरू बस्छिन्।<ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/171028/2021/3/9/kumari-ghar |title=कुमारी घर पुनःनिर्माण हुने |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> कुमारी, वा कुमारी देवी, दक्षिण एसियाली देशहरूमा दैवी नारी शक्ति वा देवीको अभिव्यक्तिको रूपमा युवा हुनु पूर्व [[किशोरावस्था|किशोरी]]हरूलाई पूजा गर्ने परम्परा हो।<ref name="कुमारी">{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/video/160637-1538061300.html |title=जीवित देवी कुमारी माथि राजनीति (भिडियाे) |last=बिष्ट |first=देबकी |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> नेपालमा कुमारी छनोटको प्रक्रिया निकै कडा र प्रतिस्पर्धात्मक छ।<ref name="कुमारी"/> राजतन्त्रको समयमा तत्कालीन रानी र राज पुजारीहरूले ज्योतिषीय परीक्षण र ३२ गुणको नाजुक प्रक्रियाबाट प्रस्तावित कुमारी नियुक्त गर्ने गर्दथे। चिना अर्थात् प्राचीन हिन्दु ज्योतिषीय प्रतिवेदन अनुसार वर्तमान कुमारी र शासन गरिरहेका राजाको चिना समान हुनुपर्ने व्यवस्था रहेको थियो। कुमारीलाई [[तलेजु भवानी|देवी तलेजु]] (दुर्गा) को शारीरिक अवतार मानिन्छ जबसम्म उनीहरूको [[महिनावारी]] हुँदैन, त्यसपछि देवीले आफ्नो शरीर खाली गर्छिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2016-10-06/20161006080554.html |title=कसले बनाउने कुमारी घर ? |last=न्यौपाने |first=दामोदर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> गम्भीर रोग वा चोटबाट रगत ह्रास हुँदा समेत कुमारीहरूलाई आफ्नो सामान्य स्थितिमा फर्काउन सक्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/social-affairs/129780-1506218220.html |title=काठमाडौँमा नयाँ कुमारी आउँदै |last=घिमिरे |first=शिवहरि |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> सन् २०१७ सेप्टेम्बरमा पदभार ग्रहण गरेकी तृष्णा शाक्य वर्तमान कुमारी हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/09/629106 |title=कुमारी घरमा नयाँ कुमारीको प्रवेश |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> उनी कुमारी नियुक्ति हुने समयमा तीन वर्षकी थिइन्। राजतन्त्रको अन्त्यपछि काठमाडौँकी पहिलो कुमारी रहेकी मतिना शाक्यलाई तृष्णाले पदस्थान्तर गरेकी थिइन्। [[गोरखनाथ]]को प्रतिमा राखिएको काष्ठमण्डप एक तीन तले मन्दिर हो। यो १६औँ शताब्दीमा [[छाने शैली|प्यागोडा]] शैलीमा बनाइएको थियो। काठमाडौँ नाम काष्ठमण्डप शब्दबाट आएको हो। यो राजा [[लक्ष्मीनरसिंह मल्ल]]को पालामा बनेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/116435 |title=सातौँ शताब्दीको प्रविधिबाटै काष्ठमण्डप पुनःनिर्माण हुँदै |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-13}}</ref> भारत र तिब्बत जोड्ने दुई प्राचीन व्यापारिक मार्गहरूलाई काट्ने मरु क्षेत्रमा काष्ठमण्डप उभिएको छ। यो सुरुमा यात्रुहरूको लागि विश्राम गृहको रूपमा निर्माण गरिएको थियो। === पशुपतिनाथ मन्दिर === {{Main|पशुपतिनाथ मन्दिर}} [[चित्र:Pashupatinath Temple-2020.jpg|thumb|centre|बागमती नदीको किनारमा रहेको पशुपतिनाथ मन्दिरको दृश्य|633x633px|alt=]] पशुपतिनाथ मन्दिर [[शिव|भगवान शिव]]लाई समर्पित पाँचौं शताब्दीको प्रसिद्ध [[मन्दिर|हिन्दु मन्दिर]] हो। [[बागमती नदी]]को किनारमा अवस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँको सबैभन्दा पुरानो हिन्दु मन्दिर हो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/172497-1551599700.html |title=काठमाडौँ उपत्यकाकै प्राचीनतम धार्मिकस्थल , पशुपतिनाथ मन्दिर |last=नागरिक - |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र नभएसम्म यसले राष्ट्रिय देवता तथा [[पशुपतिनाथ मन्दिर|भगवान पशुपतिनाथ]]को आसनको रूपमा सेवा गरेको थियो। यो मन्दिरको एक महत्वपूर्ण भागलाई वि.सं. १४०६ मा [[बङ्गाल]]का मुसलमान शासक शमशुद्दीन इलियासको आक्रमणकारी सेनाहरूले नष्ट गरेको थियो जसकारण यो मन्दिरको मूल ५औँ शताब्दीको मन्दिरको बाहिरी भागको थोरै वा केही पनि बाँकी छैन।<ref>{{Cite web |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_115_03.pdf |title=पशुपतिनाथ प्राङ्गणमा प्राप्त अप्रकाशित लिच्छवि अभिलेख |last=राजवंशी |first=श्यामसुन्दर |website=प्राचीन नेपाल |language=नेपाली |page=१-२ |type=pdf |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415074939/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_115_03.pdf |archive-date=2022-04-15 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/bhgvaan-raamle-muddaa-jite-140757 |title=भगवान् रामले मुद्दा जिते |last=कोइराला |first=कमल |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/02/658585 |title=जब बङ्गालका राजाले ‘नेपाल उपत्यका’मा आक्रमण गरे |last=जोशी |first=अभयराज |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> गोरुको मूर्ति र पशुपतिको कालो चार टाउको भएको मूर्ति कम्तिमा ३०० वर्ष पुरानो भए पनि आज उभिएको मन्दिर १९औँ शताब्दीमा बनेको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/117165 |title=पशुपति विनाश गुरुयोजना ! |last=महर्जन |first=वसन्त |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिरलाई [[युनेस्को]]ले आफ्नो [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचिकृत गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nirmanpati.com/detail/2484/ |title=विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत पशुपति मन्दिर जीर्णोद्धारको पर्खाइमा |website=निर्माणपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिरमा मनाइने सबैभन्दा महत्वपूर्ण चाड [[महाशिवरात्रि|शिवरात्रि]] हो। शिवरात्रिको दिन यो मन्दिर दर्शन गर्न हजारौँ भक्त र साधुहरू आउने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/live/news-56356566 |title=शिवरात्रिः पशुपतिनाथ र अन्य शिवालयमा मानिसको घुइँचो |website=बिबिसी समाचार नेपाली |language=नेपालय |accessdate=2022-04-14}}</ref> पशुपतिनाथमा विश्वास गर्नेहरूमध्ये मुख्यतया [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]हरूलाई मात्रै मन्दिर परिसरमा प्रवेश गर्न अनुमति दिइएको छ, तर गैर-हिन्दु आगन्तुकहरूलाई बागमती नदी पारीबाट मात्र मन्दिर हेर्न अनुमति दिइएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://bigulnews.tv/story/2018/06/27/102225.html |title=नेपालको यस्तो ५ मन्दिर जहाँ हिन्दुहरूलाई मात्र प्रवेश अनुमति! |date=2018-06-27 |website=बिगुल न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस मन्दिरमा सेवा गर्ने पुजारीहरू [[मल्ल वंश|मल्ल राजा]] [[यक्ष मल्ल]]को समयदेखि [[दक्षिण भारत]]को [[कर्नाटक]]का ब्राह्मणहरू हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2013/09/118269 |title=अब को बन्ला पशुपतिनाथको मूल पूजारी ? |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो परम्परा आदि [[शङ्कराचार्य]]को अनुरोधमा सुरु भएको मानिन्छ जसले सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई प्रोत्साहित गरेर पौराणिक राजा भरतले शासन गरेको मानिने दक्षिण एसियाको भारतीय राज्यहरूलाई एकीकरण गर्न खोजेका थिए। यो प्रक्रिया भारत वरपरका अन्य मन्दिरहरूमा पछ्याइएको छ, जुन आदि शङ्कराचार्यद्वारा पवित्र गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nayapusta.com/2018/05/28/69280 |title=पशुपतिनाथमा यसरी आए भारतीय भट्ट, जो पछि मूलभट्ट र पुजारी भएर राज गर्दैछन् |date=2018-05-28 |website=नयाँ पुस्ता |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14}}</ref> यो मन्दिर [[छाने शैली|प्यागोडा]] वास्तुकलाको शैलीमा बनाइएको छ। मन्दिरमा [[तामा]] र [[सुन]]को दुई-स्तरको छानाहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.pashupati.gov.np/content/62 |title=पशुपति विकास ट्रस्ट |website=पशुपतिनाथ आधिकारिक वेबसाइट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524090622/https://pashupati.gov.np/content/62 |archive-date=2022-05-24 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nepaliheadlines.com/142542-2/ |title=पशुपतिनाथको मन्दिरको बारेमा ११ रोचक तथ्य- भगवान शिवको नाम 'पशुपतिनाथ' कसरी हुन पुग्यो? |date=2016-02-17 |website=नेपाली हेडलाइन्स |language=नेपाली |accessdate=2022-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205155046/https://nepaliheadlines.com/142542-2/ |archive-date=2022-12-05 }}</ref> ===बौद्धनाथ=== {{Main|बौद्धनाथ}} [[चित्र:Boudhanath Panorama.jpg|thumb|centre|बौद्धनाथ स्तूपको प्यानोरेमिक दृश्य|alt=|737x737px]] '''बौद्धनाथ'''लाई बौद्ध स्तुप वा खस चैत्य भनेर पनि चिनिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://newsabhiyan.com/news-details.php?nid=83259 |title=बौद्धनाथ स्तूप’ वृत्तचित्र निर्माण |website=न्युज अभियान |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो [[स्वयम्भूनाथ]]सँगै नेपालको सबैभन्दा पवित्र बौद्ध स्थलहरू मध्ये एक हो। यो लोकप्रिय पर्यटकीय क्षेत्र हो। बौद्धनाथलाई नेवारहरूद्वारा खस्ती र नेपाली वक्ताहरूद्वारा बौद्ध या बोधनाथ भन्ने गरिन्छ। काठमाडौँको केन्द्र उत्तरपूर्वी बाहिरी इलाकादेखि {{convert|11|km|0|abbr=on}}को दूरीमा रहेको यो स्तूपको विशाल मण्डलाले यसलाई नेपालको सबैभन्दा ठुलो गोलाकार स्तूपहरू मध्ये एक बनाएको छ। बौद्धनाथलाई सन् १९७९ मा [[युनेस्को]]द्वारा [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मा सूचिकृत गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=http://www.tamangonline.com/news/30969 |title=बौद्धनाथको पौराणिक कथा |date=2018-10-18 |website=तामाङ अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012160530/https://www.tamangonline.com/news/30969 |archive-date=2022-10-12 }}</ref> स्तूपको आधारखण्डमा ध्यानी बुद्ध अमिताभको १०८ वटा साना चित्रणहरू छन्। प्रत्येक वर्ष स्तूप भ्रमण गर्न विश्वभरिका तिब्बती [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] तीर्थयात्रिहरू यहाँ आउने गरेका छन्। यी तीर्थालुहरूले यो स्तूपको आन्तरिक तल्लो घेरिएको भागमा शरीर निहुराएर साष्टाङ्ग प्रणाम गर्छन्, प्रार्थना चक्रसँगै स्तूपको चारै दिशामा घुम्ने गर्छन्, मन्त्रोच्चार र प्रार्थना गर्ने गर्छन्।<ref>{{Cite web |url=http://www.paryatanbazar.com/archives/4778 |title=स्वदेशी तथा विदेशी पाहुनाको प्रमुख आकर्षणको गन्तव्य , बौद्धनाथ स्तुपा |date=2019-11-10 |website=पर्यटन बजार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407132426/https://www.paryatanbazar.com/archives/4778 |archive-date=2023-04-07 }}</ref> ===स्वयम्भूनाथ=== {{Main|स्वयम्भूनाथ}} स्वयम्भूनाथ स्तूप काठमाडौँ सहरको उत्तरपश्चिमी भागमा अवस्थित पहाडमा रहेको बौद्ध [[स्तूप]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/111200 |title=स्वयम्भूनाथ होइन् स्वयम्भू महाचैत्य |last=महर्जन |first=बसन्त |website=हिमाल खबर |accessdate=2022-04-15}}</ref> यो नेपालको सबैभन्दा पुरानो धार्मिक स्थल हो।<ref>{{Cite web|url=https://kendrabindu.com/others/102230-1612474407.html|title=स्वयम्भूनाथ १८ करोडको लागतमा जीर्णोद्वार हुँदै|website=केन्द्रबिन्दु|language=नेपाली|accessdate=2022-04-15}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो बौद्ध क्षेत्र मान्ने गरिएता पनि यो बौद्ध र हिन्दु दुवै धर्मावलम्बीद्वारा सम्मानित र पूजनीय रहेको छ। स्तूपको आधारखण्डमा गुम्बज छ र गुम्बजको माथि, चारै दिशामा बुद्धको आँखाले हेरेको घन संरचना छ। चारै दिशामा पञ्चकोणीय तोरण छन्, जसमा मूर्तिहरू कुँदिएका छन्। तोरणको पछाडि र माथि गरि जम्मा तेह्र तहहरू छन्। सबै तहहरू माथि एउटा सानो ठाउँ छ जसमाथि गजुर रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20181222131419.html |title=बौद्ध स्तुपमा प्वालैप्वाल : के हो विवाद? यस्तो छ चिनियाँ लामाको ‘कनेक्सन’ |last=रञ्जित |first=सहयोग |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206140459/https://pahilopost.com/content/20181222131419.html |archive-date=2022-12-06}}</ref> === रानी पोखरी === {{Main|रानी पोखरी}} रानीपोखरी काठमाडौँ सहरको मध्य भागमा अवस्थित एक ऐतिहासिक मानव निर्मित [[पोखरी]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/1138/2020-10-10 |title=कथा रानीपोखरीको |last=मल्ल |first=के. सुन्दर |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यसलाई मल्ल राजा [[प्रताप मल्ल]]ले सन् १६६५ मा आफ्नो प्यारी रानीको लागि बनाएका थिए। पोखरीको दक्षिण कुनामा एउटा हात्तीको मूर्ति रहेको छ जसमा प्रताप मल्ल र उनको दुवै छोराहरूको छविलाई दर्शाउने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/91895-91895 |title=रानी पोखरी प्रताप मल्लले बनाएका होइनन् |last=जोशी |first=हरिराम |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> बालगोपालेश्वर मन्दिर पोखरीको मध्यभागमा रहेको छ। रानी पोखरी प्रत्येक वर्ष [[तिहार]]को अन्तिम दिन अर्थात् [[भाइटीका]] र [[छठ]] पर्वको समयमा सर्वसाधारणको लागि खोलिने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/ke-ho-raaniipokhrii-mndirko-vaastviktaa-98951 |title=के हो रानीपोखरी मन्दिरको वास्तविकता ? |last=काफ्ले |first=सुरेन्द्र |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2020/10/21/160324829198498141.html |title=यसरी बन्यो रानीपोखरी |last=न्यौपाने |first=दामोदर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> == संस्कृति == {{Main|काठमाडौँको संस्कृति}} === कला === [[मन्दिर]], तीर्थस्थल, [[स्तूप]], गोम्पा, [[चैत्य]] र दरबारहरूमा प्रशस्त पाइने काठ, ढुङ्गा, धातु र टेराकोटाबाट बनेको कलात्मक बस्तुहरूले काठमाडौँ उपत्यकालाई [[नेवार जाति|नेवार]]हरूको सहरको रूपमा वर्णन गर्ने गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2022/04/15/16500215292493433.html |title=नेपालको कला विश्वकै चिनारी : उपराष्ट्रपति |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/blog/221949/ |title=रहरै रहर, काठमाडौँ सहर |last=केसी |first=खिमु |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कलात्मक वस्तुहरू सडकको कुना, गल्ली, निजी आँगन र खुला मैदानमा पनि देखिन्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/111689-1480138260.html |title=कलाको मूल्य |last=खतिवडा |first=ऋषि |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> प्रायजसो [[देवता]] र [[देवी]]हरूको प्रतिमामा कला देखिने गरेन्छ। काठमाडौँ उपत्यका लामो समयदेखि कलाको खजाना रहेको भए पनि सन् १९५० मा बाहिरी विश्वका लागि यो देश खुलेपछि मात्रै यसले विश्वव्यापी मान्यता पाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/national/2019-09-21-1636 |title=काठमाडौँ उपत्यका: कला र सम्पदाले झकिझकाउ बनाइँदै |last=हमाल |first=चाँदनी |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपाल र काठमाडौँको धार्मिक कलामा विशेष गरी [[भवानी देवी|भवानी]], [[दुर्गा]], गज-लक्ष्मी, हरिती-सीतला, महिषमर्दिनी, सप्तमातृका (सात मातृ देवी), र [[लक्ष्मी|श्रीलक्ष्मी]] (धन देवी) माता देवीहरूको प्रतीकात्मक प्रतीकहरू समावेश छन्। ईशा पूर्व तेस्रो शताब्दीदेखि हिन्दु देवी-देवताहरू बाहेक [[अशोक|सम्राट अशोक]] कालका बौद्ध स्मारकहरूले सामान्यतया नेपाल र विशेष गरी उपत्यकालाई सुन्दर बनाएको छ। यी कला र वास्तुकलाका भवनहरूले विकासको तीन प्रमुख कालहरू समेटेका छन्: [[लिच्छवि राज्य|लिच्छवि]] वा शास्त्रीय काल (सन् ५०० देखि ९००), उत्तर-शास्त्रीय अवधि (सन् १००० देखि १४००) जसमा पाल कालको बलियो प्रभाव रहेको थियो त्यसपछि [[मल्ल वंश|मल्ल काल]] (सन् १४०० पछि) जसले तिब्बती दानवविज्ञानको कलाको साथमा स्पष्ट रूपमा तान्त्रिक प्रभावहरू देखाएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/04/760454 |title=नेपाली कला-संस्कृतिमा लोभिएका चिनियाँ कलाकार |last=ढुङ्गाना |first=नारायण |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/Art/2021/11/04/163599130276998220.html |title=आधुनिकताले बिर्साएको सहरको कथा |last=तामा‌ङ |first=सुशीला |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपाली कलाकारले बनाएको कलात्मक प्रतिमूर्ति र नक्काशीलाई व्यापक टाइपोलोजी भनिएको छ। यी कलाकारहरूले हिन्दु र बौद्ध धर्मको मिश्रणलाई कायम राखेका छन्। यी कलाकारहरूले प्रायः ढुङ्गा कला, धातु कला, काठ कला, टेराकोटा कला, र चित्रकलाको प्रयोग गरिएको सामग्री बनाउने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/625391-1631928629.html |title=नेपाली कला कार्यशालाको इतिवृत्ति |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> <gallery mode="packed"> चित्र:Bhairav Statue Koteshwor Mahadev Temple Koteshwor Kathmandu Nepal Rajesh Dhungana.jpg|भैरवको मूर्ति चित्र:Stone carving in Kathmandu.jpg|ढुङ्गा कलाको एक नमूना चित्र:Basantapur Kathmandu Nepal (8528227205).jpg|बसन्तपुरमा रहेको एक मन्दिर बाहिरको काष्ठ कला चित्र:Basantapur Kathmandu Nepal (8528168475).jpg|धातु कला </gallery> ====सङ्ग्रहालय==== काठमाडौँ नेपालको राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/52606/ |title=अब घरमै बसीबसी छाउनी राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय घुम्न सकिने |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.news24nepal.tv/2022/03/21/864946 |title=राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयलाई सार्कस्तर बनाउनुपर्छ : मन्त्री आले |date=2022-03-21 |website=न्युज २४ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412001451/https://www.news24nepal.tv/2022/03/21/864946 |archive-date=2022-04-12 }}</ref> र नेपालको प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय सहित धेरै सङ्ग्रहालयहरू र कला गृहहरूको घर हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/112249 |title=‘भगवान भरोसा’ मा हाम्रा ऐतिहासिक सङ्ग्रहालय |last=महर्जन |first=वसन्त |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> नेपालको कला र वास्तुकला दुई प्राचीन धर्म हिन्दु र बौद्ध धर्मको मिलन हो। काठमाडौँ उपत्यकाका सात राम्ररी परिभाषित स्मारक क्षेत्रहरूमा रहेका धेरै मन्दिर, तीर्थस्थल, स्तूप, गुम्बा र दरबारहरूमा यिनीहरू पर्याप्त रूपमा प्रतिबिम्बित छन्। यो एकीकरण काठमाडौँ र यसका भगिनी सहर [[ललितपुर महानगरपालिका|पाटन]] र [[भक्तपुर नगरपालिका|भक्तपुर]]का सङ्ग्रहालय र कला गृहहरूमा आयोजना र प्रदर्शनीहरूमा पनि झल्किन्छ। सङ्ग्रहालयहरूले पुरातात्विक निर्यात सहित ५औँ शताब्दीदेखि वर्तमान दिनसम्मका अद्वितीय कलाकृतिहरू र चित्रहरू प्रदर्शन गर्छन्। =====राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय, छाउनी}} राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय काठमाडौँको पश्चिमी भागमा नेपालका तत्कालीन सेनापति र मुख्तियार [[भीमसेन थापा]]ले १९औँ शताब्दीको प्रारम्भमा निर्माण गरेको ऐतिहासिक भवनमा स्वयम्भूनाथ स्तूप नजिकै छ। यो देशको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सङ्ग्रहालय हो।<ref>{{Cite web |url=https://onlineradionepal.gov.np/2022/03/21/263644.html |title=राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयलाई सार्कस्तरीय बनाउनुपर्छ : मन्त्री आले |website=रेडियो नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> यो सङ्ग्रहालयमा हतियार, कला र ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वको पुरातात्विक वस्तुहरूको विस्तृत सङ्ग्रह रहेको छ। यो सङ्ग्रहालय युद्ध ट्रफी र हतियारहरूको सङ्कलन गृहको रूपमा सन् १९२८ मा स्थापना भएको थियो भने यस सङ्ग्रहालयको प्रारम्भिक नाम छाउनी सिलखाना थियो, जसको अर्थ "हतियार र गोला बारुदको ढुङ्गा घर" हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2019/07/18/20190718133719 |title=सङ्ग्रहागारदेखि सङ्ग्रहालयसम्म |last=जोशी |first=हरिराम |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> यसको महत्वलाई ध्यानमा राख्दै सङ्ग्रहालयमा धेरै हतियारहरू छन्, जसमा युद्धहरूमा प्रयोग हुने स्थानीय रूपमा बनाइएको हतियारहरू, १८ र १९औँ शताब्दीका छालाका तोपहरू, र काठ, काँसा, ढुङ्गा र चित्रहरूमा मध्यकालीन र आधुनिक कार्यहरू समावेश छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/praathmiktaamaa-pren-sngrhaaly-149311 |title=‘प्राथमिकतामा परेन सङ्ग्रहालय’ |last=महर्जन |first=सपना |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> =====प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय नेपाल}} प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय स्वयम्भूनाथ पहाडको दक्षिणी फेदमा छ। यो सङ्ग्रहालयमा विभिन्न प्रजातिका जनावर, पुतली र बोटबिरुवाहरूको ठुलो सङ्ग्रह छ। यो सङ्ग्रहालय प्रागैतिहासिक गोलादेखि भरिएका जनावरहरूका प्रजातिहरूको प्रदर्शनको लागि प्रख्यात छ।<ref>{{Cite web |url=https://emulyankan.org/natural-history-museum-tu/ |title=प्रकृति बुझ्न प्राकृतिक विज्ञान सङ्ग्रहालय जाने कि ? |last=डङ्गोल |first=प्रा.डा. धर्मराज |date=2018-05-15 |website=मूल्याङ्कन अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050320/https://emulyankan.org/natural-history-museum-tu/ |archive-date=2023-04-06 }}</ref> =====नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय}} नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय काठमाडौँको उत्तर-मध्य भागमा अवस्थित छ। वर्तमान दरबारको मुख्य भवन सन् १९७० मा पुरानो दरबारको अगाडि बनाइएको थियो। यो भवन तत्कालीन युवराज र सिंहासनका उत्तराधिकारी वीरेन्द्रको विवाहको अवसरमा निर्माण गरिएको थियो। दरबारको दक्षिणी ढोका पृथ्वीपथ र [[दरबार मार्ग|दरबारमार्ग]] सडकको छेउमा छ। दरबार क्षेत्रले कुल {{convert|30|ha|acre}} क्षेत्रफल ओगटेको छ र चारैतिर अग्ला फाटकहरूद्वारा पूर्ण रूपले सुरक्षित छ। नेपालको [[दरबार हत्याकाण्ड]] यसै स्थानमा भएको थियो। [[राजतन्त्र]]को पतनपछि यसलाई सङ्ग्रहालयमा परिणत गरिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2022/01/1066225 |title=नारायणहिटीको श्रीसदनका दुई कोठाको दस्तावेज सूचीकृत गरिँदै |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> =====तारागाउँ सङ्ग्रहालय===== {{मुख्य|तारागाउँ सङ्ग्रहालय}} तारागाउँ सङ्ग्रहालयले काठमाडौँ उपत्यकाको आधुनिक इतिहास प्रस्तुत गर्दछ। यसले काठमाडौँ उपत्यकाको ५० वर्षको अनुसन्धान र सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणमा २०औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा विदेशबाट आएका कलाकार, फोटोग्राफर, वास्तुविद् र मानवशास्त्रीहरूले योगदान दिएका कलाहरूलाई दस्तावेजीकरण गर्ने प्रयास गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/48586 |title=पौभा, थान्का बारे अध्ययन अनुसन्धान बढाउन माग |date=2016-08-25 |website=जनबोली न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.janaboli.com/post/48586 |archive-date=2023-04-06 }}</ref> सङ्ग्रहालयको वास्तविक संरचनाले काठमाडौँको निर्मित सम्पदा जोगाउनको लागि पुनर्स्थापना र पुनर्स्थापनाका लागि गरिएका प्रयासहरू देखाउँछ। यो सङ्ग्रहालय काठमाडौँ उपत्यकाको नियोजनकर्ताको रूपमा परिचित कार्ल प्रुस्चाले सन् १९७० मा डिजाइन गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/128803 |title=४० देशको जीवनशैली चिनाउने ३०० कलाकृति |last=भेटवाल |first=तारा |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-15}}</ref> <gallery mode="packed"> चित्र:Nepal's Museum.jpg|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय चित्र:Toran Dwar of Simroungarh in National Museum Kathmandu.jpg|राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा रहेको तोरण द्वार चित्र:The Royal Palace and its surrounding during spring season in Nepal.jpg|बसन्त ऋतुमा नारायणहिटी दरबार चित्र:The Taragaon Museum.jpg|तारागाउँ सङ्ग्रहालयको आँगन </gallery> ==== कला गृह ==== नेपालको कलाको केन्द्रको रूपमा रहेको काठमाडौँमा देशका समसामयिक कलाकारहरूको काम र ऐतिहासिक कलाकारहरूको सङ्कलित कलाकृति प्रदर्शन गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/Art/2022/03/04/164637798712694756.html |last=तामा‌ङ |first=सुशीला |title=काठमाडौँ ट्रिएनाले : कलामा समकालीन साझा समस्याको उठान |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> उपत्यका भित्रको पाटन सहर विशेषगरी [[ललितकला|ललित कला]] र शिल्पकलाका लागि प्रख्यात प्राचीन सहर हो।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/art/2021/04/22/161905887537176195.html |title=पाटन कलानगरी ‘रेड जोन’ मा |last=माली |first=प्रशान्त |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> काठमाडौँको कला नेपाली परम्परागतता र आधुनिक कलाको सम्मिश्रण प्रदर्शन गर्दै, ठुलो सङ्ख्यामा राष्ट्रिय, एसियाली र विश्वव्यापी प्रभावहरूबाट व्युत्पन्न कलाकृति जीवन्त रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/555201-1624070894.html |title=कलामा सौन्दर्यको चासो |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> नेपाली कलालाई सामान्यतया दुई क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ: नेपालमा [[पौभा]]<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/178008-1556951700.html |title=पौभा चित्रको भबिश्य |last=निरौला |first=तीर्थ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> भनेर चिनिने आदर्शवादी परम्परागत चित्रकला जसलाई तिब्बतमा [[थान्का]] भनेर चिनिन्छ<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/66501 |title=थाङ्का चित्र: एउटा अद्भुत इतिहास, तर यसरी मासिँदैछ (भिडियो सहित) |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050319/https://www.lokpath.com/story/66501 |archive-date=2023-04-06 }}</ref>, जुन देशको धार्मिक इतिहाससँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ र अर्कोतर्फ समकालीन पश्चिमी शैलीको प्रकृति सहितको चित्रकला रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news-50520563 |title=थाङ्का बनाउँदै 'अँध्यारोबाट उज्यालोतिर'को यात्रा |date=2019-11-23 |website=बिबिसी नेपाली समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> तान्त्रिक तत्वहरू र सामाजिक विषयवस्तुहरूमा आधारित रचनाहरू वा अमूर्त कलाकृति जसका लागि नेपालका चित्रकारहरू प्रख्यात छन्। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा बेलायतमा रहेको परोपकारी संस्था, काठमाडौँ समकालीन कला केन्द्र काठमाडौँमा कला प्रवर्द्धनमा संलग्न छ। काठमाडौँमा धेरै उल्लेखनीय कला प्रदर्शनी गृहहरू छन्। नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कला तथा शिल्प विभागद्वारा सञ्चालित नाफा कला प्रदर्शनी गृह नव-शास्त्रीय पुरानो राणा दरबार सीता भवनमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/126225 |title=संसारभर फैलिएको नेपाली कलाकृतिको सुकीर्ति |last=बराल |first=सजना |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/52772/ |title=पाटन सङ्ग्रहालयको गर्भमा लुकेको रहस्यमय मल्लकालीन कलाकृति |last=देवकोटा |first=सबिना |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> भृकुटीमण्डप प्रदर्शनी मैदान भित्र रहेको सृजना समकालीन कला गृहले समकालीन चित्रकार र मूर्तिकारहरूको कामलाई प्रदर्शन गर्ने गर्दछ र नियमित रूपमा प्रदर्शनीहरू आयोजना गर्दछ। यसले कला विद्यालयहरूमा बिहान र साँझ कक्षाहरू पनि चलाउँछ। भीमसेनथानको तीन-तले भवनमा रहेको मोती अजिमा कलागृह पनि उल्लेखनीय छ। यहाँ परम्परागत भाँडाहरू र हस्तनिर्मित पुतलीहरू र मध्यकालीन नेवार घरको विशिष्ट वस्तुहरूको प्रभावशाली सङ्ग्रह समावेश छ, जसले नेपाली इतिहासमा महत्त्वपूर्ण अन्तरदृष्टि प्रदान गर्दछ। दरबारमार्गमा रहेको नारायणहिटी दरबार नजिकैको जे आर्ट कलागृहमा प्रख्यात, स्थापित नेपाली चित्रकारहरूको कलाकृति प्रदर्शन गरिएको छ। [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] जाने बाटोमा रहेको [[बबरमहल]]मा रहेको [[नेपाल कला-परिषद्|नेपाल कला परिषद्]] कलागृहमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कलाकारका कलाकृति र कला प्रदर्शनीका लागि नियमित रूपमा प्रयोग हुने फराकिलो सभाकक्षहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://sampurnaweekly.com/news/3086 |title=‘नेपाली साहित्य मेला–महोत्सवमा रमाइरहेको छ’ |last=स्मृति |first=स्वपनिल |website=सम्पूर्ण साप्ताहिक |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528145921/https://sampurnaweekly.com/news/3086 |archive-date=2022-05-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/arts/566141-1625290505.html |title=नेपाली आधुनिक कलाको पहिलो दशक |last=मल्ल |first=मुकेश |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21}}</ref> ==== साहित्य ==== [[नेपाल राष्ट्रिय पुस्तकालय|नेपालको राष्ट्रिय पुस्तकालय]] पाटनमा अवस्थित छ। [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], [[नेपाली]], [[संस्कृत]], [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] र [[नेपाल]] भाषाका ७० हजारभन्दा बढी पुस्तकहरू भएको यो देशकै ठुलो पुस्तकालय हो। पुस्तकालयमा १७औँ शताब्दीका संस्कृत र अङ्ग्रेजी भाषाका दुर्लभ विद्वानहरूद्वारा लिखित पुस्तकहरू रहेका छन्। काठमाडौँको [[केशर महल]]मा रहेको शिक्षा मन्त्रालय भवनको भुइँ तल्लामा रहेको [[केसर पुस्तकालय]] रहेको छ। करिब ४५ हजार पुस्तकको यो सङ्ग्रह [[केशर शमशेर राणा|केशर सम्शेर राणा]]को व्यक्तिगत सङ्ग्रहबाट लिइएको हो। यसले [[इतिहास]], [[कानून]], कला, धर्म, र दर्शनलगायतका विषयहरूको विस्तृत दायरालाई समेट्छ। यहाँ तन्त्रको एक संस्कृत पुस्तिकालाई १,००० वर्षभन्दा पुरानो मानिन्छ। [[विसं २०७२ को महाभूकम्प|वि.सं. २०७२ भूकम्प]]ले गर्दा शिक्षा मन्त्रालयको भवनमा ठुलो क्षति पुगेको थियो र केसर पुस्तकालयका सामग्रीहरूलाई अस्थायी रूपमा सारिएको थियो। ==== चलचित्र र रङ्गमञ्च ==== काठमाडौँ नेपाली चलचित्र र रङ्गमञ्चहरूको गृह सहर हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.merofilm.com/2018/02/156/ |title=‘नेपाली चलचित्र’ इतिहासदेखि वर्तमानसम्म |website=मेरो फिल्म |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525045513/https://www.merofilm.com/2018/02/156/ |archive-date=2022-05-25 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://archive.himalkhabar.com/65916 |title=अल्मलिएको नेपाली चलचित्र |last=कार्की |first=प्रकाशजङ्ग |date=2014-04-23 |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207162756/https://archive.himalkhabar.com/65916 |archive-date=2022-12-07 }}</ref> महानगरभित्र कान्ति पथमा अवस्थित [[राष्ट्रिय नाचघर|राष्ट्रिय नाच घर]], गङ्गा रङ्गमञ्च, हिमालयन रङ्गमञ्च र सन् १९८२ मा स्थापित आरोहण रङ्गमञ्च समूह सहित धेरै रङ्गमञ्चहरू छन्। गुरुकुल स्कूल अफ थिएटरले काठमाडौँमा अन्तर्राष्ट्रिय रङ्गमञ्च महोत्सव आयोजना गर्दछ, जसले विश्वभरका कलाकारहरूलाई आकर्षित गर्दछ। दरबार संरक्षण तथा प्रवर्द्धन समितिले स्थापना गरेको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा सानो रङ्गमञ्च खोलिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsabhiyan.com.np/news-details.php?nid=54329 |title=रङ्गमञ्चको काल यात्रा |last=कार्की |first=पदम सिंह |website=न्युज अभियान |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/arts/2021-03-28-34532 |title=रङ्गमञ्च : हिजो, आज र भोलि |last=सायमी |first=प्रकाश |language=नेपाली |website=गोरखापत्र |accessdate=2022-04-17}}</ref> काठमाडौँमा [[कलिउड (चलचित्र)|नेपाली]], [[बलिउड]] र [[हलिउड]] चलचित्रहरू देखाउने धेरै सिनेमाघरहरू (पुरानो एकल पर्दा भएका चलचित्र घर र केही नयाँ मल्टिप्लेक्सहरू) छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/history/2019/01/17/20190117185453 |title=पहिलो सिनेमा घरको कथा : ‘फस्ट सो’ मा सधैँ राजा |last=पराजुली |first=लोकरञ्जन |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17}}</ref> केही पुराना चलचित्र घरहरूमा विश्वज्योति सिनेमा हल, [[जय नेपाल सिनेमा हल|जय नेपाल हल]], कुमारी सिनेमा हल, गोपीकृष्ण सिनेमा हल र गुण सिनेमा हल पर्छन्। काठमाडौँमा केही अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका सिनेमा घरहरू र मल्टिप्लेक्सहरू पनि छन्। मल्टिप्लेक्सहरूमा [[क्यूएफएक्स सिनेमाज]], सिने डे सेफ, एफक्युब सिनेमा, क्युज सिनेमाज, बिग मुभिज, बिएसआर मुभिज र अन्य धेरै रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/38870/2019-08-19 |title=काठमाडौँमा ३८ सिनेमा हलले तिरेनन् मनोरञ्जन कर |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-17}}</ref> ==== सङ्गीत ==== काठमाडौँ नेपालको सङ्गीत र नृत्यको केन्द्र हो। यी कलाका विधाहरू सहरको अभिन्न अङ्ग हुन्। काठमाडौँका साँस्कृतिक स्थलहरूमा साङ्गीतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ। सङ्गीत काठमाडौँको परम्परागत पक्ष हो। [[नेपाल सम्वत्|नेपाल संवत्]] अनुसार 'गुन्ला' परम्परागत साङ्गीतिक पर्व हो। नेवार सङ्गीतको उत्पत्ति काठमाडौँबाट भएको हो। यसबाहेक काठमाडौँमा नेपालभरका सङ्गीतहरू पाउन सकिन्छ। सन् १९७० को दशकमा धेरै [[हिप्पी]]हरूले काठमाडौँको भ्रमण गरेका थिए जसले गर्दा यो सहरमा रक एन्ड रोल, [[रक सङ्गीत|रक]] र ज्याज सङ्गीतको आगमन भएको थियो। ज्याजमान्डु भनेर चिनिने ज्याज महोत्सवका लागि काठमाडौँ अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रख्यात छ। यो हिमालय क्षेत्रमा आयोजना गरिने एक मात्र ज्याज महोत्सव हो। यो उत्सवले [[अस्ट्रेलिया]], [[डेनमार्क]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[बेनिन]], र [[भारत]]जस्ता देशहरूबाट [[सङ्गीतकार]]हरूलाई आकर्षित गर्ने गर्दछ। यो सहरलाई धेरै विदेशी गीतहरूमा सन्दर्भित गरिएको छ, जसमा क्याट स्टिभेन्सको ('काठमान्डु', मोना बोन ज्याकन, सन् १९७०), बब सेगरको ('काठमान्डु', ब्युटिफुल लुजर, सन् १९७५), रस ब्यान्डको ('ए प्यासेज टु बैङ्कक', पुल्लिङ इन काठमान्डु; २११२ एल्बम, सन् १९७६), जोन लेननको ('नोबडी टुल्ड मी', सन् १९८४, मरणोपरान्त), क्रेमाटोरिज ब्यान्डको ('काठमान्डु', थ्री स्प्रिङ्स, सन् २०००), फितो पेजको (त्राफिको पो काठमान्डु - "ट्राफिक थ्रु काठमान्डु") र क्याभलकेडको ('काठमाडौँ किड', सन् २०१९) रहेका छन्। ===खाना=== काठमाडौँका अधिकांश मानिसहरूको प्रमुख खाना [[दालभात|दाल भात]] हो। यसमा [[चामल]] र [[दाल]]को झोल हुन्छ र सामान्यतया यसलाई [[तरकारी]], [[अचार]] र कहिलेकाहीँ [[चटनी]]सँग पस्किने गरिन्छ। तिब्बती उमालेको डल्लोको नेपाली संस्करणको एक प्रकारको रूपमा रहेको [[मम:]] नेपालका सडक बिक्रेता र रेस्टुरेन्टहरूले बेच्ने गरेका छन्। यो काठमाडौँमा सबैभन्दा लोकप्रिय चाँडो खानाको एक प्रकार हो। बफ (अर्थात् भैँसी) मोमो, चिकेन मोमो र शाकाहारी मोमो सहित मोमोका विभिन्न नेपाली प्रकारहरू काठमाडौँमा प्रख्यात छन्। काठमाडौँमा पाइने अधिकांश खाना मांसाहारी छन् यद्यपि शाकाहारको अभ्यास असामान्य छैन र शाकाहारी व्यञ्जनहरू सहरभरि पाइन्छ। [[भैँसी]]को मासु सामान्य रहेता पनि गाईको मासु असामान्य र निषेधित छ। काठमाडौँमा विशेषगरी रैथाने नेवारको घरमा भैँसी खाने चलन छ, जुन नेपालका अन्य भागमा पाइँदैन। केही दशक अघिसम्म [[सुँगुर]]को मासुको उपभोग निषेधित मानिन्थ्यो। पूर्वी नेपालको किराँत खानाको काठमाडौँमा आगमनसँगै यो क्षेत्रमा समेत सुँगुरको मासुले स्थान पाएको छ। [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] र [[मुसलमान]] धर्मालम्बीहरूको एक विशेषवर्गका जनसङ्ख्याले यसलाई अहिलेपनि निषेध मान्छन्। हिन्दुहरूले [[गाई]]लाई पवित्रताको प्रतीक मान्ने भएकाले र मुसलमानहरूको [[कुरान]] अनुसार भैंसी अपवित्र भएकोले यी जीवहरू खाँदैनन्। हिन्दुहरूले गाईको मासु बाहेक सबै किसिमको मासु खाने गर्छन्। स्थानीय र आगन्तुकहरूको लागि मुख्य खाजा प्रायः म:म वा [[चाउमिन]] हो। सन् १९५५ सम्म काठमाडौँमा एउटा मात्र पश्चिमी शैलीको रेस्टुरेन्ट रहेको थियो। नेपाली खाना, तिब्बती खाना, चिनियाँ खाना र विशेष गरी [[भारतीय खाना]]हरू पाइने भएपछि काठमाडौँमा ठुलो सङ्ख्यामा [[भोजनालय|रेस्टुरेन्ट]]हरू खुलेका छन्। अन्य धेरै रेस्टुरेन्टहरू स्थानीय, प्रवासी र पर्यटकहरू समायोजन गर्न खोलिएका छन्। काठमाडौँमा पर्यटनहरूको आगमनमा बृद्धिले गर्दा परम्परागत भोजन रुपान्तरण हुँदै पर्यटकहरूका लागि मिल्ने ठिमहा खानाको विकास निम्त्याएको छ। महाद्वीपीय खानाहरू चयन गरिएका ठाउँहरूमा पाउन सकिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय चेन रेस्टुरेन्टहरू दुर्लभ छन्, तर पिज्जा हट र केएफसीका केही खाजा घरहरू हालै महानगर क्षेत्रमा खुलेका छन्। यसका साथै अन्तर्राष्ट्रिय आइसक्रिम चेन कम्पनी बास्किन रोबिन्सको समेत विक्रीघरहरू रहेका छन्। काठमाडौँमा [[कफी]] पिउनेभन्दा [[चिया]] पिउनेहरूको सङ्ख्या धेरै छ। विशेष रूपमा अन्य स्थानीय तथा विदेशी खाजाहरूसँग व्यापक रूपमा चिया घरहरू रहेका छन्। यहाँका मानिसहरू व्यापक रूपमा रक्सी पिउने गर्छन् र यहाँ मादक पेय पदार्थहरूको धेरै स्थानीय प्रकारहरू रहेका छन्। महानगरीय क्षेत्रमा मद्यपान गरेर गाडी गुडाउनु निषेधित छ र यसका लागि ट्राफिक प्रहरी अधिकारीहरूले शून्य सहिष्णुता नीति अपनाएका छन्। [[अयला]] र [[थ्वं]] (चामलबाट बनेको मादकपदार्थ) काठमाडौँको मदिराजन्य पेय पदार्थ हो, जुन सबै स्थानीय रक्सी भट्टीहरूमा पाइन्छ। [[जाँड|छ्याङ]], [[तोङवा]] ([[कोदो]] वा [[जौ]]बाट बनेको मादकपदार्थ) र [[रक्सी]] नेपालका अन्य भागबाट काठमाडौँमा पाइने मदिराजन्य पेय पदार्थ हुन्। यस बाहेक काठमाडौँका मदिराजन्य बिक्री पसल, [[बासालय|होटल]], रेस्टुरेन्ट र बारहरूमा पश्चिमी र नेपाली बियरको व्यापक बिक्री हुने गरेको छ। <gallery mode="packed"> चित्र:Nepali dal-bhat-tarkari.jpg|नेपाली दाल भात चित्र:Momo101.jpg|नेपाली म:म चित्र:Dhindo by Ganesh.jpeg|नेपाली रैथाने भोजन [[ढिँडो]] चित्र:Chhwela.jpg|नेवारी परिकार [[छोइला]] </gallery> ===चाडपर्वहरू=== काठमाडौँका धेरैजसो मेला र चाडपर्वहरू [[मल्ल वंश|मल्ल काल]] वा त्यसभन्दा अघिका हुन्। परम्परागत रूपमा यी चाडहरू [[नेवार जाति|नेवार]]हरूले मनाउने गरेका भएता पनि पछिल्ला वर्षहरूमा यी चाडपर्वहरूमा अन्य काठमाडौँवासीहरूको पनि व्यापक सहभागिता रहेको छ। नेपालको राजधानी काठमाडौँमा विभिन्न राष्ट्रिय चाडपर्व मनाइन्छ। सहरमा ठुलो सङ्ख्यामा बसाइँ सर्दा पश्चिमबाट [[खस जाति|खस]], पूर्वबाट [[किराँत जाति|किराँत]], उत्तरबाट तिब्बती [[बोन धर्म|बोन]] र दक्षिणबाट [[मिथिला]] संस्कृति राजधानीमा भेटिन्छन् र एक आपसमा घुलमिल भइसकेका छन्। [[घोडेजात्रा|घोडे जात्रा]], [[इन्द्रजात्रा|इन्द्र जात्रा]], [[दसैँ|दशैं]], [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]] लगायतका पर्वहरू काठमाडौँका सबै हिन्दु र बौद्ध समुदायले भक्तिभाव र उत्साहका साथ मनाउँछन्। लागु गरिएका संहिताहरूमा सामाजिक नियमनले हिन्दु परम्परा र नैतिकतालाई समावेश गरेको छ। यिनीहरूलाई [[शाह वंश|शाह राजा]]हरू र यसअघिका राजाहरूले हिन्दु र बौद्ध धर्मका संरक्षकहरूको रूपमा अनुसरण गरेका थिए। काठमाडौँ र देशका अन्य भागमा देवी देवताको विशेष पूजामा शताब्दीदेखि सांस्कृतिक निरन्तरता कायम छ। यी देवताहरूमा [[अजिमा]], [[तलेजु भवानी]] र उनको अन्य रूप: [[देगुतलेजु]] र [[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]] (जीवित देवी) समावेश छन्। कलात्मक भवनहरू अहिले मानिसहरूको दैनिक जीवनमा पूजा गर्ने ठाउँ बनेका छन्, त्यसैले वार्षिक चाडपर्वहरू मनाउन सूची कायम गरिएको छ। महानगरमा वर्ष भरिमा १३३ वटा पर्व मनाइन्छ। यसअघि उल्लेख गरिएका बाहेक काठमाडौँमा मनाइने केही परम्परागत चाडहरूमा [[दसैँ|बडा दशैं]], [[तिहार]], [[छठ]], [[माघे सङ्क्रान्ति|माघे संक्रान्ति]], [[नागपञ्चमी]], [[साउन शुक्ल पूर्णिमा|जनै पूर्णिमा]], पञ्चदान, [[तीज]]/[[ऋषिपञ्चमी|ऋषि पञ्चमी]], पाहां चह्रे, [[सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा]], [[मातातीर्थऔँसी]] रहेका छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:Sweta bhairava krt.jpg|इन्द्र जात्राको लागि स्वेत भैरव Ranipokhari during chhath festival.jpg|छठको समयमा रानी पोखरी HIndu Festival of Tihar 06.jpg|भाइटिकाको लागि सप्तरङ्गी थाल Sweets and fruits with Dashain jamara.jpg|दसैँको जमरा र प्रसाद </gallery> ==धर्म== {{bar box |title=काठमाडौँ महानगरमा बसोबास गर्ने धर्मावलम्बीहरू<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्मावलम्बी |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]]|#FF6600|८१.३}} {{bar percent|[[बौद्ध धर्म]]|#FFFF00|९}} {{bar percent|[[इस्लाम धर्म]]|#009000|४.४}} {{bar percent|अन्य|#808080|५.२}} <small>अन्य भित्र [[इसाई धर्म|क्रिस्चियन धर्म]], [[जैन धर्म]] र अन्य धर्मावलम्बीहरू (५.२%)</small> }} [[File:Chhetrapati Ganesh Temple in Kathmandu, Nepal..jpg|thumb|काठमांडू में क्षेत्रपाटी गणेश मंदिर]] ===हिन्दु धर्म=== काठमाडौँमा हिन्दु धर्म परापूर्वकालदेखि पालन गरिदै आएको छ। [[लिच्छवि राज्य]] (सन् ४०० देखि ७५०) अस्तित्वमा आएसँगै काठमाडौँ उपत्यकामा हिन्दु धर्म र यसभित्रका [[सवर्ण विवाह]], [[सामाजिक स्तरीकरण]] र [[नेपालमा जति व्यवस्था|जाति व्यवस्था]]को स्थापना भएको मानिन्छ। [[पशुपतिनाथ मन्दिर]], [[चाँगुनारायण मन्दिर]] र [[काष्ठमण्डप]] हिन्दुहरूका लागि विशेष महत्व राख्ने गरेका छन्। काठमाडौँ र वरपरका उपत्यकाका अन्य उल्लेखनीय हिन्दु मन्दिरहरूमा [[बज्रयोगिनी मन्दिर]], दक्षिणकाली मन्दिर, [[गुह्येश्वरी|गुह्येश्वरी मन्दिर]] र [[शोभा भगवती मन्दिर]] समावेश छन्। काठमाडौँबाट बग्ने [[बागमती नदी]]लाई हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले पवित्र नदी मान्छन् र धेरै हिन्दु मन्दिरहरू यस नदीको किनारमा अवस्थित छन्। बागमतीको महत्व यस तथ्यमा पनि निहित छ कि यसको किनारमा हिन्दुहरूको दाहसंस्कार गरिन्छ र किराँतहरू यसको छेउमा पहाडमा गाडिन्छन्। नेपाली हिन्दु परम्परा अनुसार दाहसंस्कार गर्नुअघि शवलाई तीन पटक बागमतीमा डुबाउनु पर्छ। मुख्य शोक गर्ने (सामान्यतया पहिलो छोरा) जसले अन्त्येष्टि चितालाई जलाउँछ उसले दाहसंस्कार पछि तुरुन्तै पवित्र नदीको पानीमा स्नान गर्नुपर्छ। शवयात्रामा सामेल हुने धेरै आफन्तहरूले पनि बागमतीमा नुहाउँछन् वा दाहसंस्कारको अन्त्यमा आफ्नो शरीरमा पवित्र पानी छर्कन्छन् किनभने बागमतीले मानिसहरूलाई आध्यात्मिक रूपमा शुद्ध गर्ने विश्वास गरिन्छ। ===बौद्ध धर्म=== गौतम बुद्धको समयमा (ईशापूर्व ४८३ - ५६३) बौद्ध भिक्षुहरूको आगमनसँगै बौद्ध धर्म काठमाडौँमा आगमित भएको थियो। उनीहरूले साँखुमा वनविहार मठको स्थापना गरेका थिए। [[लुम्बिनी]]मा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा (शा. ईशापूर्व ४६१ - ४९१) आक्रमण भएपश्चात् त्यहाँबाट [[शाक्य]]हरू भागेपछि यो मठको पुनर्निर्माण गरिएको थियो। हिन्दु लिच्छवी युग (ईशापूर्व ४०० देखि ७५०) को समयमा विभिन्न मठहरू र आदेशहरू जारी गरिएपछि क्रमिक रूपमा [[नेवार बौद्ध धर्म]]को गठन भएको थियो, जुन अझै पनि [[हिन्दु धर्म|हिन्दु धर्म]]को प्राथमिक [[धार्मिक भाषा]] संस्कृतमा अभ्यास गरिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको त्यो परम्परालाई पौराणिक राजकुमारी [[भृकुटी]] (सातौँ शताब्दी) र कलाकार [[अरनिको]] (सन् १२४५–१३०६)ले [[तिब्बत]] र [[चीन]]मा बौद्ध धर्म फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। नेवार बौद्ध धर्ममा आधारित काठमाडौँमा १०८ भन्दा बढी परम्परागत गुम्बाहरू (बहा: र बहाई) रहेका छन्। सन् १९६० को दशकदेखि काठमाडौँको स्थायी तिब्बती बौद्ध जनसङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ र अहिले यस क्षेत्रमा पचासभन्दा बढी तिब्बती बौद्ध गुम्बाहरू छन्। यसका साथै नेवार बौद्ध धर्मको आधुनिकीकरणसँगै विभिन्न [[थेरवाद]] बिहारहरू स्थापना भएका छन्। ===किराँत मुन्धुम=== किराँत मुन्धुम नेपालको आदिवासी जनजाति प्रथाहरू मध्ये एक हो। यो [[किराँत जाति]]ले अभ्यास गर्ने गरेका छन्। किराँत धर्मका केही जीववादी पक्षहरू, जस्तै पुर्खाको पूजा (अजिमाको पूजा) पनि किराँत मूलका नेवारहरूमा पाइन्छ। प्राचीन किराँतहरूले पूजा गर्ने विश्वास भएका प्राचीन धार्मिक स्थलहरू, जस्तै पशुपतिनाथ, वाङ्गा आकाश भैरव (यलम्बर) र अजिमालाई अहिले काठमाडौँमा सबै धर्म मान्ने मानिसहरूले पुज्छन्। नेपालका अन्य भागबाट काठमाडौँ आएका किराँतहरूले सहरमा [[मुन्धुम]]को अभ्यास गर्ने गरेका छन्। ===इस्लाम धर्म=== काठमाडौँका मल्ल राजा रत्न मल्लले १५औँ शताब्दीमा [[कश्मीर]], [[लद्दाख]] र [[ल्हासा]]सँग व्यापार गर्न भारतीय मुसलमानहरूलाई यहाँ निम्तो दिएका थिए।<ref name="मुसलमान">{{cite web |last=यासमिन |first=चोम्पा मौसमी |title=Muslim cultural Practices in Nepal |trans-title=नेपालमा मुस्लिम सांस्कृतिक अभ्यासहरू |url=https://www.nepjol.info/index.php/pragya/article/download/34205/26905 |date=सन् २०२० |accessdate=वि.सं. २०७९ बैशाख ५ |language=अङ्ग्रेजी |page=३-४ |publisher=नेपाल जोल |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212191611/https://www.nepjol.info/index.php/pragya/article/download/34205/26905 |archive-date=2021-02-12 }}</ref> व्यापारबाट सुरु भएको मुसलमानहरूको आगमनले अहिले बाक्लो रूप लिइसकेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/history/2015/09/25/20150925183952 |title=काठमाडौँमा इस्लामिक आक्रमण |last=महर्जन |first=संजीवन |website=साप्ताहिक पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-04-18}}</ref> वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार काठमाडौँमा मुसलमानहरूको जनसङ्ख्या ४.४% पुगेको छ। इस्लाम धर्मावलम्बीहरूले [[ईद]], [[बकरी ईद]] लगायतका पर्वहरू मनाउने गरेका छन्। ===अन्य धर्म=== [[सिख धर्म]] मुख्यतया काठमाडौँको बालाजु र कुपण्डोलस्थित गुरुद्वारामा अभ्यास गरिन्छ। मल्लकालीन राजा जयजगत मल्लको पालामा सिख धर्मको आगमन नेपालमा भएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalaaja.com/2019/11/20191112103456 |title=भब्य लंगर(भोजन) आयोजना |website=नेपाल आज |language=नेपाली |accessdate=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205065553/https://nepalaaja.com/2019/11/20191112103456 |archive-date=2022-12-05 }}</ref>भारतमा ब्रिटिस शासनकालको समयमा करिब डेढ सय वर्ष अघि सिख समुदाय नेपाल प्रवेश गरेको उल्लेख गरिएको छ। [[जैन धर्म]] एउटा सानो समुदायद्वारा अभ्यास गरिन्छ। कमलपोखरीमा रहेको [[जैन मन्दिर, कमलपोखरी|जैन मन्दिर]]मा जैन धर्मावलम्बीहरूको उपस्थिति हुने गरेको छ। काठमाडौँमा मात्रै १७० गिर्जाघरहरू रहेको छ। यसका साथै यो सहरमा क्रिस्चियन मिसनरी अस्पतालहरू, कल्याणकारी संस्थाहरू र विद्यालयहरू पनि सञ्चालनमा छन्। भारतीय र बेलायती सेनामा सिपाहीका रूपमा सेवा गरेका नेपाली नागरिकहरू सेवामा रहँदा क्रिस्चियन धर्म ग्रहण गरेको हुनाले नेपाल फर्किएर पनि उनीहरूले यस धर्मलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। तिनीहरूले ईसाई धर्मको प्रसार र विशेष गरी काठमाडौँमा गिर्जाघरहरूको निर्माणमा योगदान दिएका छन्। ==शिक्षा== नेपालको सबैभन्दा पुरानो आधुनिक विद्यालय [[दरबार हाई स्कुल]]<ref>{{Cite web |url=https://ratopati.com/story/110927/2019/12/23/durbar-high-school |title=यस्तो बन्यो ‘दरबार हाई स्कुल’, डेढ महिनाभित्र हस्तान्तरण हुँदै |website=रातोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref> र सबैभन्दा पुरानो कलेज [[त्रि-चन्द्र कलेज|त्रिचन्द्र कलेज]]<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/feature/2021/08/31/163039228343273875.html |title=त्रिचन्द्र कलेज : शताब्दी लामो इतिहास, बर्खे झरीमा रुझिरहेछ ! [भिडियाे] |last=राई |first=गणेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> दुवै काठमाडौँमा छन्। नेपालमा रैती दुनियाँको लागि शिक्षा निषेधित रहेको समयमा राणा वंशका सन्तानहरूको लागि शिक्षादीक्षाको प्रबन्धनको लागि तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[जङ्गबहादुर राणा]]ले वि.सं. १९१० असोज २७ गते नेपालमा पहिलो औपचारिक विद्यालयको रूपमा दरबार हाई स्कुलको स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2018/10/15/151678/ |title=दरबार हाई स्कुल स्थापनाको १ सय ६६औँ दिवस मनाइयो |last=भट्टराई |first=प्रदीप |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/feature/2020/05/12/158927915025767644.html |title=कहिले खुल्ला दरबार हाई स्कुल ? |last=राई |first=गणेश |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref> विद्यार्थी र कलेजहरूको सङ्ख्या अनुसार नेपालको सबैभन्दा पुरानो र प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयको रूपमा रहेको सबैभन्दा ठुलो [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] कीर्तिपुरमा रहेको छ। काठमाडौँमा नेपालकै उत्कृष्ट माध्यमिक विद्यालय र उच्च शिक्षाका लागि कलेजहरू रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/79242-79242 |title=उत्कृष्ट २० विद्यालय छनोट |last=पाण्डे |first=सूर्यप्रसाद |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/118282 |title=चिन्नुहोस् यी हुन काठमाडौँका ११ सरकारी स्कुल, जहाँ प्राइभेटमा भन्दा राम्रो पढाई हुन्छ |date=2018-01-14 |website=जनबोली न्यूज नेटवर्क |language=नेपाली |accessdate=2022-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406050320/https://www.janaboli.com/post/118282 |archive-date=2023-04-06 }}</ref>नेपालका विभिन्न स्थानहरूबाट उच्च शिक्षा तथा स्तरीय शिक्षाका लागि विद्यार्थीहरू यहाँका उच्च माध्यमिक विद्यालय तथा कलेजहरूमा भर्ना लिने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/178927-1557745380.html |title=‘काठमाडौँलाई शिक्षाको ‘हब’ बनाउन सकिन्छ’ |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> महानगरपालिकाभित्र जम्मा ९२ वटा सामुदायिक विद्यालयम र ६४० वटा संस्थागत विद्यालय रहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/kaatthmaaddaun-mhaangrkaa-sbai-vidyaalymaa-ab-sthaaniiy-paatthykrm-162266 |title=काठमाडौँ महानगरका सबै विद्यालयमा अब स्थानीय पाठ्यक्रम |last=पाण्डे |first=सूर्यप्रसाद |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24}}</ref> शिक्षा मन्त्रालयले प्रत्येक वर्ष अनुगमन र मूल्याङ्कन गरेर नेपालका उत्कृष्ट विद्यालय तथा कलेजहरूको सूची जारी गर्ने गरेकोमा अधिकांश विद्यालय र कलेज यसै महानगरपालिकाभित्र पर्ने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://kendrabindu.com/others/170815-1612474244.html |title=नेपालका उत्कृष्ट २५ प्लस टु (कक्षा ११, १२) |website=केन्द्रबिन्दु |language=नेपाली |accessdate=2022-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819011833/https://kendrabindu.com/others/170815-1612474244.html |archive-date=2022-08-19 }}</ref> ==अर्थतन्त्र== देशको आर्थिक विकासमा काठमाडौँको स्थान र भूभागले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यो प्राचीन सहर उर्वर माटो, समतल भू-भाग र तालको किनारमा अवस्थित रहेको छ। यो भूगोलले कृषिमा आधारित समाज बनाउन मद्दत गरेको थियो। प्राचीन कालदेखि भारत र चीनको महत्वपूर्ण व्यापारिक नाकाको रूपमा यो सहर महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्रको रूपमा स्थापित हुन पुगेको हो। काठमाडौँको व्यापार भारत र तिब्बतलाई जोड्ने रेशम मार्गको किनारमा फस्टाएको पुरानो पेशा हो। शताब्दीयौँदेखि, काठमाडौँका [[ल्हासा नेवार]] व्यापारीहरूले हिमालय पार गर्दै व्यापार सञ्चालन गर्दै मध्य एसियाभरि कला, शैली र बौद्ध धर्मलाई फैलाउन योगदान दिएका थिए। यो सहरको अन्य परम्परागत पेशाहरूमा खेती, धातु कला, काष्ठकला, चित्रकारी, सिलाई बुनाई र भाँडाहरू हुन्। काठमाडौँ नेपालको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण औद्योगिक र व्यापारिक केन्द्र हो। [[नेपाल स्टक एक्सचेन्ज]], [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को प्रधान कार्यालय, [[नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घ|उद्योग वाणिज्य सङ्घ]], राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बैङ्क, दूरसञ्चार कम्पनी, विद्युत प्राधिकरणलगायत विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाका मुख्य कार्यालयहरू काठमाडौँमा छन्। काठमाडौँका प्रमुख आर्थिक केन्द्रहरू [[न्यु रोड, काठमाडौँ|न्यु रोड]], दरबारमार्ग, [[असन, काठमाडौँ|असन]] र पुतलीसडक हुन्। काठमाडौँ महानगरपालिकाले राष्ट्रको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा एक तिहाईको योगदान दिने गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/economy/526001-1621041624.html |title=काठमाडौँ अर्थतन्त्रको पनि राजधानी |last=ज्ञवाली |first=बालकृष्ण |website=नागरिक समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-04-28}}</ref> यो सहरभित्र वार्षिक आर्थिक उत्पादन करिब रु. ५५० बिलियन हुने गरेको छ। यो सहरमा बसोबास गर्ने प्रति व्यक्ति आय $२२०० रहेको छ जुन राष्ट्रको अन्य क्षेत्रको तुलनामा लगभग तीन गुना बढी छ। काठमाडौँबाट हस्तशिल्प, कलाकृति, कपडा, गलैँचा, पश्मिना, कागज निर्यात हुन्छ। व्यापार क्षेत्रबाट महानगरपालिकालाई २१% राजश्व उठ्ने गरेको छ। काठमाडौँ महानगरपालिकाले सङ्कलन गर्ने राजस्वको १९% योगदान उत्पादन क्षेत्रबाट हुने गर्दछ। महानगरपालिकाभित्र कपडा र गलैँचा सबैभन्दा उल्लेखनीय निर्मित उत्पादहरू हुन्। काठमाडौँमा अन्य आर्थिक क्षेत्रहरू कृषि (९%), शिक्षा (६%), यातायात (६%) तथा होटल र रेस्टुरेन्ट (५%) क्षेत्रले राजश्वमा साझेदारी गर्छन्। [[नेपाली कागज]] र [[पस्मिना (कपडा)|पस्मिना दोसल्ला]]को लागि काठमाडौँ प्रसिद्ध रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/162197/ |title=४७ मुलुकमा नेपाली पश्मिना निर्यात |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/63991-63991 |title=गुमेको बजार फर्काउँदै पश्मिना |last=अर्याल |first=नवीन |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2014/12/223496 |title=नेपाली कागज : माग उच्च, जनशक्ति अभाव |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/180273/ |title=लोक्ताबाट बन्ने नेपाली कागजको मापदण्ड तोकियो |last=सिटौला |first=सुनिता |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-04-30 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==पर्यटन== {{Main|काठमाडौँमा पर्यटन}} [[नेपालमा पर्यटन|पर्यटन]]लाई नेपालको अर्को महत्वपूर्ण उद्योग मानिन्छ। सन् १९५० पछि आएको वैश्विक राजनीतिक शृङ्खलामा परिवर्तनले देशमा पर्यटन क्षेत्रको आरम्भ भएको थियो। सन् १९५६ मा हवाई यातायातको स्थापना भएको थियो भने [[त्रिभुवन राजपथ]]को निर्माण भएसँगै काठमाडौँ र [[रक्सौल]] (भारत-नेपाल सीमामा रहेको) बीचको सडक यातायात सुरु भएको थियो। यस गतिविधिलाई प्रवर्द्धन गर्न काठमाडौँमा छुट्टाछुट्टै संस्थाहरू स्थापना भएको थियो जसमा [[नेपाल पर्यटन बोर्ड]], पर्यटन विभाग र नागरिक उड्डयन विभाग समावेश छन्। यसबाहेक, नेपाल विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक सङ्घहरूको सदस्य बनेको थियो। अन्य राष्ट्रहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनाले यो गतिविधिलाई अझ बढाएको छ। होटल उद्योग, पर्यटकीय संस्थाहरू, पर्यटक सहयोगीहरूको प्रशिक्षण र लक्षित प्रचार अभियानहरू नेपालमा र विशेष गरी काठमाडौँमा यस उद्योगको उल्लेखनीय वृद्धिको प्रमुख कारण हुन्। पर्यटन क्षेत्र देशको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उद्योगहरू मध्येको एक हो। पर्यटन सहरका धेरैजसो मानिसहरूको आम्दानीको प्रमुख स्रोत हो। काठमाडौँमा वार्षिक लाखौं पर्यटकहरू आउने गरेका छन्। काठमाडौँको पशुपतिनाथ, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, चाँगुनारायण र बुढानीलकण्ठलगायतका धार्मिकस्थलमा विश्वभरबाट हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीहरू आउने गर्दछन्। विदेशी पर्यटकहरूको नेपाल आगमनको रेकर्ड राख्ने कार्य सन् १९६४ देखि सुरु गरिएको थियो। माओवादी विद्रोहको कारण ओरालो लागेको पर्यटन उद्योग सो विद्रोहको समाप्तिपछि उदाएको थियो। सन् २००९ देखि सन् २०१९ सम्मको समयकालभित्र नेपालमा पर्यटक आगमनको सङ्ख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको थियो। त्यसपछि विश्वव्यापी [[२०१९-२० कोरोना भाइरस प्रकोप|कोरोना भाइरस महामारी]]का कारण दुई वर्ष डुबेको पर्यटन क्षेत्र पुनः उठ्ने जमर्को गरिरहेको छ। काठमाडौँको [[ठमेल]] क्षेत्र विदेशबाट आउने पर्यटकहरूको प्राथमिक अड्डा हो, जहाँ पर्यटकहरूको लागि खानपान गर्ने अतिथि घरहरू, रेस्टुरेन्टहरू, पसलहरू र पुस्तक पसलहरू रहेका छन्। यसै प्रकार विदेशी पर्यटकहरूमाझ लोकप्रिय बनिरहेको अर्को छिमेकी क्षेत्र झमेल हो। यो टोलको वास्तविक नाम झम्सीखेल हो जसलाई ठमेलसँगै व्यवहार मिलाउन झमेल भन्ने गरिन्छ। सन् १९६० देखि सन् १९७० को समयकालमा हिप्पीहरूले लोकप्रिय बनाएको फ्रिक स्ट्रिट जसलाई स्थानीयहरू [[झोछेँ टोल]] भन्छन् यो समेत काठमाडौँको मौलिक पर्यटकहरूको अड्डा हो। यो ठमेलको लोकप्रिय विकल्प हो। तिब्बतको पुरानो व्यापारि मार्ग र परम्परागत बजार [[असन, काठमाडौँ|असन]]ले समेत पर्यटकहरू आकर्षित गर्ने गर्दछ। सन् १९५० मा नेपालको राजनीतिक परिवेशमा आएको परिवर्तनपछि पर्यटन उद्योग खुलेपछि होटल उद्योगमा उल्लेख्य सुधार आएको थियो। अहिले काठमाडौँभित्र हायात रिजेन्सी, द्वारिकाज, होटल याक एन्ड यती, द एभरेस्ट होटल, होटल र्‍याडिसन, होटल देल अन्नपूर्ण, द मल्ल होटल, [[शङ्कर होटल|शंकर होटल]], साङ्ग्रिला होटल (साङ्ग्रिला होटल समूहद्वारा सञ्चालित नभएको) जस्ता धेरै विलासी होटलरू रहेका छन्। काठमाडौँभित्र रहेका चार तारे होटलहरूमा होटल वैशाली, अकामा होटल, होटल नारायणी, द ब्लु स्टार र ग्रान्ड होटलहरू छन्। गार्डेन होटल, होटल एम्बेसेडर र अलोहा इन काठमाडौँका तीन तारे होटल हुन्। क्यासिनो भएका पाँचतारे होटेलहरूमध्ये हायात रिजेन्सी, होटल देल अन्नपूर्ण र याक एन्ड यती जस्ता होटलहरू पर्छन्। <gallery mode="packed"> चित्र:Hyatt Regency Kathmandu Hotel.jpg|[[हयात रिजेन्सी काठमाडौँ|हायात रिजेन्सी]] चित्र:Shanker.jpg|होटल शंकर चित्र:Legal hashish shop in Kathmandu, Nepal in 1973.jpg|सन् १९७३ ताका झोछेँ टोल चित्र:Old Kathmandu0761.JPG|असन बजार </gallery> ==स्वास्थ्य संस्थानहरू== नेपालका केन्द्रीय अस्पतालहरू [[वीर अस्पताल|बीर अस्पताल]], सहिद गङ्गालाल राष्ट्रिय ह्रदयरोग केन्द्र, सहिद शुक्रराज सरूवा रोग नियन्त्रण अस्पताल, [[नेपाल आँखा अस्पताल]] त्रिपुरेश्वर, [[तिलगङ्गा आँखा अस्पताल|तिलगङ्गा आँखाकेन्द्र]], [[कुष्ठरोग अस्पताल]], टोखा नेपाली सेनाका [[त्रिचन्द्र सैनिक अस्पताल|त्रिचन्द्र अस्पताल]], [[वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल]], पायोनिएर अस्पताल, शसस्त्र प्रहरीको [[ज्ञानेन्द्र शसस्त्र प्रहरी अस्पताल]], [[नेपाल प्रहरी]]को [[वीरेन्द्र प्रहरी अस्पताल]], त्रिभुवन विश्वविद्यालय चिकित्सासास्त्र अध्यान संस्थानको [[त्रिवि शिक्षण अस्पताल|शिक्षण अस्पताल महाराजगंज]], [[नेपाल मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पताल|नेपाल मेडिकल कलेज]] शिक्षण अस्पताल सिनामङ्गल, [[आयुर्वेद चिकित्सालय, नरदेवी|आयुर्वेदिक अस्पताल नरदेवी]], सुस्माकोइराला प्लास्टिक सर्जरी अस्पताल सांखु का साथै नर्भिक, मेडीकेयर, काठमाडौँ मोडेल अस्पताल लगायतका प्रसिद्ध थुप्रै निजी तथा सामुदायिक अस्पतालहरू पनि यहाँ रहेका छन। == खेलकूद == [[चित्र:Dasarath_Rangasala_Stadium.jpg|thumb|[[दशरथ रङ्गशाला]]]] [[फुटबल खेल|फुटबल]] र [[क्रिकेट]] नेपालको युवा पुस्ता बीच सबैभन्दा लोकप्रिय खेल हो। यो नगरमा विभिन्न खेल मैदानहरू रहेका छन्। [[राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपाल|राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्]]ले नेपालमा हुने विभिन्न खेलकूद प्रतियोगिताहरू नियमन र सञ्चालन गर्ने गर्दछ। सहरको एकमात्र अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल रङ्गशाला त्रिपुरेश्वरको छेउछाउमा रहेको [[दशरथ रङ्गशाला]] हो। यो रङ्गशालामा फुटबल खेल र सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना हुने एक बहुउद्देश्यीय रङ्गशाला हो। नेपालको सबैभन्दा ठुलो रङ्गशालाको रूपमा रहेको दशरथ रङ्गशालाको निर्माण सन् १९५६ मा सकिएको थियो। यस रङ्गशालाको दर्शक क्षमता २५ हजार रहेको छ। यस मैदानमा प्रत्येक वर्ष [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग|सहिद स्मारक लिग]] पनि आयोजना गरिन्छ। [[दक्षिण एसियाली खेलकुद १९९९|आठौं दक्षिण एसियाली खेलकुद]] काठमाडौँमा आयोजना हुनुअघि चिनियाँ सरकारको सहयोगमा रङ्गशालाको मर्मतसम्भार गरी फ्लडलाइट जडान गरिएको थियो। [[आरसीटि क्लब|रानीपोखरी कर्नर टोली]] (आरसिटी), [[सङ्कटा क्लब]] र [[एनआरटी क्लब|न्युरोड टोली]] (एनआरटी) जस्ता नेपालका पुराना फुटबल क्लबहरू काठमाडौँको गृह फुटबल टोली हो। अन्य प्रमुख फुटबल क्लबहरूमा [[मनाङ- मर्स्याङ्दी क्लब]], [[मछिन्द्र फुटबल क्लब]], [[नेपाल आर्मी फुटबल टिम|नेपाल आर्मी क्लब]] र [[नेपाल पुलिस फुटबल क्लब|नेपाल पुलिस क्लब]] रहेका छन्। यङ्गाल स्पोर्ट्स क्लब जस्ता नेपालका केही पुराना क्रिकेट क्लबहरूको घर पनि काठमाडौँ हो। [[एभरेष्ट प्रिमियर लिग]]मा काठमाडौँ किङ्स इलाभेनले काठमाडौँको प्रतिनिधित्व गर्दछ। == यातायात सेवा == === सडक === नेपालको आर्थिक सर्वेक्षण २०७७/०७८ मा उल्लेख भए अनुसार नेपालमा रहेका सम्पूर्ण राजमार्गहरूको सडकको कुल लम्बाइ ३३,५२८ किलोमिटर रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/sddkko-smrddhi-191315 |title=सडकको समृद्धि |last=कार्की |first=सुनिता |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो सडक सञ्जालले देशको आर्थिक विकासमा विशेष गरी कृषि, बागवानी, तरकारी खेती, उद्योग तथा पर्यटनको क्षेत्रमा मद्दत गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-11-28/399345.html |title=नेपालमा सडक: दक्षिण एसियाकै कमजोर |last=गजुरेल |first=आशीष |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |script-title=देवनागरी |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817024245/https://ekantipur.com/ampnews/2014-11-28/399345.html |archive-date=2022-08-17}}</ref> [[पहाडी प्रदेश (नेपाल)|पहाडी भूभाग]]लाई हेर्दा काठमाडौँको यातायात मुख्यतया सडक र हवाई मार्गबाट ​​हुने गरेको छ। काठमाडौँलाई [[त्रिभुवन राजपथ|त्रिभुवन राजमार्ग]]ले दक्षिणमा [[भारत]], पश्चिममा [[पृथ्वी राजमार्ग]] र उत्तरमा [[अरनिको राजमार्ग]]ले [[चीन]]सँग जोडेको छ। [[बिपी राजमार्ग]]ले [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]]हुँदै काठमाडौँलाई नेपालको पूर्वी भागसँग जोड्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.enepalese.com/2017/01/113739.html |title=बिपी राजमार्गले फेरियो जीवनशैली |website=ईनेपलिज |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.arthadainik.com/news/4898 |title=​यसरी फेरिदियो बिपी राजमार्गले किसानको जीवनशैली |website=आर्थिक दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामध्येको एक काठमाडौँ-तराई द्रुत मार्ग निर्माणाधीन छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2021/03/28/161689541262445937.html |title=काठमाडौँ-तराई द्रुतमार्ग : खोकना छाडेर निजगढतर्फ काम |last=खतिवाडा |first=विमल |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो मार्ग तराईलाई उपत्यकासँग जोड्ने सबैभन्दा छोटो मार्ग हुनेछ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2020/05/27/159059069757142500.html |title=द्रुतमार्गको काम दोस्रो चरणमा |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> साझा यातायातले काठमाडौँ र वरपरको उपत्यकामा नियमित बस सेवा प्रदान गर्दछ। माइक्रो बस कम्पनीहरू सहित अन्य बस कम्पनीहरूले धेरै अनिश्चित मार्गहरूमा आफ्नो सेवा सञ्चालन गर्ने गर्छन्। वि.सं. २०३२ सालमा चीन सरकारको सहयोगमा उपलब्ध भएको २२ वटा ट्रलीबसले काठमाडौँ त्रिपुरेश्वरदेखि भक्तपुरको सूर्यविनायकसम्म १३ किलोमिटरको रुटमा सेवा प्रदान गर्ने गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.abhiyandaily.com/newscategory-detail/323329 |title=ट्रलीबसको गुमनाम अन्त्य |last=बजगाईं |first=काशीराम |website=अभियान दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409084619/https://abhiyandaily.com/newscategory-detail/323329 |archive-date=2023-04-09 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/219/2019-05-11 |title=ट्रलीबस नोस्टाल्जिया |last=प्रजापति |first=रत्न |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2016/03/403518 |title=किन सदुपयोग हुन सकेन चिनियाँ सहयोग ? |last=अर्याल |first=नवीन |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> === हवाई === काठमाडौँ उपत्यकालाई सेवा गर्ने मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/nepaalii-uddaanko-grvilo-itihaas-185031 |title=नेपाली उडानको गर्विलो इतिहास |last=शेर्पा |first=फूर्वा |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> यो सहरको केन्द्रबाट लगभग ६ किलोमिटरको दूरीमा रहेको छ र [[नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण]]द्वारा सञ्चालित छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/15291 |title=त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल दक्षिण एसियाकै महँगो |last=ओझा |first=शरद |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref><ref>{{Cite book |last=अर्याल |first=श्रीहरि |url=https://books.google.com.np/books?id=MNlWEAAAQBAJ |title=बानेश्वरको सेरोफेरो |date=2021-10-29 |page=१२६ |publisher=सौजन्य अर्याल |language=नेपाली}}</ref> विमानस्थलमा एउटा आन्तरिक र एउटा अन्तर्राष्ट्रिय गरी दुईवटा टर्मिनलहरू छन्। हाल, यसले [[युरोप]], [[एसिया]] र [[मध्य पूर्व]]का [[इस्तानबुल विमानस्थल|इस्तानबुल]], [[इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|दिल्ली]], [[छत्रपति शिवाजी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|मुम्बई]], [[केम्पेगौडा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|बेङ्गलोर]], [[नेताजी सुभाष चन्द्र बोस अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|कोलकाता]], [[चाङ्गी विमानस्थल|सिङ्गापुर]], [[सुवर्णभूमि विमानस्थल|बैङ्कक]], [[क्वालालम्पुर अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|क्वालालम्पुर]], [[शाहजलाल अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|ढाका]], [[पारो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|पारो]], [[ल्हासा गोनगार विमानस्थल|ल्हासा]], [[चेङ्दु अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|चेङ्दु]], [[ग्वाङ्झाउ बाइयुन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|ग्वाङ्झाउ]] र [[हङकङ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|हङकङ]] जस्ता विश्वभरका ३० सहरहरूलाई जोडेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalsamaya.com/economy/2022-06-20-162931 |title=यस्ता छन् त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट उडान भर्ने विभिन्न देशका एयरलाइन्स |website=नेपाल समय |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817025751/https://nepalsamaya.com/economy/2022-06-20-162931 |archive-date=2022-08-17 }}</ref> सन् २०१३ देखि [[टर्किस एअरलाइन्स]]ले इस्तानबुललाई काठमाडौँसँग जोड्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2013/09/111117 |title=टर्किस एयरको काठमाडौँ सिधा उडान सुरु |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> [[ओमान एअर]]ले पनि सन् २०१० देखि [[मस्कट, ओमान|मस्कट]]लाई काठमाडौँसँग जोड्छ। [[नेपाल वायुसेवा निगम|नेपाल एयरलाइन्स]]ले सन् २०२० मार्च २ देखि [[नारिता अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|टोकियो-नारिता]] उडान सुरु गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://deshsanchar.com/2019/08/13/235758/ |title=नेपाल-जापान उडान अगस्ट २९ देखि |date=2019-08-13 |website=देशसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> देशभरका विभिन्न सहरहरूसँग क्षेत्रीय रूपमा [[बुद्ध एयर|बुद्ध एअर]], [[नेपाल वायुसेवा निगम|नेपाल एअरलाइन्स]], [[श्री एअरलाइन्स|श्री एयरलाइन्स]] र [[यति एयरलाइन्स|यती एअरलाइन्स]] लगायतका धेरै नेपाली वायुसेवा कम्पनीहरू उडान भर्ने गरेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://ratopatinews.com/?p=13681 |title=बिहीबारदेखि हवाई उडान सुरुः दैनिक ६४ आन्तरिक उडान, ९ कम्पनीबाट अन्तराष्ट्रिय उडान |website=रातोपाटी समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817024247/https://ratopatinews.com/?p=13681 |archive-date=2022-08-17 }}</ref> === रोपवे सेवा === [[नेपालमा रोपवे सेवा|रोपवे]] पहाडी इलाकाको अन्य महत्वपूर्ण यातायातको साधन हो। काठमाडौँ र हेटौँडाबीच सञ्चालन भएको {{convert|43|km|mi|abbr=on}} लामो रज्जुमार्ग सेवाले प्रतिघण्टा २५ टन सामान ढुवानी गर्ने गरेको थियो। कम बोक्ने क्षमता र मर्मतसम्भार समस्याहरूको कारण पछि यो सेवालाई बन्द गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/19749/ |title=रोपवे पुनः सञ्चालन गर्न अध्ययन |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> [[राणा वंश|राणाकाल]]मै काठमाडौँको [[मातातीर्थ]]देखि [[मकवानपुर जिल्ला|मकवानपुर]]को ढोरसिङसम्म {{convert|22|km|0|abbr=on}}भन्दा बढी लम्बाइको रज्जुमार्ग निर्माण गरिएको थियो, जसले प्रतिघण्टा ८ टन सामान ढुवानी गर्ने गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/63875-63875 |title=पुनःसञ्चालन हुँदै हेटौँडा-मातातीर्थ रोपवे |last=बास्कोटा |first=राजु |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> हाल काठमाडौँको [[चन्द्रागिरी केबलकार|चन्द्रागिरी पहाड]]मा केबलकार सेवा सञ्चालन भइरहेको छ। == भगिनी सहर == काठमाडौँको निम्नलिखित सहरहरूसँग भगिनी सम्बन्ध रहेको छ: ===राष्ट्रिय=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|NEP}} [[अमरगढी नगरपालिका]]<ref name="सम्बन्ध">{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/437499 |title=काठमाडौँ महानगरले गाँस्यो थप दुई नगरसँग भगिनी सम्बन्ध |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030944/https://www.lokpath.com/story/437499 |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[चन्दननाथ नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/343140 |title=चन्दननाथ र काठमाडौँ भगिनी सम्बन्धलाई औपचारिकता |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030946/https://www.lokpath.com/story/343140 |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[मेलम्ची नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://farakdhar.com/story/42684/ |title=काठमाडौँ महानगर र मेलम्चीबीच भगिनी सम्बन्ध, महानगरको सहयोगमा पार्क बन्ने |website=फरकधार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030944/https://farakdhar.com/story/42684/ |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[पाख्रीबास नगरपालिका]]<ref name="सम्बन्ध"/> *{{flagicon|NEP}} [[रामग्राम नगरपालिका]] {{div col end}} ===अन्तर्राष्ट्रिय=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|CHN}} [[ल्हासा]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://bigulnews.com/story/2019/07/28/4985/ |title=ल्हासा नगरसँग भगिनी सम्बन्ध विस्तार गर्न काठमाडौँ महानगरका मेयर चीन हानिए… |website=बिगुल समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[चेङ्दु]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/61263-61263 |title=काठमाडौँ - चेङ्दु भगिनी सम्बन्ध (भिडियो) |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[सियान]], चीन<ref>{{Cite web |url=https://www.newsofnepal.com/2018/02/24/84655/ |title=सम्बन्ध गाँस्दै मिति बिर्संदै |last=ढकाल |first=ईश्वरराज |website=न्युज अफ नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> *{{flagicon|CHN}} [[सेन्जेन|शेनझेन]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[नान्जिङ]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[जिन्झाउ]], चीन *{{flagicon|CHN}} [[लान्चोउ]], चीन *{{flagicon|USA}} [[बोल्डर, कोलोराडो|बोल्डर]], संयुक्त राज्य *{{flagicon|USA}} [[युजिन, ओरेगन|युजिन]], संयुक्त राज्य<ref>{{Cite web |url=https://www.eugene-or.gov/369/Sister-Cities |title=Sister Cities |trans-title=भगिनी सहरहरू |website=www.eugene-or.gov |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[फ्रेडरिकवर्ग, भर्जिनिया|फ्रेडरिकवर्ग]], संयुक्त राज्य<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/09/707895 |title=काठमाडौँ महानगर र अमेरिकाको फ्रेडरिक्सवर्गबीच भगिनी सम्बन्ध स्थापित |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17}}</ref> *{{flagicon|USA}} [[रोचेस्टर, मिन्नेसोटा|रोचेस्टर]], संयुक्त राज्य *{{flagicon|JPN}} [[मात्सुमोतो, नगानो|मात्सुमोतो]], जापान<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/mhaangrko-15-shrsng-bhginii-smbndh-1-134688 |title=महानगरको १५ सहरसँग भगिनी सम्बन्ध |last=अर्याल |first=उपेन्द्र |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> *{{flagicon|PRK}} [[प्योङयाङ]], उत्तर कोरिया<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|KOR}} [[सियोल]], दक्षिण कोरिया<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|IND}} [[बनारस|वाराणसी]], भारत<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|BLR}} [[मिन्स्क]], बेलारुस<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर">{{Cite web |url=http://kathmanduonline.gov.np/news/detail/115 |title=इन्द्रजात्रामा भगिनी सम्बन्ध भएका नगर प्रमुखहरूलाई निमन्त्रणा गरिने |website=मेट्रो न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810162253/http://kathmanduonline.gov.np/news/detail/115 |archive-date=2022-08-10 }}</ref> *{{flagicon|MMR}} [[याङ्गुन]], म्यानमार<ref name="भगिनी सम्बन्ध सहर"/> *{{flagicon|ESP}} [[म्याड्रिड]], स्पेन<ref>{{Cite web |url=https://www.jaljalakhabar.com/2018/02/58754/ |title=काठमाडौँ र स्पेनको मड्रिड सहरबीच भगिनी सम्बन्ध स्थापना |date=2018-02-26 |website=जलजला खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.kharibot.com/news-details/2708/2017-09-23 |title=काठमाडौँ महानगरपालिका र स्पेनको शहर म्याड्रिडबीच भगिनी सम्बन्ध शुरु |website=खरिबोट |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18}}</ref> <!--rest - other form of cooperation and/or twinning ended--> {{div col end}} ====प्रस्तावित भगिनी सहरहरू==== *{{flagicon|THA}} [[बैङ्कक]], थाइल्यान्ड<ref>{{Cite web |url=https://farakdhar.com/story/91048/ |title=काठमाडौँ महानगरले इन्द्रजात्रामा भगिनी सम्बन्ध भएका नगरप्रमुखलाई निमन्त्रणा गर्ने |website=फरकधार |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030946/https://farakdhar.com/story/91048/ |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|PAK}} [[इस्लामाबाद]], पाकिस्तान<ref>{{Cite web |url=http://old.kathmandu.gov.np/ne/content/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7 |title=काठमाडौ महानगरपालिकाको अन्तराष्ट्रिय सम्बन्ध |website=काठमाडौँ महानगरपालिका, नगर कार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818030945/http://old.kathmandu.gov.np/ne/content/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7 |archive-date=2022-08-18 }}</ref> *{{flagicon|NEP}} [[खाँदबारी नगरपालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://sambahak.com/2022/07/23/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B0/ |title=काठमाडौँ महानगरपालिका र खाँदाबारी नगरपालिकाबीच भगिनी सम्बन्धका बारेमा छलफल |date=2022-07-23 |website=सम्वाहक |language=नेपाली |accessdate=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220802210402/https://sambahak.com/2022/07/23/%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%a0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a1%e0%a5%8c%e0%a4%81-%e0%a4%ae%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%97%e0%a4%b0%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%b0/ |archive-date=2022-08-02 }}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरू == {{div col|colwidth=20em}} *[[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] *[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] *[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा वीरेन्द्र]] *[[भीमसेन थापा]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[जङ्गबहादुर राणा]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[रणजङ्ग पाँडे]], नेपालको प्रधानमन्त्री *[[गेहेन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा]], नेपालको पहिलो वैज्ञानिक *[[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]], लेखक *[[नेपालका सहिदहरू|नेपालका सहिद]]: **[[धर्मभक्त माथेमा]] **[[गङ्गालाल श्रेष्ठ]] *[[मदनकृष्ण श्रेष्ठ]], अभिनेता र हास्य कलाकार *[[हरिवंश आचार्य]], अभिनेता र हास्य कलाकार *[[मनिषा कोइराला]], बलिउड अभिनेत्री *[[राजेश हमाल]], अभिनेता *[[अमृता आचार्य]], अभिनेत्री *[[अनुराधा कोइराला]], समाजसेवी *[[पुष्पा बस्नेत]], समाजसेवी *[[बैकुण्ठ मानन्धर]], म्याराथन धावक *[[पारस खड्का]], क्रिकेट खेलाडी *[[गगन थापा]], राजिनीतिज्ञ *[[प्रकाशमान सिंह]], राजिनीतिज्ञ *[[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]], नगर प्रमुख{{div col end}} == चित्र दीर्घा == <gallery mode="packed"> चित्र:City under a cloudy sky.jpg|[[शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज|शिवपुरी पहाड]]बाट देखिएको उपत्यका चित्र:Simha durbar.jpg|[[सिंहदरबार]] चित्र:Kathmandu Durbar Square, Maju Dega 2, Nepal.jpg|[[हनुमान ढोका|बसन्तपुर दरबार क्षेत्र]] चित्र:Entrance to a building, Kathmandu, Nepal.jpg|दरबार क्षेत्रमा रहेको एक भवनको प्रवेशद्वार चित्र:Kathmandu Darbar0606 Kumari.JPG|[[कुमारी (जीवित देवी)|कुमारी]] रथयात्रा चित्र:Ghantaghar and Jacaranda.jpg|[[घण्टाघर (काठमाडौँ)|घण्टाघर]] र वरपरका क्षेत्र चित्र:Dharhara 2072.JPG| सन् २०१४ मा [[धरहरा]] चित्र:In Kathmandu 17 May 2019 1.jpg|[[बौद्धनाथ]]को गल्ली </gallery> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Wikivoyage|Kathmandu|काठमाडौँ}} {{Commonscat|Kathmandu|काठमाडौँ}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{क्षेत्रका आधारमा एसियाका राजधानीहरू}} {{नेपालका सङ्घीय तथा प्रादेशिक राजधानीहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:एसियाका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:नेपालका महानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँ]] [[श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१० मा घोषित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:काठमाडौँ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] 3bcwjar6h8oz6xnkrrbfe3lymcbk40n 0 3569 1393642 1384060 2026-11-03T03:02:28Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393642 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} {{Infobox|title=कम्प्युटर |image = {{nowrap begin}}[[File:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|x85px]][[File:DM IBM S360.jpg|x85px]][[Image:Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|x85px]][[File:Dell PowerEdge Servers.jpg|x85px]]{{wrap}}[[File:2010-01-26-technikkrempel-by-RalfR-05.jpg|x98px]][[File:Delta-C personal computer.jpg|x98px]][[File:G5 supplying Wikipedia via Gigabit at the Lange Nacht der Wissenschaften 2006 in Dresden.JPG|x98px]]{{nowrap end}} }} {{Short description|Automatic general-purpose device for performing arithmetic or logical operations}} {{Pp-semi-indef}} {{Pp-move-indef}} {{multiple image|perrow = 2|total_width=300 | image1 = ENIAC-changing_a_tube.jpg | alt1 = प्रारम्भिक कम्प्युटरमा सयौं मध्ये एउटा भ्याकुम ट्यूब प्रतिस्थापन गर्दै एक व्यक्ति | image2 = IBM System360 Mainframe.jpg | alt2 = धेरै कम्प्युटर क्याबिनेट र अपरेटिङ प्यानल भएको कम्प्युटर कोठा | image3 = LYF WATER 2 Smartphone.JPG | alt3 = हातमा इन्द्रेणी जस्तो डिस्प्ले भएको स्मार्टफोन | image4 = ThinkCentre S50.jpg | alt4 = माथि मनिटर र अगाडि किबोर्ड भएको कालो डेस्कटप कम्प्युटर | image5 = Gamecube-console.jpg | alt5 = संलग्न नियन्त्रक संग बैजनी भिडियो खेल कन्सोल | image6 = Summit (supercomputer).jpg | alt6 =गोदाम जस्तो कोठामा ठूला, अँध्यारो कम्प्युटर क्याबिनेटका पङ्क्तिहरू | footer = विभिन्न युगका कम्प्युटर र कम्प्युटिङ उपकरणहरू - बायाँ देखि दायाँ, माथि देखि तल: {{bulleted list |Early vacuum tube computer (ENIAC) |Mainframe computer (IBM System 360) |Smartphone (LYF Water 2) |Desktop computer (IBM ThinkCentre S50 with monitor) |Video game console (Nintendo GameCube) |Supercomputer (IBM Summit) }} }} '''कम्प्युटर''' वा (नेपालीः '''सुसाङ्ख्य''') स्वचालित रूपमा अंकगणित वा तार्किक अपरेशनहरू (गणना) को अनुक्रमहरू पूरा गर्न सक्ने मेसिन हो। कम्प्युटर शब्द लेटिन शब्द '''Computare''' बाट आएको हो । जसको अर्थ गणना गर्नु हो । कम्प्युटरलाई नेपालीमा "सुसाङ्ख्य" भनिन्छ। यन्त्रको बनावट लगातार र स्वचालित भई गणितिय अथवा तार्किक क्रमाङ्कहरूको कार्य पुरा गर्ने हुन्छ । निश्चित निर्देशनअनुसार कार्य सम्पादन गरी नतिजा प्रस्तुत गर्ने मानव निर्मित यन्त्रलाई कम्प्युटर भनिन्छ । जुन एउटा विधुतीय साधन हो । आज भन्दा करिब ६०/७० वर्ष पहिले हिसाब गर्ने यन्त्रलाई कम्प्युटर भन्न थालिएको थियो । सुरु सुरुमा कम्प्युटर भन्नाले एउटा साधारण हिसाब गर्ने विधुतीय यन्त्र भन्ने बुझिन्थ्यो । तर आज कम्प्युटर जुनसुकै पनि कार्य गर्न सक्ने शक्तिशाली साधन बन्न पुगेको छ । विकासको लागि हरेक क्षेत्रमा कम्प्युटरको प्रयोग हुन थालेको छ । कुनै पनि क्रमाङ्कको कार्यलाई चाहे जति परिवर्तन गरेर कम्प्युटरलाई एक भन्दा धेरै समस्याहरू समाधान गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ। कम्प्युटरलाई (Common Operating Machine Purposely used for Technological and Educational Research)व्याख्या गरेको पाइन्छ यो कम्प्युटरको पूरा रूप होइन कम्प्यूटर (Computer)आफैमा पूरा शब्द हो। कम्प्यूटर एक मेसिन हो जुन स्वचालित रूपमा [[अङ्क गणित]] वा तार्किक अपरेशनहरू(गणना) को अनुक्रमहरू पूरा गर्न [[कम्प्युटर प्रोग्राम]] गर्न सकिन्छ। आधुनिक डिजिटल इलेक्ट्रोनिक कम्प्युटरहरूले [[ कम्प्युटर प्रोग्राम|प्रोग्रामहरु]] भनेर चिनिने कार्यहरूको सामान्य सेटहरू गर्न सक्छन्। यी कार्यक्रमहरूले कम्प्युटरहरूलाई कार्यहरूको विस्तृत दायरा गर्न सक्षम बनाउँछ। "कम्प्युटर प्रणाली" शब्दले नाममात्र पूर्ण कम्प्युटरलाई जनाउन सक्छ जसमा [[कम्प्युटर हार्डवेयर]], अपरेटिङ सिस्टम, [[सफ्टवेयर]], र पूर्ण सञ्चालनका लागि आवश्यक र प्रयोग हुने [[पेरिफेरल साधन]]हरू समावेश हुन्छन्; वा कम्प्यूटरको समूह जुन लिङ्क गरिएको छ र सँगै काम गर्दछ, जस्तै [[ कम्प्युटर नेटवर्क]] वा कम्प्युटर क्लस्टर। औद्योगिक र उपभोक्ता उत्पादनहरूको फराकिलो दायराले कम्प्युटरहरूलाई नियन्त्रण प्रणालीको रूपमा प्रयोग गर्दछ, जसमा साधारण विशेष-उद्देश्य यन्त्रहरू जस्तै माइक्रोवेभ ओभन र रिमोट कन्ट्रोलहरू, र औद्योगिक रोबोटहरू जस्तै कारखाना उपकरणहरू समावेश छन्। कम्प्युटरहरू सामान्य-उद्देश्यका उपकरणहरू जस्तै व्यक्तिगत कम्प्युटरहरू र मोबाइल उपकरणहरू जस्तै स्मार्टफोनहरूको केन्द्रमा हुन्छन्। कम्प्युटरहरूले [[इन्टरनेट]]लाई शक्ति दिन्छ, जसले अरबौं कम्प्युटरहरू र प्रयोगकर्ताहरूलाई लिंक गर्दछ। प्रारम्भिक कम्प्युटरहरू गणनाको लागि मात्र प्रयोग गरिन्थ्यो। साधारण म्यानुअल उपकरणहरू जस्तै [[अबाकस ]] ले मानिसहरूलाई प्राचीन समयदेखि गणना गर्न मद्दत गरेको छ। [[औद्योगिक क्रान्ति]]को प्रारम्भमा, केही मेकानिकल यन्त्रहरू लामो, थकाइलाग्दो कार्यहरू स्वचालित गर्नका लागि बनाइएका थिए, जस्तै लमहरूको लागि मार्गनिर्देशन ढाँचाहरू। अधिक परिष्कृत विद्युतीय मेसिनहरूले 20 औं शताब्दीको प्रारम्भमा विशेष एनालग गणनाहरू गरे। पहिलो डिजिटल इलेक्ट्रोनिक गणना गर्ने मेसिनहरू [[दोस्रो विश्व युद्ध]]को समयमा विकसित भएका थिए, दुबै इलेक्ट्रोमेकानिकल र थर्मियोनिक भल्भहरू प्रयोग गरेर। 1940 को दशकको अन्तमा पहिलो [[अर्धचालक पदार्थ]] [[ट्रान्जिस्टर]]हरू लाई पछ्याउँदै 1950 को दशकको अन्तमा [[सिलिकन]]मा-आधारित MOSFET (MOS ट्रान्जिस्टर) र मोनोलिथिक [[इन्टिग्रेटेड सर्किट]] चिप टेक्नोलोजीहरू को विकास भएको थियो, जसले माइक्रोप्रोसेसरको विकास र 1970 मा माइक्रो कम्प्युटर क्रान्तिमा मद्दत गर्यो। कम्प्यूटरको गति, शक्ति र बहुमुखी प्रतिभा तब देखि नाटकीय रूपमा बढ्दै गएको छ, जसले गर्दा ट्रान्जिस्टर गणनाहरू तीव्र गतिमा बढ्दै गएको छ (मूरको नियमले गणना प्रत्येक दुई वर्षमा दोब्बर हुने उल्लेख गरेको छ), जसले २० औं शताब्दीको अन्त्यदेखि २१ औं शताब्दीको प्रारम्भमा डिजिटल क्रान्तिमा मद्दत गर्‍यो। परम्परागत रूपमा, एक आधुनिक कम्प्युटरमा कम्तिमा एक प्रशोधन तत्व, सामान्यतया एक केन्द्रीय प्रशोधन इकाई (CPU) माइक्रोप्रोसेसरको रूपमा र केही प्रकारको [[मेमोरी (कम्प्युटर)]] , सामान्यतया सेमीकन्डक्टर मेमोरी चिपहरूको साथमा हुन्छ। प्रशोधन तत्वले अंकगणितीय र तार्किक कार्यहरू गर्दछ, र एक अनुक्रम र नियन्त्रण इकाईले भण्डार गरिएको जानकारीको प्रतिक्रियामा सञ्चालनको क्रम परिवर्तन गर्न सक्छ। परिधीय उपकरणहरूमा इनपुट उपकरणहरू (कीबोर्ड, माइस, जोइस्टिक, आदि), आउटपुट उपकरणहरू (मोनिटर स्क्रिनहरू, [[प्रिन्टर]]हरू, आदि), र इनपुट/आउटपुट उपकरणहरू जसले दुबै प्रकार्यहरू (जस्तै, २००० को युगको टचस्क्रिन) समावेश गर्दछ। परिधीय उपकरणहरूले बाह्य स्रोतबाट जानकारी पुन: प्राप्त गर्न अनुमति दिन्छ र तिनीहरूले अपरेशनको परिणाम बचत गर्न र पुन: प्राप्त गर्न सक्षम गर्दछ। विशेष गरी कम्प्युटर दुई वटा तत्वहरू मिलेर बनेको हुन्छ । ती हुन् कम्प्युटर हार्डवेयर र कम्प्युटर सफ्टवेयर । यी दुई बिच निकै घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको हुन्छ । हार्डवेयर बिना सफ्टवेयरले केही काम गर्न सक्दैन र सफ्टवेयर बिना पनि हार्डवेयरले केही कार्य सञ्चालन गर्न सक्दैन । यी दुवै हार्डवेयर र सफ्टवेयरको पुर्ण मिलन भएपछि मात्र कम्प्युटरले कार्य सञ्चालन गर्न सक्छ । त्यसैले यी दुई तत्वहरूलाई एकै सिक्काको दुई पाटोको रूपमा वर्णन गर्न सकिन्छ । सामान्यत: कम्प्युटरमा हुने एक प्रकारको [[मेमोरी (कम्प्युटर)|मेमरी]]मा [[तथ्याङ्क]] भन्डारण गरिन्छ, कुनै एक वस्तुले गणितिय तथा तार्किक कार्य गर्दछ भने अर्को क्रमाङ्क तथा नियन्त्रण वस्तुले कार्यहरूको श्रेणी जानकारीको भन्डारणको आधारमा परिवर्तन गर्दछ । यसमा हुने [[पेरिफेरल साधन]]हरूले जानकारीलाई बाह्य स्रोतबाट भित्र्याउनुका साथै परिणामलाई बाहिर श्रोता समक्ष पुर्याउने गर्दछ । कम्प्युटरको प्रोसेसिङ विभागले जानकारीहरूको पङ्क्ति सम्पादन गरेर तथ्याङ्क पढने, निर्वाहित गर्ने तथा भन्डारण गर्ने गर्दछ । निर्णायक जानकारीले क्रमाङ्किक जानकारीलाई यन्त्रको अथवा वातावरणको हालको अवस्थाको कार्यका आधारमा परिवर्तन गर्छ। पहिलो विद्युतिय कम्प्युटरहरू २०औं शताब्दिको मध्य(सन् १९४०-१९४५)मा विकसित भएका हुन्। मौलिक रूपमा, तिनिहरू ठुला कोठाको जत्रो {{H:title|Size|नाप}} भएका र विद्युतिय खपत हजारौं आधुनिक कम्प्युटरहरूले जति गर्ने खालका थिए।<ref>सन् १९४६, [[ENIAC]] लाई १७४&nbsp;kW पॉवर लाग्थ्यो। यसको तुलनामा हेर्दा, एउटा आधुनिक ल्यापटप कम्प्युटरले लगभग ३०&nbsp;W; पॉवर खपत् गर्छ, झन्डै ६ हजार गुणा कम। {{cite web |title=Approximate Desktop & Notebook Power Usage |url=http://www.upenn.edu/computing/provider/docs/hardware/powerusage.html |accessdate=२००९-०६-२० |publisher=University of Pennsylvania |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603230016/http://www.upenn.edu/computing/provider/docs/hardware/powerusage.html |archive-date=2009-06-03}}</ref> आधुनिक कम्प्युटरहरू [[इन्टिग्रेटेड सर्किट|ईन्टिग्रेटेड सर्किट्स]] प्रविधिका आधारमा बन्ने भएकाले यिनिहरू पहिलेका यन्त्रभन्दा लाखौं-करोडौँ गुणा बढी क्षमतावान् र नाम मात्र केही आशंका हुन्छन्।<ref>{{H:title|Early|पुरातात्विक}} कम्प्युटरहरू जस्तै: [[कोलोस्स् कम्प्युटर|कॉलिस कॉम्प्युटर]] र [[ENIAC]]ले ५ देखि १०० बिचका कार्यको एक सेकेन्डमा {{H:title|Process|रिति}} पुरा गर्थे। एक आधुनिक "[[सामाग्रि]]" [[माईक्रोप्रोसेसर]] (सन् २००७ सम्ममा)ले करोडौँ कार्यको एक सेकेन्डमा रिति पुरा गर्छ, र धेरै जसा कार्यहरू पुरतात्विक कार्यभन्दा अप्ठ्यारा र फाईदाजनक छन्। {{cite web |title=Intel Core2 Duo Mobile Processor: Features |url=http://www.intel.com/cd/channel/reseller/asmo-na/eng/products/mobile/processors/core2duo_m/feature/index.htm |accessdate=2009-06-20 |publisher=Intel Corporation}}</ref> सामान्य कम्प्युटरहरू प्रशस्तै सानो हुने हुँदा यिनिहरू मोबाइल साधनमा सजिलै अटाउँछन्, मोबाइल कम्प्युटरलाई विद्युतिय पावर साना बैटरी(battery)बाट सजिलै उपलब्ध गराउन सकिन्छ। {{H:title|Personal computers|पर्सनल् कम्प्युटर}}हरू आफ्नो अनेकौँ रूपमा ईन्फर्मेसन् युगका मर्ति हुनुका साथै धेरै मानिसले सोच्ने गरेका ' कम्प्युटर्स्' हुन्। अन्तत: ईम्बेडेड कम्प्युटरहरू धेरै खाले उपकरणहरू एम पि थ्रि प्लयेर्स् देखि आधुनिक युध्द विमान र [[खेलौना]] देखि उध्योग यन्त्रमानव सम्म प्रचुर मात्रामा प्रयोग गरिन्छ। == व्युत्पत्ति == [[File:X-4 with Female Computer - GPN-2000-001932.jpg|thumb|upright=1.15|एक मानव कम्प्युटर , माइक्रोस्कोप र क्याल्कुलेटर संग , 1952|alt= एक मानव कम्प्यूटर]] २० औं शताब्दीको मध्यसम्म यो शब्दले आफ्नो आधुनिक परिभाषा हासिल गरेको थिएन; अक्सफोर्ड अंग्रेजी शब्दकोशका अनुसार, कम्प्युटर शब्दको पहिलो ज्ञात प्रयोग फरक अर्थमा भएको थियो, अंग्रेजी लेखक रिचर्ड ब्राथवेटको 1613 मा द योंग म्यान्स ग्लेनिङ्ग्स नामक पुस्तकमा: "मैले टाइम्सको सबैभन्दा सत्य कम्प्युटर पढेको छु, र सबै भन्दा राम्रो अंकगणितज्ञ जो euer [sic] सास फेर्नुभयो, र उहाँले तपाईंको दिनहरू छोटो संख्यामा घटाउनुहुन्छ।" शब्दको यो प्रयोगले मानव कम्प्युटरलाई जनाउँछ, एक व्यक्ति जसले गणना गर्दछ। 20 औं शताब्दीको मध्य सम्म यो शब्द समान अर्थ संग जारी थियो। यस अवधिको उत्तरार्धमा प्रायः महिलाहरूलाई कम्प्युटरको रूपमा काममा लगाइयो किनभने उनीहरूलाई उनीहरूका पुरुष समकक्षहरू भन्दा कम तलब दिन सकिन्छ।{{Sfn|Evans|2018|p=23}} 1943 सम्म, अधिकांश मानव कम्प्युटर महिलाहरू थिए।{{Sfn|Smith|2013|p=6}} अनलाइन एटिमोलोजी डिक्शनरीले 1640 मा कम्प्युटरको पहिलो प्रमाणित प्रयोग दिन्छ, जसको अर्थ 'गणना गर्ने व्यक्ति'; यो एक "कम्प्युट (v.) बाट एजेन्ट संज्ञा" हो। अनलाइन एटिमोलोजी डिक्शनरीले बताउँछ कि शब्दको प्रयोग भनेको "'गणना गर्ने मेसिन' (कुनै पनि प्रकारको) 1897 बाट हो।" अनलाइन व्युत्पत्ति शब्दकोशले संकेत गर्दछ कि शब्दको "आधुनिक प्रयोग" को अर्थ "प्रोग्रामेबल डिजिटल इलेक्ट्रोनिक कम्प्यूटर" मिति "1945 यस नाम अन्तर्गत; [एक] सैद्धांतिक [अर्थ] 1937 देखि, ट्युरिङ मेसिनको रूपमा"।<ref>{{cite web |title=computer (n.) |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=computer |url-status=live |access-date=2021-08-19 |website=Online Etymology Dictionary |language=en-US |archive-date=16 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116065135/http://www.etymonline.com/index.php?term=computer }}</ref> आधुनिक कम्प्युटरहरू धेरै उच्च-स्तर प्रकार्यहरू गर्न सक्षम छन्, यद्यपि नाम त्यही रहेको छ । __TOC__ == इतिहास == === पूर्व-20 औं शताब्दी === [[File:Os d'Ishango IRSNB.JPG|thumb|upright=0.65| इशाङ्गो हड्डी, प्रागैतिहासिक अफ्रिकामा प्रयोग हुने एक हड्डी औजार]] उपकरण यन्त्रहरू हजारौं वर्षदेखि गणनालाई सहयोग गर्न प्रायः औंलाहरूसँग एक-को लागि-एक माध्यम बाट प्रयोग गरिदै आएको छ, । प्रारम्भिक गणना यन्त्र सम्भवतः ट्याली स्टिकको रूप थियो। पछि उर्वर अर्धचन्द्राकार भूखण्ड भरि रेकर्ड राख्ने सहायकहरूमा क्याल्कुली (माटोको गोलो, कोन, इत्यादि) समावेश थियो जसले वस्तुहरूको गन्ती, सम्भावित पशुधन वा खाली काँचो माटोको कन्टेनरहरूमा बन्द गरेर राखिएको अनाजहरू प्रतिनिधित्व गर्दथ्यो। {{efn|{{harvnb|Schmandt-Besserat|1981}} अनुसार, यी माटोका कन्टेनरहरूमा टोकनहरू हुन्थ्यो, जसमध्ये कुल हस्तान्तरण गरिएका वस्तुहरूको गणना थियो। यसरी कन्टेनरहरूले [[लेडिङको बिल]] वा लेखा पुस्तकको रूपमा काम गर्थे। कन्टेनरहरू भाँच्नबाट जोगिनको लागि, पहिले, टोकनहरूको माटोको छापहरू कन्टेनरहरूको बाहिरी भागमा राखिएको थियो, गणनाको लागि; छापहरूको आकारहरू शैलीबद्ध चिन्हहरूमा सारिएको थियो; अन्तमा, अमूर्त चिन्हहरू व्यवस्थित रूपमा संख्याको रूपमा प्रयोग गरियो; यी अंकहरूलाई अन्ततः औपचारिक रूपमा संख्याको नाम दिइयो ।<br />अन्ततः कन्टेनरहरूको बाहिरी भागमा अंकहरू गणना गर्न आवश्यक पर्ने सबै थिए, र माटोका भाँडाहरू गणनाका लागि चिन्हहरू सहित माटोको ट्याब्लेटमा विकसित भए। {{harvnb|Schmandt-Besserat|1999}}को अनुमान छ कि यसको लागि 4000 वर्ष लाग्यो।}}<ref>{{Cite book|first=Eleanor|last=Robson|author-link=Eleanor Robson|year=2008 |title=Mathematics in Ancient Iraq|isbn=978-0-691-09182-2|page=5|publisher=Princeton University Press }}: calculi were in use in Iraq for primitive accounting systems as early as 3200–3000 BCE, with commodity-specific counting representation systems. Balanced accounting was in use by 3000–2350 BCE, and a [[sexagesimal number system]] was in use 2350–2000 BCE.</ref> गन्ती रडहरूको प्रयोग पनि एउटा उदाहरण हो। [[File:Abacus 6.png|thumb|upright=1.15|left|चिनियाँ सुआनपान ({{lang|zh|算盘}})। यो [[अबाकस]] मा प्रतिनिधित्व संख्या 6,302,715,408 हो। ]] [[अबाकस]] प्रारम्भमा अंकगणितीय कार्यहरूको लागि प्रयोग गरिएको थियो। रोमन [[अबाकस]] 2400 ईसा पूर्वमा [[बेबिलोनिया]]मा प्रयोग गरिएका उपकरणहरूबाट विकसित भएको थियो। तब देखि, गणना बोर्ड वा तालिका को धेरै अन्य रूपहरु आविष्कार गरिएको छ। एक मध्ययुगीन युरोपेली गिनती घर मा, एक चेकर कपडा एक टेबल मा राखिन्थ्यो, र पैसा को राशि को गणना को लागि मार्कर हरु एक सहायता को रूप मा, केहि नियमहरु अनुसार यो वरिपरि सार्ने गरिन्थ्यो।<ref>{{Cite book |author=Flegg, Graham. |title=Numbers through the ages |date=1989 |publisher=Macmillan Education|isbn=0-333-49130-0|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire |language=en-US |oclc=24660570}}</ref> [[File:NAMA Machine d'Anticythère 1.jpg|thumb|upright=0.8|प्राचीन ग्रीस लगभग 150-100 ईसा पूर्वमा रहेको, प्रारम्भिक एनालग कम्प्युटिङ उपकरण हो। ]] डेरेक जे. डे सोला प्राइसका अनुसार एन्टिकिथेरा मेकानिज्मलाई प्रारम्भिक ज्ञात मेकानिकल एनालग कम्प्युटर मानिन्छ।<ref>[http://www.antikythera-mechanism.gr/project/general/the-project.html ''The Antikythera Mechanism Research Project''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428070448/http://www.antikythera-mechanism.gr/project/general/the-project.html |date=28 April 2008 }}, The Antikythera Mechanism Research Project. Retrieved 1 July 2007.</ref> यो खगोलीय स्थिति पता लगाउन डिजाइन गरिएको थियो। यो 1901 मा एन्टिकिथेराको ग्रीक टापुमा एन्टिकिथेरा भग्नावशेषमा पत्ता लगाइएको थियो, काइथेरा र क्रेटको बीचमा, र लगभग ई. 100 ईसा पूर्व पुरानो भएको मानिन्छ। Antikythera तंत्र को तुलनात्मक जटिलता को उपकरण चौधौं शताब्दी सम्म पुन: देखा परेन।<ref>{{Cite journal |last=Marchant |first=Jo |date=1 November 2006 |title=In search of lost time |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-11-30_444_7119/page/534 |journal=Nature |volume=444 |issue=7119 |pages=534–538 |doi=10.1038/444534a |pmid=17136067 |bibcode=2006Natur.444..534M |s2cid=4305761 |doi-access=free | issn = 0028-0836}}</ref> 1831-1835 मा, गणितज्ञ र इन्जिनियर जियोभन्नी प्लानाले एक पर्पेचुअल पात्रो मेशिन बनाए, जसले पुली र सिलिन्डर को प्रणाली मार्फत 0 CE (अर्थात, 1 ईसापूर्व) देखि 4000 CE सम्म प्रत्येक वर्षको लागि लीप वर्ष र परिवर्तन हुँदै जाने दिनको लम्बाइको ट्रयाक राख्दै स्थायी पात्रोको भविष्यवाणी गर्न सक्थ्यो। 1872 मा स्कटल्याण्डका वैज्ञानिक सर विलियम थमसनले आविष्कार गरेको ज्वारभाटा भविष्यवाणी गर्ने मेसिनको उथले पानीमा नेभिगेसनको लागि ठूलो उपयोगिता थियो। यसले स्वचालित रूपमा एक निश्चित स्थानमा निर्धारित अवधिको लागि भविष्यवाणी गरिएको ज्वार स्तरहरू गणना गर्न पुलीहरू र तारहरूको प्रणाली प्रयोग गरेको थियो। भिन्नता विश्लेषक, एकीकरण द्वारा विभेदक समीकरणहरू समाधान गर्न डिजाइन गरिएको एक मेकानिकल एनालग कम्प्युटरले एकीकरण प्रदर्शन गर्न व्हील-र-डिस्क संयन्त्रहरू प्रयोग गर्दथ्यो । सन् 1876 मा, सर विलियम थॉमसनले पहिले नै यस्तो क्यालकुलेटरको सम्भावित निर्माणको बारेमा चर्चा गरिसकेका थिए, तर बल-एन्ड-डिस्क इन्टिग्रेटरहरूको सीमित आउटपुट टोक़ द्वारा उनी ठगिएका थिए। <ref name="scientific-computing.com">Ray Girvan, [http://www.scientific-computing.com/scwmayjun03computingmachines.html "The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121103094710/http://www.scientific-computing.com/scwmayjun03computingmachines.html |date=3 November 2012 }}, ''Scientific Computing World'', May/June 2003</ref> एक विभेदक विश्लेषकमा, एउटा इन्टिग्रेटरको आउटपुटले अर्को इन्टिग्रेटरको इनपुट वा ग्राफिङ आउटपुटलाई ड्राइभ गर्छ। टोक़ एम्पलीफायरको सुधारले यी मेसिनहरूलाई काम गर्न मद्दत गर्यो। 1920 को दशकमा, भान्नेभर बुश र अरूले मेकानिकल भिन्नता विश्लेषकहरू विकास गरे। [[File:Jacquard.loom.full.view.jpg|thumb|ज्याक्वार्ड लुम्, विज्ञान तथा उद्योगको संग्रहालय म्यान्चेस्टर, ईङ्ल्यान्ड,मा राखिएको, एक पहिलो प्रोग्रामेबल साधन हो।]] कम्प्युटर भन्ने शब्दको पहिलो उच्चारण सन् १६१३मा भएको तथ्याङ्क छ, जुन शब्दले हिसाब र {{H:title|Compute|गणना}} गर्ने ब्यक्तिलाई २०औँ शताब्दिको मध्य सम्म पनि जनाईन्थ्यो। १९औँ शताब्दिको अन्त्यदेखि चाहिँ, सो शब्द आफ्नो वास्तविक अर्थमा प्रयोग गर्न थालियो, जसले गणना गर्ने यन्त्र भनेर जनाउदथ्यो।<ref name=OEDComputer>{{Cite document |title=कम्प्युटर, ''ना.'' |series=Oxford English Dictionary |url=http://dictionary.oed.com/ |publisher=Oxford University Press |edition=२ |year=१९८९ |accessdate=२००९-०४-१० |ref=harv |postscript=<!--None--> |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625103623/http://dictionary.oed.com/ |archive-date=2006-06-25 |access-date=2011-09-28 }}</ref> सन् १६१४ मा जोन नेपियर्सले नेपियर बोनको अविष्कार गरे । त्यसैगरी १६२० मा विलियम आउटर्डले स्लाईड रूलको अविष्कार गरे । जुन जोड घटाउ गर्न सक्थ्यो । १६४२ मा ब्लेज पास्कलले पास्कलाईन को अविष्कार गरे । सन १८२२ मा चार्ल्स ब्याबेजले डिफरेन्स इन्जीनको निमार्ण गरे । त्यस्तै १८३३ मा एनालाईटिकल इन्जीन पनि बनाए । उनको यो इन्जीनमा स्टोर को सिद्दान्त प्रयोग भएकाले [[चार्ल्स ब्याबेज]]लाई कम्प्युटरको पिता पनि भनिन्छ । पहिलो इलेक्ट्रोनिक कम्प्युटर जेड् वान (Z1)हो । जसको निमार्णकर्ता कोनर्ड जुस हुन । मेसिन आफ्नो समय भन्दा करिब एक शताब्दी अगाडि थियो। उसको मेसिनको लागि सबै पार्ट्सहरू हातले बनाउनुपर्थ्यो - यो हजारौं भागहरू भएको उपकरणको लागि ठूलो समस्या थियो। अन्ततः,[[संयुक्त अधिराज्यको सरकार]]को कोष बन्द गर्ने निर्णय संगै परियोजना भंग भयो। ब्याबेजको विश्लेषणात्मक इन्जिन पूरा गर्न असफल हुनु मुख्यतया राजनीतिक र आर्थिक कठिनाइका साथै बढ्दो परिष्कृत कम्प्युटर विकास गर्ने र अरू कसैले पछ्याउन सक्ने भन्दा छिटो अगाडि बढ्ने उनको चाहनालाई श्रेय दिन सकिन्छ। यद्यपि, उनका छोरा, हेनरी ब्याबेजले 1888 मा विश्लेषणात्मक इन्जिनको कम्प्युटिङ एकाइ (मिल) को सरलीकृत संस्करण पूरा गरे। उनले 1906 मा कम्प्युटिङ टेबलहरूमा यसको प्रयोगको सफल प्रदर्शन दिए। ===इलेक्ट्रोमेकानिकल गणना मेसिन === [[File:Aritmómetro_Electromecánico.jpg|thumb|left|लियोनार्डो टोरेस क्वेवेडो द्वारा इलेक्ट्रोमेकानिकल गणना मेसिन (1920)]] 1914 मा प्रकाशित अटोमेटिक्समा आफ्नो निबन्धमा, लियोनार्डो टोरेस क्वेवेडोले मेकानिकल डिफरन्स इन्जिन र एनालिटिकल इन्जिन निर्माणमा ब्याबेजको प्रयासको संक्षिप्त इतिहास लेखे। उनले विश्लेषणात्मक इन्जिनलाई मेसिनको सम्भावित शक्तिको बारेमा आफ्नो सिद्धान्तको उदाहरणको रूपमा वर्णन गरे, र यस्तो इन्जिन डिजाइन गर्ने समस्यालाई इलेक्ट्रोमेकानिकल उपकरणहरूको आविष्कारकको रूपमा आफ्नो कौशलतालाई चुनौतीको रूपमा लिन्छन्। कागजमा स्वचालित रूपमा सूत्रको मान पता लगाउन सक्षम मेसिनको डिजाइन समावेश छ <math>a^x(y - z)^2</math> , सम्मिलित चरहरूको मानहरूको सेटहरूको अनुक्रमको लागि। सम्पूर्ण मेसिन एक पढ्ने मात्र कार्यक्रम द्वारा नियन्त्रण गरिएको थियो, जुन सशर्त शाखा को लागी प्रावधान संग पूर्ण थियो। उनले फ्लोटिंग बिन्दु अंकगणित को विचार पनि पेश गरे।<ref name="LTQ1914es">L. Torres Quevedo. ''Ensayos sobre Automática – Su definicion. Extension teórica de sus aplicaciones,'' Revista de la Academia de Ciencias Exacta, Revista 12, pp. 391–418, 1914.</ref><ref>Torres Quevedo, Leonardo. [https://quickclick.es/rop/pdf/publico/1914/1914_tomoI_2043_01.pdf Automática: Complemento de la Teoría de las Máquinas, (pdf)], pp. 575-583, Revista de Obras Públicas, 19 November 1914.</ref><ref>Ronald T. Kneusel. ''[https://books.google.com/books?id=eq4ZDgAAQBAJ&dq=leonardo+torres+quevedo++electromechanical+machine+essays&pg=PA84 Numbers and Computers],'' Springer, pp. 84-85, 2017. {{ISBN|978-3-319-50508-4}}</ref>1920 मा, अंकगणित नाप्ने यन्त्रको आविष्कारको 100 औं वार्षिकोत्सव मनाउन, टोरेसले पेरिसमा एक इलेक्ट्रोमेकानिकल विश्लेषणात्मक इन्जिनको सम्भाव्यता प्रदर्शन गर्नको लागि <ref>Randell, Brian. [https://dl.acm.org/doi/pdf/10.5555/1074100.1074334 Digital Computers, History of Origins, (pdf)], p. 545, Digital Computers: Origins, Encyclopedia of Computer Science, January 2003.</ref> इलेक्ट्रोमेकानिकल एरिथमोमिटर प्रस्तुत गर्‍यो, जसमा (सम्भवतः रिमोट) टाइपराइटरसँग जोडिएको अंकगणित एकाइ समावेश थियो, जसमा आदेशहरू टाइप गर्न सकिन्छ र परिणामहरू स्वचालित रूपमा छापिन्छ।{{Sfn|Randell|1982|p=6, 11–13}}<ref name="Randell1982p109">B. Randell. ''Electromechanical Calculating Machine,'' The Origins of Digital Computers, pp.109-120, 1982.</ref>{{sfn|Bromley|1990}} === एनालग कम्प्युटरहरू === [[File:099-tpm3-sk.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[केल्भिन थमसन]]को तेस्रो ज्वारभाटा भविष्यवाणी गर्ने मेसिन डिजाइन, 1879-81]] 20 औं शताब्दीको पहिलो भागमा, धेरै वैज्ञानिक [[गणन]] आवश्यकताहरू बढ्दो परिष्कृत एनालग कम्प्युटरहरूद्वारा पूरा गरियो, जसले गणनाको लागि आधारको रूपमा समस्याको प्रत्यक्ष मेकानिकल वा विद्युतीय मोडेल प्रयोग गर्दथ्यो। यद्यपि, यी प्रोग्रामयोग्य थिएनन् र सामान्यतया आधुनिक डिजिटल कम्प्यूटरको बहुमुखी प्रतिभा र शुद्धताको कमी थियो।<ref name="stanf">{{cite book |url=http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/ |title=The Modern History of Computing |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2017 |language=en-US |access-date=7 January 2014 |archive-date=12 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712072148/http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/ |url-status=live }}</ref> पहिलो आधुनिक एनालग कम्प्यूटर ज्वारभाटा भविष्यवाणी गर्ने मेसिन थियो, जसको आविष्कार [[केल्भिन थमसन]] (पछि लर्ड केल्भिन बने) द्वारा 1872 मा गरिएको थियो। भिन्नता विश्लेषक, एक मेकानिकल एनालग कम्प्यूटर व्हील-र-डिस्क मेकानिजमहरू प्रयोग गरेर एकीकरण गरेर भिन्नता समीकरणहरू समाधान गर्न अधिक प्रसिद्ध सर विलियम थॉमसन को दाइ जेम्स थॉमसन द्वारा 1876 मा अवधारणा सहित डिजाइन गरिएको थियो।<ref name="scientific-computing.com" /> मेकानिकल एनालग कम्प्युटिङको कला 1927 मा MIT मा H.L. Hazen र Vannevar Bush द्वारा निर्मित डिफरेंशियल एनालाइजरको साथ आफ्नो चरम सीमामा पुग्यो। यो जेम्स थमसनको मेकानिकल इन्टिग्रेटरहरू र H. W. Nieman द्वारा आविष्कार गरिएको टर्क एम्पलीफायरहरूमा पनि प्रयोग गरिएको थियो। यी मध्ये एक दर्जन उपकरणहरू तिनीहरूको अप्रचलितता स्पष्ट हुनु अघि निर्माण गरिएको थियो। 1950 को दशक सम्म, डिजिटल इलेक्ट्रोनिक कम्प्यूटरको सफलताले अधिकांश एनालग कम्प्युटिङ मेसिनहरूको लागि अन्त्य गरेको थियो, तर एनालग कम्प्युटरहरू 1950 को दशकमा शिक्षा (स्लाइड नियम) र विमान (नियन्त्रण प्रणाली) जस्ता विशेष अनुप्रयोगहरूमा प्रयोगमा रहे। === डिजिटल कम्प्युटरहरू === ==== इलेक्ट्रोमेकानिकल ==== 1938 सम्म, संयुक्त राज्य नौसेनाले पनडुब्बीमा सवार प्रयोग गर्न पर्याप्त सानो इलेक्ट्रोमेकानिकल एनालग कम्प्युटर विकास गरेको थियो। यो टोरपेडो डाटा कम्प्युटर थियो, जसले चलिरहेको लक्ष्यमा टोरपेडो फायर गर्ने समस्या समाधान गर्न त्रिकोणमिति प्रयोग गर्दथ्यो। [[दोस्रो विश्व युद्ध]]को दौडान अन्य देशहरूमा पनि यस्तै उपकरणहरू विकसित भएका थिए। [[File:Z3 Deutsches Museum.JPG|thumb|left|upright=0.9|, Konrad Zuse को Z3 को प्रतिकृति ,पहिलो पूर्ण स्वचालित, डिजिटल (इलेक्ट्रोमेकानिकल) कम्प्युटर]] प्रारम्भिक डिजिटल कम्प्युटरहरू इलेक्ट्रोमेकानिकल थिए; बिजुली स्विचहरूले गणना प्रदर्शन गर्न मेकानिकल रिलेहरू चलाए। यी यन्त्रहरूमा कम सञ्चालन गति थियो र मूल रूपमा भ्याकुम ट्युबहरू प्रयोग गरेर अन्ततः धेरै छिटो सबै-विद्युतीय कम्प्युटरहरू द्वारा हटाइयो। Z2, जर्मन इन्जिनियर कोनराड जुस द्वारा 1939 मा [[बर्लिन]] मा सिर्जना गरिएको, इलेक्ट्रोमेकानिकल रिले कम्प्युटरको प्रारम्भिक उदाहरणहरू मध्ये एक थियो। <ref name="Part 4 Zuse">{{cite web|url=http://www.epemag.com/zuse/part4a.htm|title=Part 4: Konrad Zuse's Z1 and Z3 Computers|last=Zuse|first=Horst|work=The Life and Work of Konrad Zuse|publisher=EPE Online|access-date=17 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601210541/http://www.epemag.com/zuse/part4a.htm|archive-date=1 June 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080601210541/http://www.epemag.com/zuse/part4a.htm |date=1 June 2008 }}</ref> ===कम्प्युटरका अविष्कारक=== चालर्स बेबेजलाई कम्प्युटरका पिता भनिन्छ । नयाँ इलेक्ट्रोनिक डिजिटल कम्प्युटरका आविष्कारक अलान मेथिजन ट्युरीङ(Alan methison turing)हुन । उनी इङल्यान्डका बैज्ञानिक थिए । उनले नै अटोमेटिक कम्प्युटिङ इन्जीन को अविष्कार गर्न सहयोग पुर्याए । ===सिमित-कृतिय पुरातात्विक कम्प्युटर=== == सन्दर्भ सामग्री == {{Reflist|colwidth=30em}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Computers|कम्प्युटर }} [[श्रेणी:कम्प्युटर]] [[श्रेणी:कम्प्युटर्स्]] [[श्रेणी:कम्प्युटिङ]] 1pmt46cz3ypf38u88vagnhej38xd2ou 0 4818 1393633 1393360 2026-11-03T00:45:51Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393633 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = इलाम |nickname = |other_name = चारखोला<ref>{{Cite book |last=शर्मा |first=जनकलाल |url=https://books.google.com.np/books?id=JtBIAQAAIAAJ&q |title=मेरो निबन्ध अधुरै रह्यो |date=सन् २००७ |publisher=रत्न पुस्तक भण्डार |isbn=978-99933-0-633-7 |language=नेपाली |quote=गजराज थापालाई खुवाबिर्ता दिएका थिए चारखोलाको इलाम इलाका |page=५७}}</ref><ref>{{Cite book |last=क्यापलन |first=लियोनेल |url=https://books.google.com.np/books?id=pUnaAAAAQBAJ&pg |title=ल्यान्ड एन्ड सोसल चेन्ज इन इस्ट नेपाल: अ स्टडी अफ हिन्दू-ट्राइबल रिलेसन्स |date=2013-09-13 |publisher=रुटलेज |isbn=978-1-136-54501-6 |language=अङ्ग्रेजी |quote=Ilam is often referred to as Char Khola (Four Rivers). |page=१३}}</ref> |settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] <!-- images and maps --> |image_skyline = Ilam green.jpg |image_caption = इलामको सदाबहार चियाबारी |image_size = 300px |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map = इलाम जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल| pushpin_mapsize = 300px |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|26|54|30|N|87|55|35|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[इलाम जिल्ला]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = केदार थापा ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = विष्णुकुमारी लिम्बु ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०१७ बैशाख १<ref name="नगर">{{cite news |title=राजविराज र इलाम नगरपालिकामा चार किल्ला निर्धारण |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1437 |date=वि.सं. २०१७ जेष्ठ ३१ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221162619/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1437 |archive-date=2022-02-21}}</ref> |established_title1 = समावेश क्षेत्र |established_date1 = इलाम बजार |established_title2 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date2 = [[बरबोटे]], [[साँखेजुङ]], [[सुम्बेक]], [[पुवामझुवा]], [[सोयाक]], [[गोदक]], [[साङरुम्बा]] (१-६), [[माईपोखरी, इलाम|माईपोखरी]] (१-३) र [[सिद्धिथुम्का]] (७) |established_title3 = सम्मिलित मिति |established_date3 = वि.सं. २०७३ फाल्गुण २७<ref name="थप">{{cite news |title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फाल्गुण २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |archive-date=2020-07-01}}</ref> <!-- Area --> |area_total_sq_mi = |area_footnotes = |area_total_km2 = 173.32 <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=8|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 50085 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = <!-- demographics (section 1) --> |demographics_type1 = जातीयता |demographics1_title1 = मुख्य जातीयता |demographics1_info1 = [[लिम्बू जाति|लिम्बु]], [[क्षेत्री]], [[राई जाति|राई]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[लेप्चा जाति|लेप्चा]] <!-- demographics (section 2) --> |demographics_type2 = भाषा |demographics2_title1 = मुख्य भाषाहरू |demographics2_info1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बु]] |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = <!-- elevation --> |elevation_max_m = 3636 |elevation_min_m = 140 <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = +९७७-२७ |website = {{url|https://ilammun.gov.np}} |footnotes = }} '''इलाम''' [[नेपाल]]को पूर्वी भागमा रहेको [[कोशी प्रदेश]] मा पर्ने [[इलाम जिल्ला]]को सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|archive-date=2022-02-12}}</ref> तथा जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका हो।<ref name="नगर"/> यो नगरपालिका [[महाभारत पर्वत शृङ्खला]]मा अवस्थित छ। नेपाली [[चिया]]को सबैभन्दा ठूलो उत्पादक क्षेत्र भएकोले, यहाँका [[चियाखेती|चियाबारी]] आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरू माझ मुख्य आकर्षणका केन्द्र हुन्। यहाँको प्राकृतिक क्षेत्र र परिदृश्यहरूका साथै बागवानी बाली उत्पादनमा विशेषज्ञता राख्ने विविध कृषि अर्थतन्त्रका लागि पनि प्रसिद्ध छन्।<ref name="इलाम परिचय">{{Cite journal |last=नगरपालिका |first=इलाम |url=http://ncdcilam.org.np/wp-content/uploads/2013/06/Strategic-Plan-for-Green-City-Initiativee-2012-2016.pdf |title=स्ट्रेटेजिक प्लान फर ग्रीन इनिसिएटिभ |date=सन् २०१३ |publisher=नाम्सालिङ सामुदायिक विकास केन्द्र |isbn=978-9937-2-7410-4 |language=अङ्ग्रेजी |page=१० |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123204905/http://ncdcilam.org.np/wp-content/uploads/2013/06/Strategic-Plan-for-Green-City-Initiativee-2012-2016.pdf |archive-date=2018-11-23 |access-date=2022-02-22 }}</ref> नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ लाई आधार बनाएर तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०१७ बैशाख १ गतेदेखि लागु हुने गरि गरेको निर्णय र वि.सं. २०१७ जेष्ठ ३१ गते नेपाल गजेटमा प्रकाशित सूचना अनुसार इलाम जिल्लाको तत्कालीन इलामका छिमेकी इलाकाहरूलाई समेटेर यसलाई नगरपालिका घोषणा गरेको थियो।<ref name="नगर"/> [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन [[बरबोटे]], [[साँखेजुङ]], [[सुम्बेक]], [[पुवामझुवा]], [[सोयाक]], [[गोदक]], [[साङरुम्बा]]को वडा नं. १ देखि ६, [[माईपोखरी, इलाम|माईपोखरी]]को वडा नं. १ देखि ३ तथा [[सिद्धिथुम्का]]को वडा नं. ७ र यस नगरपालिकाको सम्पूर्ण क्षेत्र गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो<ref name="थप"/><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ? |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/ |archive-date=2022-02-19 }}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल १७३.३२ वर्ग किलोमिटर (६६.९२ वर्ग माइल) छ र नेपालको [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं. २०६८ को जनगणना]] अनुसार यहाँको कुल जनसङ्ख्या ४८,५३६ रहेको छ। यो नगरपालिकालाई १२ वटा वडामा विभाजन गरिएको छ। [[मेची राजमार्ग]]को ७४ किलोमिटर खण्डले इलामलाई [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व–पश्चिम राजमार्ग]] र त्यसपछि प्रदेश राजधानी [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]सँग जोडेको छ। इलाम नगरपालिका नेपालको पर्यटकीय नगरको रूपमा विकसित भइरहेको छ। == शाब्दिक अर्थ == इलाम नगरपालिकाभित्र [[लिम्बू जाति|लिम्बु जाति]]को बाहुल्यता रहेको छ जसकारण यस नगरपालिकाको नामकरण समेत [[लिम्बू भाषा|लिम्बु भाषा]]बाट भएको मानिन्छ। इलाम शब्द लिम्बु भाषाको दुई शब्दहरूको संयोजन भएर बनेको छ। इलामको 'इ' शब्दको अर्थ घुमाउरो र ‘लाम’ शब्दको अर्थ बाटो हुन्छ। यी दुवै शब्दको अर्थ जोड्दा घुमाउरो बाटो भन्ने हुन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://thahaonline.com/89205/ |title=इलामका घुम्नै पर्ने केहि ठाउँ (हेर्नुहोस तस्विरमा ) |website=थाहा अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222034748/https://thahaonline.com/89205/ |archive-date=2022-02-22 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://epradeshtoday.com/2021/12/20/news-38751/ |title=इलामको प्राकृतिक सौन्दर्य र पर्यटन |website=प्रदेश टुडे |language=नेपाली |accessdate=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222034748/https://epradeshtoday.com/2021/12/20/news-38751/ |archive-date=2022-02-22 }}</ref> == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इलाम नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[साँखेजुङ]] || ४,५६९ || २०.६१ || २२१.६९ |- | २ || [[सुम्बेक]] || २,४५३ || १५.३ || १६०.३३ |- | ३ || [[पुवामझुवा]] || ३,१२५ || २१.३५ || १४६.३७ |- | ४ || [[बरबोटे]] (४-५) र [[माईपोखरी, इलाम|माईपोखरी]] (१–३) || ३,०३४ || ९.२७ || ३२७.२९ |- | ५ || [[बरबोटे]] (१–३, ६–९) || ५,१८७ || १४.३८ || ३६०.७१ |- | ६ || इलाम (८-९) || ४,५११ || ४.५५ || ९९१.४३ |- | ७ || इलाम (१-२) || ५,००९ || १.०३ || ४८६३.११ |- | ८ || इलाम (६-७) || ४,५६६ || ९.८२ || ४६४.९७ |- | ९ || इलाम (३–५) || ६,४२४ || ११.३७ || ५६५.०० |- | १० || [[गोदक]] || ४,६११ || २१.९१ || २१०.४५ |- | ११ || [[सोयाक]] र [[सिद्धिथुम्का]] (७) || ३,५३५ || २५.९३ || १३६.३३ |- | १२ || [[साङरुम्बा]] (१–६) || ३,०६१ || १७.८३ || १७१.६८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''५०,०८५''' || '''१७३.३५''' || '''२८८.९२''' |} == पृष्ठभूमि == दुई सय वर्षदेखि जिल्लाको सदरमुकाम रहेको इलाम नगरपालिकाले जिल्लासँग नाम मिल्नाले अन्यत्रका मानिसका लागि जिल्लाकै प्रतिनिधित्व गर्दै आइरहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://ilammun.gov.np/ne/node/6 |title=इलाम नगरपालिकाको छोटो परिचय |website=इलाम नगरपालिका, नगर कार्यपालिकाको कार्यालय |language=नेपाली |accessdate=2022-02-22}}</ref> इलाम (इलाम बजार; प्रमुख क्षेत्र) इलाम गौडाको सदरमुकामको रूपमा वि.सं. १८७५ मा स्थापना भएको थियो।<ref>{{Cite book |last=बाँसतोला |first=नरेन्द्रनाथ |url=https://books.google.com.np/books?id=e-W3AAAAIAAJ |title=पूर्वाञ्‍चलमा सात सालको क्रान्ति |date=सन् १९९६ |publisher=शेखर र सन्दीप |language=नेपाली |page=६७}}</ref> यसलाई तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०१७ बैशाख १ गतेदेखि लागु हुने गरि इलाम नगरपालिका भनि घोषणा गरेको थियो। यो नगरपालिका देशका पुराना नगरपालिकाहरू मध्येको एक हो। तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले वि.सं. २०१७ पुष २२ गते<ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/pnycaaytle-choddeko-ligesii-116096|title=पञ्‍चायतले छोडेको लिगेसी|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|language=नेपाली|accessdate=2022-02-10}}</ref> नेपालमा [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागु गरेपछि इलाम नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई 'इलाम नगर पञ्चायत' भएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/24342/189.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=सामाजिक शिक्षा पञ्चायत, कक्षा ८|publisher=जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र|language=नेपाली|type=pdf|page=१५|accessdate=2022-02-10}}</ref><ref>{{Cite book|last=प्रधान|first=पुष्कर|url=https://books.google.com.np/books?id=wZHzAAAAMAAJ|title=Manual for Urban Rural Linkage and Rural Development Analysis|trans-title=शहरी ग्रामीण अन्तरसम्बन्ध र ग्रामीण विकास विश्लेषणको लागि पुस्तिका|date=2003|publisher=न्यु हिरा बुक इन्टरप्राइजेज|page=२२२|isbn=978-99933-685-2-6|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160428/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|archive-date=2022-02-22}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरे पछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले इलाम स्वतः आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="नगरपालिका क्षेत्र">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15807|title=ईलाम समेतका क्षेत्रलाई नगर क्षेत्र घोषणा गरेको|date=वि.सं. २०४७ जेठ ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160425/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15807|archive-date=2022-02-22}}</ref> जिल्लाको सदरमुकाम तथा प्रशासनिक केन्द्र रहेकाले यस नगरपालिकामा पूर्वाधारको विकास पनि तुलनात्मक रूपमा स्तरीय रहेको छ।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com.np/books?id=yi5GAQAAIAAJ|title=मेचीदेखि महाकाली|date=सन् १९७५|publisher=श्री ५ सरकार सूचना मन्त्रालय|language=नेपाली|accessdate=2022-02-15}}</ref> ==भूगोल== यस नगरपालिको पूर्वी सिमाना [[माईजोगमाई गाउँपालिका]] तथा [[सूर्योदय नगरपालिका]]सँग जोडिन पुगेको छ भने उत्तरमा [[सन्दकपुर गाउँपालिका]] र [[पाँचथर जिल्ला]], पश्चिममा [[देउमाई नगरपालिका]] र दक्षिणमा माईजोगमाई र सूर्योदय नगरपालिका पर्दछन्। भौगोलिक विविधता, जातीय तथा सामाजिक सद्भाव कायम रहेको यस नगरपालिकामा ऐतिहासिक एवम् सांस्कृतिक सम्पदाहरू रहेका छन्। जिल्लाका ठूला खोलाहरूमध्ये माई, जोगमाई र पुवामाईका बेसीहरू पर्ने भएकाले अन्नवाली उत्पादनका अव्वल क्षेत्रहरू यस नगरपालिकामा पर्दछन्। ==जनसङ्ख्या== [[कोशी प्रदेश]] स्थित इलाम जिल्लाका साविक [[बरबोटे]], [[साँखेजुङ]], [[सुम्बेक]], [[पुवामझुवा]], [[सोयाक]], [[गोदक]], [[साङरुम्बा]]को वडा नं. १ देखि ६, [[माईपोखरी, इलाम|माईपोखरी]]को वडा नं. १ देखि ३ तथा [[सिद्धिथुम्का]]को वडा नं. ७ गाउँ विकास समितिहरूलाई मिलाएर वि.सं. २०७३ फागुन २७ सालमा इलाम नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको हो। [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ५०,०८५ रहेको छ भने यहाँ १२,९५२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed"> Ilam green 4.jpg|इलामको सौन्दर्यता- चियाबारी Ilam green.jpg|इलामको सौन्दर्यता- चियाबारी Ilam image 031.jpg|इलामको सौन्दर्यता- चियाबारी Ilam image 032.jpg|इलामको सौन्दर्यता- चियाबारी Ilam Malum Ganu.jpg|इलामको सौन्दर्यता- चियाबारी Ilam mun.jpg|इलामको सौन्दर्यता- चियाबारी </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddcilam.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, इलाम]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{इलाम जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{इलाम जिल्लाका धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू}} {{कमन्सश्रेणी|Ilam, Nepal}} [[श्रेणी:नेपालका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू]] [[श्रेणी:इलाम जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१७ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] 582y6jlhcvc2sn0k1x8li4ono1ksj0k 0 4959 1393599 1318275 2026-11-02T12:54:36Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393599 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency |agency_name = सङ्घिय गणतन्त्र नेपाल <br>अख्तियार दुरुपयोग [[अनुसन्धान]] आयोग [[चित्र:Emblem of Nepal.svg|125px|center|नेपाल सरकार]] |seal = Akhtiyar building.jpg|thumb |seal_width = |seal_caption = अख्तियार दुरूपयोग अनुसन्धान आयोगको भवन |formed = |preceding2 = |dissolved = |superseding = |jurisdiction = [[नेपाल सरकार]] |headquarters =टंगाल, [[काठमाडौँ]] |latd = |latm = |lats = |latNS = |longd = |longm = |longs = |longEW = |employees = |budget = |chief1_name = [[नवीनकुमार घिमिरे]] |chief1_position =प्रमुख आयुक्त |child1_agency = |child2_agency = |child3_agency = |child4_agency = |child5_agency = |website = http://ciaa.gov.np |फेस बुक: https://www.facebook.com/NepalCIAA=https://www.facebook.com/NepalCIAA}} {{ढाँचा:नेपालको संविधान २०७२}} '''अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल''' भ्रष्टाचार नियन्त्रणको लागि नेपालको संवैधानिक निकायको रूपमा स्थापित संस्था हो। यस संस्थाको शुरूवात नेपालको संविधान २०१९ को दोश्रो संशोधन २०३२ को अनुरूप अख्तियार दुरुपयोग निवारण आयोगको रूपमा भएको हो। यस आयोगमा एक प्रमुख आयुक्त, पाँच आयुक्त तथा संस्थाको सचिवको रूपमा नियुक्ति हुने व्यवस्था रहेको छ। <ref>http://ciaa.gov.np/np/about/introduction.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161129094119/http://ciaa.gov.np/np/about/introduction.html |date=2016-11-29 }}</ref> यस आयोगले कुनै सार्वजनिक पद धारण गरेको व्यक्तिले भ्रष्टाचार गरी अख्तियारको दुरुपयोग गरेको सम्बन्धमा अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले कानुन बमोजिम अनुसन्धान गर्न वा गराउन सक्नेछ तथा विशेष अदालतमा मुद्दा दायर गर्न सक्ने व्यवस्था रहेको छ। संवैधानिक परिषद्को अध्यक्षमा [[प्रधानमन्त्री]] र सदस्यहरूमा [[प्रधान न्यायाधीश|प्रधानन्यायधीश]], प्रतिनिधि सभाका सभामुख, राष्ट्रिय सभाका अध्यक्ष र प्रतिनिधि सभामा [[प्रतिपक्ष दलको नेता (नेपाल)|विपक्षी दलको नेता]] रहने व्यवस्था छ। == इतिहास == [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]]को धारा ९७ अनुसार सार्वजनिक पदधारण गरेको कुनै व्यक्तिले अनुचित कार्य अथवा [[भ्रष्टाचार]] गरी अख्तियारको दुरूपयोग गरेको सम्बन्धमा [[कानून|कानुन]] बमोजिम अनुसन्धान र तहकिकात गर्न संवैधानिक निकायको रूपमा तत्कालिन [[राजा|श्री ५ महाराजाधिराज सरकार]]बाट आयोगका पदाधिकारीहरूको नियुक्ति गरी मिति २०४७ मंशीर २६ को [[नेपाल राजपत्र]]मा प्रकाशन भएपश्चात् नेपालमा भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि संवैधानिक निकायका रूपमा विक्रम सम्वत २०४७ साल माघ २८ गते अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको गठन भएको हो। यस आयोगमा एकजना प्रमुख आयुक्त र आवश्यक सङ्ख्यामा अन्य आयुक्तहरू रहने व्यवस्था छ।<ref>http://ciaa.gov.np/np/about/background.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161129131041/http://ciaa.gov.np/np/about/background.html |date=2016-11-29 }}</ref> == काम, कर्तब्य र अधिकार == नेपालको संविधान २०७२, को भाग २१ अन्तर्गत धारा २३८ मा आयोगको गठन सम्वन्धि व्यवस्था गरिएको छ भने धारा २३९ मा आयोगको काम कर्तब्य र अधिकार बारेको ब्यवस्था छ। संविधानमा व्यवस्था भएबमोजिम अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धानले कुनै पनि सार्वजनिक पद धारण गरेको व्यक्तिले भ्रष्टाचार गरी अख्तियार दुरुपयोग गरेको सम्वन्धमा कानुन बमोजिम अनुसन्धान गर्ने वा गराउन सक्ने व्यवस्था छ। यसरी भएको अनुसन्धानबाट सार्वजनिक पद धारण गरेको कुनै व्यक्तिले कानुन बमोजिम भ्रष्टाचार मानिने कुनै काम गरेको देखिएमा आयोगले त्यस्तो व्यक्ति र सो अवराधमा संलग्न अन्य व्यक्तिउपर कानुन वमोजिम अधिकार प्राप्त अदालतमा मुद्दा दायर गर्न वा गराउन सक्नेछ।<ref>http://ciaa.gov.np/np/about/background.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161129131041/http://ciaa.gov.np/np/about/background.html |date=2016-11-29 }}</ref> === उद्देश्यहरू === # अख्तियार दुरूपयोगमुक्त राज्यसंयन्त्रको माध्यमबाट सुशासनलाई सुदृढ गरी अनुशासित समाज स्थापना गर्ने। # अनुचित कार्य वा भ्रष्टाचार विरुद्धको कारबाईलाई समन्वयात्मक ढङ्गले सशक्त बनाई सुशासन कायम गर्न टेवा पुर्‍याउने। === काम, कर्तव्य र अधिकार === # कुनै सार्वजनिक पद धारण गरेको कुनै पनि व्यक्तिले अनुचित कार्य अथवा भ्रष्टाचार गरी अख्तियारको दुरूपयोग गरेको सम्बन्धमा कानुन बमोजिम अनुसन्धान र तहकिकात गर्ने गराउने। # सार्वजनिक पद धारण गरेको कुनै व्यक्तिले अनुचित कार्य गरेको पाइएमा त्यस्ता व्यक्तिलाई सचेत गराउन वा विभागीय वा अन्य आवश्यक कारवाही गर्न अख्तियारवालालाई लेख्ने। # सार्वजनिक पद धारण गरेको कुनै व्यक्तिले भ्रष्टाचार गरेको देखिएमा त्यस्तो व्यक्ति तथा सो अपराधमा संलग्न अन्य व्यक्तिहरू उपरसमेत मुद्दा दायर गर्ने वा गराउने। === क्षेत्राधिकार === सार्वजनिक पद धारण गरेको कुनै पनि व्यक्तिले अनुचित कार्य अथवा भ्रष्टाचार गरी अख्तियारको दुरूपयोग गरेको सम्बन्धमा यस आयोगले कानुन बमोजिम अनुसन्धान र तहकिकात गर्न वा गराउन सक्दछ। तथापि निम्न पदाधिकारी र विषयको सम्बन्धमा कारवाई गर्ने अधिकार आयोगलाई प्राप्त छैन:- # यस आयोगका प्रमुख आयुक्त वा आयुक्तहरू, [[लोक सेवा आयोग (नेपाल)|लोकसेवा आयोग]]का अध्यक्ष वा सदस्यहरू। # [[प्रमुख निर्वाचन आयुक्त]] वा अन्य आयुक्तहरू, [[महालेखा परीक्षक]], [[न्यायाधीश]]हरू। # सैनिक ऐन बमोजिम कारवाई हुने पदाधिकारीहरू। # [[संसद]]को कुनै सदन वा समितिको बैठकमा भएको काम कारवाई वा निर्णय वा त्यस्तो बैठकमा कुनै सदस्यले बोलेको वा गरेको कुनै काम कुराको सम्बन्धमा वा मन्त्रिपरिषद वा त्यसको कुनै समितिले सामुहिक रूपमा गरेको कुनै नीतिगत निर्णय र अदालतको न्यायिक काम कारवाहीका सम्बन्धमा। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ढाँचा:नेपालका संवैधानिक अङ्गहरु}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालका आयोगहरू]] [[श्रेणी:नेपालका नियमनकारी निकायहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजनीति]] [[श्रेणी:नेपालमा भ्रष्टाचार]] mdzvm6b556dgkcq6w2muqnnmw4urqqq 0 5967 1393694 1393403 2026-11-03T09:31:52Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393694 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |official_name = जनकपुरधाम |other_name = जनकपुर |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br/>[[राजधानी|प्रादेशिक राजधानी]]<ref name="राजधानी">{{cite news |title=प्रदेश राजधानी सम्बन्धमा |url=https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |date=वि.सं. २०७८ माघ ३ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=मधेश प्रदेश सरकार |language=नेपाली |publisher=प्रदेश राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155413/https://ocmcm.p2.gov.np/sites/ocmcm/files/2022-01/pradesh%20ko%20rajdhani.pdf |archive-date=2022-02-28 }}</ref> |motto = |named_for = [[जनक]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |title=जनकपुरको प्राचिन चिनारी : दरबार थियो अहिलेको जानकी मन्दिर |website=नागरिक टाइम्स |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228155411/https://www.nagariktimes.com/2018/03/36153/ |archive-date=2022-02-28 }}</ref> <!-- images and maps --> |image_skyline = Fish-eye view of Janaki Temple.jpg |image_caption = जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकामा अवस्थित जानकी मन्दिर |image_size = 300 |image_seal = <!-- images and maps --> | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = धनुषा जिल्ला#Nepal Madhesh Province#Nepal | pushpin_label_position= bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = नक्सामा जनकपुरधामको अवस्थिति <!-- Location --> |coordinates = {{coord|26|43|43|N|85|55|30|E|type:city_region:NP|display=inline,title}}<!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{Flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेश]] |subdivision_type2 = जिल्ला |subdivision_name2 = [[धनुषा जिल्ला]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख|मेयर]] |leader_name = मनोज कुमार साह<ref>{{Cite web |last=सन्तोष सिंह, |first=श्यामसुन्दर शशी |title=कांग्रेस छाडेर स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका मनोजकुमार साह बने जनकपुरको मेयर |url=https://ekantipur.com/local-elections-2022/2022/05/23/165331361008032335.html |access-date=2024-08-22 |website=कान्तिपुर |language=नेपाली}}</ref> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख|उप मेयर]] |leader_name1 = किशोरी साह ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०१७ जेठ १३<ref name="नगर">{{cite news |title=नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन जनकपुरधाममा लागु गर्ने |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |date=वि.सं. २०१७ आषाढ १७ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228032026/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1448 |archive-date=2022-02-28}}</ref> |established_title1 = सम्मिलित क्षेत्र |established_date1 = जनकपुरधाम |established_title2 = उपमहानगरपालिका |established_date2 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="उपमहानगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |date=वि.सं. २०७१ पुस २८ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ७ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=६३ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title3 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[लोहना]], [[प्रखे महुवा]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसविटिट]], [[कुर्था]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[बिन्धी]], [[बसहिया]], [[गोपालपुर]] र [[कनकपट्टी]] |established_title4 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (१-५) र [[गोपालपुर]] (१-२) |established_title5 = सम्मिलित मिति |established_date5 = वि.सं. २०७४ जेठ ११<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=३२ |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |archive-date=2022-02-24}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 91.97<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=17&municipality=15|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = १,९४,५५६ |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |population_blank2_title = <!-- General information --> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = |postal_code = ४५६०० |area_code = ०४१ |blank_name = |blank_info = |website = [http://www.janakpurmun.gov.np www.janakpurmun.gov.np] |footnotes = }} '''जनकपुरधाम'''<ref name="नामाकरण">{{cite news |title=जनकपुरको साट्टो जनकपुरधाम भन्ने नामाकरण गर्ने बारे |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3742 |date=वि.सं. २०२३ भाद्र १३ |accessdate=वि.सं. २०८१ भाद्र ६ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426185219/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3742 |archive-date=2026-04-26}}</ref> (पूर्व तथा हालसम्म चलनचलतीमा रहेको नाम: '''जनकपुर''')<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/14200 |title=राजधानी जनकपुर निश्चित, नामकरणमा फरक प्रस्ताव |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/75484/ |title=प्रदेश २ को नाम मधेस , राजधानी जनकपुर |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28}}</ref> [[नेपाल]]को [[मधेश प्रदेश]]को [[धनुषा जिल्ला]]मा रहेको प्रादेशिक राजधानी<ref name="राजधानी"/>, जिल्ला सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|archive-date=2022-02-12}}</ref> र एक उपमहानगरपालिका हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> धनुषा जिल्लाको पहिलो नगरपालिका रहेको यो नगरको नामकरण [[मिथिला|प्राचीन मिथिला]] क्षेत्रका राजा [[जनक]]को नामबाट भएको हो। यो सहर नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट ४५० कि.मि. को दुरीमा अवस्थित छ। नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ बमोजिम तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०१७ जेठ १३ गतेदेखि लागु हुने गरी जनकपुर नगरपालिकको गठन गरिएको थियो।<ref name="नगर"/> जनकपुरलाई तत्कालिन सरकार मन्त्रिपरिषदको विकास समितिले वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ गते गरेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार उपमहानगरपालिको लागि चाहिने आवश्यक प्रक्रिया पूरा भएपछि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। जनकपुरलाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा [[कुर्था, धनुषा|कुर्था]], [[बसविटिट]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहना]], [[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुरबगेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]] गाउँ विकास समितिलाई समावेश गरेर यसलाई उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएको हो।<ref name="उपमहानगर"/> [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार यो नगरपालिकामा २ वटा गाउँ विकास समितिहरूको आंशिक भाग थपेर यसको क्षेत्र विस्तार गरेको थियो<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> तर राजनीतिक विवादका कारण सरकारले स्थानीय तहहरू पुनर्मूल्याङ्कन गरि वि.सं. २०७४ जेठ ८ गते गरेको निर्णय तथा वि.सं. २०७४ जेठ ११ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार थप गरिएका गाउँ विकास समितिहरूलाई खारेज गरि यस उपमहानगरपालिकामा [[कनकपट्टी]], [[अन्दुपट्टी]] (वडा नं. ६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (वडा नं. १-५) र [[गोपालपुर]] (वडा नं. १-२) क्षेत्र कायम गरेर क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="निर्णय"/><ref name="राजपत्र">{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |archive-date=2022-02-24}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049 |title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो |website=कान्तिपुर समाचार |last=मिश्र |first=राजेश |language=नेपाली |accessdate=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049 |archive-date=2022-02-24 }}</ref> यहाँ नेपालको प्रसिद्ध [[जानकी मन्दिर]] रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/612042 |title=नेपालको पहिचान, जनकपुर धाम ! (फोटो फिचर) |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-28}}</ref> जनकपुर [[हिन्दु धर्म|हिन्दू धर्म]]मा एक महत्त्वपूर्ण स्थल, [[मिथिला कला|मैथिली संस्कृति]]को केन्द्र तथा नेपालको एकमात्र रेल सुविधा भएको सहर भएकोले पर्यटनका लागि पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ। वर्तमान समयमा यो उपमहानगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल ९१.९७ वर्ग किलोमिटर रहेको छ भने नेपालको वि.सं. २०७८ को जनगणना अनुसार यहाँको कुल जनसङ्ख्या १,९४,५५६ रहेको छ। यो नगरपालिकालाई २५ वटा वडामा विभाजन गरिएको छ। ==नामकरण== [[मिथिला]]का राजा तथा नेपालको राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा स्थापित [[जनक]]को नाउँकै आधारमा यसको नाम '''जनकपुर''' राखिएको हो।<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/others/198377-1576293900.html |title=जनकदर्शनले दिएको मिथिला सम्पदा |last=नागरिक |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> प्राचीन कालदेखि वर्तमान समयसम्म यस नाममा कुनै परिवर्तन आएको छैन।<ref>{{Cite web |url=https://esamaad.com/mithila-and-maithili-prem-by-modi/ |title=राजा जनकक नगरी जनकपुर मे देखायल PM मोदीक मिथिला-मैथिली प्रेम |trans-title=राजा जनकको नगरी जनकपुरमा देखियो मोदीको मिथिला-मैथिली प्रेम|date=2018-05-13 |website=इसमाद |language=मैथिली |accessdate=2022-03-01}}</ref> == वडागत विवरण == [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका]]को वडा विभाजन, समावेश साविकका गाविसहरू, जनसङ्ख्या, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत विवरण निम्न तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || ‍जनकपुर (१) || १०,२१४ || ०.७७ || १३२६४.९४ |- | २ || जनकपुर (२) || ६,२७८ || ०.४३ || १४६००.०० |- | ३ || जनकपुर (३) || १,७०५ || ०.०५ || ३४१००.०० |- | ४ || जनकपुर (४) || १८,२३४ || २.५४ || ७१७८.७४ |- | ५ || जनकपुर (५) || १,८२५ || ०.०२ || ९१२५०.०० |- | ६ || जनकपुर (६) || ३,२५४ || ०.२५ || १३०१६.०० |- | ७ || जनकपुर (७) || १०,९५६ || १.६९ || ६४८२.८४ |- | ८ || जनकपुर (८) || १३,९५१ || २.३९ || ५८३७.२४ |- | ९ || जनकपुर (९) || ७,२४९ || ०.९९ || ७३२२.२२ |- | १० || जनकपुर (१०) || ३,२१८ || ०.२ || १६०९०.०० |- | ११ || जनकपुर (११) || ५,२२५ || ०.१८ || २९०२७.७८ |- | १२ || जनकपुर (१२) || ७,८५९ || ३.५९ || २१८९.१४ |- | १३ || जनकपुर (१३) || ७,९९४ || ३.७६ || २१२६.०६ |- | १४ || जनकपुर (१४) || १०,६०७ || ३.११ || ३४१०.६१ |- | १५ || जनकपुर (१५) || ३,४१६ || १.४९ || २२९२.६२ |- | १६ || जनकपुर (१६) || ९,४८५ || ३.२४ || २९२७.४७ |- | १७ || [[मानसिंहपट्टी]] (१–५), [[अन्दुपट्टी]] (६–९) र [[कनकपट्टी]] || १०,१३६ || १०.४८ || ९६७.१८ |- | १८ || [[प्रको महुवा]] || ६,११४ || ६.४४ || ९४९.३८ |- | १९ || [[गोपालपुर]] (१-२) र [[बेगा शिवपुर]] || ११,०९३ || १३.२६ || ८३६.५८ |- | २० || [[देवपुरा रूपैठा]] || ८,९४४ || ८.४६ || १०५७.२१ |- | २१ || [[कुर्था, धनुषा|कुर्था]] || ८,५४७ || ७.९८ || १०७१.०५ |- | २२ || [[बसविटिट]] || ३,५०६ || ३.४५ || १०१६.२३ |- | २३ || [[बिन्धी]] || ८,९५४ || ४.७८ || १८७३.२२ |- | २४ || [[बसहिया]] || ८,४५४ || ६.५२ || १२९६.६३ |- | २५ || [[लोहना]] || ७,३३८ || ५.९८ || १२२७.०९ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,९४,५५६''' || '''९१.९७''' || '''२११५.४३''' |} == नगर प्रशासन इतिहास == नेपाल र भारतका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्रको रूपमा रहेको जनकपुरधामलाई तत्कालीन श्री ५ को सरकारले वि.सं. २०१७ जेठ १३ गते नगरपालिका क्षेत्र कायम गरेको थियो। यो नगरपालिका देशका पुराना नगरपालिकाहरू मध्येको एक हो। तत्कालिन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले वि.सं. २०१७ पुष २२ गते<ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/pnycaaytle-choddeko-ligesii-116096|title=पञ्‍चायतले छोडेको लिगेसी|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|language=नेपाली|accessdate=2022-02-10}}</ref> नेपालमा [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागु गरेपछि जनकपुर नगरपालिकाको नाम स्वतः परिवर्तन भई 'जनकपुर नगर पञ्चायत' भएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/24342/189.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=सामाजिक शिक्षा पञ्चायत, कक्षा ८|publisher=जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र|language=नेपाली|type=pdf|page=१५|accessdate=2022-02-10}}</ref><ref>{{Cite book|last=प्रधान|first=पुष्कर|url=https://books.google.com.np/books?id=wZHzAAAAMAAJ|title=Manual for Urban Rural Linkage and Rural Development Analysis|trans-title=शहरी ग्रामीण अन्तरसम्बन्ध र ग्रामीण विकास विश्लेषणको लागि पुस्तिका|date=2003|publisher=न्यु हिरा बुक इन्टरप्राइजेज|page=२२२|isbn=978-99933-685-2-6|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160428/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|archive-date=2022-02-22}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरे पछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले जनकपुरधाम पुन: आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="संविधान">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853|title=श्री ५ महारजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ बक्सेको घोषणा|date=वि.सं. २०४७ कार्तिक २३|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234921/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853|archive-date=2022-02-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com.np/books?id=yi5GAQAAIAAJ|title=मेचीदेखि महाकाली|date=सन् १९७५|publisher=श्री ५ सरकार सूचना मन्त्रालय|language=नेपाली|accessdate=2022-02-15}}</ref>वि.सं. २०७१ सालमा यस क्षेत्रवरिपरीका छिमेकी गाउँ विकास समितिहरू सम्मिलित गरेर यसलाई उपमहानगरपालिकामा स्तरोन्नति गरेको थियो। ==इतिहास== यो सहर पूर्व ऐतिहासिक मैथिली सभ्यताको केन्द्रविन्दुको रूपमा रहेको छ। तपस्वीहरू, [[पण्डित|पण्डितहरू]] र स्थानीय गीतहरूबाट प्राप्त विवरणले हालको जनकपुर क्षेत्रको स्थापना १८औँ शताब्दीको प्रारम्भमा भएको देखाउँछ।<ref name="प्राचीन नेपाल">{{cite news |title=चितवनदेखि जनकपुरसम्मका केही पुरातत्व स्थल |last=शर्मा |first=जनकलाल |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_02_full.pdf |date=वि.सं. २०२४ माघ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १७ |agency=नेपाल पुरातत्व विभाग |language=नेपाली |page=१४-१६ |publisher=पुरातत्व विभाग |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030631/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_02_full.pdf |archive-date=2022-03-01 }}</ref>तीर्थस्थलको रूपमा जनकपुरको सबैभन्दा प्रारम्भिक वर्णन सन् १८०५ मा गरिएको थियो। यसअघि कुनै प्राचीन सहरको उपस्थितिको पुरातात्विक प्रमाण फेला परेको छैन। राजा [[जनक]]को दरबार विदेह राज्यको राजधानी मानिएको प्राचीन जनकपुरमा रहेको मानिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://nepalpatra.com/articles/80642/ |title=नेपालका राष्ट्रिय विभुति राजा जनक र उनको योगदान |website=नेपाल पत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030633/https://nepalpatra.com/articles/80642/ |archive-date=2022-03-01 }}</ref> [[रामायण]]का अनुसार जनकले खेतमा हलो जोत्ने क्रममा एक बालिकालाई भेट्टाए जसलाई [[सीता]] नामकरण गरेर उनलाई आफ्नो छोरीको रूपमा हुर्काएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20191016165334.html |title=सीताको जन्मभूमिबारे कौन बनेगा करोडपतिमा सोधिएको प्रश्नले तातेको सामाजिक सञ्जाल |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सीता ठूली भएपछि जनकले एक हजार वर्ष पहिले जनकपुर नजिकै छोडेको [[शिव]]को [[धनुष बाण|धनुष]] उठाउन सक्ने जो कोहीसँग सीताको विवाह गर्ने प्रस्ताव राखेपछि विभिन्न राज्यका राजकुमारहरूले सो धनुष उठाउने प्रयास गरे तर [[अयोध्या]]का राजकुमार [[राम]]ले मात्र धनुष उठाउन सफल भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jnk-drbaarmaa-bhyo-raam-siitaa-vivaah-142116 |title=जनक दरबारमा भयो राम-सीता विवाह |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> मिथिला क्षेत्रका पुरानो गीत अनुसार यो धनुष जनकपुरको उत्तरपूर्वमा भेटिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.reportersnepal.com/2020/02/398843 |title=सीताको जन्मको यथार्थ र उनका आमाबाबु |website=रिपोर्टर्स नेपाल |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shikshyakhabar.com/2016/07/05/51 |title=सीताको जन्म कसरी भएको थियो ? |website=शिक्षा खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030643/https://shikshyakhabar.com/2016/07/05/51 |archive-date=2022-03-01 }}</ref> हिन्दू धर्ममा राम र सीता दुवै प्रमुख व्यक्तित्व भएकोले जनकपुर हिन्दूहरूको लागि महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.enepalese.com/2021/03/306400.html |title=राजा जनकको वंश:अघि र पछि |website=इ नेपाली |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> == आकर्षण == जनकपुरधामको केन्द्रीय बजार उत्तर-पश्चिम दिशाबाट भव्य [[जानकी मन्दिर]]ले सुसज्जित छ।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/opinion/2021/04/09/161793325076964761.html |title=अस्तित्वको संघर्षमा जनकपुरधामका सम्पदा |website=कान्तिपुर दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> यो मन्दिर सन् १९११ मा भारतमा रहेको टिकमगढकी राजकुमारी कुमारी वृषभानुद्वारा निर्माण गरिएको हो। जानकी मन्दिर राजपूत र मुगल शैलीको समिश्रण बाट बनाइएको बिशेष बास्तुकला झल्कने मन्दिर हो र यो तथ्यले यस मन्दिरलाई अझै पनि महत्त्वपूर्ण बनाउँछ। यस मन्दिरको निर्माण गर्दा त्यस ताका ९ लाख रूपैया खर्च भएको हुँदा यस मन्दिरलाई '''नौलखा मन्दिर''' पनि भन्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jaankii-mndirko-mauliktaamaa-asr-prne-grii-snrcnaahru-bnaaindai-171266 |title=जानकी मन्दिरको मौलिकतामा असर पर्ने गरी संरचनाहरु बनाइँदै |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> यो नेपाल भरिकै ठूलो मन्दिरहरू मध्ये एक हो।<ref>{{Cite web |url=http://nepallive.com/story/120941 |title=पुरातत्व विभागको पत्रपछि रोकियो जानकी मन्दिरको पुनर्निर्माण |website=नेपाल लाइभ |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> जनकपुरधामको अर्को विशेषता यहाँ रहेका पोखरी तथा कुण्डहरू हुन्। यहाँ कुटीहरू पनि प्रशस्तै रहेका छन्। पोखरीहरूको कारण जनकपुरको [[माछा]] नेपालमै प्रख्यात छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/kinmel/business/253169/ |title=जसले तारेको माछा जनकपुरबाट काठमाडौंसम्म पुग्छ |last=महतो |first=रोहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030631/https://www.setopati.com/kinmel/business/253169/ |archive-date=2022-03-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://halokhabar.com/news-details/10293/2022-02-19 |title=जनकपुरको माछा त्यसै फेमस, त्यसमाथि पीएमएमपीले सहयोग गर्न थालेपछि झनै फेमस |website=हलोखबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531144948/https://halokhabar.com/news-details/10293/2022-02-19 |archive-date=2022-05-31 }}</ref> एक सन्त कविले मिथिलाको पवित्र नगरीलाई आफ्नो कवितामा यसरी अभिव्यक्त गरेका थिए- 'बावन कुटी, बहत्तर कुण्डा। फिरही सन्तजन झुण्डही झुण्डा।' यसको अर्थ ५२ कुटी (मठ तथा मन्दिर) र ७२ वटा (कुण्ड पोखरी, कुवा, इनार) भएको यस पवित्र भूमिमा झुण्डका झुण्ड साधुसन्तहरू भ्रमण गरिरहेका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2015-01-02/401341.html |title=नासिँदै पवित्र सरोवर |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030634/https://ekantipur.com/ampnews/2015-01-02/401341.html |archive-date=2022-03-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jnkpurkaa-pokhrii-maasdai-snskrti-naasdai-188581 |title=जनकपुरका पोखरी मास्दै, संस्कृति नास्दै |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> यहाँ तिथि अनुसार कुण्डमा स्नानको धेरै महत्त्व छ। जनकपुरधाममा भएका केही महत्त्वपूर्ण कुण्डहरू बिहार कुण्ड, अग्नि कुण्ड, मध्यमा सर, रत्न सागर, अङ्गराज सर, सूर्य कुण्ड, गङ्गा सागर, धनुष सागर, दसरथ तलाउ, पापमोचिनि सर, परशुराम कुण्ड, जनक सरोवर, गोपाल सर, रुक्मिनी सर, मुरली सर, विडाल सर, राम सर, कपाल मोचिनि सर, महाराज सागर, पाकवति सर, धौत-पाप सर आदि हुन्।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/1928/ |title=जनकपुरका झकिझकाउ पोखरी |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/30855/2019-12-09 |title=जनकपुरका ऐतिहासिक पोखरी अतिक्रमणको चपेटामा |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030640/https://nayapatrikadaily.com/news-details/30855/2019-12-09 |archive-date=2022-03-01 }}</ref> == भाषा र संस्कृति == जनकपुरधाममा बोलिने प्रमुख भाषा [[मैथिली भाषा|मैथिली]] हो। मैथिल महिलाहरूद्वारा बनाइने [[मिथिला कला|मैथिली चित्रकला]] पुरै नेपालमा प्रख्यात रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2020/02/839897 |title=मिथिला संस्कृति अध्ययन केन्द्र बन्दै |website=Online Khabar |language=en-US |accessdate=2022-03-01}}</ref> मुख्यतया माटोको भाँडा र घरको भित्तामा गरिने चित्रकला समेतले महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://gorkhapatraonline.com/tourism/2020-02-22-9093 |title=मिथिला संस्कृतिको पर्यटन सम्भावना बढ्दै |website=गोरखापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> मिथिलाको पारम्परिक घरहरू माटो र परालद्वारा बनाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://pahilopost.com/content/20180512205939.html |title=ओली र मोदीको 'जनकपुर ड्रेस' मैथिली हैन : मिथिला संस्कृतिका जानकार |website=पहिलो पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030633/https://pahilopost.com/content/20180512205939.html |archive-date=2022-03-01}}</ref> जनकपुरधाममा मनाइने प्रमुख चाड पर्वहरू मध्ये [[छठ]], [[विवाह पञ्चमी]], [[राम नवमी]], [[लक्ष्मी पूजा]], [[होली]] आदी हुन्। == जलवायु == यो स्थान समुद्री सतहभन्दा ६६ मिटरमाथि रहेको छ। जनकपुर नेपलको [[तराई]] क्षेत्रमा अवस्थित छ, जहाँको हावापानी [[आर्द्र अर्ध-कटिबन्धीय जलवायु]] रहेको छ। मार्च र अप्रिल महिनामा तातो, सुख्खा र हावा चल्ने गर्छ भने यहाँ मे महिनादेखि सेप्टेम्बरसम्म [[मनसुन]] रहन्छ। अक्टोबरदेखि नोभेम्बरसम्म हल्का सुख्खा र डिसेम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्म जाडो याम रहन्छ।<ref>{{cite report |title= तापक्रम तालिका |publisher= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार |url= http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |access-date= वि.सं. २०७८ फाल्गुन १७ }} {{Cite web |url=http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221858/http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/1749218667Ext%20temp%20of%20January.pdf |archive-date=2016-03-04}}</ref> {{Weather box |location = जनकपुरधाम विमानस्थल (सन् १९८१-२०१०) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 22.2 |Feb high C = 26.0 |Mar high C = 31.2 |Apr high C = 34.8 |May high C = 34.6 |Jun high C = 34.1 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 32.7 |Sep high C = 32.3 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 29.3 |Dec high C = 25.1 |year high C = 30.5 |Jan mean C = 15.6 |Feb mean C = 18.6 |Mar mean C = 23.4 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 29.3 |Jun mean C = 30.0 |Jul mean C = 29.3 |Aug mean C = 29.6 |Sep mean C = 28.8 |Oct mean C = 26.8 |Nov mean C = 22.5 |Dec mean C = 18.0 |year mean C = 25.0 |Jan low C = 9.1 |Feb low C = 11.3 |Mar low C = 15.5 |Apr low C = 20.6 |May low C = 24.0 |Jun low C = 25.9 |Jul low C = 26.1 |Aug low C = 26.4 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 22.0 |Nov low C = 15.7 |Dec low C = 10.9 |year low C = 19.4 |precipitation colour= green |Jan precipitation mm = 11.7 |Feb precipitation mm = 11.4 |Mar precipitation mm = 11.5 |Apr precipitation mm = 52.2 |May precipitation mm = 128.3 |Jun precipitation mm = 238.7 |Jul precipitation mm = 487.6 |Aug precipitation mm = 339.4 |Sep precipitation mm = 197.5 |Oct precipitation mm = 63.9 |Nov precipitation mm = 1.9 |Dec precipitation mm = 8.4 |year precipitation mm = 1552.5 |source 1= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार<ref>{{cite report |title= मौसम तापक्रम तालिका |publisher= जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, नेपाल सरकार |url=http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/880251189NORMAL%20FILE.pdf |access-date=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १७}}</ref> }} == यातायात == === सडक यातायात === जनकपुरधामलाई देशका प्रमुख स्थानसँग जोडने कार्य जनकपुर-ढलकेवर फेडर रोडले ढलकेवरमा [[महेन्द्र राजमार्ग]]सँग जोड्दै पुरा गरेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/jnkpur-ddhlkebr-antim-crnnmaa-191324 |title=जनकपुर–ढल्केबर सडकखण्ड अन्तिम चरणमा |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> महेन्द्र राजमार्ग प्रयोग गरेर जनकपुरबाट नेपालका प्रमुख सहरहरू जस्तै [[बुटवल उपमहानगरपालिका|बुटवल]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]], [[हेटौँडा उपमहानगरपालिका|हेटौँडा]], [[काठमाडौँ]], [[इटहरी उपमहानगरपालिका|इटहरी]], [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]], [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[राजविराज नगरपालिका|राजविराज]], [[दमक नगरपालिका|दमक]], [[बिर्तामोड नगरपालिका|बिर्तामोड]], [[काँकडभिट्टा]]सँग जोड्ने गरेको छ। जनकपुरधामबाट नेपालका विभिन्न स्थानहरूका लागि सोझै [[बस]] सेवाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। सहर भित्र सामान्य आवतजावतको लागी [[साइकल|साइकल रिक्सा]], विद्युतीय रिक्सा, टेम्पो र बसहरू उपलब्ध छन्। === रेलवे === वि.सं. २०७८ फाल्गुन अनुसार [[नेपाल रेल्वे]]<ref>{{Cite web |url=https://www.dcnepal.com/2020/09/188811/ |title=जनकपुर आइपुग्यो नयाँ रेल, यस्तो छ नेपालमा रेल इतिहास |website=डिसी नेपल |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref>द्वारा सञ्चालनमा रहेको एकमात्र रेल जनकपुरधाम रेलवे हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/80465/2022-02-13 |title=जनकपुर–जयनगर रेल सेवा सात वर्षपछि आजदेखि पुन: सञ्चालन हुँदै |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो रेलले पहिलो चरणमा कुर्था–जनकपुर–जयनगरसम्म ३२ किलोमिटरसम्म रेल सञ्चालन गरिरहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/118532 |title=नेपालको आफ्नै रेल जनकपुर आइपुग्यो, यात्रुसेवा भने तत्कालै शुरू नहुने |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301035549/https://www.himalkhabar.com/news/118532 |archive-date=2022-03-01 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/nepali/news-59011731 |title=भारतद्वारा जयनगर-कुर्था रेलखण्ड नेपाललाई हस्तान्तरण |website=बिबिसी नेपाली सेवा |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> ===वायुमार्ग=== जनकपुरमा एउटा आन्तरिक विमानस्थल रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://gaunsahar.com/news-details/35770/2020-12-08 |title=जनकपुर विमानस्थलमा निर्माण गरिएको नयाँ टर्मिनल भवनको उद्घाटन |website=गाउँ सहर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[जनकपुर विमानस्थल]]बाट नेपालको राजधानी [[त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|काठमाडौँ]] तथा पर्यटकीय नगर [[पोखरा विमानस्थल|पोखरा]]को लागि सोझै उडान सेवा उपलब्ध रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/77759/ |title=जनकपुर–पोखरा हवाई उडान, टिकट बुकिङ खुला |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.imagekhabar.com/news/285475/ |title=जनकपुर–पोखरा हवाई उडान फागनु १७ गतेबाट |website=इमेज खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref>यो सहरलाई रामजन्मभूमि [[अयोध्या]]सँग विमान सेवाद्वारा जोड्ने प्रस्ताव गरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/03/935094 |title=जनकपुर-अयोध्या हवाई उडान गर्ने तयारी |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> {{airport-dest-list |[[बुद्ध एयर]] | [[काठमाडौँ]]<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/13157/ |title=बुद्ध एयरको जनकपुर–काठमाडौं कनेक्सनः असोजमा मात्रै ४७ उडान ‘डिले’ (सूचीसहित) |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref>, [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]] |[[यति एयरलाइन्स]] | [[काठमाडौँ]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lokpath.com/story/217616 |title=बुद्ध एयरको जहाज र यति एयरलाइन्स एकआपसमा ठोक्कियो |website=लोकपथ |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[श्री एयरलाइन्स]] | [[काठमाडौँ]]<ref>{{Cite web |url=https://www.bizmandu.com/content/20200116184505.html |title=श्री एयरलाइन्सको काठमाडौं-जनकपुर उडान भाडा २ हजार रूपैयाँ, सोमबारदेखि नियमित उडान भर्ने |website=बिजमाडौं |language=नेपाली |accessdate=2022-03-01}}</ref> }} ==जनसङ्ख्या== [[मधेश प्रदेश]] स्थित धनुषा जिल्लाका साविक [[कुर्था, धनुषा|कुर्था]], [[बसविटिट]], [[बिन्धी]], [[प्रको महुवा]], [[लोहना]],[[बेगा शिवपुर|बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुरबगेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]] गाविसहरूलाई मिलाएर वि.सं. २०७१ सालमा जनकपुरधामलाई उपमहानगरपालिकाको रूपमा विस्तार गरिएको थियो भने वि.सं. २०७४ सालमा यस उपमहनगरपालिकामा [[अन्दुपट्टी]] (वडा नं. ६-९), [[मानसिंहपट्टी]] (वडा नं. १-५) र [[गोपालपुर]] (वडा नं. १-२) क्षेत्र थप गरिएको थियो। नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] अनुसार यी ठाउँहरूको जनसङ्ख्यालाई जोडेर जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको [[जनसङ्ख्या]] १,९४,५५६ रहेको छ।<ref name="जनगणना २०७८"/><ref name="नयाँ नेपाल">{{cite web|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/|title=सात प्रदेशको राज्य पुन: संरचना प्रस्ताव |last=थापा |first=सूर्य |publisher=[[अनलाइनखबर]] |date=वि.सं. २०७१ माघ १ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १}}</ref> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed"> Buddha Air 9N-AMD Aircraft.jpg|वद्ध एयरको विमान जनकपुर विमानस्थलमा Atrts of janakpur.jpg|मिथिला चित्रकला Nepal Railway, Janakpur 20200918 03.jpg|नेपाल रेल Ratan Sagar.jpg|रत्न सागर Vidyapati Chowk (Janakpurdham).jpg|विद्यापति चौक Janakpur Railway Station, Nepal Railway 20200918.jpg|[[जनकपुरधाम रेल बिसाैनी|जनकपुर रेल बिसाैनी]] Ganga Sagar, Janakpur-September 22, 2016-IMG 7686.jpg|गङ्गा सागर A vendor of Sadar Janak Chwok,Janakpur-September 22, 2016-7601.jpg|जनक चौक Janaki Mandir inner view, Janakpur.jpg|जानकी मन्दिर </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Commonscat|Janakpur|जनकपुर}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका ठूला सहरहरू}} {{धनुषा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका सङ्घीय तथा प्रादेशिक राजधानीहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू]] [[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:धनुषा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:रामायणका स्थानहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०१७ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू]] p4gu8g2u2atcqb6w5uhoy4yda6yhezg 0 6326 1393655 1393380 2026-11-03T06:30:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393655 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = खाँदबारी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Khadbari - street view 2 (9270291810).jpg |image_caption = खाँदबारी नगरपालिकाको बजारको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सङ्खुवासभा जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल |coordinates = {{coord|27|22|N|87|13|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सङ्खुवासभा जिल्ला|सङ्खुवासभा]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = महेश थपलिया <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = महेश्वरा श्रेष्ठ बज्राचार्य <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = स्थापना |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = मनकामना, पाङ्मा र मालटा |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[सित्तलपाटी|सितलपाटी]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२<ref>{{cite news|title=गाउँपालिका, नगरपालिका, उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690|accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690|archive-date=2020-07-01}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 122.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|वि.सं. २०७८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = 35565 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Ethnicities |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = [http://khandbarimun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''खाँदबारी नगरपालिका''' (खाँदवारी) [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]] मा पर्ने [[सङ्खुवासभा जिल्ला]]को सदरमुकाम तथा एक नगरपालिका हो। सङ्खुवासभा जिल्लाको ऐतिहासिक बजार [[चैनपुर नगरपालिका|चैनपुर]]मा पहिले यस जिल्लाको सदरमुकाम रहेकोमा वि.सं. २०२४ जेठ ८ गतेको सरकारी निर्णयबाट तत्कालिन खाँदबारी बजारमा सदरमुकाम सारिएको थियो।<ref>{{cite web|title=गृह पंचायत मन्त्रालयको सूचना चईनपूरको सट्टा खाँदबारी तोकेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3983|accessdate=जनवरी २०२२|type=pdf|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129015541/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3983|archive-date=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/244421 |title=पूर्वको करिब २५० बर्ष पुरानो ब्यापारिक केन्द्र चैनपुर बजारलाई सुर्यबहादुर थापाले यसरी बनाए स्याल कराउने पाखो |date=2018-08-11 |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129015541/https://purbelinews.com/244421 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> सङ्खुवासभा जिल्लाका तत्कालिन मनकामना, पाङ्मा र मालटा गाउँ विकास समितिहरूलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर खाँदबारी नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा नेपाल सरकारको निर्णय अनुसार [[सित्तलपाटी]] गाविस समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> यो नगरपालिका ११ वडामा विभाजित छ। == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३५,५६५ रहेको छ भने यहाँ ९,३०९ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=2&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ खाँदबारी नगरपालिकाको वडा विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति व.कि.मी.) |- | १ || खाँदबारी (१) || ५,६७५ || ३.९३ || १,४४३.७७ |- | २ || खाँदबारी (२) || १,८१० || १०.६५ || १७०.०० |- | ३ || खाँदबारी (३) || ४,०२४ || ४.८३ || ८३३.१३ |- | ४ || खाँदबारी (४-५) || ३,३५० || १२.६ || २६५.८७ |- | ५ || खाँदबारी (६-७) || १,४९६ || ९.२८ || १६१.२० |- | ६ || खाँदबारी (८-९) || २,०९४ || १७.०८ || १२२.६० |- | ७ || खाँदबारी (१०) || ३,८५१ || ६.०२ || ६३९.७० |- | ८ || खाँदबारी (११) || ३,३४९ || ९.७७ || ३४२.७८ |- | ९ || खाँदबारी (१२-१३) || ५,४८८ || १७.१ || ३२०.९४ |- | १० || [[सित्तलपाटी]] (१-५, ९) || २,६३५ || १७.२८ || १५२.४९ |- | ११ || [[सित्तलपाटी]] (६-८) || १,७९३ || १४.२४ || १२५.९१ |- ! कुल !! !! ३५,५६५ !! १२२.७८ !! २८९.६६ |} ==ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पर्यटकिय स्थलहरू== * मनकामना मन्दिर * चारधाम मन्दिर * सतीढुङ्गा * फेक्मालुङ (ठूलो ढुङ्गा) * पोखरी पार्क * शान्ति वाल उद्यान * तुम्लिङ्टार एयरपोर्ट * लहरीखर्क बनभोज स्थल * चेवा स्थीत भ्यू टावर * कोकले बजार (खोरण्डे) ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://web.archive.org/web/20240725060356/https://dccsankhuwasabha.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, सङ्खुवासभा] {{सङ्खुवासभा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:पहाडी नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] 5xtyyybq71wuc0tgaxj6pvhdava8vrn 0 6354 1393716 1385697 2026-11-03T11:30:59Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393716 wikitext text/x-wiki {{Infobox prime minister |name = टङ्क प्रसाद आचार्य |image = Tanka Prasad Acharya (cropped).jpg |office = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|१९औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)]] |order = |monarch = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] |term_start = वि.सं. २०१२ माघ १३<ref>http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=580 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226001701/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=580 |date=2021-02-26 }} वि.सं. २०१२ माघ १३को राजपत्र</ref><ref name="rajpatra.dop.gov.np">http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1530 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117101131/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1530 |date=2019-11-17 }} २०१४ असार ३१ को राजपत्र</ref> |term_end = वि.सं. २०१४ असार ३१<ref name="rajpatra.dop.gov.np"/> |predecessor = राजाको प्रत्यक्ष शासन |successor = [[कुँवर इन्द्रजित सिंह|डा के आई सिंह]] |party = [[नेपाल प्रजा परिषद्]], [[नेपाली काङ्ग्रेस]] |birth_date = १९६९ मङ्सिर १७ |death_date = २०४५ |death_place = }} '''टङ्कप्रसाद आचार्य''' (वि.सं. १९६९-२०४५) प्रजातन्त्रवादी नेता, नेपालको जेठो राजनीतिक पार्टी [[नेपाल प्रजा परिषद्|नेपाल प्रजा परिषद]]का संस्थापक अध्यक्ष एवम् नेपालका भूतपूर्व प्रधानमन्त्री हुन्। माघ १० देखि१६ सम्मलाई सहिद सप्ताह र [[माघ १६]] लाई [[सहिद दिवस]] मनाउन उनकै प्रधानमन्त्रीकालमा सुरु भएको थियो। ==जीवनी== आचार्यको जन्म वि.सं. १९६९ साल मङ्सिर १७ गते आइतबार भएको हो। == नेपाल प्रजा परिषद् == उनले वि.सं. १९९३ मा (२२ वर्षको उमेरमा) [[नेपाल प्रजा परिषद्|नेपाल प्रजा परिषद्को]] स्थापना गरे। वि.सं. १९९७ सालमा [[राणा वंश|राणा शासन]] विरुद्ध पर्चा छरेपछि पक्राउ पर्ने २ सयजना व्यक्तित्वमा उनी पनि थिए। टङ्कप्रसाद आचार्य जनकपुरमा गिरफ्तार गरिए, पक्राउ परिने सुइँको पाएका मुकुन्दनाथ रिमाल मुग्लान पसेर जोगिए। शुक्रराज शास्त्रीलाई १० माघको राति पचली र धर्मभक्तलाई १२ माघमा सिफलको उकालोमा रूखमा झुन्ड्याइयो, दशरथ चन्द र गङ्गालाललाई १४ माघमा [[विष्णुमती नदी]]तटको शोभाभगवती मन्दिरछेउ गोली हानियो। टङ्कप्रसाद आचार्य र रामहरि शर्मालाई चारपाटा मुडेर ब्राह्मणका लागि मृत्युदण्ड समान सजाय दियो।<ref>{{Cite news|url=https://www.himalkhabar.com/news/122306|title=राणा र प्रजा जुवामा रमाउँदा शुरू भएकाे क्रान्ति|last=रिमाल|first=अरबिन्द|date=७ फागुन, २०७७}}</ref> वि.सं. २००७ सालको क्रान्तिको आधारभूमि तयार पार्ने ५ जना युवाहरू- टङ्कप्रसाद आचार्य, [[दशरथ चन्द]], [[धर्मभक्त माथेमा]], [[रामहरि शर्मा]] र [[जीवराज शर्मा]] थिए। == नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस == २००३ सालमा कलकत्तामा [[नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] स्थापना गर्दा प्रजापरिषद्को बलिदान सम्झेर उनलाई सभापति बनाइयो। राणाशाहीको अन्त्यपछि वि.सं. २०१० सालमा गठित [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] नेतृत्वको सरकारमा गृहमन्त्री र वि.सं. २०१२ माघ १३<ref name="rajpatra.dop.gov.np">http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1530 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117101131/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1530 |date=2019-11-17 }} २०१४ असार ३१ को राजपत्र</ref> देखि वि.सं. २०१४ असार ३१ सम्म १७ महिना १८औँ प्रधानमन्त्री बनेका हुन्। ==प्रधानमन्त्रीत्त्व== === मन्त्रि-परिषद === ==== २०१२ माघ १३ गठन भएको मन्त्रि-परिषद ==== * १. टङ्कप्रसाद आचार्य- प्रधानमन्त्री, गृह, राज्य व्यवस्था * २. [[बालचन्द्र शर्मा]]- शिक्षा, स्वास्थ्य र स्थानीय स्वायत्तशासन मन्त्री * ३. [[चूडाप्रसाद शर्मा]]- परराष्ट्र, वन तथा खाद्य कृषि मन्त्री * ४. [[पशुपतिनाथ घोष]]- पब्लिक वर्कस तथा सञ्चार मन्त्री * ५. स. [[गुञ्जमान सिंह]]- अर्थ, योजना, मालपोत तथा उद्योग वाणिज्य मन्त्री * ६. सा. [[पुरेन्द्रविक्रम शाह]]- रक्षा मन्त्री * ७. [[अनिरुद्रप्रसाद सिंह]]- कानुन तथा संसदीय प्रबन्ध मन्त्री <ref>२०१२ साल माघ १५ गतेको नेपाल गजेट</ref> * ==== २०१३ माघ २३ थप भएको मन्त्रि-परिषद ==== * १. [[अरुणसम्शेर राणा|अरुणसम्शेर ज.ब.रा.]] - कानुन तथा संसदीय प्रबन्ध मन्त्री * २. [[किरण शमशेर राणा|किरण सम्शेर ज.ब.रा.]] - योजना विकास राज्य मन्त्री * ३. [[रङ्गनाथ शर्मा]] - राज्यव्यवस्था तथा गृह राज्य मन्त्री * ४. [[नागेश्वर झा]] - वन उपमन्त्री * ५. [[सूर्यबहादुर भारद्वाज]] - खाद्य तथा कृषि उपमन्त्री * ६. [[काशीराज उपाध्याय]] - उद्योग वाणिज्य उपमन्त्री * ७. [[पुष्करनाथ उप्रेती]] - पब्लिक वर्कस सञ्चार मन्त्री * ८. [[देवमान आङदेम्बे]] - अर्थ, मालपोत उपमन्त्री * ९. [[छिमानन्द महतो]] - स्थानीय प्रशासन मन्त्रालय उपमन्त्री * १०. [[रत्नप्रसाद खरेल]] - अर्थ मन्त्रालय उपमन्त्री * ११. [[खगेन्द्रजङ्ग गुरुङ्]] - स्वास्थ्य मन्त्रालय उपमन्त्री <ref>२०१४ साल वैसाख १७ गतेको नेपाल गजेट बाट</ref> * === प्रसासनिक सुधार === निजामति सेवामा सुधार, [[निजामती सेवा नियमावली]] लागु, [[भूमिसुधार]], पञ्चशीलका आधारमा परराष्ट्र सम्बन्धको विकास, शिक्षा विकासका लागि अधिराज्यलाई ७ शैक्षिक क्षेत्रमा विभाजन, [[नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान|राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान]]को स्थापनामा योगदान दिए। नेपालको मन्त्रिपरिषद् बैठकमा भारतीय कर्मचारी [[गोविन्द नारायण]] बस्ने नियम पनि उनकै पालामा खारेज भयो। === आर्थिक नीति === [[नेपालको पञ्चवर्षीय योजना|प्रथम पञ्चवर्षिय योजना]]को थालनी, [[नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]को स्थापना र देशभरि नेपाली मुद्राको प्रचलनमा योगदान दिए। === विदेश नीति === [[चित्र:Welcoming_Nepalese_PM.jpg|अङ्गुठाकार|बेइजिंग भ्रमणको क्रममा टङ्कप्रसाद]] नेपालको इतिहासमा खास गरेर परराष्ट्र सम्बन्धको गणितले उनको प्रधानमन्त्रीत्व काललाई सुनौलो समय मानिन्छ। उनको कार्यकालमा [[सोभियत सङ्घ|सोभियत सं]]घ (July 20, 1956)<ref>{{Cite web |title=Main> Russia and Nepal>Political Relations |url=https://nepal.mid.ru/en/countries/political-relations/ |website=EMBASSY OF THE RUSSIAN FEDERATION IN NEPAL}}</ref>, [[जापान]](September 1, 1956)<ref>{{Cite web |title=The Establishment of Diplomatic Relations between Japan and Nepal |url=https://www.np.emb-japan.go.jp/itpr_ja/11_000001_00156.html |website=जापानी राजदुतावास |access-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801101427/https://www.np.emb-japan.go.jp/itpr_ja/11_000001_00156.html |archive-date=2023-08-01 }}</ref>, [[स्विट्जरल्यान्ड|स्विटजरल्यान्ड]] (1956) <ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Nepal |url=https://www.eda.admin.ch/countries/nepal/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html+ |website=Embassy of Switzerland in Nepal }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[इजिप्ट]], [[चीन]] र सँग नेपालको दौत्य सम्बन्ध स्थापना भयो। [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को सदस्यता (14-12-1955) <ref>{{Cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/en/about-us/member-states#gotoN |website=United Nations}}</ref> लिएर महासभामा नेपालको प्रतिनिधिमण्डल पठाउने काम पनि टङ्कप्रसाद कै पालामा भएको हो। टङ्कप्रसादको प्रधानमन्त्रीत्वकाल मै, नेपालले भारत र चीनसँग समदुरीको सम्बन्धमा जोड दिएको हो। उतिबेला कायम गर्न खोजिएको सन्तुलनमा आधारित सम्बन्ध आज झनै सान्दर्भिक भएको छ। राणा शासकहरूले भारतस्थित [[इस्ट इन्डिया कम्पनी|इष्ट इन्डिया कम्पनी]]सँग राम्रो सम्बन्ध बनाएका थिए। सन् १९४७ मा भारतको स्वतन्त्रता र वि.सं. २००७ सालमा नेपालमा राणाशाहीको पतनपछि नेपाल-भारत सम्बन्धमा नयाँ आयामहरू आए। सन् १९५०मा नेपालले भारतसित विशेष सम्बन्ध देखाउने [[भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि|नेपाल-भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धि]] गरेको थियो। यो अवस्थामा चीनसँग पनि उत्तिकै सहज हुन प्रधानमन्त्री आचार्यले दुई छिमेकीसँग समदुरीको सम्बन्धमा जोड दिएका थिए। ==== चीन ==== राजा महेन्द्र चीनसँग छुट्टै सन्धि-सम्झौता गर्दा तिब्बतले नेपाललाई दिँदै आएको वार्षिक १० हजार काला मोहर रोकिनेमा बढी संवेदनशील भए पनि टङ्कप्रसादले राजाको कोपभाजनको जोखिम मोलेरै [[पञ्चशील|पञ्चशीलको सिद्धान्त]]को आधारमा छुट्टै सन्धिका लागि कूटनीतिक वातावरण तयार पारे। सन् १९५६ सेप्टेम्बर २० मा नेपाल-चीन मैत्री सम्बन्धमा हस्ताक्षर भयो। त्यही वर्ष पेकिङमा चीन भ्रमण गर्ने प्रथम नेपाली प्रधानमन्त्रीका रूपमा टङ्कप्रसाद आचार्यको स्वागत भयो। [[जनवादी गणतन्त्र चीनका प्रधानमन्त्री|चिनियाँ प्रधानमन्त्री]] [[झोउ एनलाइ|चाउ एन लाई]]ले नेपाल भ्रमण गरे।<ref>{{Cite news|url=https://www.everestheadlines.com/news/12154|title=जो कसैसँग झुकेनन्, राष्ट्रवादको पक्षमा दरिलोसँग उभिए|date=मङ्सिर १८ २०७९|work=एभरेष्ट हेडलाइन्स|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801072939/https://www.everestheadlines.com/news/12154|archive-date=2023-08-01|access-date=2023-08-01}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nepalpatranews.com/posts/3307|title=भूमि, शिक्षा र उत्पादनमा सबैको पहुँच बढाउनु कम्युनिस्टभन्दा अगाडि लाग्ने बाटो हो; अब चारतारे र लालझन्डाको विवाद हुनसक्छ; झन्डाहरूको विवाद छोडिदेऊ; कसैले प्रजा परिषदको झन्डा बोक्नु पर्दैन.... : टङ्कप्रसाद आचार्य|last=गाैतम|first=चन्द्रमणि|date=माघ ११, २०७९|work=nepalpatranews}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== भारत ==== कूटनीतिज्ञ [[यदुनाथ खनाल]]ले राजा त्रिभुवनको शासनकालमा जोसुकै प्रधानमन्त्री भए पनि नेपालको वैदेशिक सम्बन्ध तीन कारणबाट भारतसितको सम्बन्धमा सीमित भएको विश्लेषण गरेका थिए। पहिलो, दिल्लीमा भइरहने नेपाली र भारतीय नेताहरूको भेटघाट; दोस्रो, नेपालले त्यसताका भारतबाट मात्र लिएको आर्थिक-प्राविधिक सहयोग; र तेस्रो, [[नेपाली सेना]]को पुनर्गठन तथा तालिममा भारतीय सेनाको भूमिका। त्यसमाथि, नेपाल-भारत परम्परागत सांस्कृतिक र भौगोलिक सम्बन्धहरूको प्रभाव आफ्नो ठाउँमा छँदै थियो। === अन्य कार्य === आचार्यकै कार्यकालमा [[निजामती कर्मचारी आयोग]] गठन भयो, जसले नेपालमा पहिलो पटक वृत्ति-विकासमा आधारित कर्मचारीतन्त्रको सुरूआत गर्‍यो। [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] स्थापनाको तयारी पनि वि.सं. २०१३ सालमै भयो। विभिन्न विचार र स्वार्थको चेपुवामा परेका बेला प्रधानमन्त्री आचार्यले दृढताका साथ ती सुरूआती काम गरेका थिए। == राजीनामा == टङ्कप्रसाद सरकारलाई निरन्तरता दिँदा भारत थप चिढिने अवस्था देखेपछि उनले टङ्कप्रसादको राजीनामा मागे। भारतलाई थप नचिढ्याउन मात्रै पर्याप्त नरहेको ठानेर उनले भारतपरस्तको डाम लागिसकेका [[कुँवर इन्द्रजित सिंह|केआई सिंह]]लाई प्रधानमन्त्री बनाए। == निजी जीवन == टङ्कप्रसादका छोरा कुसुमाकरको वि.सं. २०५६ साल बैशाख १ गते निधन भयो। जलस्रोत मन्त्रालय अन्तर्गत विद्युत् विकास केन्द्रमा वि.सं. २०३७ साल भदौ १२ देखि कार्यरत इन्जिनियर कुसुमाकरको जन्म वि.सं. २०१२ साल माघ १२ गते भएको थियो। कुसुमाकर रुसमा पढेका इन्जिनियर थिए। ==निधन== उनको निधन वि.सं. २०४९ साल वैशाख ११ गते भयो।<ref name="nytimes">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1992/04/25/obituaries/tanka-prasad-acharya-78-ex-nepal-chief.html|title=Tanka Prasad Acharya, 78, Ex-Nepal Chief|date=April 25, 1992|work=The New York Times|access-date=2020-04-25}}</ref> ==बाह्य कडीहरू== * [http://www.madanpuraskar.org/guthi/phanindra.php टङ्कप्रसाद आचार्यको देन] {{नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू}} ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:नेपालका गृह मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:२०औँ शताब्दीका नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] si7lr5ie81vkcnaegxwihs941vrlgi4 0 6373 1393641 1393364 2026-11-03T02:59:04Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393641 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info -->| name = कमलामाई | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = Sindhuli madi.jpg | image_caption = सिन्धुलीमाढी बजारको दृश्य | imagesize = 300 | image_flag = | image_seal = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = सिन्धुली जिल्ला#Nepal Bagmati Pradesh#Nepal | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = नक्सामा कमलामाई नगरपालिका | coordinates = {{coord|27|12|37|N|85|54|45|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location -->| subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली]]|<!-- Politics --> | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-sindhuli/kamalamai?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[नगरप्रमुख]] | leader_name = उपेन्द्रकुमार पोखरेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपप्रमुख]] | leader_name1 = मञ्जु देवकोटा <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) | established_title = नगरपालिका | established_date = वि.सं. २०५३ चैत्र १४<ref>{{cite news|title=नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17917|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128144613/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17917|archive-date=2022-01-28}}</ref> | established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date1 = सिद्धेश्वर र भिमान | established_title2 = सम्मिलित (मिति) | established_date2 = वि.सं. २०५३ चैत्र १४ | established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) | established_date3 = [[डाँडिगुराँसे]], [[भद्रकाली, सिन्धुली|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानिबास]] र [[रानिचुरी]] | established_title4 = सम्मिलित (मिति) | established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ <!-- Area -->| unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 482.57<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population -->| population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] | population_footnotes = <ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=33&municipality=5|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 71016 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- General information -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = हुलाक कोड | postal_code = ४५९०० | area_code = +९७७-०४७ | blank_name = | blank_info = | website = {{URL|www.kamalamaimun.gov.np}} | footnotes = | subdivision_type3 = प्रशासनिक केन्द्र | subdivision_name3 = [[सिन्धुलीमाढी]] }} '''कमलामाई''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]]मा पर्ने [[सिन्धुली जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो। सिन्धुली जिल्लाको सदरमुकाम [[सिन्धुलीमाढी]]<ref>{{Cite web |last=कार्की |first=राजकुमार |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2025-12-25 |website=कान्तिपुर अनलाइन |language=नेपाली}}</ref><ref>{{cite news|title=सदरमुकाम तोकेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3716|accessdate=डिसेम्बर २०२५|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106121740/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=3716|archive-date=2026-01-06}}</ref> यस नगरपालिका भित्रको एक केन्द्रीय स्थल हो। सिन्धुली जिल्लामा रहेका तत्कालिन सिद्धेश्वर र भिमान गाउँ विकास समिति मिलाएर वि.सं. २०५३ चैत्र १४ गते यो नगरपालिकाको गठन गरिएको थियो। कमला उपत्यकाभित्र पर्ने यो नगरपालिकामा सबै जिल्ला स्तरीय कार्यलयहरूका साथै क्याम्पस, विद्यालय तथा अस्पतालहरू समेत रहेका छन्। कुल १४ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०७८ सालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना]] अनुसार ७१,०१६ रहेको छ।<ref name="जनगणना २०७८"/>कमलामाई नगरपालिकाको पूर्वमा [[तीनपाटन गाउँपालिका]], [[गोलन्जोर गाउँपालिका|गोलञ्जोर गाउँपालिका]] र [[दुधौली नगरपालिका]] त्यसतै यसको पश्चिममा [[मरिण गाउँपालिका]] र [[सर्लाही जिल्ला]], उतरमा [[सुनकोशी गाउँपालिका (स्पष्टता)|सुनकोशी गाउँपालिका]] र गोलञ्जोर गाउँपालिका तथा दक्षिणमा [[धनुषा जिल्ला]] र [[महोत्तरी जिल्ला]] रहेका छन्। ==नामकरण== प्रसिद्ध कमला नदीको तटमा रहेको कमलामाई मन्दिरको नामबाट यो नगरपालिकाको नामाकरण कमलामाई गरिएको छ। [[कमलामाई मन्दिर]] यस नगरपालिकाको वडा नम्बर ५ मा पर्दछ।<ref>{{Cite web |last=ढुङ्गाना |first=राजेश |title=सिन्धुलीको कमलामाई मन्दिर (फोटो फिचर) |url=https://gorkhapatraonline.com/news/105451 |access-date=2025-12-25 |website=गोरखापत्र अनलाइन |language=नेपाली}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-07 |title=कमलामाई मन्दिरको उत्पत्तिस्थलको पर्यटन प्रवर्द्धनमा जोड |url=https://tourismpana.com/kamalamai-temple-tourism/ |access-date=2025-12-25 |website=टुरिजम पाना अनलाइन |language=नेपाली |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106060749/https://tourismpana.com/kamalamai-temple-tourism/ |archive-date=2026-01-06 }}</ref> ==क्षेत्रगत फैलावट== नेपाल राजपत्रमा वि.सं. २०५३ चैत्र १४ गते प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन सिद्धेश्वर र भिमान गाविसहरूलाई मिलाएर यो नगरपालिकाको स्थापना भएको हो। वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ गते [[नेपाल सरकार]]को [[नेपालको मन्त्रिपरिषद्|मन्त्रिपरिषद]]को निर्णय बमोजिम यस नगरपालिकामा १४ वडा रहेका छन्।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> स्थानीय तह पुनर्संरचना आयोगले वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ गते गरेको सिफारिसलाई नेपाल सरकारले अनुमोदन गरि नेपाल राजपत्रमा वि.सं. २०७३ फाल्गुन २७ गते प्रकाशित गरेपछि यस नगरपालिकामा सिन्धुली जिल्लाका तत्कालिन [[डाँडिगुराँसे]], [[भद्रकाली, सिन्धुली|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानिबास]] र [[रानिचुरी]] गाउँ विकास समितिलाई सम्मिलित गरिएको थियो। वर्तमान समयमा यो नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल ४८२.५७ वर्ग किलोमिटर भएको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ७१,०१६ रहेको छ भने यहाँ १८,१३५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ कमलामाई नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका वडाहरु / गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[डाँडिगुराँसे]] || ४,५६५ || ८२.६६ || ५५.२३ |- | २ || [[भद्रकाली]] || ३,७९० || ५०.४८ || ७५.०८ |- | ३ || [[जलकन्या]] || १,३५९ || ९.०५ || १५०.१७ |- | ४ || कमलामाई (१, २, ५, ९) || ८,८१८ || २७.१२ || ३२५.१५ |- | ५ || कमलामाई (४) || ८,२९२ || २६.८४ || ३०८.९४ |- | ६ || कमलामाई (६) || १२,४९८ || ५.९३ || २१०७.५९ |- | ७ || कमलामाई (७, ८) || ६,८२८ || २८.७९ || २३७.१७ |- | ८ || कमलामाई (३, १०) || ३,६७२ || ५७.८४ || ६३.४९ |- | ९ || कमलामाई (११, १२, १४) || ४,७२८ || २४.२२ || १९५.२१ |- | १० || कमलामाई (१३, १५–१८) || ३,३७५ || ३७.३५ || ९०.३६ |- | ११ || [[रानीचुरी]] (१–३, ५) || ३,८०० || ३८.१३ || ९९.६६ |- | १२ || [[रानीचुरी]] (४, ६–९) || ३,८२२ || ४३.३४ || ८८.१९ |- | १३ || [[रानीबास]] (१–३, ८, ९) || २,२५८ || २४.३८ || ९२.६२ |- | १४ || [[रानीबास]] (४–७) || ३,२११ || २६.४४ || १२१.४४ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''७१,०१६''' || '''४८२.५७''' || '''१४७.१६''' |} ==प्रमुख स्थानहरू== नगरपालिकाको मुख्य वस्तीहरूमा करकरे, माईस्थान, सिस्नेरी बाघमारा, माझीटार, लुङ्गेलिटार, मधुटार, चियाबारी, ज्यामिरे, वेसारे, खैरेनी, लामिडाँडा, कुडुले, बोगटी, गैयाँटार, रातमाटा, राम्माढी, दोभानटार, माझगाउँ, पाखाटोल, कुलो खोला गाउँ, सरकारी टोल, राजमहल, चिलाउने टोल, तरुल वन, मजुरे गाउँ, ताप्के गाउँ, भिमान, ढुङ्ग्रेवास, ढकाल गाउँ आदि हुन्। भिमान बजार, सिन्धुली बजार (१ नं. बजार, २ नं. बजार), धुरा बजार र ढुङ्ग्रेवास बजार नगरपालिकाका प्रमुख बजारहरू हुन्। सिन्धुली तथा भिमान बजारमा साप्ताहिक हाटबजार पनि लाग्ने गर्दछ। शिद्धबाबा, कालीमाई तथा कमलामाई यहाँका मुख्य मन्दिरहरू हुन्। रानीचुरी डाँडो नगरपालिकाको ऐतिहासिक स्थल हो।<ref>{{cite web|url=http://www.kamalamaimun.gov.np/app/webroot/index.php/content_pages/view/5|title=कमलामाई नगरपालिका|publisher='''Kamalamaimun.gov.np'''}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == इतिहास == कमलामाई नगरपालिका कमला उपत्यकाभित्र पर्दछ। यस उपत्यका तथा नगरपालिकाको मथिल्लो डाँडामा ऐतिहासिक [[सिन्धुलीगढी]] दरवार छ। नगरको मुख्य बजार सिन्धुलीमाढीमा बसेको छ। यहाँ [[पृथ्वीनारायण शाह|पृथ्वी नारायण शाह]]का [[गोरखाली|गोर्खाली सेना]]ले कप्तान किनलोकका अङ्ग्रेजी सेनालाई [[नेपाल एकीकरण अभियानका युद्धहरू|नेपाल एकीकरण]] ताका पराजित गरेको थियो। राणाकालमा दरवार बनेपछि सो क्षेत्रको प्रशासनिक केन्द्र बनाइएको थियो। यस नगरपालिकाको सिन्धुलीमाढी क्षेत्रमा लगभग नौ हजार मानिस बसोबास गर्दछन्। == नगर निर्वाचन इतिहास == वि.सं. २०५४ को निर्वाचनमा प्रमुख र उपप्रमुख पदमा क्रमशः वासुदेव श्रेष्ठ र रसबहादुर कार्की निर्वाचित भएका थिए। उनीहरूको कार्यकाल समाप्तिपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारले वासुदेव श्रेष्ठलाई प्रमुख र भीष्मराज श्रेष्ठलाई उपप्रमुखमा मनोनित गरेको थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{सिन्धुली जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:सिन्धुली जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|चैत्र]] [[श्रेणी:नेपालका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] m4fo75m9gwjlz9qo8h71b3joamogttk 0 6374 1393629 1383524 2026-11-03T00:05:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393629 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = इटहरी |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Itahari,_Sunsari.jpg |image_caption = इटहरी उपमहानगरपालिकाको दृश्य |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = सुनसरी जिल्ला#Nepal Province1#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = नक्सामा इटहरी उपमहानगरपालिकाको स्थान |coordinates = {{coord|26|39|47|N|87|16|28|E|type:city(41210)_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[सुनसरी जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-sunsari/itahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = इटहरी उपमहानगरपालिका |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = हेमकर्ण पौडेल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सङ्गीताकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref name="नगरपालिका">{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = इटहरी |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = उपमहानगरपालिका |established_date3 = वि.सं. २०७१ पुस २८<ref name="नगर">{{cite news|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634 |accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref> |established_title4 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date4 = [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] र [[हाँसपोसा]] |established_title5 = सम्मिलित (मिति) |established_date5 = वि.सं. २०७१ पुस २८ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 93.78 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=13&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_note = |population_total = 197241 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_rank = २औँ (कोशी प्रदेश)<br/>१२औँ (नेपाल) |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_blank2_title = धर्मावलम्बी |population_blank2 =[[हिन्दु धर्म|हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ५६७०५ |area_code = ०२५ |blank_name = |blank_info = |website =[http://itaharimun.gov.np/ itaharimun.gov.np] |footnotes = }} '''इटहरी उपमहानगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]]मा पर्ने [[सुनसरी जिल्ला|सुनसरी]]को एक [[उपमहानगरपालिका]] हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://www.setopati.com/raajneeti/20816/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |title=दुई उपमहानगरपालिका हुने नेपालको एउटै जिल्ला सुनसरी |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031638/https://www.setopati.com/raajneeti/20840/ |archive-date=2022-01-29 }}</ref> यो तीव्र गतिमा विकसित हुँदै गइरहेको पूर्वी नेपालको व्यापारिक तथा यातयातको केन्द्रविन्दु सहर हो। यो सहर [[धरान उपमहानगरपालिका|धरान]]को दक्षिणमा र [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]]बाट उत्तरमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/itihaasmaa-itthrii-saarvjnik-184841 |title='इतिहासमा इटहरी' सार्वजनिक |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> सुनसरी जिल्लाको तत्कालिन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ गते नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगरपालिका"/> इटहरीलाई तत्कालिन सरकार मन्त्रिपरिषदको विकास समितिले वि.सं. २०७१ साल मङ्सिर १६ गते गरेको निर्णय र वि.सं. २०७१ पुस २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार उपमहानगरपालिको लागि चाहिने आवश्यक प्रक्रिया पूरा भएपछि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="नगर"/> इटहरीलाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा तत्कालिन [[एकम्बा|एकम्वा]], [[खनार]], [[पकली]] तथा [[हाँसपोसा]] गाविसलाई समावेश गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.blastkhabar.com/news/2018/06/25/85710.html |title=प्रदेश एकमा चम्किदै इटहरी |website=ब्लाष्ट खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> यहाँ विभिन्न जातजाति तथा धर्म-संस्कृतिका मानिसहरूको बसोवास रहेको छ।मुख्य इटहरीमा [[थारू जाति|थारु]] [[ब्राह्मण|ब्राहृमण]], [[क्षेत्री]], [[नेवार जाति|नेवार]], [[राई जाति|राई]], [[लिम्बू जाति|लिम्बु]], [[गुरुङ जाति|गुरुङ]], [[तामाङ जाति|तामाङ]], मुसहर, [[मुसलमान]] तथा समुदायको मुख्य बसोवास रहेको इटहरी उपमहानगर क्षेत्रमा मुख्य भाषाका रूपमा [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[थारू भाषा|थारु]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[राई भाषा|राई]], [[लिम्बू भाषा|लिम्बु]], [[तामाङ भाषा|तामाङ]], [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]] र [[नेवारी भाषा|नेवारी]] भाषा बोलिन्छ। ==नामकरण== पूर्वी नेपालको सङ्गमस्थल र [[महेन्द्र राजमार्ग]] खुलेपछि चर्चामा आएको इटहरी नगरको नामकरण यहाँका आदिवासी [[थारू जाति|थारु]]हरूको बोलीचालीबाट भएको स्थानीय बुढापाकाहरू बताउँछन्। पहिलेदेखि नै यस ठाउँमा इट्टाको प्रयोग विभिन्न प्रयोजनका लागि गरिँदै आएको थियो भने [[राणा वंश|राणा शासनकाल]]को उत्तरार्धमा अपराधीलाई सजाय दिने नियतले इट्टा र काठ मिलाएर बनाएको 'तुरूङ' (खुट्टालाई चेपुवाभित्र राखेर सजाय दिने एक साधन) निर्माण गरिएको थियो। यहाँका आदिवासी [[थारू भाषा|थारु भाषा]]मा इट्टालाई 'इट' र काठवाट बनेको तुरूङलाई 'हरि' भनिन्छ। यसरी 'इट' र 'हरि' मिलेर 'इटहरी' नाम रहन गएको यहाँका बुढापाकाको भनाइ छ।<ref>{{Cite web |url=https://purbelinews.com/pradesh/127971 |title=प्रदेशको राजधानी बन्न योग्य इटहरी |website=पूर्वेली न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031640/https://purbelinews.com/pradesh/127971 |archive-date=2022-01-29 }}</ref> == इतिहास== वि.सं. २०५४ को पहिलो चुनावमा नेकपा एमालेका सर्वध्वज साँवा नगर प्रमुख र रेवतीरमण भण्डारी नगर उपप्रमुख भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/85704-85704 |title=इटहरीका पहिलो मेयर प्रदेशसभामा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> शाहीकालमा राजाद्वारा गीतानिधि रायमाझी र नुर महमद मियाँलाई क्रमशः नगर प्रमुख र उपप्रमुख मनोनित गरिएको थियो। वि.सं. २०६१ सालमा रायमाझीलाई तत्कालिन समयमा माओवादीले गोली हानी हत्या गरेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/new-story/16383/ |title=हत्या गरिएका पतिको सपना पूरा गर्न उपमेयरमा उठिन् रायमाझी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> वि.सं. २०६२ साल मङ्सिरमा भएको निर्वाचनमा दानबहादुर विष्ट नगर प्रमुखमा र नुर महमद मियाँ नगर उपप्रमुखमा निर्वाचित भएका थिए। [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|वि.सं. २०७४]]मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेकपा एमालेका द्वारिकलाल चौधरी नगर प्रमुख पदमा र नेकपा एमालेकी लक्ष्मी गौतम नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74743-74743 |title=इटहरी उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lokaantar.com/story/17587/2017/11/6/election/bZHbxQ7oEJ |title=इटहरीको नेतृत्व एमालेको पोल्टामा, द्वारिकलाल चौधरी मेयरमा विजयी |website=लोकान्तर |language=नेपाली |accessdate=2022-01-29}}</ref> == वडागत विवरण == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ इटहरी उपमहानगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका क्षेत्रहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[हाँसपोसा]] (१,३,९) || १०,६४१ || ४.३३ || २४५७.५१ |- | २ || इटहरी (२) || १९,५९४ || ११.७९ || १६६१.९२ |- | ३ || इटहरी (३) || ६,५४८ || १२.४१ || ५२७.६४ |- | ४ || इटहरी (४) || १९,५१२ || ३.०५ || ६३९७.३८ |- | ५ || इटहरी (५) || २१,२३३ || ३.०२ || ७०३०.७९ |- | ६ || इटहरी (१) || ७,२५९ || ०.४५ || १६१३१.११ |- | ७ || इटहरी (६) || ६,००४ || ३.४८ || १७२५.२९ |- | ८ || इटहरी (७) || १२,३२० || ३ || ४१०६.६७ |- | ९ || इटहरी (८) || ९,१९९ || १.४८ || ६२१५.५४ |- | १० || [[खनार]] (१-३) || ६,७७९ || ३.३२ || २०४१.८७ |- | ११ || [[खनार]] (७-९) || ५,०७३ || ४.१९ || १२१०.७४ |- | १२ || [[खनार]] (४) || ४,८७० || २.०२ || २४१०.८९ |- | १३ || [[खनार]] (५-६) || ९,९३७ || ३.६७ || २७०७.६३ |- | १४ || इटहरी (९) र [[एकम्बा]] (८-९) || ६,२६६ || ७.६५ || ८१९.०८ |- | १५ || [[एकम्बा]] (१,५-७) || २,९४० || ४.५८ || ६४१.९२ |- | १६ || [[एकम्बा]] (२-४) र [[पकली]] (६-८) || ९,३०९ || ८.५१ || १०९३.८९ |- | १७ || [[पकली]] (३-५) र [[हाँसपोसा]] (७-८) || १२,१०७ || ४.९४ || २४५०.८१ |- | १८ || [[पकली]] (१-२,९) || ५,३१० || ६.८५ || ७७५.१८ |- | १९ || [[हाँसपोसा]] (४-६) || ९,२४२ || ३.१८ || २९०६.२९ |- | २० || [[हाँसपोसा]] (२) || १३,०९८ || १.८७ || ७००४.२८ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१,९७,२४१''' || '''९३.७९''' || '''२१०३.०१''' |} ==भूगोल== समुद्र सतहबाट ११६ देखि १६४ मिटरसम्मको उचाइ र कुल ९३.७८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको इटहरी नगरक्षेत्रमा आवास तथा व्यापारिक क्षेत्र ३० हेक्टरभन्दा बढी जमीनमा फैलिएको छ। भौगोलिक रूपमा इटहरीलाई हेर्दा यो सहर समथर भूभागमा अवस्थित छ। यहाँबाट २० किलोमिटरको दुरीमा [[कोशी बाँध]] रहेको छ। इटहरीबाट उत्तरमा १२ किलोमिटरको दुरीमा [[धरान उपमहानगरपालिका]] रहेको छ भने २२ किलोमिटर दक्षिणमा [[विराटनगर महानगरपालिका]] रहेको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या १,९७,२४१ रहेको छ भने यहाँ ५०,३५० घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==धार्मिक केन्द्र== इटहरी नगरक्षेत्रमा कृष्ण प्रणामी मन्दिर, राधाकृष्ण मन्दिर, मानवधर्म सेवा समिति,थारु बिछुधामी ग्राम थान,कचना महादेव,राजदेवी,सुन्दरदेवी,जव्दी मन्दिर, शिव मन्दिर, दक्षिणकाली मन्दिर, मनकामना मन्दिर लगायत विभिन्न धार्मिक मठ, मन्दिर तथा देवस्थलहरू छन्। [[दसैँ|दशैं]], [[भाइ टिका|भाइटीका]], [[तीज]],[[जितिया]],[[समाचकेवा]], [[तिला संङक्राइत]],[[सिरूवा पर्व]],[[होली]], [[कृष्ण जन्माष्टमी|श्रीकृष्ण जन्माष्टमी]], बुद्ध पूणिर्मा, [[लोसार|ल्होसार]], [[छठ]], [[राम नवमी]], [[ईद उल फित्र|इद]], बकरिद तथा [[रमजान]] लगायतका चाडपर्वहरू भव्य रूपमा मनाइने इटहरी नगरक्षेत्रको आफ्नै प्रकारको विशेषता छ। == मौसम == इटहरी नगर क्षेत्रमा चिसो मौसममा १०-१८ डिग्री सेन्टिग्रेड तापक्रम हुन्छ भने गर्मी मौसममा ३०-४२.३ डिग्री सेन्टिग्रेड तापक्रम हुन्छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist|2}} ==बाह्य कडीहरू== ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका ठूला सहरहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} {{सुनसरी जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{कमन्सश्रेणी|Itahari}} [[श्रेणी:सुनसरी जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] 6g6nldj67pa678rzotsstq2j11lrhbf 0 6381 1393621 1372269 2026-11-02T22:13:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393621 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = अमरगढी |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] <br />[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Amaragadhi_killa_1000.png |image_caption = अमरगढी अगाडि रहेको अमरसिंह थापाको शालिक |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = डडेल्धुरा जिल्ला#Nepal Sudurpashchim Province#Nepal |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|29|18|00|N|80|34|47|E|region:NP_type:city(18390)_source:kolossus-euwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[डडेल्धुरा जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-7/district-dadeldhura/amargadhi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = डिल्लीराज जोशी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = पार्वतीदेवी झुकाल <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = स्थापना |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = डोटी घटाल, सहस्रलिङ्ग, खलङ्गा, उग्रतारा र भूमिराज |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 139.33<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&district=73&municipality=7|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 24149 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = १०२०० |area_code = +९७७-०९६ |blank_name = |blank_info = |website = [http://amargadhimun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''अमरगढी नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]को [[डडेल्धुरा जिल्ला]]मा अवस्थित एक नगरपालिका तथा जिल्ला सदरमुकाम हो। ऐतिहासिक [[अमरगढी किल्ला]]को काखमा रहेको यो नगरपालिकाको नामाकरण राष्ट्रिय विभूति [[अमरसिंह थापा]]ले बनाएको अमरगढीको किल्लाकै नाममा राखिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.prasashan.com/2021/03/24/224671/ |title=सूचनाको हक कार्यान्वयनले नमुना बन्यो अमरगढी नगरपालिका |website=प्रशासन |language=नेपाली |accessdate=2022-01-28}}</ref> अमरगढीलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते तत्कालिन सरकारद्वारा नगरपालिका घोषणा गरि चार किल्ला तोकिएको थियो। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २४,१४९ रहेको छ भने यहाँ ६,१८२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://kantipur.ekantipur.com/news/2016-06-13/20160613142932.html ऐतिहासिक अमरसिंह गढी किल्ला- कान्तिपुर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616112501/http://kantipur.ekantipur.com/news/2016-06-13/20160613142932.html |date=2016-06-16 }} ==यो पनि हेर्नुहोस== {{डडेल्धुरा जिल्लाका स्थानीय तहहरू‎}} {{कमन्सश्रेणी|Amargadhi}} [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:डडेल्धुरा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] t0tlwf1tn8h512zkzjgahiw3cqnq8vw 0 6388 1393669 1384903 2026-11-03T07:46:25Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393669 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = गोरखा | other_name = पृथ्वीनारायण | native_name_lang = | settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/>सदरमुकाम | image_skyline = Kings_Palace_Gorkha_Nepal.jpg | image_alt = | image_caption = गोरखा दरवार | motto = <!-- images and maps -----------> | pushpin_map = गोरखा जिल्ला#Nepal Gandaki Province#Nepal | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = नक्सामा गोरखा नगरपालिकाको अवस्थिति | coordinates = {{coord|28|0|0|N|84|38|0|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[गण्डकी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[गोरखा जिल्ला]] |founder = |seat_type = |seat = <!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-4/district-gorkha/gorkha?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = कृष्‍णबहादुर राना <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = मसलीमाया थोकर पुन <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = गोरखकाली, रानीस्वारा र तारानगर |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[ताप्ले]] र [[देउराली, गोरखा|देउराली]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ |area_total_sq_mi = |area_total_km2 = 131.86 <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=4&district=36&municipality=9|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 52468 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= धर्मावलम्बी |population_blank1 = हिन्दू, मुस्लिम, बौद्ध <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = १५२२ <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ३४००० |area_code = +९७७-०६४ |blank_name = |blank_info = |website = [http://gorkhamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''गोरखा नगरपालिका''' (पूर्व नाम: पृथ्वीनारायण नगरपालिका) [[नेपाल]]को [[गण्डकी प्रदेश]]मा पर्ने [[गोरखा जिल्ला]]को सदरमुकाम तथा एक नगरपालिका हो। गोरखा जिल्लाका तत्कालिन गोरखकाली, रानीस्वारा र तारानगर गाउँ विकास समितिलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर गोरखा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ मा [[नेपाल सरकार]]को निर्णय र वि.सं. २०७१ पौष २८ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित भएअनुसार [[फिनाम]] र [[नारेश्वर]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22634|title=शंखरापुर लगायत बिभिन्न नगरपालिका घोषणा|accessdate=जनवरी २०२२|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार}}</ref> यसै प्रकार [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा [[ताप्ले]] र [[देउराली, गोरखा|देउराली]] गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> कुल १४ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार ४९,२७२ रहेको छ। नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट १४१ किलोमिटर पश्चिम र अमर सिंह राजमार्गको [[आँबुखैरेनी गाउँपालिका]]बाट २४ किलोमिटर उत्तरमा पर्ने यस नगरपालिकाको प्रायजसो भू–भाग पहाडी क्षेत्रले ढाकेको छ भने केहीभाग टार बेसीले ढाकेको छ। पृथ्वीनारायणको नामबाट यस नगरपालिकाको नाम पृथ्वीनारायण नगरपालिका राखिएको थियो जसलाई पछि गोरखा नगरपालिका नामकरण गरिएको हो। ऐतिहासिक [[गोरखा दरबार]] बजारको माथिल्लो टाकुरामा अवस्थित छ। तल्लो दरबार, सङ्ग्राहलय, बजार छेउको तल्लो दरबारमा छ। [[गोरखा जिल्ला]]को सदरमुकाम समेत रहेकाले यहाँ सबै जिल्ला स्तरीय कार्यालयहरू रहेका छन्। ==इतिहास== प्राचीन [[गोरखा राज्य]] खडा भएको स्थान नै वर्तमानको गोरखा नगरपालिका हो। [[द्रव्य शाह]]द्वारा वि.सं. १६१६ मा स्थापना भएको गोरखा राज्य भविष्यमा बृहत् नेपाल राज्य निर्माणको केन्द्रविन्दु बनेको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.ghatanarabichar.com/445 |title=पृथ्वीनारायणको गाउँमा |last=बसनेत |first=बबिता |website=घटना र विचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01}}</ref> गोरखा राज्यको बिस्तारबाट नै कालान्तरमा नेपालको एकीकरण सम्भव भएको हो। नेपाल एकीकरणको सूत्रपातस्थल तथा [[पृथ्वीनारायण शाह]]को नाउँमा स्थापना गरिएको यस नगरपालिकालाई तत्कालिन प्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]]को मन्त्रिपरिषदको निर्णयानुसार गोरखा जिल्लाको नाउँबाट गोरखा नगरपालिका नामाकरण गरिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmag.com.np/contemporary/2019/01/11/20190111213435 |title=ताली र गालीमा पृथ्वीनारायणको सम्झना |website=नेपाल पत्रिका |language=नेपाली |quote=गोरखाको पृथ्वीनारायण नगरपालिकाको नाम परिवर्तन गराई गोरखा नगरपालिका नामकरण गर्ने पूर्वप्रधानमन्त्री भट्टराई स्वयं अहिले पृथ्वीनारायणलाई शुभकामना सन्देश प्रवाहित गरिरहेका छन्।|accessdate=2022-02-06}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ghatanarabichar.com/2434 |title=पहिला सिंहदरबार नै भत्काउने हो कि ? |website=घटना र विचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ghatanarabichar.com/13370 |title=खेर गएको राष्ट्रको समय |website=घटना र विचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01}}</ref> == नगरपालिका निर्वाचन इतिहास == वि.सं. २०५४ सालमा भएको नगरपालिका निर्वाचनबाट नगरप्रमुखमा विश्वेश्वरप्रसाद कट्टेल र उप-प्रमुखमा रामशरण बस्न्यात (नेकपा एमाले) विजयी भएका थिए।{{cn}} [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|वि.सं. २०७४]]मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेपाली काँग्रेसका राजनराज पन्त नगर प्रमुख पदमा र सोही दलकी वीणाकुमारी श्रेष्ठ नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-05-18/20170518213615.html |title=गोरखा नगरमा कांग्रेसका मेयर उपमेयर विजयी |website=कान्तिपुर समाचार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201032428/https://ekantipur.com/ampnews/2017-05-18/20170518213615.html |archive-date=2022-02-01 }}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ५२,४६८ रहेको छ भने यहाँ १४,९८८ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> == वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार गोरखा नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ५२,४६८ रहेको छ। यस नगरपालिकालाई १४ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। नगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable mw-datatable" style="text-align:center" |+ गोरखा नगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८) |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका वडाहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[ताप्ले]] (६-९) || १,७०८ || ८.५१ || २००.७१ |- | २ || [[ताप्ले]] (१-५) || १,९७२ || ७.७५ || २५४.४५ |- | ३ || [[नारेश्वर]] || २,९८६ || १३.०० || २२९.६९ |- | ४ || [[फिनाम]] || २,६७८ || ११.२० || २३९.११ |- | ५ || गोरखा (४) || ३,११३ || ११.१० || २८०.४५ |- | ६ || गोरखा (१,३) || ७,६८९ || २.५३ || ३,०३९.१३ |- | ७ || गोरखा (२,५) || ५,३८४ || ६.५४ || ८२३.२४ |- | ८ || गोरखा (६,७) || ७,०७९ || १०.७० || ६६१.५९ |- | ९ || गोरखा (८) || ४,०४३ || ७.८४ || ५१५.६९ |- | १० || गोरखा (९) || ४,०८४ || ९.४७ || ४३१.२६ |- | ११ || गोरखा (१०) || ३,१५३ || ५.३४ || ५९०.४५ |- | १२ || गोरखा (११) || ३,१८२ || ६.८१ || ४६७.२५ |- | १३ || [[देउराली, गोरखा|देउराली]] (५-८) || ३,२४७ || ११.९० || २७२.८६ |- | १४ || [[देउराली, गोरखा|देउराली]] (१-४,९)|| २,१५० || १९.३० || १११.४० |- class="sortbottom" style="font-weight:bold; background:#f2f2f2" | colspan="2" | जम्मा / औसत || ५२,४६८ || १३१.९९ || ३९७.५२ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{गोरखा जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://ddcgorkha.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, गोरखा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615235627/http://ddcgorkha.gov.np/ |date=2017-06-15 }} [[श्रेणी:पहाडी नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:गोरखा जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका नगरपालिकाहरू‎]] csphxcfxjxdr170zn62z3z5eduzepf1 0 6396 1393670 1393390 2026-11-03T07:57:11Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393670 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = गौर |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = रौतहट जिल्ला#मधेश प्रदेश#नेपाल |coordinates = {{coord|26|46|N|85|16|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[मधेश प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[रौतहट जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-2/district-rautahat/gaur?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = शम्भु साह <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = शैलकुमारी साह <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०४८ चैत्र ३०<ref name="नगर">{{cite news |title=नगरपालिकाको क्षेत्र तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16609 |date=वि.सं. २०४८ चैत्र ३० |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१२ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725210710/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16609 |archive-date=2020-07-25}}</ref> |established_title1 = सम्मिलित ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = सवगाडा, पुरेनव, सिर्सिया र टिकुलिया (१-८) <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 21.53<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=2&district=20&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 39846 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ४४५०० |area_code = ०५५ |blank_name = |blank_info = |website = {{url|http://gaurmun.gov.np}} |footnotes = }} '''गौर''' [[नेपाल]]को [[मधेश प्रदेश]]मा पर्ने [[रौतहट जिल्ला]]को सदरमुकाम<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|archive-date=2022-02-12}}</ref> तथा जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका हो। नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट यो नगर लगभग १९४ किलोमिटर दक्षिण पूर्वमा रहेको छ। भारतीय सीमासँग जोडिएर रहेको यो नगरको दक्षिणमा [[भारत]]को [[बिहार|बिहार राज्य]]मा पर्ने बैरगनिया सहर रहेको छ। नगरपालिका ऐन, २०४७ लाई आधार बनाएर तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०४८ चैत्र ३० गतेदेखि लागु हुने गरि गरेको निर्णय र सोही मितिमा नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार रौतहट जिल्लाको तत्कालीन सवगाडा, पुरेनव, सिर्सिया गाउँ विकास समितिको सम्पूर्ण भाग र टिकुलिया गाउँ विकास समितिको वडा नं. १ देखि ८ सम्मको इलाकाहरूलाई समेटेर यसलाई नगरपालिका घोषणा गरेको थियो। [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार यो नगरपालिकामा ७ वटा गाउँ विकास समितिहरू थपेर यसको क्षेत्र विस्तार गरेको थियो<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|website=सेतोपाटी|language=नेपाली|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219161531/https://www.setopati.com/chapa-bata/60472/|archive-date=2022-02-19}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last=काफ्ले|first=प्रतिक्षा|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=वि.सं. २०७३ फाल्गुन ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन ०७|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> तर राजनीतिक विवादका कारण सरकारले स्थानीय तहहरू पुनर्मूल्याङ्कन गरि वि.सं. २०७४ जेठ ८ गते गरेको निर्णय तथा वि.सं. २०७४ जेठ ११ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार थप गरिएका गाउँ विकास समितिहरूलाई खारेज गरि यस नगरपालिकाको साविककै सम्पूर्ण क्षेत्र कायम गरेको थियो।<ref name="निर्णय">{{cite news|title=स्थानीय तह थप गरेको |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/Local_units.pdf |date=वि.सं. २०७४ जेठ ११ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=५० |publisher=नेपाल राजपत्र}}</ref><ref name="राजपत्र">{{cite news |title=स्थानीय मन्त्रालयको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |date=वि.सं. २०७४ भदौ ४ |accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १२ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |page=१ |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045414/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23047 |archive-date=2022-02-24}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049 |title=प्रदेश नम्बर २ मा ९ वटा स्थानीय तह थपिँदै, स्थानीय तहको संख्या ७५३ पुग्यो |website=कान्तिपुर समाचार |last=मिश्र |first=राजेश |language=नेपाली |accessdate=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224045412/https://ekantipur.com/ampnews/2017-08-11/20170811194121.html?fb_comment_id=1595989460475289_1595995193808049 |archive-date=2022-02-24 }}</ref> वर्तमान समयमा यो नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल २१.५३ वर्ग किलोमिटर रहेको छ भने यो नगरपालिकालाई ९ वटा वडामा विभाजन गरिएको छ। == पृष्ठभूमि == गौरलाई तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०१९ पुष ३ गतेदेखि नेपाललाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजित गरेपछि यसलाई रौतहट जिल्लाको सदरमुकाम बनाइएको थियो।<ref name="सदरमुकाम2">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अंचल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पौष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|archive-date=2022-02-12}}</ref>जिल्ला सदरमुकाम तथा भारतीय सीमा क्षेत्रसँग नजिक रहेको कारण यहाँ व्यापार तथा सरकारी कार्यालयहरू रहेका छन्। पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160428/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|archive-date=2022-02-22}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरिएको थियो। यसै ऐनलाई टेकेर तत्कालिन सरकारले वि.सं. २०४८ चैत्र ३० गते नेपालमा तीन वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा गौर पनि नयाँ नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="नगरपालिका क्षेत्र">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15807|title=ईलाम समेतका क्षेत्रलाई नगर क्षेत्र घोषणा गरेको|date=वि.सं. २०४७ जेठ ३०|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160425/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15807|archive-date=2022-02-22}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ बमोजिम गठन हुने नेपालको पहिलो तीन नगरपालिकाहरू मध्ये गौर नगरपालिका पनि एक हो। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३९,८४६ रहेको छ भने यहाँ ७,२३५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> ==मिडिया== गौरमा रेडियो राजदेवी एफ.एम., रेडियो बोर्डर, रेडियो संस्कृति एफ.एम. र रौतहट एफएम गरी चार सामुदायिक रेडियो स्टेसन छन्। गौरमा एक चलचित्र हल शान्ता चलचित्र भवन रहेको छ। ==शैक्षिक केन्द्र== नेपालको तेस्रो सबैभन्दा पुरानो विद्यालय जुद्ध माध्यमिक विद्यालय यसै नगरपालिकामा [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्ध शमशेर राणा]]द्वारा स्थापना गरिएको थियो। गौरमा प्राथमिक विद्यालयदेखि उच्च शिक्षाका लागि कलेजहरू रहेका छन्। यहाँ रहेका निजी विद्यालयहरूमा लोरेटो अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कूल, प्रभात बोर्डिङ स्कूल, लुम्बिनी अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कूल, जनक अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कूल, सत्य शिशु निकेतन माध्यमिक विद्यालय, जी स्टार एकेडेमी, अन्तर्राष्ट्रिय बाल एकेडेमी, जिएनएस अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कूल, कृष्ण मेर्सी अङ्ग्रेजी बोर्डिङ स्कूल रहेका छन्। ==यातायात सुविधा== गौर-चन्द्रनिगाहपुर राजमार्ग यहाँबाट सुरु भएर [[चन्द्रपुर नगरपालिका|चन्द्रपुर]]को [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्व-पश्चिम राजमार्ग]]मा गएर भेट्छ जसले गौरलाई नेपालका सबै प्रमुख सहरहरूसँग जोड्ने गरेको छ। यस नगरमा यातायातको सुविधा भरपर्दो छ। यहाँबाट नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]] लगायत नेपालका प्रमुख सहरहरू [[वीरगन्ज महानगरपालिका|वीरगञ्ज]], [[जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका|जनकपुरधाम]], [[पोखरा महानगरपालिका|पोखरा]], [[विराटनगर महानगरपालिका|विराटनगर]], [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]], [[भरतपुर महानगरपालिका|भरतपुर]]का लागि सोझै बस सेवाहरू उपलब्ध रहेको छ। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{रौतहट जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:रौतहट जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०४८ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:मधेश प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] 2tmg6tbszq52buj4dpxmbeij02ti8k1 0 6994 1393603 1153543 2026-11-02T13:03:43Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393603 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=जुन २०११}} [[चित्र:August Bebel 3.jpg|thumb|अगष्ट बेबेल]]'''अगष्ट बेबेल''' (सन् १८४०-१९१३) - जर्मन सामाजिक-जनवाद र [[दोस्रो इन्टरनेसनल]]क जना संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकर्ता, पेशाले मजदुर-मिस्त्री। उनले जर्मन मजदुर आन्दोलनमा संशोधनवाद र सुधारवादको सक्रिय विरोध गरेका थिए । <ref>[[भ्ला. इ. लेनिन]]: संकलिन रचना / भाग १-४. [[काठमाडौँ]]: ऐरावती प्रकाशन, २०६३. p. ४९१</ref> == स्रोतहरू == {{reflist}} {{commons|August Bebel|अगष्ट बेबेल}} {{Commonscat|August Bebel}} [[श्रेणी:जर्मन सामाजिक-जनवादी पार्टीका सदस्यहरू]] [[श्रेणी:सन् १९१३ मा मृत्यु]] l9zehmks6mt6893zmb0ddatp1o1hl7v 0 8231 1393661 1384756 2026-11-03T07:14:18Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393661 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|नेपालको स्थानीय विकास मन्त्रालयको पूर्व तल्लो प्रशासनिक एकाइ}} {{बारेमा|साविकको प्रशासनिक एकाइ|हालको प्रशासनिक एकाइ|गाउँपालिका}} {{नेपालको राजनीति}} {{Infobox subdivision type | name = गाउँ विकास समिति | map = | category = तेस्रो स्तरको [[प्रशासनिक विभाजन]] | territory = [[नेपाल]]का [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्लाहरू]] भित्र | upper_unit = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]]हरू | start_date = वि.सं २०१८ ('''गाउँ पञ्चायत'''को रूपमा)<ref>{{Cite web|title = कानून तथा न्याय मन्त्रालय गाउँ पञ्चायतको ऐन २०१८|url = http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book?ref=1303|access-date = २०८२ असार ९|language = नेपाली|work = राजपत्र|archive-url = https://web.archive.org/web/20250614141335/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1303|archive-date = 2025-06-14}}</ref> | start_date1 = वि.सं २०४७ ('''गाविस'''को रूपमा पुनर्गठन)<ref>{{Cite web|title = यस्तो छ अहिलेसम्म भएका १२ स्थानीय चुनावको इतिहास |url = https://www.onlinekhabar.com/2017/04/564708|access-date = २०८२ असार ९|language=नेपाली|work=अनलाइन खबर}}</ref> | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | current_number = ३,९१५ | number_date = वि.सं २०७१ अगाडी | type = | type1 = | type2 = | government = [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय कार्यपालिका]] }} '''गाउँ विकास समिति''' (गाविस) [[नेपाल]]मा [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]को तल्लो प्रशासनिक भाग थियो। प्रत्येक जिल्लामा अधिक सार्वजनिक-सरकारी अन्तरक्रिया र प्रशासनको साथ धेरै नगरपालिकाहरू जस्तै धेरै गाविसहरू रहेका थिए।<ref>{{Cite web|title = Village Development Committee (VDC) in Nepal - list & details|url = http://techsansar.com/vdc-nepal-list/|access-date = 14 July 2015}}</ref><ref>[http://mofald.gov.np/page.php?id=224 Government of Nepal, Ministry of Federal Affairs and Local Development] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141102093647/http://mofald.gov.np/page.php?id=224 |date=2 November 2014 }}</ref> प्रत्येक गाउँ विकास समितिलाई जिल्लाको जनसङ्ख्याको आधारमा धेरै वडाहरूमा विभाजन गरिएको थियो, औसत नौ वटा वडाहरूमा गाविसहरू विभाजित थिए।<ref>[http://mofald.gov.np/index.php?lang=np नेपाल सरकार स्थानीय विकास मन्त्रालय]</ref> नेपालमा वि.सं २०७१ भन्दा अगाडी जम्मा '''३,९१५ वटा गाविसहरू''' रहेका थिए भने वि.सं २०७१ मा, [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय]] ७१ वटा नगरपालिकाहरू थपेको थियो<ref>{{cite web|title=थप ६१ नगरपालिका र सात उपमहानगरपालिका घोषणा, काठमाडौं र भक्तपुर गाविसरहित|url=https://www.setopati.com/raajneeti/20816|date=|website=सेतोपाटी|publisher=नेपाल सरकार|language=नेपाली|access-date=७ वैशाख २०८२|archive-url=https://web.archive.org/web/20250529050758/https://www.setopati.com/raajneeti/20816#:~:text=%E0%A4%8F%E0%A4%95%20%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%85%E0%A4%98%E0%A4%BF%20%E0%A5%AB%E0%A5%AE%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BE%20%E0%A4%A5%E0%A4%AA%20%E0%A5%AD%E0%A5%A8,%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%20%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%20%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%88%20%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9B%20%E0%A5%A4|archive-date=2025-05-29}}</ref> र यो सँगै गाविसहरूको सङ्ख्या घटेर ३,१५७ पुगेको थियो।<ref>{{cite web|title = List of Village Development Committees prior to restuctuing|url = https://www.mofald.gov.np/en/vdc|access-date = ७ वैशाख २०८२|work = सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय|archive-url = https://web.archive.org/web/20250604024704/https://www.mofald.gov.np/en/vdc|archive-date = 2025-06-04}}</ref> २०७३ फागुन २७ मा, गाविसहरू विघटन गरिएको थियो भने त्यसलाई [[गाउँपालिका]] वा [[नगरपालिका]]ले प्रतिस्थापन गरेको थियो।<ref>{{Cite web|url=http://www.mofald.gov.np/ne/node/1836|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कायमगर्ने गरि उक्त एकाईहरुको नाम, सङ्ख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण &#124; &#124; सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय|access-date=2025-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007190858/https://www.mofald.gov.np/ne/node/1836|archive-date=2024-10-07}}</ref> == उद्देश्य == गाउँ विकास समितिको उद्देश्य गाउँका जनतालाई स्थानीय तहमा संरचनागत रूपमा सङ्गठित गर्नु र सुधारिएको सेवा प्रवाह प्रणालीका लागि समुदाय र सार्वजनिक क्षेत्रबीच साझेदारी सिर्जना गर्नु हो। गाउँ विकास समितिलाई स्वायत्त संस्थाको दर्जा दिइएको थियो र नेपालमा केन्द्रीकृत शासन व्यवस्थासँग अन्तरक्रिया गर्ने अधिकार थियो। यसो गर्दा, गाउँ विकास समितिले गाउँका मानिसहरूलाई विकासमा नियन्त्रण र जिम्मेवारीको तत्व प्रदान गर्दछ, र राज्यकोषको उचित उपयोग, वितरण र सरकारी अधिकारीहरू, गैरसरकारी संस्थाहरू र निकायहरू बीच अझ बढी अन्तरक्रिया सुनिश्चित गर्दछ। निश्चित क्षेत्रभित्रका गाउँ विकास समितिहरूले शिक्षा, खानेपानी, आधारभूत स्वास्थ्य, सरसफाइ र आयको बारेमा छलफल गर्नुका साथै जनगणनाको तथ्याङ्कमा देखाइएका प्रगतिको अनुगमन र अभिलेख पनि गर्छन्।<ref name="VDC">{{Cite news |url=http://www.scspeb.sdnpk.org/village_development_committee.htm |title=Village Development Committee |magazine=Society for Community Support for Primary Education in Balochistan |access-date=2008-11-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201014059/http://www.scspeb.sdnpk.org/village_development_committee.htm |archive-date=2009-02-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201014059/http://www.scspeb.sdnpk.org/village_development_committee.htm |date=2009-02-01 }}.</ref> == सङ्गठन == एउटा गाउँ विकास समितिमा ८० प्रतिशतभन्दा बढी बहुमतका साथ निर्वाचित एक जना निर्वाचित गाविस प्रमुख हुन्छन्। प्रत्येक वडाबाट एक जना प्रमुख निर्वाचित भएका थिए। यससँगै चार जना निर्वाचित वा मनोनीत सदस्यहरू थिए। तथ्याङ्क र अभिलेख राख्न र प्रशासनिक कार्यको व्यवस्थापन गर्न एक जना गाउँ सचिव थिए। यो पद सरकारको स्थायी नियुक्ति थियो, जसबाट उनीहरूले तलब पाएका थिए। वडा सदस्य, वडाध्यक्ष र गाविस प्रमुखलाई तलब नदिइएको भए पनि उनीहरूले आफ्नो उपस्थिति अनुसारको रकम लिएका थिए। गाविसहरू [[जिल्ला समन्वय समिति (नेपाल)|जिल्ला विकास समिति]], सदरमुकामबाट निर्देशित थिए र जिल्ला विकास समितिका प्रमुख स्थानीय विकास अधिकारी थिए। [[नेपालको नवौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०४८|२०४८]], [[नेपालको दसौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०५८|२०५८]]र [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|२०६८]] मा [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना]]द्वारा नेपालका गाविसहरूको जनसङ्ख्या र आवास विवरण उपलब्ध गराइएको थियो।<ref>{{Cite web|url = http://mofald.gov.np/userfiles/docs_208.pdf|title = National Population and Housing Census 2011|date = 2011|access-date = 2 November 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20131228170018/http://www.mofald.gov.np/userfiles/docs_208.pdf|archive-date = 28 December 2013|url-status = dead|df = dmy-all}}</ref> == खारेज == गाउँ विकास समितिको संरचना २०७३ फागुन २७ गते भङ्ग गरी [[गाउँपालिका]]ले प्रतिस्थापन गरेको थियो। यसअघि [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]]द्वारा पञ्चायत विघटन गरी गाउँ विकास समितिमा परिणत गरिएको थियो।<ref name="onlinekhabar">{{cite news|title=Government announces dissolution of VDCs, birth of village councils|url=http://english.onlinekhabar.com/2017/03/10/397069|access-date=12 April 2017|agency=Online Khabar|archive-url=https://web.archive.org/web/20170412224642/http://english.onlinekhabar.com/2017/03/10/397069|archive-date=12 April 2017}}</ref> == यो पनि हेर्नुहोस् == *[[नेपालका गाउँ विकास समितिहरूको सूची|नेपालका गाविसहरूको सूची]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपालको प्रशासनिक विभाजन २}} ==बाह्य कडीहरू== [http://www.mofald.gov.np/index.php?lang=np नेपाल सरकार सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[श्रेणी:नेपालमा स्थानीय सरकार]] [[श्रेणी:नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजनहरू]] [[श्रेणी:नेपालको प्रशासनिक विभाजन]] 7j0so2p5eqcm2h0wk3ftx63muxyojk1 0 9565 1393660 1393384 2026-11-03T07:12:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393660 wikitext text/x-wiki {{about|नेपालको एक वडा|अन्य लेख|त्रियुगा नगरपालिका}} {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = गाईघाट |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<br />टोल |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Gaighat seen from northern lookout, Triyuga, Nepal 2019 1658.jpg |image_caption = उत्तरी पहाडी क्षेत्रबाट गाईघाट बजारको दृश्य |imagesize = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Nepal Province1#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = नक्सामा त्रियुगा नगरपालिका |coordinates = {{coord|26|47|26|N|86|42|07|E|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[उदयपुर जिल्ला]] |subdivision_type3 = [[नेपालका सहरहरूको सूची|नगरपालिका]] |subdivision_name3 = [[त्रियुगा नगरपालिका]] |subdivision_type4 = वडा |subdivision_name4 = ११ र १२ |<!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = वडाध्यक्ष (वडा ११) |leader_name = विश्वराज भट्टराई |leader_title1 = वडाध्यक्ष (वडा १२) |leader_name1 = जयविक्रम राई |established_title = नगरपालिकाको भाग |established_date = वि.सं. २०५३ चैत १४<ref>{{cite news|title=नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17917|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128144613/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17917|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = सदरमुकाम घोषित |established_date1 = वि.सं. २०२७ फागुन १७<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|title=केही जिल्लाको सदरमुकाम तोकेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=12614|accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204145326/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=12614|archive-date=2022-02-04}}</ref> <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 16.11<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं. २०६८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = १४,२४३ |population_density_km2 = auto |population_blank1_title= Ethnicities <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाक कोड |postal_code = ५६३०० |area_code = ०३५ |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''गाईघाट''' [[नेपाल]]को [[कोशी प्रदेश]]मा पर्ने [[उदयपुर जिल्ला]]को सदरमुकाम तथा [[त्रियुगा नगरपालिका]]को प्रशासनिक केन्द्र हो। गाईघाटलाई दुई वटा वडामा विभाजित गरिएको छ जसलाई गाईघाट बजार र पुरानो गाईघाट भन्ने गरिन्छ। गाईघाट त्रियुगा नगरपालिकाको वडा नं. ११ र वडा नं. १२ मा पर्दछ। गाईघाट बजार वडा नं. ११ मा र पुरानो गाईघाट वडा नं. १२ मा पर्दछ। दुवै वडाको जम्मा क्षेत्रफल {{convert|16.11|km2}} रहेको छ भने २,८३२ घरधुरीको बसोबास रहेको यस प्रशासनिक केन्द्रको जनसङ्ख्या १४,२४३ रहेको छ।<ref>{{cite web |url=https://triyugamun.gov.np/ne/ward-profile |title=वडा प्रोफाइल |website=त्रियुगा नगरपालिका वेबसाइट |publisher=त्रियुगा नगरपालिका |access-date=सन् २०२२ फेब्रुअरी ४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204145336/https://triyugamun.gov.np/ne/ward-profile |archive-date=2022-02-04}}</ref> ==विभाजन== {| class="wikitable" |+ त्रियुगा नगरपालिका |- ! वडा नं. !! प्रशासनिक केन्द्र !! क्षेत्रफल (किमी^२) !! जन. २०६८ !! घरधुरीहरू |- | ११ || '''गाईघाट बजार''' || १२.३ || ७,९३२|| १५४७ |- | १२ || '''पुरानो गाईघाट''' || ३.८१ || ६,३११ || १२८५ |} ==पृष्ठभूमि== तत्कालिन श्री ५ को सरकारद्वारा नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गर्ने वि.सं. २०१९ मङ्सिर ५ गतेको निर्णय र वि.सं. २०१९ पुष २ गते नेपाल गजेटमा प्रकाशित सूचना अनुसार उदयपुर जिल्ला गठन गरि उदयपुरगढीलाई सदरमुकाम तोकिएको थियो।<ref name="जिल्ला">{{cite news|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल ७५ जिल्लामा विभाजित|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2685|accessdate=फेब्रुअरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल गजेट|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204145327/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2685|archive-date=2022-02-04}}</ref> वि.सं. २०२७ माघ २ गते तत्कालिन श्री ५ को सरकार गृह पञ्चायत मन्त्रालयद्वारा गरिएको निर्णय र वि.सं. २०२७ फागुन १७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार सदरमुकाम गाईघाट बजार बोकसे क्षेत्र कायम गरिएको थियो।<ref name="सदरमुकाम"/><ref>{{cite web |url= http://thahakhabar.com/news/14402 |title = उदयपुरको पुरानो सदमुकाम उदयपुरगढीको यस्तो छ ऐतिहासिक तथ्य |date=25 April 2017 |website= थाहाखबर |access-date= सन् २०२२ फेब्रुअरी ४ |language=नेपाली |quote= वि.स. २०२८ सालभन्दा अगाडि उदयपुर जिल्लाको सदरमुकाम हालको पञ्चावती गाविसमा पर्ने त्यही उदयपुरगढीमा थियो। पछि सदरमुकाम गाईघाटमा सारिएको हो।}}</ref> वि.सं. २०५३ चैत १३ गतेसम्म गाउँ विकास समितिको रूपमा रहेको गाईघाटलाई नेपाल सरकारको निर्णय बमोजिम वि.सं. २०५३ चैत १४ गते यसलाई [[त्रियुगा नगरपालिका]]को भाग बनाइएको थियो।<ref>{{cite web |url= http://www.triyugamun.gov.np/ne/node/71 |title= परिचय |website= त्रियुगा नगरपालिका वेबसाइट |access-date= सन् २०२२ फेब्रुअरी ४ |archive-url= https://web.archive.org/web/20220205123519/https://www.triyugamun.gov.np/ne/node/71 |archive-date= 2022-02-05 }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] szqbm6zunbp0exthqwoqjpargiom44j 0 12127 1393666 1384843 2026-11-03T07:34:14Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393666 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |official_name = गुलरिया |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]]<br />[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Baglamukhi temple with Gulariya skyline at the background.JPG |image_caption = गुलरियामा अवस्थित बगलामुखी मन्दिर |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = बर्दिया जिल्ला#Nepal Lumbini Province#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|28|13|59|N|81|19|59|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[बर्दिया जिल्ला]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = <!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-bardiya/gulariya?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = मुक्तिनाथ यादव <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = सावित्रा गौतम <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = खैरापुर, गुलरिया र मथुरा हरद्वार |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[महम्मदपुर, बर्दिया|महम्मदपुर]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 118.21<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=58&municipality=7|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 74505 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Ethnicities |population_blank2_title = धर्मावलम्बी <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = [[हुलाक कोड]] |postal_code = २१८०० |area_code = +९७७-०८४ |blank_name = |blank_info = |website = [http://gulariyamun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''गुलरिया''' [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी प्रदेश]]को [[बर्दिया जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[नगरपालिका]] तथा जिल्ला सदरमुकाम हो। वि.सं. २०५३ साल माघ ११ गते यस जिल्लाको तत्कालिन खैरापुर, मथुराहरिद्वार र आदर्श गुलरिया [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]लाई समायोजन गरि यसलाई नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। यो नगरपालिका [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका]]को ३५ किलोमिटर दक्षिणमा अवस्थित छ। [[विक्रम सम्वत्|वि.सं.]] २०७३ मा [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]] लागू हुँदा [[बर्दिया जिल्ला]]मा साविकको गुलरिया नगरपालिका र [[महम्मदपुर, बर्दिया|महम्मदपुर]] गाउँ विकास समितिलाई समेटेर गुलरिया नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref> यस नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ६६,६७९<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)">{{cite news|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2014/04/04Jhapa_WardLevel.pdf|accessdate=नोभेम्बर २०१२|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|date=नोभेम्बर २०१२|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026135450/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2014/04/04Jhapa_WardLevel.pdf|archive-date=2014-10-26}}</ref> रहेको छ भने यसको क्षेत्रफल ११८.२१ वर्गकिलोमिटर रहेको छ। यस नगरपालिकालाई १२ [[वडा]]मा विभाजन गरिएको छ। यस नगरपालिकाको सिमाना पूर्वमा [[बढैयाताल गाउँपालिका]], पश्चिममा [[भारत]], उत्तरमा [[बारबर्दिया नगरपालिका]] तथा दक्षिणमा भारत रहेको छ।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref><ref>{{cite web|title=स्थानीय तहहरूको नाम, संख्या, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|archive-date=2019-03-17}}</ref> ==स्थापना== वि.सं. २०५३ माघ ११ गते तत्कालिन खैरापुर, मथुराहरिद्वार र आदर्श गुलरिया गाविस मिलेर गुलरिया नगरपालिका बनेको हो। == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ७४,५०५ रहेको छ भने यहाँ १६,००२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> == वडागत विवरण == गुलरिया नगरपालिकाको वडा विभाजन, साविकका वडाहरू/गाविस, जनसङ्ख्या, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत विवरण निम्न तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ गुलरिया नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका वडा/गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || गुलरिया (१,३) || ६५८५ || ८.४८ || ७७६.५३ |- | २ || गुलरिया (२) || ५७७८ || १७.२ || ३३५.९३ |- | ३ || गुलरिया (४) || ५४६८ || ७.९२ || ६९०.४० |- | ४ || गुलरिया (५, ७) || ८६१६ || १७.९७ || ४७९.४७ |- | ५ || गुलरिया (६) || ४७७८ || ३.९७ || १२०३.५३ |- | ६ || गुलरिया (८) || ४९०० || ०.९४ || ५२१२.७७ |- | ७ || गुलरिया (९) || ५२६७ || ४.०९ || १२८७.७८ |- | ८ || गुलरिया (१०, ११) || ६७२२ || १३.१३ || ५११.९६ |- | ९ || गुलरिया (१२) || ६८९६ || ९.३३ || ७३९.१२ |- | १० || गुलरिया (१३, १४) || ७२०४ || १२.२७ || ५८७.१२ |- | ११ || [[महम्मदपुर]] (१–५, ७) || ६६५६ || ९ || ७३९.५६ |- | १२ || [[महम्मदपुर]] (६, ८, ९) || ५६३५ || १३.९१ || ४०५.१० |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''७४,५०५''' || '''११८.२१''' || '''६३०.२८''' |} ==जातजाती== यहाँ [[यादव]], गोडिया, लोद, शेख, [[थारू जाति|थारु]]को ७० प्रतिशत बाहुल्य छ भने ३० प्रतिशत [[ब्राह्मण|बाहुन]], [[क्षेत्री]], [[मगर जाति|मगर]], [[दलित]] र [[जनजाति]] बस्छन्। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{बर्दिया जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:बर्दिया जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:नेपाल–भारत सीमामा स्थित पारवहन र भन्सार चौकीहरू]] o69478xrzvl46g2mi8urqod7ov21139 0 12359 1393678 1388698 2026-11-03T08:48:13Z Natamagar 47112 /* श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ) */ 1393678 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आककेस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। \ मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास (रिको उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी प्रकाशनमा ल्याएको हो। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खा रिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खा रिका''' लिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जापपार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] pntwfo8ql1dwtkapcm16u7x59yi6p01 1393679 1393678 2026-11-03T08:49:34Z Natamagar 47112 /* साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जापपार) */ 1393679 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आककेस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। \ मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास (रिको उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी प्रकाशनमा ल्याएको हो। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खा रिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खा रिका''' लिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] l2mlw65jv2clnhujqcu00co992dkv3u 1393682 1393679 2026-11-03T09:01:48Z Natamagar 47112 /* लिपिको विकास (रिको उपटी) */ 1393682 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आककेस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। \ मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिको उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा ल्याएको 'हो। किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] aej37tjw902z29rg6blafzh58lxoset 1393683 1393682 2026-11-03T09:02:45Z Natamagar 47112 /* समालोचना (ढुटपऱ्याक) */ 1393683 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आककेस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिको उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा ल्याएको 'हो। किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 5lw0isr9dclk6qvmdj1enda9ljs0tjr 1393684 1393683 2026-11-03T09:03:14Z Natamagar 47112 /* चलचित्र (आककेस) */ 1393684 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिको उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा ल्याएको 'हो। किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] nwu8uhmbx8ork8w6y5rulkmkwmnl53y 1393687 1393684 2026-11-03T09:13:39Z Natamagar 47112 1393687 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिको उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा ल्याएको 'हो। किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषामा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] tn62t5rr9tckdgzxn28x6x2qgsiz838 1393688 1393687 2026-11-03T09:14:46Z Natamagar 47112 /* नाटक (बाहट) */ 1393688 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिको उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा ल्याएको 'हो। किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषामा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] rhlt9vy48jvfvy6y89jbych88ud4m34 1393690 1393688 2026-11-03T09:16:07Z Natamagar 47112 /* मगर भाषामा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393690 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिको उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा ल्याएको 'हो। किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषामा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== मगर भाषामा विभिन्न कालखण्डमा व्याकरणहरु प्रकाशन गर्ने जमर्को भैरहेको छ । ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] sgffer6siku1xi08donbaswucvuk41k 1393691 1393690 2026-11-03T09:16:51Z Natamagar 47112 /* लिपिको विकास - (रिको उपटी) */ 1393691 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा ल्याएको 'हो। किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषामा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== मगर भाषामा विभिन्न कालखण्डमा व्याकरणहरु प्रकाशन गर्ने जमर्को भैरहेको छ । ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] t9szylc8itjme3mu4hc4znpchd43vmg 1393692 1393691 2026-11-03T09:17:14Z Natamagar 47112 /* मगर भाषामा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393692 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा ल्याएको 'हो। किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== मगर भाषामा विभिन्न कालखण्डमा व्याकरणहरु प्रकाशन गर्ने जमर्को भैरहेको छ । ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] hu7jt1id3byq38o50pjcr94e4am7rew 1393693 1393692 2026-11-03T09:19:15Z Natamagar 47112 /* लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी) */ 1393693 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== मगर भाषामा विभिन्न कालखण्डमा व्याकरणहरु प्रकाशन गर्ने जमर्को भैरहेको छ । ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 8wnasgf9tsxmri6gj6tmdggqkrav8vq 1393703 1393693 2026-11-03T10:41:39Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393703 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला एकजना मगर भाषा (खाम)का व्याकरणकार '''David watters''' ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। '''अम्बिका रेग्मी'''को '<nowiki/>'''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । '''डा• हर्ष बहादुर बुढा मगर'''को '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - सम्बत् २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । '''मन बहादुर बगाले मगर'''को '''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - २०६१''' प्रकाशित छ। यसै बेला '''लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङ'''को '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। '''लोक बहादुर थापा मगर'''को '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी '''विष्णुकुमार सिंजाली मगर'''को '''मगर भाषाको बर्णमाला , स्तरिय लेखन - २०७७''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] mq8j2760doa4550xrj0cngnqcnouaxs 1393705 1393703 2026-11-03T10:44:43Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393705 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला एकजना मगर भाषा (खाम)का व्याकरणकार '''David watters''' ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। '''अम्बिका रेग्मी'''को ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । '''डा• हर्ष बहादुर बुढा मगर'''को ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - सम्बत् २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । '''मन बहादुर बगाले मगर'''को '''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - २०६१''' प्रकाशित छ। यसै बेला '''लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङ'''को '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। '''लोक बहादुर थापा मगर'''को '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी '''विष्णुकुमार सिंजाली मगर'''को '''मगर भाषाको बर्णमाला , स्तरिय लेखन - २०७७''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] pf15cwogih1xbpa65waev4mg3jbqp3j 1393706 1393705 2026-11-03T10:45:29Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393706 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित 'रङसीचकुङ ल्हीङ' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले 'राहा' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला एकजना मगर भाषा (खाम)का व्याकरणकार '''David watters''' ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। '''अम्बिका रेग्मी'''को ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । '''डा• हर्ष बहादुर बुढा मगर'''को ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - सम्बत् २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । '''मन बहादुर बगाले मगर'''को '''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - २०६१''' प्रकाशित छ। यसै बेला '''लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङ'''को '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। '''लोक बहादुर थापा मगर'''को '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी '''विष्णुकुमार सिंजाली मगर'''को '''मगर भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - २०७७''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 3fn0x9qrmn7t0msu7if5cgfqw0yjd8z 1393707 1393706 2026-11-03T10:47:35Z Natamagar 47112 /* समालोचना (ढुटपऱ्याक) */ 1393707 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला एकजना मगर भाषा (खाम)का व्याकरणकार '''David watters''' ले ''''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। '''अम्बिका रेग्मी'''को ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । '''डा• हर्ष बहादुर बुढा मगर'''को ''''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - सम्बत् २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । '''मन बहादुर बगाले मगर'''को '''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - २०६१''' प्रकाशित छ। यसै बेला '''लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङ'''को '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। '''लोक बहादुर थापा मगर'''को '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी '''विष्णुकुमार सिंजाली मगर'''को '''मगर भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - २०७७''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] bkn14wcfxeua3a9x532w8cke8x5uj54 1393711 1393707 2026-11-03T10:54:04Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393711 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला एकजना मगर भाषा (खाम)का व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको 'A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - सम्बत् २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको '<nowiki/>'''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - सम्बत् २०६१'<nowiki/>''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - सम्बत् २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - सम्बत् २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - सम्बत् २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - सम्बत् २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - सम्बत् २०७७'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको '<nowiki/>'''मगर पाङ व्याकरण - सम्बत २०....'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] ni5t1wjzlkojf3ouuz9mgqz02cz8rir 1393712 1393711 2026-11-03T10:55:02Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393712 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला एकजना मगर भाषा (खाम)का व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको '<nowiki/>'''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - सम्बत् २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - सम्बत् २०६१'<nowiki/>''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - सम्बत् २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - सम्बत् २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - सम्बत् २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - सम्बत् २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - सम्बत् २०७७'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - सम्बत् २०....'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] kpq1y69rbv4wbcqorftb1ssxi3eev70 1393713 1393712 2026-11-03T10:56:34Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393713 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला मगर (खाम)भाषाका व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - सम्बत् २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - सम्बत् २०६१'<nowiki/>''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - सम्बत् २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - सम्बत् २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - सम्बत् २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - सम्बत् २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - सम्बत् २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - सम्बत् २०....'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] k8cmk5xer49rm8b2aoy80yz50sqybcy 1393717 1393713 2026-11-03T11:36:53Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393717 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला मगर (खाम)भाषाका व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - सम्बत् २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - सम्बत् २०६१'<nowiki/>''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - सम्बत् २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - सम्बत् २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - सम्बत् २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - सम्बत् २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - सम्बत् २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको '<nowiki/>'''मगर ढुटको वाक्य संरचना - २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - सम्बत् २०....'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 1rardfti3zougmygfmkfhkcikim8yfo 1393720 1393717 2026-11-03T11:39:03Z Natamagar 47112 /* लिपिको विकास - (रिहिओ उपटी) */ 1393720 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला मगर (खाम)भाषाका व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - सम्बत् २०५०'''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - सम्बत् २०६१'<nowiki/>''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - सम्बत् २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - सम्बत् २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - सम्बत् २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - सम्बत् २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - सम्बत् २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको '<nowiki/>'''मगर ढुटको वाक्य संरचना - २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - सम्बत् २०....'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] ismdkzgmo2o0ajhn37l8xlv1wtz8ed8 1393721 1393720 2026-11-03T11:41:54Z Natamagar 47112 /* मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस) */ 1393721 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही)== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर 'रेवस' (चलन, २०५१), 'माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान, २०५६), झुस्या मगर 'जजा वखत' (बाल्यावस्था, २०५२), फूलकुमारी थापामगरको 'यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा, २०५७), 'आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ, २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास 'रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग, २०६५), विप्लव मगरको 'लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको 'आछिम का सिल - २०६८' र 'गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) - २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला मगर (खाम)भाषाका व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'<nowiki/>''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको '<nowiki/>'''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] mk7ydbt20doxy2i9blejwq06rxxb4br 1393722 1393721 2026-11-03T11:46:31Z Natamagar 47112 /* उपन्यास (लोट्च-आहान/नाम्रिही) */ 1393722 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), '<nowiki/>'''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर '<nowiki/>'''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको '<nowiki/>'''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), '<nowiki/>'''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास '<nowiki/>'''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको '<nowiki/>'''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको '<nowiki/>'''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला मगर (खाम)भाषाका व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'<nowiki/>''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 78gy7nap0lxguy77z8paqkn17fi8ese 1393724 1393722 2026-11-03T11:47:57Z Natamagar 47112 /* चिनारी/जीवनी (चिनारी ड जिवारिक) */ 1393724 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'बोपरा खुया' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), '<nowiki/>'''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर '<nowiki/>'''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको '<nowiki/>'''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), '<nowiki/>'''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास '<nowiki/>'''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको '<nowiki/>'''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको '<nowiki/>'''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला मगर (खाम)भाषाका व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'<nowiki/>''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] 4y1qewxtewps5ucxho4rzer2kw8ye06 1393725 1393724 2026-11-03T11:51:08Z Natamagar 47112 /* बालकथा (जजा-आहान) */ 1393725 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), '<nowiki/>'''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर '<nowiki/>'''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको '<nowiki/>'''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), '<nowiki/>'''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास '<nowiki/>'''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला मगर (खाम)भाषाका व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'<nowiki/>''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'<nowiki/>''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] psyeh4xx9g3wk71q4z94k72keieolku 1393726 1393725 2026-11-03T11:54:30Z Natamagar 47112 /* साहित्य (ढुटरिक) */ 1393726 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced|date=नोभेम्बर २०२२}} {{Infobox language |name=नेपाली मगर भाषा |nativename=मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके र मगर पुईके |states=[[नेपाल]] |region= नेपाल, भारत, सिक्किम, भुटान, म्यानमार |ethnicity=१९ लाख (नेपाल) |speakers={{sigfig|841,700|2}} |date=२००१–२००६ |ref=e18 |familycolor= चिनियाँ-तिब्बती |fam1 = [[चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार|चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार]] |fam2=[[मगरिक भाषाहरू|मगरिक]] |nation= [[नेपाल]]<br> [[सिक्किम]], [[भारत]], [[भुटान]], [[म्यानमार]] |lc1=mgp|ld1= पूर्वी मगर |lc2=mrd|ld2= पश्चिमी मगर |glotto=maga1261 |glottorefname=Magar |notice=Indic }} '''नेपाली मगर भाषा''' नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो। <ref>{{Cite web|url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|title=जनसांख्यिक प्रतिवेदन २०११|last=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|date=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|website=Population Monograph 2011|publisher=Central Bureau of Statistics Nepal|page=57|accessdate=12/1/2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006194352/http://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Population-Monograph-V02.pdf|archive-date=2022-10-06}}</ref> मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने [[पाल्पा जिल्ला]]देखि पश्चिम भेगका [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]]लगायत अथार मगरात क्षेत्रका [[मगर जाति|मगर]]ले [[खाम भाषा|खाम-पाङ]] बोल्ने गर्छन् र [[डोल्पा जिल्ला|डोल्पा]]को सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै [[म्याग्दी जिल्ला|म्याग्दी]]-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे। ==वर्तमान अवस्था== जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ। ==साहित्य (ढुटरिक)== नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा '<nowiki/>'''मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब'<nowiki/>''' '<nowiki/>'''मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को '<nowiki/>'''मगर कुरा कुटजाट्म''' '''ङाक्के'''<nowiki/>' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा ''''सेहेच लामाङ ह्वाईङ'''<nowiki/>' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो। ==आधुनिक काल== २०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो। ==गद्य कविता/गीत गजल (रिक रिल्हिङ/ल्हिङ गजल)== मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ। ==मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक== २०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक== स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्। ==मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक== 'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो। यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌ ==मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक== कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो। ==फुटकर प्रकाशनहरू== २०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्। मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ। खामपाङमा रोल्पाको नवीन रोकामगरद्वारा लिखित 'वकी' (मगर जातिको ऐतिहासिक भूमि) कविता सङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख अवस्थामा रहेको छ। मगरहरूको समारोहमा फाट्टफुट्टरूपमा डोल्पाकी टीना रोकामगरले काईकेमा कविता वाचन गरेर काईकेको प्रतितिधित्व जनाएबाहेक खासै कविताहरू लेखिएको छैन। मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ। विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। ==बालकविता (जजा-रिल्हिङ)== मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्। ==खण्डकाव्य (छ्योट-रिल्हिङ)== मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन। ==श्रव्य गीत (सेच-ल्हिङ)== 'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। यसमा स्वर दिनुहुने गायिका पूर्णमाया थापा मगर, शनिसरा थापा मगर र गायक रिखुराम थापा मगर उर्फ भावुक मगर, अमृतश्वर थापा मगर र ईन्द्र बहादुर थापा मगर हुन्। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सिडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ। मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ। मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन। ==गजल== मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्। ==हाइकु== उजीर राना मगरले फुटकर रूपमा २०६२ सालमा मगर भाषाका हाइकु प्रकाशन गरेका छन्। तनहुँका मीन थापामगरले 'मगर ढूटाङ १०१ हाइकु' मगर भाषामा १०१ हाईकु (२०६४)मा प्रकाशन गरेका छन्। यो नै मगर भाषाको पहिलो हाइकु सङ्ग्रह हो। यसबाहेक मगर भाषामा हाइकु लेखिएको पाइएको छैन। ==मुक्तक (टुर्ल्हिङ)== मगर भाषामा मुक्तकहरू पनि सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएको देखिन्छ। रुद्रबहादुर हितानमगरद्वारा लिखित 'लाङघाके आरमेट्नाङ-२०५०' कविता सङ्ग्रहभित्र केही मुक्तकहरू रहेका छन्। उनकै मुक्तकहरू पत्रपत्रिकामा छापेर मगर भाषाको मुक्तकले मुक्तकको प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्। फुटकर रूपमा टिकाटोली थापामगर (उदयपुर) गणेश ठाडामगर (धनकुटा) का मुक्तक प्रकाशित छन्। गीतकार शिवशङ्कर थापामगरको 'पाइतालाका डोबहरू' (मीहीलऊ मीठापको-२०६३) मुक्तक सङ्ग्रह मगर भाषामा अनुवादसहित प्रकाशित भएको छ। कवि‌ भोज विवश मगरको 'ऐंसेलु' (डिघाँसी - मगर भाषा मुक्तक सङ्ग्रह - २०७६) प्रकाशित छ। कवि रीम राना मगरको 'बरनौली' (बरनौली - टुर्ल्हीङ गोम्होक - २०७९) प्रकाशित भएको छ। जनक माकीम मगरको गालाम फोईङ मुत्तक प्रकाशोन्मुख छ। ==कथा (आहान)== मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्। खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। ==बालकथा (जजा-आहान)== मगर भाषामा लेखिएको हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) ''''बोपरा खुया'''<nowiki/>' (बिचरा खुया - २०७१) बालकथा सङ्ग्रह प्रकाशित छ। बालमनोविज्ञानलाई लिएर यो भन्दा अर्को कुनै बालकथाकृति प्रकाशन भएको पाइएको छैन। ==लघुकथा (टुनाहान)== मगर भाषामा लेखिएको छोटा कथा, लघुकथा सङ्ग्रह प्रकाशित भएको देखिँदैन। फुटकर रूपमा अमृता थापामगर, सिंह रानामगर (स्याङजा) टिकाटोली थापामगर (उदयपुर)का लघुकथाहरू पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। ==लोककथा (लोगाहान)== 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी, २०५५'मा केही लोककथा सङ्ग्रहित छन्। मगर दन्त्यकथा मगर भाषामध्ये रणप्रसाद घर्तीमगरद्वारा लिखित खाम-पाङ मगर भाषामा खाम मगर दन्त्य कथा (२०६२) रहेको छ। अन्य मगर ढुट र काईके मगर भाषामा प्रकाशन भएको छैन। ==उपन्यास (लोट्च-आहान/नामरिही== मगर (ढुट) भाषाको उपन्यास सञ्जोग लाफामगर '<nowiki/>'''रेवस'''<nowiki/>' (चलन, २०५१), '<nowiki/>'''माहाञ्जौ लुमरा' (स्वास्नीको चिहान''', २०५६), झुस्या मगर '<nowiki/>'''जजा वखत' (बाल्यावस्था,''' २०५२), फूलकुमारी थापामगरको '<nowiki/>'''यीटन लेसा मास्टोकुङ कथा र व्याथा' (यस्तै रहेछ महिलाहरूको कथा-व्यथा''', २०५७), '<nowiki/>'''आखीरीआङ भगूमान मालेलेसा' (आखिरीमा भगवान रहेनछ''', २०६५), 'बैरागी' नातामगरको उपन्यास ''''रोरा नीराओ काट जूग' (रोरा नीराको एक युग''', २०६५), विप्लव मगरको ''''लीसोबारी, 'रेन्झाकूङ ल्हीङ', (देशको लागि र तन्नेरीहरूको गीत- २०६६), लोयाट, अधिकार'''' गरी ९ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्। मगर (खाम) भाषामा जीवन रोकामगरको ''''आछिम का सिल - २०६८'''<nowiki/>' र ''''गे मगराँत खै (हाम्रो मगराँत खै) -''' २०७१ उपन्यास प्रकाशनबाट शुरु भएको छ। हालसम्म मगर (खाम) भाषामा दुईवटा मात्र उपन्यास प्रकाशन भएको पाईयो। मगर (खाम) भाषामा नवीन रोकामगरको उपन्यास प्रकाशनको सङ्घारमा रहेको छ। मगर काइके भाषामा उपन्यास अहिलेसम्म लेखिएको छैन। ==नाटक (बाहट)== मगर भाषामा नाटक विधामा युवराज मास्की रानामगरद्वारा अङ्ग्रेजीमा लिखित मगर नाटकलाई कृष्णबहादुर पुलामीमगरले मगरद्वारा मगर ढुटमा अनुवाद गरिएको 'मोई' (आमा-२०५०) नाटक र मोदनाथ प्रश्रितद्वारा लिखित प्रगतिशील नाटक 'पचास रूपियाँको तमसुक'लाई लोकबहादुर थापामगरले अनुवाद गरी प्रकाशित गरेको 'पीराङ् रूप्यौ लूरीक' (२०५०) अनुवादित नाटक नै मगर भाषा नाटकको रूपमा प्रतिनिधित्व गरिरहेको छ। धेरै बर्षको लामो अन्तरालपछि मगर भाषाले नयाँ मौलिक नाटक युवराज मास्की राना मगरद्वारा लिखित 'डेसान - २०६९' पाएको छ। एकाङ्की नाटककारहरूमा बैरागी नातामगर (तनहुँ), लोकबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेका छन्। खाम मगर भाषा र काईके मगर भाषामा नाटक कृतिको रूपमा लेखन र प्रकाशित भएको छैन। ==चलचित्र (आक्केस)== मगर चलचित्र २०५१ मा 'लङ्घन' चलचित्रमा युवराज मास्की रानामगरले पटकथा लेखन, निर्देशन गर्नुभएको छ। संजोग लाफा मगरको कथामा आधारित यस चलचित्रमा अभिनय गर्ने कलाकारहरू राज थापामगर, नरेन्द्र आलेमगर, ईश्वर थापामगर, तारा थापामगर आदि रहेका छन्। यस चलचित्रका निर्माता डी•बी• पुलामीमगर हुन्। नरु थापाको उपन्यास सिमारेखाको कथामा किशोर राना मगरले निर्देशन गर्नुभएको ठूलो पर्दाको कथानक चलचित्र 'सिमारेखा - २०५४' बजारमा ठूलै तामझामकासाथ प्रदर्शन भयो। यस फिल्मका निर्माता डि. बी. बुढाथोकी मगर लगायत हुन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'लीसरा (फक्रन लागेको फूल- २०५८' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक गीनसरा थापा मगर रहेका छन्। सञ्जोग लाफा मगरद्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'आशे (उनी) - २०६१' रश्मी थापा मगरको मगर हर्टस् फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। यस फिल्मका सह-निर्देशक सन्तोष पिठाकोटे मगर रहेका छन्। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु - २०६१' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा.लिले बजारमा ल्यायो। मौसम पुनको निर्देशनमा पुन फिल्म्स प्रोडक्शनले 'हर पलको बाध्यता - २०६२' प्रदर्शनमा ल्यायो। जमान सिं राना मगर र यम राना मगरको लेखन, निर्देशनमा फिल्माईएको फिल्म 'ङौ आर्मिट्मा - २०६४' बजारमा आयो। निर्मात्री बलिसरा थापा मगरको थोङ्ग्यासार फिल्म्स प्रालिले प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा 'यानीमाया - २०६४' बजारमा ल्यायो। खिमन पुनको लेखन र मौसम पुनले निर्देशन गर्नु भएको फिल्म 'बाराही पुत्र - २०६५' पुन फिल्म्स प्रोडक्शन प्रालि बजार प्रवेश गऱ्यो। मेक बहादुर पुन 'मेजन'द्वारा लेखन र निर्देशन गर्नु भएको 'एजु २ - २०६५' फिमला फिल्म प्रोडक्शन प्रा लिले बजारमा ल्यायो। प्रितम गुरुङ्गको निर्देशनमा सङ्गीत, सम्बाद र निर्माता चेतन रजाली रहेको 'ङउ कर्म - २०६५' अस्तित्वमा आयो। सन्तोष पिठाकोटेको निर्देशनमा निर्माता छ्याम थापा, गोविन्द थापा, रविन्द्र थापा र इन्दु थापाद्वारा 'चिन्डियाक - २०६५' फिल्माईयो। सन्तोष पिठाकोटे र प्रतिमाया पुनको संयुक्त निर्देशनमा निर्मात्रीद्वय टिका पुन र प्रतिमाया पुनको 'साली ज्यू - २०६६' बजारमा आयो। नवीन रोका मगरको निर्देशनमा 'घाव़ नाङखर - २०६७' फिल्माईएको फिल्मका निर्माताहरू भीम प्रकाश पुन, नवीन रोका, जीवन रोका र दीपक रोका रहेकाछन्। श्याम थापाको लेखन र निर्देशनमा निर्मात्री रिमा थापाद्वारा 'वाङ्म मुले - २०६७' फिल्माईएको छ। ध्रुव पुन र विशेष बुढाको निर्देशनमा निर्मात्री सृष्टी पुनद्वारा 'मोड्याल्नी - २०६७' फिल्माईएको छ। भुवन थापाको निर्देशनमा निर्माता भुवन र सौगात थापाद्वारा 'कानुङ्ग क्रान्ती - २०६७' फिल्माईएको छ। यसरी हेर्दा ७० को दशकले राम्रै बजार गरेको पाईयो र यहीं बीट माऱ्यो। हर्क आले मगर, तारामाया थापा मगर र अंकित पुन मगरको निर्माणमा मेक बहादुर पुन मगर 'मेजन'द्वारा फिल्माईएको 'रैंया - २०७३' आइम पुन मगरले छाँयाङ्कन गरेका छन्। मिनुज राना मगर र भुपेन्द्र मगरको 'कर्म - २०७८' बजारमा आइसकेको छ। सन्तोष पिठाकोटे मगरको निर्देशनमा 'मिझार (जेठा) - २०७८ फिल्म मेक्शोन फोर-डी स्टुडियोले बजारमा ल्याएको छ। हालसम्म नेपाली (मगर) भाषा, संस्कृति र विभिन्न विषयमा आधारित कथानक चलचित्र ४५, वृतचित्रहरू करिब २५ र लघुचलचित्र करिव १५ निर्माण भइसकेका छन् भने निर्माणाधिन चलचित्रहरू पनि बग्रेल्ती छन्। ==निबन्ध (मिरिक)== मगर भाषामा शिवलाल थापा गुरुछानको 'मीरीक' (निबन्ध सङ्ग्रह, २०६६) प्रकाशित भएको छ। अन्य मगर निबन्धकारहरूले कलम चलाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। लोकबहादुर थापामगर (स्याङजा), यमबहादुर आलेमगर (तनहुँ)ले निबन्ध विधामा कलम चलाएका छन्। त्यसैगरी खीम थापामगर (स्याङजा), धनसिं रानामगर (बाँके), पदमबहादुर चितौरे रानामगर (तनहुँ), पूर्णबहादुर डिसुवामगर (नवलपरासी), प्रेमबहादुर थापा तारुङमगर (तनहुँ), सोम रानामगर (धनकुटा)ले फुटकर रूपमा निवन्ध लेखेका छन्। खामपाङ मगर र काईके मगर भाषामा निबन्ध सङ्ग्रह र निबन्धहरू लेखिएको छैन। जीवन रोकामगरको 'आछिम चेतैक - २०७१' निवन्ध सङ्ग्रहबाट निवन्ध विधामा पनि मगर खाममा निवन्ध लेखन कार्य शुरुवात भएको छ। ==चिनारी/जीवनी (इनाक/जिवारिक)== मगर भाषामा मगर व्यक्तिहरूको जीवनीलाई आधार मानेर चिनारी लेख्ने कामको सुरुवात गरिए पनि निरन्तरता हुन सकेको छैन। मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र स्व. रेखबहादुर थापा मगरलाई मगर भाषाका आदिकवि भनेर चिनारी गराउने उद्देश्यले लोकबहादुर थापामगरले 'मगराती ढूटाङ जीतबहादुर सिञ्जाली मगर र रेखबहादुर थापामगर' पुस्तक लेखेका छन्। बीम्लीक पत्रिकामा उहाँद्वारा नै लिखित मिझार रील्हीङ्या रेखबहादुर ठापामगरबारे चिनारी लेखेका छन्। ==समालोचना (ढुटपऱ्याक)== समालोचना विधामा कलम चलाउनेमा यामबहादुर थापामगर (स्याङ्जा) रहेको छ। लोकबहादुर थापामगरद्वारा लिखित ''''रङसीचकुङ ल्हीङ'''<nowiki/>' कविता सङ्ग्रहको समालोचना हो। समालोचनाका रूपमा उनीहरूमात्र अहिलेसम्म देखिएका छन्। मगर भाषामा पहिलो उखानटुक्का र गाउँखाने कथासङ्ग्रहको रूपमा 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित ''''खीस्सा ङेराहान ड पीहिनी,''' '''२०५५'''<nowiki/>' रहेको छ। मगर समाजमा उखान टुक्का गाउँखाने कथाहरू प्रशस्त मात्रामा भए पनि लिखित परम्पराको विकास नभएको कारण कतिपय उखान टुक्काहरू लोप भइसकेका छन् भने बुढाबूढीहरूको मुखमा झुन्डिएको टुक्काहरू लोपोन्मुख हुने अवस्थामा रहेको छ। मगर भाषा 'चुट्किला' लेखेको पाइएको छैन। सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन भएको पनि देखिंदैन। उदयपुरका टिकाटोली मगरले ''''राहा'''<nowiki/>' पत्रिकामा लेखेको एकमात्र चुट्किला लेखिएको देखिन्छ। ==लिपिको विकास - (रिही'ओ उपटी)== एम.एस. थापा मगरद्वारा अनुसन्धान गरी ''''प्राचिन मगर र अक्खारिका -२०४९'''<nowiki/>' प्रकाशनमा गर्नु भएको हो। प्राचिन किलाक्षर र त्यसपछि बर्णात्मक लिपि दक्षिणी सेमेटिक हुंदै उत्तरी सेमेटिकबाट '''अक्खारिका'''को उत्पति भएको मानिएको छ। विभिन्न कोणबाट विवाद हुँदै आए पनि नेपाल सरकारद्वारा मुद्रित प्राथमिक तहसम्मको मगर भाषाको पाठ्यपुस्तकमा '''अक्खारिका''' प्रकाशन भई अध्यापन गर्न थालिएको छ भने विभिन्न मगर जातीय सङ्घ संस्थाले यस लिपिमा तालिम दिई कतिपय व्यवहारमा समेत ल्याउने जमर्को गरेको पाइएको छ। अचेल यस '''अक्खारिका''' अक्खालिपि तयार पारी साहित्यिक रचनाहरूलाई लिपिमा परिबर्तित गर्ने काम थालिएको छ। ==मगर भाषा व्याकरण (मगर ढुट टठाऱ्हेस)== संसारका कुनै पनि भाषालाई नियमबद्द बनाउन वा भाषामा भएका नियमहरुलाई खोजेर भाषालाई व्यबस्थित बनाउनु व्याकरणको धर्म हो। मगर भाषा (काइके, खाम/पाङ, ढुट र पोइके) मा यसै शिलशिलामा केही व्याकरणकारहरुबाट यो प्रयास भएको छ। यसै क्रममा सबैभन्दा पहिला मगर (खाम)भाषाका व्याकरणकार David watters ले '<nowiki/>'''A grammer of Kham - सन् २००२'<nowiki/>''' प्रकाशन गरेका छन्। अम्बिका रेग्मीको ''''A grammer of Magar Kaike - सन् २०१३'''<nowiki/>' प्रकाशन भएको छ । डा• हर्ष बहादुर बुढा मगरको '<nowiki/>'''मगर''' '''व्याकरणको प्रारुप - बि सं २०५०'<nowiki/>''' प्रकाशन भएको छ । मन बहादुर बगाले मगरको ''''मगर ढुट लवजखाट (मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६१'<nowiki/>''' प्रकाशित छ। यसै बेला लोक बहादुर थापा मगर र नारायण तारुङको '''<nowiki/>'मगर भाषाको मानक लेखन - बि सं २०६४'''' प्रकाशनमा आयो। लोक बहादुर थापा मगरको '''मगर भाषा (ढुट) व्याकरण - बि सं २०६८, मगर भाषा (ढुट)को क्षेत्रीय भेद - बि सं २०७०, मगर भाषा तुलनात्मक विश्लेषण (ढुट, खाम/पाङ, काइके र पोइके - बि सं २०७९, मगर ढुट (भाषा)को रुपरेखा - बि सं २०८३''' प्रकाशनमा आएका छन् । यसै गरी विष्णुकुमार सिंजाली मगरको '''मगर 'भाषाको बर्णमाला, स्तरिय लेखन - बि सं २०७७'''' प्रकाशन भएको पाईएको छ । युरिका थापाको ''''मगर ढुटको वाक्य संरचना - बि सं २०८१'''<nowiki/>' नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको छ । यसै बखत धनबहादुर रोका मगरको ''''मगर पाङ व्याकरण - बि सं २०...'''' प्रकाशन भएको छ। ==मगर शब्दार्थ र शब्दकोश (मगर ङाक्ठार ड ङाकगोम)== अयोध्या प्रसाद प्रधानको मगर ढुटमा पहिलो व्याकरण 'मगर कुरा शिक्षा - १९९६' प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा इन्द्र बहादुर आलेमगरको शव्द सङ्ग्रह - २०६५ (मीङाक गोम्होक - २०६५) प्रकाशित भयो। मगर ढुटमा अर्को बृहत शव्दकोश संकलक, लेखक तथा प्रधान सम्पादक, हिरासिंह थापा (सोमेसेन मगर); सम्पादक मण्डल, युवराज मास्की रानामगर, नारायण तारुङमगर, विष्णुकुमार सिङ्जालीमगरको सह-सम्पादनमा 'मगर (ढूट)-खस-अङ्गरेजी आखर गोम्होक, मगर (ढुट)-खस-अंग्रेजी शव्दकोश, Magar (Dhut)-khas-English Dictionary' - २०६६ असारमा नेपाल मगर संघले प्रकाशन गरेको हो। विष्णु कुमार सिंजालीमगरको 'मगर ढुटआङ कुराकानी - मगर ढुटमा बोलचाल - २०६६' प्रकाशन भएको छ। त्यसै गरी मगर खामपाङमा रणप्रसाद घर्ती मगर र कर्णबहादुर बुढामगर (रुकुम)को A Trilingual Dictionary of the Magar Language (Athara Magarat) - २०६७, शब्दकोश प्रकाशन भएको छ। ==साहित्यको तुलना - (ढुटरिकओ जाप्पार)== सिंगो वाङ्मयलाई हेर्दा साहित्यका कविता, लघुकथा, कथा, उपन्यास, निवन्धजस्ता विधाहरू लेख्य परम्परामा आधारित रहेर लेख्नु पर्दछ। मगर भाषाका मानक लेखन विवादमा परिरहने भएकाले प्रकाशनमा निक्कै ढिलासुस्ति आएको छ। गीत, सङ्गीत, वृत्तचित्र र चलचित्र विधाहरू कथ्य परम्परामा आधारित रहेर फिल्माउन पाइने वा मिल्ने भएकाले प्रकाशनमा गतिलै गति लिएको छ। ८० को दशकलाई मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्र विधा भने निकै नै फस्टाएको छ। समग्रमा मगर भाषा साहित्यको तुलना गर्दा मगर ढुटमा निकै नै पुस्तक प्रकाशन भई मगर ढुटको साहित्यमा विकास भएको छ। मगर खाममा पनि धेरै नै पुस्तकहरू प्रकाशन भएकाछन् र भाषा विकासमा टेवा पुगेको छ। मगर काईकेमा भने डोल्पाका कर्णबहादुर बुढामगर र लाजे बुढामगरको गोरखापत्रमा प्रकाशन भएको लेखबाहेक खासै साहित्य सिर्जना भएको छैन। उजीर रानामगरको संयोजनमा मगर काईकेको वर्ण पहिचान गोष्ठी गरी (२०६५)मा वर्ण पहिचान भएको पुस्तिका भने प्रकाशन भएको छ। <ref>विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तित्त्वहरूद्धारा प्रस्तुत कार्यपत्रहरू</ref> <ref>लोकबहादुर थापामगर, लिखित 'मगर भाषामा क-कसले के-के गरे ?'</ref> <ref>युवराज मास्की राना-मगर, लिखित 'Magar film (मगर चलचित्र)'</ref> ==यी पनि हेर्नुहोस्== * [[मगर लिपि]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== {{Incubator|code=mgp}} *[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mgp/Main_Page मगर भाषाको परीक्षण विकिपिडिया] {{नेपालमा बोलिने भाषाहरू}} {{भारतमा बोलिने भाषाहरू}} [[श्रेणी:मगर भाषाहरू]] [[श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू]] hp7nvgqa84kspttetahki4k3gnblwd9 0 13840 1393593 1261105 2026-11-02T12:36:48Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393593 wikitext text/x-wiki भूगोलमा पृथ्वीको सतहमा पूर्वदेखि पश्चिमतिर खिचिएका काल्पनिक रेखालाई '''अक्षांश''' भनिन्छ जसले कुनै ठाउँ पृथ्वीको कति उत्तर वा दक्षिणमा पर्दछ भन्ने कुरा जनाउँदछ। पृथ्वीको उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवलाई जोडेर पृथ्वीको केन्द्रबाट कोरिएको रेखामा लम्ब बनाई केन्द्रविन्दुबाट सीधा पर्ने सतहलाई शुन्य डिग्री आधार मानी अक्षांश रेखा कोरिएको हुन्छ। शुन्य डिग्रीको अक्षांश रेखालाई [[भूमध्यरेखा|भूमध्य रेखा]] वा विषुवत रेखा भनिन्छ। <ref>Physical Geography, Penguin Publication</ref> अक्षांश रेखा बृत्तको रूपमा रहेका हुन्छन्। हरेक डिग्रीमा खिचिने यी रेखा उत्तरमा ९० र दक्षिणमा ९० बटा हुन्छन्। [[चित्र:Parallel 45.jpg|thumb|300px|right|Sign in northern [[Vermont]]]] == नामाकरण भएका अक्षांश रेखाहरू == [[चित्र:December solstice geometry.svg|thumb|300px|right|पृथ्वीको सतहमा अक्षांश रेखाहरू]] भूमध्य रेखा बाहेक अन्य केही अक्षांशहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। ::{| class="wikitable" border="1" | [[कुमेरू बृत्त|सुमेरू बृत्त]]([[:en:Arctic Circle|Arctic Circle]]) || 66° 33′ 39″ N |- | [[कर्कट रेखा]] ([[:en:Tropic of Cancer|Tropic of Cancer]]) ||23° 26′ 21″ N |- | [[भूमध्यरेखा|भूमध्य रेखा]]([[:en:Equator|Equator]])|| 0° Latitude |- | [[मकर रेखा]] ([[:en:Tropic of Capricorn|Tropic of Capricorn]]) || 23° 26′ 21″ S |- | [[कुमेरू बृत्त]] ([[:en:Antarctic Circle|Antarctic Circle]]) || 66° 33′ 39" S |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} {{Commonscat|Latitudes}} [[श्रेणी:भूगोल]] [[श्रेणी:अक्षांश रेखाहरू]] [[श्रेणी:भूगणित]] ml6lvvfyxcvm4r8hpm54jir9f4tnhj4 0 14075 1393648 1393372 2026-11-03T04:44:40Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393648 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = कुँवर इन्द्रजीत सिंह (के आई सिंह) | image = File:KI Singh.jpg | image_size = 200px | caption = | office = [[नेपालका प्रधानमन्त्रीहरूको सूची|नेपालका २०औँ प्रधानमन्त्री]] | monarch = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] | term_start = २०१४ साउन ११<ref name="rajpatra.dop.gov.np">{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104 |title=२०१४ श्रावण ११ को शाही घोषणा |access-date=2018-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119045037/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104 |archive-date=2019-01-19}}</ref> | term_end = २०१४ कार्तिक २९<ref name=":1"/><ref>नेपाल परिचय प्रकाशक सूचना विभाग २०७४ वैशाख</ref> | predecessor = [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] | successor = [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्ण सम्शेर राणा]] | office1 = राजसभा स्थायी समितिका सभापति | monarch1 = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] | term_start1 = | term_end1 = | predecessor1 = प्रथम | successor1 = [[ऋषिकेश शाह]] | birth_date = वि.सं. १९६३ | birth_place = डोटी | death_date = वि.सं. २०३९ असोज १९ (७६ वर्ष) | death_place = [[बैङ्कक]], थाइल्यान्ड | party = [[संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टी]] | spouse = | alma_mater = | signature = }} '''के.आई. सिंह''' अर्थात् कुँवर इन्द्रजीत सिंह (जन्म:वि.सं. १९६३) नेपाली क्रान्तिकारी तथा विद्रोही नेता हुन्। सिंह नेपालका २० औं प्रधानमन्त्री थिए। यिनी होमियोप्याथी सम्बन्धी डाक्टर थिए। उनी [[सात सालको क्रान्ति]]मा [[नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना|मुक्तिसेना]]को पश्चिम तर्फको कमाण्डर थिए। उनले [[दिल्ली सम्झौता]] लाई मान्न स्वीकार गरेनन् र शसस्त्र आन्दोलन जारी राखे। == कलेज जीवन == [[डोटी जिल्ला|डोटी]]मा वि. सं. १९६३ मा जन्मिएका कुँवर इन्द्रजित सिंह सानै छँदा परिवारसँगै बर्मा पुगेका थिए । उनले त्यहीँ विद्यालयबाट शिक्षा हासिल गरे । बर्मामै उनले आयुर्वेद सम्बन्धी अध्ययन गरेका थिए । चिकित्सक वा विद्यावारिधि नगरेको भए पनि औषधिमूलो गर्ने भएकाले [[डाक्टर]] भनिएको थियो । उनले त्यही आधारमा आफ्नो नाम डा.के.आई. सिंह लेख्न थाले । == २००७ सालको क्रान्ति == {{main|सात सालको क्रान्ति}} [[सात सालको क्रान्ति|२००७ सालको क्रान्ति]]मा [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] [[नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना|मुक्ति सेना]]का सभापति सर्वाेच्च कमान्डर थिए । '''के.आई. सिंह''' भैरहावा क्षेत्रका कमान्डर थिए। क्रान्ति सुरु भए लगत्तै २९ कार्तिक वि. सं. २००७ मा सिंहको तर्फबाट बडाहाकिम कार्यलयमाथि पहिलो पटक आक्रमण भयो। चार घण्टा चलेको लडाइँमा सिंहको फौजले गोश्वारा (बडाहाकिम कार्यलय) बाहेक [[सिद्धार्थनगर नगरपालिका|भैरहवा]]का अरू सबै कार्यलय माथी नियन्त्रण जमायो । तीन दिनपछि सरकारी फौजले २ मंसिर वि. सं. २००७ (१७ नोभेम्बर १९५०) मा केआई सिंहको अखडामाथि धावा बोल्यो । तर सिंह माथी सरकारी फौजले विजय हासिल गर्न सकेन । ठूलो क्षतिका साथ सरकारी सेना आफै फिर्ता हुनुपर्‍यो । भोलिपल्टै सिंहले फेरि आक्रमण गरे । यसपटक उनले अदालत र कारागार त कब्जामा लिए तर बडाहाकिम कार्यलय माथि कब्जा जमाउने धोको पूरा भएन ।<ref>अतीतको त्यो एल्बम कान्तिपुर कोसेली २०७२ फागुन ८; सीताराम बराल</ref> ===क्रान्तिपछि=== [[सात सालको क्रान्ति|२००७ सालको क्रान्ति]]मा पश्चिम तराईबाट सक्रिय रहेका यिनी [[दिल्ली सम्झौता]] धोका हो भनी आन्दोलन रोक्न तयार थिएनन्। प्रजातन्त्रको घोषणा भएको भोलिपल्टै अर्थात् फागनु ८ गते भैरहवामा आक्रमण गरे। आक्रमणमा नेपाली सेनाका चार र डा. सिंह नेतृत्वको मुक्ति सेनाका नौ जनाले ज्यान गुमाए। फागुन ९ गते डा. सिंहसहित तीन सय ५७ जना उनका समर्थकलाई भारतीय सैनिकले पक्रेर नेपाली सेनालाई बुझायो। त्यसरी पक्राउ परेका डा. सिंह र उनका समर्थकलाई भैरहवा जेलमा राखियो। २००८ असार २५ गते उनी भैरहवा जेल तोडेर भाग्न सफल भए। त्यसरी भागेका डा. सिंहलाई पक्रिन २००८ साल साउनमा भारतीय सैनिक दोस्रो पटक नेपाल आए र डा. सिंह पाल्पाको ठाकुरबारीबाट पक्राउ परे। त्यसपछि उनलाई अड्डासार गर्दै काठमाडौँ जेल चलान गरियो। प्रखर स्वभावका यिनलाई त्यसबेला [[सिंहदरबार|सिंहदरवार]] भित्र रहेको [[बिजुली गारत]]को नियन्त्रणमा कैद गरिएको थियो।। प्रजातान्त्रिक सरकारमा पनि [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर]] नै प्रधानमन्त्री हुने भएपछि असन्तुष्ट बनेका कमान्डर केआई सिंह नै [[सिंहदरबार]] विद्रोहमा जोडिए।<ref>[http://annapurnapost.com/news/88759 किन असफल भयो सिंहदरबार विद्रोह ?]</ref> ==सिंहदरबार विद्रोह== उनीहरूले हतियार बुझाउन मानेनन् र सशस्त्र हमला जारी नै राखे। उनलाई भैरहवामा समातियो र [[सिंहदरबार|सिंहदरबारमा]] कैद गरिएको थियो। काठमाडौं ल्याइएका सिंह रक्षा दलमा परिणत भएको [[नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना|मुक्ति सेना]]को सहयोग ८ माघ ०९ मा विद्रोह गरी मुक्त भए। त्यहाँ कार्यरत सिपाहीहरूलाई नै प्रभावमा लिई सिंहदरवार नै नियन्त्रण गरेर बिद्रोह गरे। सिंहदरवार बाहिर रहेको सेना र भित्र रहेको विद्रोही सेनाबीच गोली हानाहान भयो। अन्त्यमा दूत मार्फत यिनले आफूलाई सुरक्षित काठमाडौंं उपत्यका बाहिर जान दिने भए विद्रोह छोड्ने बताएपछि सोही अनुसार यिनलाई छोडियो। त्यसपछि यिनी झण्डै १ वर्ष चीन सरकारको शरणमा गएर बसे। == स्वदेश फिर्ती == २०१२ भाद्र २७ गते उनले आत्मसमर्पण गरी माफी मागेकाले राजा महेन्द्रले उनको आरोपहरु खारेज गरी माफी बक्से ।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=598 |title=२०१२ भाद्र २७ गतेको राजपत्र |access-date=2019-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180603005226/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=598 |archive-date=2018-06-03}}</ref> == प्रधानमन्त्री == पछि नेपाल फर्केपछि २०१४ सालमा यिनी राजाद्वारा प्रधानमन्त्री बनाइए।<ref name="rajpatra.dop.gov.np">{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104 |title=२०१४ श्रावण ११ को शाही घोषणा |access-date=2018-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119045037/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104 |archive-date=2019-01-19}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1111 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2018-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119045107/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1111 |archive-date=2019-01-19}}</ref> यिनको मन्त्रिपरिषदमा शिक्षा मन्त्री [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]] थिए जो महाकवि पनि हुन्। कडा स्वभावका यिनले त्यसबेला सचिव लगायत विभिन्न कर्मचारीहरूलाई हातपातसम्म गरेका थिए। अत्यन्तै उद्दण्ड स्वभावका देखिएकाले यिनको सरकार ३ महिनासम्म पनि टिक्न सकेन। पछि यिनलाई हटाएर [[सुवर्ण शमशेर राणा|सुवर्ण सम्शेर राणा]]को नेतृत्त्वमा सरकार गठन भयो। === मन्त्रिमण्डल === * १. के.आई. सिंह - प्रधानमन्त्री, गृह र परराष्ट्र * २. [[पुरेन्द्रविक्रम शाह]] - रक्षा मन्त्री * ३. [[परशुरामभक्त माथेमा]] - उद्योग वाणिज्य मन्त्री * ४. [[सी.बी. सिंह]] - अर्थ, मालपोत मन्त्री * ५. [[डम्बरबहादुर सिंह|डम्बर बहादुर सिंह]] - कानुन तथा संसदीय प्रबन्ध मन्त्री * ६. [[रामाधीन महतो]] - वन मन्त्री * ७. [[जीवराज शर्मा]] - योजना विकास मन्त्री * ८. [[कुलबहादुर लिम्बू]] - स्वास्थ्य मन्त्री * ९. [[भूपालमान सिंह कार्की|भुपालमान सिंह कार्की]] - खाद्य कृषि मन्त्री * १०. [[पद्यनरसिंह राणा]] - पब्लिक वर्कस तथा सञ्चार मन्त्री * ११. [[लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा]] - शिक्षा, स्वायत्तशासन मन्त्री<ref>{{Cite web|url=https://gorkhapatraonline.com/index.php/news/20368|title=“हिमालयन रविन हुड”|website=गोरखापत्र =|accessdate=2022-12-01}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104०१४ |title=साल श्रावण ११ गतेको नेपाल गजेट |access-date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621111132/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AA |archive-date=2020-06-21}}</ref> === बहिर्गमन === यिनको राजा महेन्द्रलाई वि. सं. २००७ साल अघि बाबु-बाजे जस्तै थपनाका राजा बनाई प्राइममिनिस्टर भएर सर्वेसर्वा हुने योजना थियो तर जनरल [[नर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|नर शमशेर]]ले भोलिपल्टै नारायणहिटी गए र [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा]]लाई बेलिबिस्तार लगाए। सबै कुरा सुनिसकेपछि राजा महेन्द्रले भने, 'बदमास पो रहेछ, तिमी धन्दा नमान, म ओखती गर्छु (हेमन्तशमशेर राणा, जनरल नरशमशेर जंगबहादुर राणाको जीवनी, पृ ८८–९२) ।'<ref name=":0">http://annapurnapost.com/news/60847 महेन्द्रविरुद्ध असफल ‘कु’</ref> त्यत्तिकैमा कार्तिक २९ को दिन प्रधानमन्त्री सिंहलाई दरबारमा बोलाइयो । कुनै अप्रिय अवस्था सिर्जना होला भनेर दरबार भित्रका सेनालाई सतर्क राखियो । दरबारभित्रका कर्मचारीलाई कार्यलय बाहिर ननिस्किन आदेश दिइयो । त्यत्तिकैमा सिंह [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]] पुगे र राजा महेन्द्रसँग केही बेर 'वान-टु-वान टक' गरेर फर्किए । लगत्तै राजाले केआई सिंह नेतृत्वको मन्त्रिमण्डल विघटन गरेको समाचार सार्वजनिक भयो (माथेमा, पृ. २६९) ।<ref name=":1" /><ref name=":0" /> == पञ्चायती राजनीति == यिनी [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा पनि सांसदसम्म भएका थिए। == राजसभा स्थायी समितिका सभापति == कुँवर इन्द्रजीत सिंह प्रथम राजसभा स्थायी समितिका सभापति हुन्। सरकारले सिंहलाई राजसभा स्थायी समितिको सभापतिमा नियुक्त गर्यो तर उनी सपथ ग्रहणमा गएनन् । <ref>[https://echitwanpost.com/15977/ आधा शताब्दीअघिको पत्रकारिता]</ref> == मृत्यु == यिनको सन् १९८२ मा घाँटीको क्यान्सरको उपचार गर्दागर्दै [[थाइल्यान्ड|थाइल्याण्ड]]को बैङ्ककमा निधन भएको थियो। <ref>[http://www.nytimes.com/1982/10/06/obituaries/kunwar-inderjit-singh-former-nepal-premier.html Obituaries] New York Times</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{नेपालका_प्रधानमन्त्रीहरू}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:राजसभा स्थायी समितिका सभापतिहरू]] [[श्रेणी:नेपालका गृह मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:डोटी जिल्लाका मानिसहरू]] 0dgurnm76dtfgiowxptkkj8ul4k9xyn 0 15519 1393685 1372170 2026-11-03T09:10:00Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393685 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[नगरपालिका]]/[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = सिन्धुपाल्चोक जिल्ला#बागमती प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला|सिन्धुपाल्चोक]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-3/district-sindhupalchowk/chautara-sangachowkgadhi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = कृष्णप्रसाद सापकोटा<small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = सीता थापा <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 165.24<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=24&municipality=7|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 42668 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- General information -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27|46|N|85|42|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०११ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविकको [[चौतारा, सिन्धुपाल्चोक|चौतारा]] गाविसको कार्यालय | website = [https://www.chautarasangachowkgadhimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]]को [[सिन्धुपाल्चोक जिल्ला]]मा अवस्थित एक नगरपालिका तथा सदरमुकाम हो। यो नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल १६५.२५ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। २०७१ वैशाख २५ मा, नगरपालिका घोषणा गर्दा साविकका [[चौतारा, सिन्धुपाल्चोक|चौतारा]], [[कुभिण्डे]], [[सानोसिरुबारी]] र [[पिपलडाँडा]] गाविसहरू समावेश गरिएका थिए भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गर्दा [[स्याउलेबजार]], [[बतासे, सिन्धुपाल्चोक|बतासे]], [[इर्खु]], [[कदमबास]], [[साँगाचोक]] र [[ठूलोसिरुबारी]] गाउँ विकास समितिहरू यसमा गाभिएका थिए। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ४२,६६८ रहेको छ भने यहाँ ११,५९० घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[स्याउलेबजार]] || ३,११६ || २२.९१ || १३६.०१ |- | २ || [[बतासे, सिन्धुपाल्चोक|बतासे]] (१–५) || १,६९७ || ११.६१ || १४६.१७ |- | ३ || [[बतासे, सिन्धुपाल्चोक|बतासे]] (६–९) || १,९४३ || १०.५२ || १८४.७० |- | ४ || [[कुभिण्डे]] || २,८१७ || ७.९३ || ३५५.२३ |- | ५ || [[चौतारा, सिन्धुपाल्चोक|चौतारा]] र [[पिपलडाँडा]] (९)|| ६,६३८ || ९.६५ || ६८७.८८ |- | ६ || [[पिपलडाँडा]] || २,८३५ || १२.३८ || २२९.०० |- | ७ || [[सानोसिरुबारी]] || २,८६० || ११.०५ || २५८.८२ |- | ८ || [[इर्खु]] || ३,१३१ || १२.४४ || २५१.६९ |- | ९ || [[कदमबास]] || ३,७०९ || १३.८३ || २६८.१९ |- | १० || [[साँगाचोक]] (१, २, ७) || ३,११० || ६.९५ || ४४७.४८ |- | ११ || [[साँगाचोक]] (५, ८, ९) || ३,४८९ || १३.५६ || २५७.३० |- | १२ || [[साँगाचोक]] (३, ४, ६) || २,१३९ || १०.०३ || २१३.२६ |- | १३ || [[ठूलोसिरुबारी]] (१–६) || ३,१४७ || ११.१६ || २८२.० र ८ |- | १४ || [[ठूलोसिरुबारी]] (७–९) || २,०३७ || ११.१६ || १८२.५३ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''४२,६६८''' || '''१६५.१८''' || '''२५८.३१''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://web.archive.org/web/20240813153139/https://www.chautarasangachowkgadhimun.gov.np/ चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका] {{सिन्धुपाल्चोक जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:बागमती प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:सिन्धुपाल्चोक जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] t6drquaoh8hkbqeghzsb5nqohwt6y6w 0 15694 1393701 1385475 2026-11-03T10:03:01Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393701 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = जिमी वेल्स | image = Jimmy Wales in New York City March 2023 (cropped).jpg | caption = सन् २०२३ मा जिमी वेल्स | birth_name = '''जिमी डोनाल वेल्स''' | birth_date = {{Birth date|1966|8|7|}} | birth_place = हन्ट्सभिल, [[आलाबामा|अलाबामा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | nationality = संयूक्त राज्य अमेरिका | other_names = जिम्बो (अनलाइन उपनाम) | alma_mater = अबर्न विश्वविद्यालय<br />[अलाबामा विश्वविद्यालय<br />इन्डियाना विश्वविद्यालय ब्लुमिङ्टन | occupation = इन्टरनेट व्यवसायी | boards = [[विकिमिडिया फाउन्डेसन]], [[क्रिएटिभ कमन्स|कमन्स]], [[सोसलटेक्स्ट|टेक्स्ट]], [[एमआइटी सेन्टर फर कलेक्टिभ इन्टेलिजेन्स|एमआइटी]] (सल्लाहकार समुहमा) | title = प्रमूख, विकिया कम्पनी (२००४–हाल)<br />अध्यक्ष, [[विकिमिडिया फाउन्डेसन]] (जुन २००३&nbsp;– अक्टुबर २००६)<br />अध्यक्ष इमेरिटस, विकिमिडिया फाउन्डेसन (अक्टोबर २००६-हालसम्म) | successor = फ्लोरेन्स डेभोयार्ड | residence = [[लन्डन]],[[संयुक्त अधिराज्य]] | awards = | known_for = विकिपिडियाका संस्थापक | website = [http://blog.jimmywales.com व्यक्तिगत ब्लग]<br /><small>[[w:en:User:Jimbo Wales|अङ्ग्रेजी विकिपीडिया]]</small> }} '''जिमी डोनाल "जिम्बो" वेल्स''' (अङ्ग्रेजी:'''Jimmy Donal "Jimbo" Wales''' {{IPAc-en|ˈ|d|oʊ|n|əl|_|ˈ|w|eɪ|l|z}}) जन्म ७ अगस्ट १९६६<ref name="Bio Jimmy Wales">{{cite news|title=Jimmy Wales’s benevolent Wikipedia wisdom|first=David|last=Horovitz|publisher=[[The Jerusalem Post]]|date=2011-07-01|url=http://www.jpost.com/LandedPages/PrintArticle.aspx?id=227389|accessdate=2011-12-12}}{{cite web|title=Jimmy Wales|url=http://www.clerk-of-the-court.com/default.asp|publisher=Monroe, Florida's County Clerk website (Marriage License Database)|accessdate=2008-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105214442/http://www.clerk-of-the-court.com/default.asp|archive-date=2020-11-05}}{{cite book|title=Current Biography Yearbook|year=2006|publisher=H. W. Wilson|date=February 28, 2007|isbn=978-0824210748|author=editor, Clifford Thompson...}}{{cite book|title=Who's Who In America: Diamond Edition|publisher=Marquis Who's Who|edition=60|date=October 12, 2005|isbn=978-0837969909}}</ref>) एक अमेरिकी इन्टरनेट प्रबर्धक तथा एक स्वतन्त्र विश्वकोष [[विकिपिडिया]] र विकिया कम्पनीका सह-संस्थापक हुन्। उनी जुन २००३ देखि अक्टुबर २००६ सम्म [[विकिमिडिया फाउन्डेसन]]का अध्यक्ष पनि थिए।<ref name='WMF PR 2004-04-25'>{{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_press_releases/500,000_Wikipedia_articles&oldid=473206|title=Wikipedia: 50 languages, 1/2 million articles|accessdate=2009-04-10|date=2004-04-25|work=Wikimedia Foundation Press Release|publisher=[[Wikimedia Foundation]]}}</ref><ref name="Economist2008">{{cite news|title=Brain scan: The free-knowledge fundamentalist|url=http://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062|work=Technology Quarterly|publisher= The Economist|date= 2008-06-05|accessdate=2008-06-09}}</ref> जिमी वेल्स हन्ट्सभिल, अलाबामामा जन्मिएका थिए र उनी र्यान्डोल्फ विद्यालयमा अध्ययन गरेका थिए। ==बाल्यकाल तथा शिक्षा== जिमी वेल्सको जन्म ७ अगस्ट १९६६मा [[हन्ट्सभिल, अलाबामा]]मा भएको थियो ।<ref name="Bio Jimmy Wales"/><ref name="rogoway">{{cite web|last=Rogoway|first=Mike|date=July 27, 2007|url=http://blog.oregonlive.com/siliconforest/2007/07/on_wikipedia_and_its_founders.html|title=Wikipedia & its founder disagree on his birth date|work=Silicon Forest|publisher=[[The Oregonian]]|accessdate=October 31, 2008}}</ref> उनका बुवा ''जिमी''<ref name=kazek>{{cite web|author=Kazek, Kelly|url=http://valdostadailytimes.com/entertainment/cnhinspopculture_story_223174601.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080320205344/http://valdostadailytimes.com/entertainment/cnhinspopculture_story_223174601.html|archivedate=March 20, 2008|title=Geek to chic: Wikipedia founder a celebrity|date=August 11, 2006|work=The News Courier|quote=Doris Wales’ husband, Jimmy, wasn’t sure what she was thinking when she bought a World Book Encyclopedia set from a traveling salesman in 1968.|access-date=March 13, 2012}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080320205344/http://valdostadailytimes.com/entertainment/cnhinspopculture_story_223174601.html |date=March 20, 2008 }}</ref> किराना भण्डार पसलमा म्यानेजर थिए र उनकि आमा ''डोरिस'' र हजुराआमा ''एर्मा'' एउटा सानो एक कक्षा-कोठा प्रणालीको निजी विद्यालय, बाल सिकाई गृह सञ्चालन गर्दथे, यहि विद्यालयमा नै जिमी वेल्स र उनका दाजुभाइ तथा दिदिबहिनीहरूले प्रारम्भिक शिक्षा हासिल गरेका थिए।<ref name=bookstopshere>{{cite news|last=Pink|first=Daniel H.|title=The Book Stops Here|work=[[Wired (magazine)|Wired]]|volume=13|issue=3|date=March 13, 2005|url=http://www.wired.com/wired/archive/13.03/wiki.html|accessdate=October 31, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20050304025027/http://www.wired.com/wired/archive/13.03/wiki.html|archive-date=March 4, 2005}}</ref><ref name="reasonmag">{{cite news|last=Mangu-Ward|first=Katherine|title=Wikipedia and beyond: Jimmy Wales' sprawling vision|work=[[Reason (magazine)|Reason]]|volume=39|issue=2|page=21|date=June 2007|accessdate=2008-10-31|url=http://www.reason.com/news/show/119689.html}}</ref> यहि विद्यालयमा कक्षा ८ सम्म अध्ययन गरेपछि वेल्स हन्ट्सभिलमा अवस्थित एक प्रारम्भिक-विश्वविद्यालय: [[र्यान्डोल्फ विद्यालय]]मा भर्ना भए र सोह्र वर्षको उमेरमा स्नातक गरे । ==करियर== ==व्यक्तिगत जीवन== जिमी वेल्सले दुई पटक विवाह तथा पारपाचुके गरिसकेका छन् ।<ref name="qanda"> {{cite news|title=Q&A: Jimmy Wales, Wikipedia founder|author=Lamb, Brian|url= http://www.q-and-a.org/Transcript/?ProgramID=1042|work=[[C-SPAN]]|date=September 25, 2005|accessdate=2006-10-31|authorlink= Brian Lamb}}</ref><ref name="karasz"/> उनले २० वर्षको उमेरमा अलाबामामा एउटा किराना स्टोरमा सहायकका रूपमा कार्यरत ''पाम''सँग विबाह गरे।<ref name="karasz">{{cite web|url=http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/09/jimmy_wales|title=Mr. Know-It-All|author=Lipsky-Karasz, Alisa|date=September 2008|work=[[W (magazine)|''W'' magazine]]|accessdate=October 31, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081120085740/http://www.wmagazine.com/celebrities/2008/09/jimmy_wales|archive-date=November 20, 2008}}</ref> उनले उनकी दोस्री श्रीमती क्रिस्टिन रोहनलाई एक साथीको माध्यमबाट शिकागोमा भेटेका थिए, जति बेला उनी [[मित्सुबिसी|मित्सुबिशी]]को लागि स्टील व्यापारीको रूपमा कार्यरत थिईन्।<ref name="qanda"/> उनीहरूले [[फ्लोरिडा]]को [[मुनरो प्रदेस, फ्लोरिडा|मुनरो प्रदेस]]मा मार्च १९९७मा विबाह गरे<ref name="FMC">{{cite web|url=http://search.ancestry.com/cgi-bin/sse.dll?gl=ROOT_CATEGORY&rank=1&new=1&so=3&MSAV=0&msT=1&gss=ms_f-2&_80004000=Jimmy+Donal+Wales|title=Florida Marriage Collection, 1822–1875 and 1927–2001|work=[[Ancestry.com]]|accessdate=October 31, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128210718/https://search.ancestry.com/cgi-bin/sse.dll?gl=ROOT_CATEGORY&rank=1&new=1&so=3&MSAV=0&msT=1&gss=ms_f-2&_80004000=Jimmy+Donal+Wales|archive-date=November 28, 2018}}</ref> र पारपाचुके गर्नु पूर्व क्रिस्टिनले एउटा छोरीलाई जन्म दिईन।<ref name="qanda"/><ref name="karasz"/> वेल्स १९९८मा [[सान डिएगो]]मा बसाई सरे र एउटा आवासिय बजारले त्यहाँबाट हटाएपछि [[फ्लोरिडा]]को [[सेन्ट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेन्ट पीटर्सबर्ग]]मा नै पुनर्स्थापित भए,<ref name=seattle>{{cite news|url= http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003525473_btwikipedia15.html|title=He's the "God-King," but you can call him Jimbo|author=Smith, Wes|date=January 15, 2007|work=[[Seattle Times]]|accessdate=October 31, 2008}}</ref> जहाँ उनी २००७ सम्म बसे।<ref name=trend>{{cite news|last=Barnett|first=Cynthia|title=Wiki Mania|work=[[Florida Trend]]|volume=48|issue=5|page=62|date=September 2005|url=http://www.floridatrend.com/issue/default.asp?a=5617&s=1&d=9/1/2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061017142949/http://www.floridatrend.com/issue/default.asp?a=5617&s=1&d=9/1/2005|archivedate=October 17, 2006|access-date=March 14, 2012}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061017142949/http://www.floridatrend.com/issue/default.asp?a=5617&s=1&d=9%2F1%2F2005 |date=October 17, 2006 }}</ref> [[File:2014-03-14 CeBIT Global Conferences, Jimmy Wales, Founder Wikipedia, (26) On stage showing the world for Wikipedia Zero (500 millions), while Brent Goff is still listening.jpg|thumb|right|ग्लोबल कन्फरेन्समा वेल्स]] ==सम्मान तथा पुरस्कार== ==सन्दर्भ सूची== {{reflist}} {{Commonscat|Jimmy Wales}} [[श्रेणी:सन् १९६६ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी व्यवसायीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी ब्लगरहरू]] 9ruck4i9g34m0nh7mdyw78oxfzw5ccg 0 18292 1393595 1137003 2026-11-02T12:42:32Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393595 wikitext text/x-wiki [[चित्र:ArmenianOblast.jpg|thumb|200px|आर्मेनियाको मानचित्र]] ''' अखतला ''' [[आर्मेनिया]]को एउटा समुदाय हो। यो [[कोटायक प्रान्त]]मा पर्छ। यसको स्थापना सन् १९९५ मा भएको थियो। यहाँको जनसङ्ख्या १,९९८ छ। {{आर्मेनिया}} {{stub}} {{कमन्सश्रेणी|Akhtala}} [[श्रेणी:आर्मेनियाका सहरहरू]] st2doqhpwsbap996b55vr1knxs20b6o 0 25469 1393672 1393394 2026-11-03T08:12:30Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393672 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{redirect-multi|3|[[घोराही उपमहानगरपालिका|त्रिभुवननगर]]|[[घोराही उपमहानगरपालिका|त्रिभुवननगर नगरपालिका]]|[[घोराही उपमहानगरपालिका|घोराही नगरपालिका]]|अन्य स्थान|त्रिभुवननगर, सर्लाही}} {{Infobox settlement <!-- Basic info --> |name = घोराही |other_name = त्रिभुवननगर |nickname = |motto = हरित नगर घोराही सहर |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]]<br/>[[मुख्यालय|सदरमुकाम]] <!-- images and maps --> |image_skyline = Ambikeshwari Temple अम्बिकेश्वरी मन्दिर, Ghorahi.jpg |image_caption = घोराहीमा रहेको अम्बिकेश्वरी मन्दिर |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |pushpin_map = दाङ जिल्ला#Nepal Lumbini Province#Nepal |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा घोराही उपमहानगरपालिकाको अवस्थिति |coordinates = {{coord|28|2|N|82|29|E|type:city_region:NP|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[दाङ जिल्ला]] |<!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-dang/ghorahi?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = नरुलाल चौधरी <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = हुमाकुमारी डिसी <small> [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |established_title = नगर पञ्चायत |established_date = वि.सं. २०३५ माघ १५<ref name="नगर">{{cite news |title=नगर पञ्चायत ऐन २०१९ बमोजिम दाङ जिल्ला अन्तर्गत त्रिभुवन नगर पञ्चायतक्षेत्र घोषित गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9927 |date=वि.सं. २०३५ माघ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124142514/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=9927 |archive-date=2020-01-24}}</ref> |established_title1 = समावेश गाउँ पञ्चायत |established_date1 = घोराही र सेवार वनगाउँ (पूर्ण) तथा हरिद्वार र रावतगाउँ (धेरैजसो) |established_title2 = उपमहानगरपालिका |established_date2 = वि.सं. २०७३ फागुन २७<ref name="उपमहानगर">{{cite news |title=गाउँपालिका नगरपालिका उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकाको क्षेत्र तोकी केन्द्र कायम गरेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |date=वि.सं. २०७३ फागुन २७ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९ |agency=नेपाल सरकार |language=नेपाली |publisher=नेपाल राजपत्र |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701210203/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=22690 |archive-date=2020-07-01}}</ref> |established_title3 = सम्मिलित क्षेत्रहरू |established_date3 = [[रामपुर, दाङ|रामपुर]], [[लक्ष्मीपुर, दाङ|लक्ष्मीपुर]], [[धर्ना, दाङ|धर्ना]], [[सौडियार]], [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]], [[हापुर]], [[ढिकपुर]] र [[सैघा]] <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 522.21<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=56&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 200530 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Ethnicities |population_blank2_title = Religions |population_rank = [[नेपालका सहरहरूको सूची|७औँ]] (नेपाल)<br />पहिलो ([[लुम्बिनी प्रदेश]]) <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = हुलाकी सङ्केत |postal_code = २२४०० |area_code = +९७७-०८२ |blank_name = |blank_info = |website = [http://ghorahimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] }} '''घोराही''' (पूर्व नाम: '''त्रिभुवननगर''') [[नेपाल]]को [[लुम्बिनी प्रदेश]]मा पर्ने [[दाङ जिल्ला]]को [[मुख्यालय|सदरमुकाम]]<ref name="सदरमुकाम">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|title=नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल, ७५ जिल्लामा विभाजित|date=वि.सं. २०१९ पुष २|accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २९|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|page=५|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212024248/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=2685|archive-date=2022-02-12}}</ref> तथा एक उपमहानगरपालिका हो।<ref>{{Cite web |url=https://sansarnews.com/26572/ |title=ऐतिहासिक दस्तावेज, कार्यान्वयनमा गम्भिर आशंका |website=संसार न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यो उपमहनगरपालिका [[दाङ उपत्यका]]भित्र पर्दछ।<ref>{{Cite web |url=https://nayayougbodh.com/opinion/2021/07/05/802540 |title=घोराही उपमहानगरपालिकाको फोहर ब्यवस्थापन र बायोग्याँस उत्पादन |website=नयाँ युगबोध |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> [[लमही नगरपालिका|लमही]]बाट फेडर रोडले जोडिएको यो क्षेत्र पहाडी क्षेत्रको प्रमुख पैठारीकर्ता हो। सदरमुकाम भएको कारणले यो उपमहानगरपालिका दाङ जिल्लाको प्रमुख व्यापारिक, शैक्षिक तथा स्वास्थ्यको केन्द्र पनि हो। भित्री तराई क्षेत्रमा अवस्थित, यो नेपालको राजधानी [[काठमाडौँ]]बाट ४१३ किलोमिटर (२५७ माइल) दक्षिण-पश्चिममा अवस्थित छ। यो लुम्बिनी प्रदेशको सबैभन्दा ठूलो र नेपालको ७औँ ठूलो सहर हो।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना"/> यो सहर दक्षिणमा [[चुरे|शिवालिक पहाड]] र उत्तरमा [[महाभारत पर्वत शृङ्खला|महाभारत शृङ्खला]]ले घेरिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://tulsipuronline.com/others/58180 |title=दाङमा १० स्थानीय तह, दुई उपमहानगरपालिका, एक नगरपालिका र सात गाउँपालिका |date=2016-12-29 |website=तुल्सीपुर अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214015845/https://tulsipuronline.com/others/58180 |archive-date=2022-02-14 }}</ref> यो सहर यसको परिदृश्य र आफ्नो हावापानीका लागि परिचित त छ नै यो सहर [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]], [[प्युठान जिल्ला|प्युठान]], [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] र [[रुकुम जिल्ला|रुकुम]] वरपरका क्षेत्रहरूको प्रवेशद्वारको सुविधा प्रदान गर्दछ। यो सहर पश्चिममा [[बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज]], उत्तर-पश्चिममा [[सुर्खेत जिल्ला|सुर्खेत]], [[थवाङ]], [[राराताल|रारा ताल]], [[स्वर्गद्वारी]]को [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] पवित्र भूमि र पाण्डवेश्वर र [[अम्बिकेश्वरी मन्दिर, दाङ|अम्बिकेश्वरी मन्दिर]] जस्ता पर्यटकीय गन्तव्यहरूसँग राम्रोसँग जोडिएको र नजिक छ। घोराही उच्च गुणस्तरको [[मह]] र [[अल्लो]] कपडाको लागि परिचित छ।<ref>{{Cite web |url=https://halokhabar.com/news-details/2374/2019-08-31 |title=अल्लो : स्वदेशी उत्पादनको महत्व बुझ्न थाले नेपालीले |website=हालो खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नेपालको नगर पञ्चायत ऐन, २०१९ बमोजिम तत्कालीन सरकारले वि.सं. २०३५ साल माघ १५ गते तत्कालीन घोराही र सेवार वनगाउँ गाउँ पञ्चायतको पूरै भू-भाग तथा हरिद्वार र रावतगाउँ गाउँ [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]]को धेरै जसो भू-भाग मिलाएर सो समयमा 'त्रिभुवननगर नगर पञ्चायत' बनाएको थियो।<ref name="नगर"/> यो नगर दाङ जिल्लाकै पहिलो नगरपालिका समेत हो। नेपालमा लोकतन्त्र स्थापनापछि वि.सं. २०६५ कात्तिक २० गते [[नेपाल सरकार]]को निर्णय बमोजिम यस नगरपालिकाको पुरानो नाम त्रिभुवननगरलाई परिवर्तन गरेर घोराही राखिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://nayayougbodh.com/opinion/2021/06/24/346569 |title=घोराही र तुलसीपुरलाई एउटै महानगरपालिका बनाउने बहस |last=पाण्डेय |first=हरिप्रसाद |website=नयाँ युगबोध |language=नेपाली |accessdate=2022-02-13}}</ref><ref name="कान्तिपुर"/> वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार घोराहीलाई उपमहानगरपालिकामा स्तरोन्नति गर्दा साविकका [[रामपुर, दाङ|रामपुर]], [[लक्ष्मीपुर, दाङ|लक्ष्मीपुर]], [[धर्ना, दाङ|धर्ना]], [[सौडियार]] र [[सैघा]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरू तथा [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]], [[हापुर, दाङ|हापुर]] र [[ढिकपुर]] गाविसहरू मिलेर बनेको [[त्रिपुर नगरपालिका]]लाई यसमा गाभिएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/67516 |title=४ महानगरपालिका र १२ उपमहानगरपालि कहाँ : कुन-कुन जिल्लामा कति नगर र गाउँपालिका ? |date=2017-01-07 |website=जनबोली न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213164725/https://www.janaboli.com/post/67516 |archive-date=2022-02-13 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gsamachar.com/?p=1303 |title=घोराहीको इतिहास झल्काउन घोडाको प्रतिमा |date=2020-02-22 |website=गोरक्ष अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-13}}</ref> ==नामकरण== नेपाल अधिराज्यको तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले आफ्नो पिता [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|त्रिभुवन शाह]]को नाममा यो नगर क्षेत्रको नाम त्रिभुवननगर राखेका थिए।<ref name="नगर"/> देशमा आएको राजनीतिक परिवर्तन र गणतन्त्र स्थापनापछि यसको नाम परिवर्तन गरेर घोराही राखिएको हो। '[[घोडा]]' शब्दबाट अपभ्रंश भएर 'घोराही' भएको जनश्रुतिको आधारमा यसको नाम घोराही राखिएको हो।<ref name="कान्तिपुर">{{Cite web |url=https://ekantipur.com/pradesh-5/2020/02/22/158236014001481240.html |title=घोराहीमा घोडाको प्रतिमा |last=केसी |first=दुर्गालाल |website=कान्तिपुर दैनिक अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> == नगर प्रशासन इतिहास == [[नेपाल अधिराज्य]]को मानचित्रमा [[लुम्बिनी प्रदेश]]अन्तर्गत तत्कालीन त्रिभुवननगर नगर पञ्चायतको वि.सं. २०३५ साल माघ १५ गते नगर पञ्चायतको रूपमा घोषणा भएको हो। तत्कालीन घोराही र सेवार वनगाउँ गाउँ पञ्चायतको पूरै भू-भाग तथा हरिद्वार र रावतगाउँ गाउँ पञ्चायतको धेरै जसो भू-भाग समेटेर कुल ११ वटा वडा निर्धारण गरी यसलाई नगर पञ्चायत घोषणा गरिएको थियो। [[पञ्चायती व्यवस्था]] कालमा नगर पञ्चायत, [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]]को पुनर्बहाली पश्चात् [[नगरपालिका]] र [[गणतन्त्र]] स्थापनापछि [[उपमहानगरपालिका]] बनेको यो नगरलाई उक्त कालखण्डमा विभिन्न व्यक्तिद्वारा नेतृत्व प्रदान गरिएको थियो। त्रिभुवननगर नगर पञ्चायतका प्रथम प्रधानपञ्च गजराज शर्मा<ref name="शर्मा">{{Cite web |url=https://tulsipuronline.com/others/57844 |title=विकासप्रेमी गजराज रहेनन् |date=2016-12-25 |website=तुल्सीपुर अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214030032/https://tulsipuronline.com/others/57844 |archive-date=2022-02-14 }}</ref> थिए भने उपप्रधानपञ्चमा अशोक चौधरी थिए।<ref>{{Cite web |url=https://tulsipuronline.com/bannernews/124044 |title=घोराही बजार : जतिबेला १५ वटा मात्रै घर थिए |date=2019-09-09 |website=तुल्सीपुर अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214235006/https://tulsipuronline.com/bannernews/124044 |archive-date=2022-02-14 }}</ref> दोस्रो स्थानीय तह निर्वाचनमा समेत गजराज शर्मा प्रधानपञ्च भएका थिए भने रामशरण थापा उपप्रधानपञ्च भएका थिए।<ref name="शर्मा"/> त्यसपछि यज्ञबहादुर बुढाथोकी प्रधानपञ्च निर्वाचित भएका थिए भने तोरणध्वज श्रेष्ठ उपप्रधानपञ्च भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://dangkhabar.blogspot.com/2017/04/dang_67.html |title=दाङको दुई उपमहानगरमा कुन पार्टीबाट कसको चर्चा ? |website=दाङ खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> मुलुकमा प्रजातन्त्र पुर्नस्थापना भएपछि पुन: वि.सं. २०४९ सालमा यज्ञबहादुर बुढाथोकी र अर्जुनकुमार श्रेष्ठले नगर प्रमुख र उपप्रमुखको नेतृत्व सम्हालेका थिए। त्यसपछि वि.सं. २०५४ सालमा भएको निर्वाचनमा अमर डाँगी र दामोदर अधिकारी प्रमुख र उपप्रमुख पदमा विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74538-74538 |title=समाचार वाचकदेखि मेयरसम्म |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> शाही शासनकालमा राजाद्वारा बलि रानालाई नगर प्रमुख र गणेशप्रसाद श्रेष्ठलाई उपप्रमुख मनोनीत गरिएको थियो। देशमा सङ्घीयता लागू भएपछि सम्पन्न वि.सं. २०७४ सालको [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]को [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|निर्वाचन]]मा यस उपमहनगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]का नरुलाल चौधरी र उप नगरप्रमुख पदमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीकी सिता सिग्देल न्यौपाने विजयी भएका थिए भने<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/4394 |title=घोराही उपमहानगरमा एमालेका नरुलाल चौधरी निर्वाचित |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2017/07/606511 |title=देशकै ठूलो उपमहानगर घोराहीको मेयर बने एमालेका नरुलाल चौधरी |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref>वि.सं. २०७९ सालमा सम्पन्न [[नेपालका स्थानीय तहहरू|स्थानीय तह]]को [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|निर्वाचन]] परिणाम अनुसार उपमहनगरपालिकाको नगर प्रमुख पदमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]]का नरुलाल चौधरी र उप नगरप्रमुख पदमा सोही दलकी हुमा कुमारी डिसी विजयी भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/86115 |title=गठबन्धनलाई पाखा लगाउँदै घोराही उपमहानगरमा एमाले विजयी |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2023-04-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/130027 |title=घोराहीमा गठबन्धनलाई हराउँदै एमाले विजयी |last=दहित |first=सन्तोष |website=हिमाल खबर |language=नेपाली |accessdate=2023-04-01}}</ref> ===उत्कृष्ट नगरपालिका=== आर्थिक वर्ष वि.सं. २०७२-७३ मा स्थानीय सरकार र आयोगका वित्तीय विज्ञहरूले गरेको मूल्याङ्कनमा न्यूनतम अवस्था र कार्यसम्पादन मापनका आधारमा यो उत्कृष्ट उपमहानगरपालिका मध्येको एक हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.indrenionline.com/archives/20889 |title=घोराही नगरपालिका पुरस्कृत |last=बुढाथोकी |first=केशरमान |date=2016-12-03 |website=इन्द्रेणी अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> आर्थिक वर्ष वि.सं. २०६७-६८ मा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयको स्थानीय निकायले गरेको वित्तीय आयोगको मूल्याङ्कनमा पनि यो नगर पहिलो हुन सफल भएको थियो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/83446/ |title=घोराही र बुटवल नगर कार्यसम्पादनमा देशकै उत्कृष्ट |last=खड्का |first=नारायण |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==शिक्षा== यस उपमहानगरपालिकाभित्र [[नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय]], केन्द्रीय आयुर्वेद कलेज, राप्ती इन्जिनियरिङ कलेज, दीपज्योति नर्सिङ कलेज, र महेन्द्र बहुमुखी कलेज जस्ता प्रशिक्षण संस्थाहरू सञ्चालनमा रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://epradeshtoday.com/2019/02/19/news-15573/ |title=समृद्धि उन्मुख दाङ |website=इप्रदेश टुडे |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २,००,५३० रहेको छ भने यहाँ ४९,७६१ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/><ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना">{{cite web |url=https://drive.google.com/file/d/1cdn80YAupQOPaqCGG7beWLMDe8diEH1X/view |title=नेपालको जनगणना २०७८ |publisher=राष्ट्रिय तथ्याङ्क विभाग, नेपाल |format=PDF |access-date=वि.सं. २०७९ चैत १७}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ घोराही उपमहानगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[रामपुर, दाङ|रामपुर]] (५,७-९) || ४,९८७ || ४६.६३ || १०६.९५ |- | २ || [[रामपुर, दाङ|रामपुर]] (१-४,६) || ८,०३३ || ५१.४३ || १५६.१९ |- | ३ || [[लक्ष्मीपुर, दाङ|लक्ष्मीपुर]] (१-३,६) || ९,०९० || ४८.१२ || १८८.९० |- | ४ || [[लक्ष्मीपुर, दाङ|लक्ष्मीपुर]] (४-५, ७-९) || ८,७४४ || १९.९९ || ४३७.४२ |- | ५ || [[धर्ना, दाङ|धर्ना]] || ७,६२६ || ७४.९८ || १०१.७१ |- | ६ || [[सौडियार]] (१–४) || ६,०९३ || ११.१७ || ५४५.४८ |- | ७ || [[सौडियार]] (५–९) || ७,९१३ || १६.४८ || ४८०.१६ |- | ८ || [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]] (५,८-९) र [[ढिकपुर]] (१-३) || ७,४७३ || १६.३४ || ४५७.३४ |- | ९ || [[ढिकपुर]] (४-९) || ८,३३६ || १७.९४ || ४६४.६६ |- | १० || [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]] (१,३-४,७) || १५,२९६ || १४.१२ || १०८३.२९ |- | ११ || [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]] (२,६) र [[हापुर]] (६-७) || ९,०२० || २६.२३ || ३४३.८८ |- | १२ || [[हापुर]] (१-५, ८-९) || ११,५३५ || ४२.४ || २७२.०५ |- | १३ || घोराही (७-८) || १२,८७८ || २१.२ || ६०७.४५ |- | १४ || घोराही (१०) || १२,००४ || २.२३ || ५३८२.९६ |- | १५ || घोराही (११) || २९,०४४ || ४.३२ || ६७२३.१५ |- | १६ || घोराही (१,९) || ९,७५८ || १२.३५ || ७९०.१२ |- | १७ || घोराही (२-४) || १३,८२५ || १७.९८ || ७६८.९१ |- | १८ || घोराही (५-६) || १२,९६६ || १६.३८ || ७९१.५८ |- | १९ || [[सैघा]] || ५,९०९ || ६१.९३ || ९५.४२ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''२,००,५३०''' || '''५२२.२२''' || '''३८३.९९''' |} == यातायात == घोराही नगरमा स्थानीय यातायात बस वा निजी सवारी साधनबाट चल्ने गरेको छ। बसहरू सहरको केन्द्र वरपरको गोलाकार सडकमा बारम्बार गुड्छन्। घोराही र यसका प्रमुख उपनगरहरू जसमा [[तुलसीपुर उपमहानगरपालिका|तुलसीपुर]], [[लमही नगरपालिका|लमही]], [[धर्ना, दाङ|धर्ना]], [[नारायणपुर, दाङ|नारायणपुर]] र [[सौडियार]] समावेश छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/index.php/kinmel/automobiles/169224/ |title=घोराहीमा ५ सय टेम्पो मात्रै सञ्चालन गर्न दिने निर्णय |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नेपालका अन्य विकासशील सहरहरू जस्तै घोराही पनि वरपरका नयाँ बासस्थानका साथ विस्तार हुँदै गएको छ। यी क्षेत्रहरूमा यातायात सेवा पनि द्रुत रूपमा विस्तार भइरहेको छ। पर्यटक ट्याक्सीहरू पनि सहर बाहिर यात्राको लागि एक विकल्प हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2014/12/223206 |title=घोराही-रुकुम बस सेवा सुरु |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> स्थानीयहरू सामान्यतया पैदल हिड्ने गर्छन्। नेपालका अन्य सहरमा जस्तै अटो [[रिक्सा]] पनि यहाँ सामान्य रहेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दाङमा साढे एकहजार अटो रिक्सा दर्ता|युआरएल=https://tulsipuronline.com/news/127903|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=तुल्सीपुर अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> === सडक === घोराही नेपालका सबै प्रमुख सहरहरूसँग सडक सञ्जालले राम्रोसँग जोडिएको छ। [[महेन्द्र राजमार्ग|पूर्वपश्चिम राजमार्ग]] लमहीबाट घोराहीसम्मको कालोपत्रे सडकबाट जोडिएको छ। राप्ती सर्वजनिक यातायात, शिकारी यातायात, अम्विकेश्वरी यातायात र अन्य निजी बस एजेन्सीहरूले उपत्यका र राप्ती क्षेत्र वरपर व्यापक यातायात प्रदान गर्दछ। सहरमा हालसम्म सरकारी सवारी साधन उपलब्ध छैन।<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2021/12/1054316 |title=घोराही-तुलसीपुर चार लेन सडक बनाउन तीन कम्पनीलाई पेटी ठेक्का |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.khabarkura.com/2022/01/79275/ |title=नेपाली रैथाने खाना प्रवर्द्धन गर्दै पौवा, पुस मसान्तमा लुम्बिनी प्रदेश राजधानीमा 'माघी ईभ २०७८' |website=खबरकुरा |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> === हवाई === [[तुल्सीपुर विमानस्थल|दाङ विमानस्थल]] सहरबाट २३ किलोमिटर (१४ माइल) टाढा टारिगाउँमा अवस्थित छ। विमानस्थलबाट [[काठमाडौँ]]को लागि विरलै उडान हुने गरेको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=प्रदेश ५ मा दुई विमानस्थल सञ्चालन, बाँकी ५ को अवस्था यस्तो छ|युआरएल=https://jagaranonline.com.np/newss/43990|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=जागरण अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> यसको सबैभन्दा निकटतम प्रमुख विमानस्थल [[बाँके जिल्ला]]को [[नेपालगन्ज विमानस्थल|नेपालगञ्ज विमानस्थल]] हो, जुन यो सहरबाट लगभग १५२ किलोमिटर (९४ माइल) टाढा छ। सरकारले सन् २०१० मा अन्तर्राष्ट्रियस्तरको नयाँ विमानस्थल निर्माणको प्रस्ताव गरे पनि राजनीतिक अस्थिरताका कारण सो काज रोकिएको छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nayapatrikadaily.com/news-details/60522/2021-02-22 |title=दाङमा ७ अर्ब खर्चेर १६ सय मिटर धावनमार्गको दोस्रो विमानस्थल बनाइँदै |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == पर्यटकीय केन्द्रहरू == प्रसिद्ध तीर्थस्थल [[स्वर्गद्वारी|स्वर्गद्धारी]] जाने आउने श्रद्धालुहरूको यातायात तथा वासस्थानको मुख्यकेन्द्र पनि घोराही नै रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://deshsanchar.com/2019/03/29/177178/ |title=स्वर्गद्वारीका लागि केबुलकार बनाउन निजी क्षेत्रको अग्रसरता |last=घिमिरे |first=दशरथ |date=2019-03-29 |website=देशसञ्चार |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> यस उपमहानगरपालिकाभित्र गोरक्ष रत्ननाथ मन्दिर<ref>{{Cite web |url=https://tulsipuronline.com/bannernews/148406 |title=८०९ सालमा स्थापना भएको चौघेरा मन्दिर |date=2020-09-28 |website=तुल्सीपुर अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214035232/https://tulsipuronline.com/bannernews/148406 |archive-date=2022-02-14 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://jagaranonline.com.np/newss/39804 |title=गोरक्ष रत्ननाथ मन्दिर–इतिहास बिउँझाउने अनमोल चित्रहरू |last=वलि |first=लिलाधर |website=जागरण अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214033732/https://jagaranonline.com.np/newss/39804 |archive-date=2022-02-14 }}</ref>, [[अम्बिकेश्वरी मन्दिर, दाङ|अम्विकेश्वरी भगवती मन्दिर]]<ref>{{Cite web |url=https://jagaranonline.com.np/newss/26420 |title=आज पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र दाङ आउदै, दाङ आए लगत्तै अम्विकेश्वरी मन्दिरको दर्शन |website=जागरण अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214033732/https://jagaranonline.com.np/newss/26420 |archive-date=2022-02-14 }}</ref>, [[बाह्रकुने दह]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nayayougbodh.com/saugat/2020/01/18/795014 |title=घुम्न जाने होइन बाह्रकुने दह? |last=मसाल |first=केबी |website=नयाँ युगबोध |accessdate=2022-02-14}}</ref>, गणेश मन्दिर र सिरडी साइ मन्दिर रहेका छन्। त्यसैगरी नगरको मुटुमै रहेको साविक त्रिभुवन पार्क हाल लखन थापा पार्क<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/9811-1266109080.html |title=को हुन् प्रथम सहिद? |last=मगर |first=सञ्जोग लाफा |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> तथा अम्विकेश्वरी पार्क प्राकृतिक सुन्दरता अन्तर्गत पर्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://gsamachar.com/?p=4078 |title=सुनसान पर्यटकीय स्थल |date=2020-05-10 |last=वलि |first=लिलाधर |website=जागरण अनलाइन |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> == भूगोल == यो उपमहानगरपालिकाको मुख्य विशेषता भनेको [[एसिया]]को सबैभन्दा ठूलो उपत्यका [[दाङ उपत्यका]] भित्र रहनु हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/blog/120532/ |title=दाङ किन प्रादेशिक राजधानी ? |last=आचार्य |first=महेश |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यस उपमहानगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल ५२२ दशमलव २१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। यस उपमहानगरपालिकाको व्यस्त घोराही बजारलाई [[रुकुम जिल्ला|रूकुम]], [[रोल्पा जिल्ला|रोल्पा]], [[सल्यान जिल्ला|सल्यान]] र [[प्युठान जिल्ला]]को प्रमुख व्यापारिक केन्द्रको रूपमा मानिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://www.karobardaily.com/news/161133 |title=भिड बढ्यो बढेन व्यापार |website=कारोबार दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> == संस्कृति == नेपाली झ्याउरे थारु संस्कृतिमा आधारित बडका नाच, [[कौडा नृत्य]], [[टप्पा नाच]], [[लाखे नाच]]<ref>{{Cite web |url=https://sancharkarmi.com/news-details/5885/2018-10-09 |title=सङ्कटमा थारु सङ्ग्रहालय |website=सञ्चारकर्मी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[देउसी भैली]] र धार्मिक कार्यमा गाइने [[भजन]] कीर्तन उपमहानगरपालिकाका प्रमुख [[कला]] संस्कृति मानिन्छन्।<ref>{{Cite web |url=https://www.dainiklumbini.com/?p=2286 |title=ठूलो उपत्यका दाङ : ऐतिहासिक मणि |date=2020-03-05 |website=दैनिक लुम्बिनी |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214161831/https://www.dainiklumbini.com/?p=2286 |archive-date=2022-02-14 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/65150/ |title=नाम र भाषापछि संस्कृति फेरिन लागेको मेरो थारु गाउँ |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14}}</ref> == रितिथिति == यस उपमहानगरपालिका भित्र [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]]हरूले मनाउने प्रमुख चाड पर्वमा [[दसैँ|दशैं]], [[तिहार]], [[माघे सङ्क्रान्ति]], साउने सङ्क्रान्ति, [[साउन शुक्ल पूर्णिमा|जनैपूर्णिमा]] र [[तीज|हरितालिका]] हुन् भने [[बुद्ध पूर्णिमा]] [[बौद्ध धर्म]] मान्नेहरूको प्रमुख पर्व हो। त्यस्तै [[मुसलमान|मुस्लिम धर्म]] मान्नेहरूले [[ईद|इद्]], [[बकरी ईद]] जस्ता चाड मनाउने गरेको पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://agrasankhabar.com/4028/ |title=दाङको घोराहीमा दुइदिने माघ महोत्सव हुने |date=2022-01-03 |website=अग्रासन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214161831/https://agrasankhabar.com/4028/ |archive-date=2022-02-14 }}</ref> == खाना र परिकार == [[दालभात]] सहरका अधिकांश मानिसहरू माझ लोकप्रिय खाना हो। यस बाहेक [[मम:]], चाउमिन, [[समोसा]] र चाट सहरका युवा पुस्तामाझ प्रख्यात छन्। यहाँका स्थानीय होटलहरू थारु परिकारहरू पाइन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://ktmdainik.com/2020/10/34560/ |title=घोराहीमा चक्रपथ बन्दै |website=केटिएम दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-02-15}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपालका ठूला सहरहरू}} {{दाङ जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} {{नेपालका महानगरीय नगरपालिकाहरू}} {{DEFAULTSORT:घोराही नगरपालिका, घोराही}} [[श्रेणी:वि.सं. २०३५ मा स्थापित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका जिल्ला सदरमुकामहरू]] [[श्रेणी:नेपालका उपमहानगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:दाङ जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगर पञ्चायतहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजारानीहरूको नामबाट नामकरण गरिएका ठाउँहरू]] hnqir7u9yp9mkphncti6znguixe0b7q 0 25837 1393723 1393433 2026-11-03T11:47:10Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393723 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = टीकापुर |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = नगरपालिका |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = Tikapur Park.jpg |image_caption = टीकापुर उद्यान |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map =कैलाली जिल्ला#सुदूरपश्चिम प्रदेश#नेपाल |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|28|31|30|N|81|07|15|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] <!-- Politics --> |government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-7/district-kailali/tikapur?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = नगरप्रमुख |leader_name = रामलाल डगौरा थारु <small> ([[नागरिक उन्मुक्ति पार्टी]]) |leader_title1 = उपप्रमुख |leader_name1 = खडकबहादुर शाह <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |established_title = नगरपालिका |established_date = वि.सं. २०५३ माघ ११<ref>{{cite news|title=चार किल्ला खोली नगरपालिका क्षेत्र तोकी बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|accessdate=जनवरी २०२२|agency=नेपाल सरकार|publisher=नेपाल राजपत्र|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128134945/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17871|archive-date=2022-01-28}}</ref> |established_title1 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date1 = टीकापुर |established_title2 = सम्मिलित (मिति) |established_date2 = वि.सं. २०५३ माघ ११ |established_title3 = समावेश ([[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]) |established_date3 = [[नारायणपुर, कैलाली|नारायणपुर]] र [[धनसिंहपुर]] |established_title4 = सम्मिलित (मिति) |established_date4 = वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 118.33 |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=7&district=76&municipality=8|accessdate=१५ असोज २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 89835 |population_density_km2 = auto <!-- General information --> |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] |utc_offset = +५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = |postal_code = १०९०१ |area_code = +९७७-०९१ |blank_name = |blank_info = |website = [http://tikapurmun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''टीकापुर नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]मा पर्ने [[कैलाली जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो। कैलाली जिल्लाको तत्कालिन टीकापुर गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडालाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते टीकापुर नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो। नेपालमा [[सङ्घीयता|सङ्घीय शासन व्यवस्था]] लागू भएपछि स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा [[नारायणपुर, कैलाली|नारायणपुर]] र [[धनसिंहपुर]] गाविसका सबै वडाहरूलाई यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{cite news|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|title=गाउँ र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति ?|date=पुष २३, २०७३|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref><ref name="जिल्ला समन्वय समिति">{{cite news|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|title=जिविस अब देखि जिल्ला समन्वय समिति|last1=काफ्ले|first1=प्रतिक्षा|date=३० फाल्गुन २०७३|accessdate=३० फाल्गुन २०७३|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक|कान्तिपुर]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506085135/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-03-13/20170313191214.html|archive-date=2017-05-06}}</ref><ref name="७४४ स्थानीय तह">{{cite news|url=http://setopati.com/raajneeti/64740/|title=स्थानीय निकाय भङ्ग, अधिकारसम्पन्न ७४४ स्थानीय तह क्रियाशील|date=२८ फाल्गुण २०७३|accessdate=२८ फाल्गुण २०७३|publisher=सेतोपाटी|ref=http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518193518/http://setopati.com/raajneeti/64740/|archive-date=2017-05-18}}</ref> कुल ९ वडामा विभाजित यो नगरपालिकाको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ सालको जनगणना अनुसार ७६,०८४ रहेको छ। यो नगरपालिकालाई सुदूरपश्चिमको पूर्वी मूल गेट [[कर्णाली पुल]]बाट १३ किलोमिटर पश्चिममा पर्ने लम्की, धनगढी, महेन्द्रनगर जस्ता प्रमुख सहरहरू जोड्ने उद्गम बिन्दु मान्ने गरिन्छ।<ref>{{Cite web |url=https://anumodankhabar.com/2019/05/17/26231 |title=टीकापुर नगरपालिकाको भ्रमण: अनुभूति र सिकाई |website=अनुमोदन दैनिक |language=नेपाली |accessdate=2022-01-30}}</ref>नेपालको सबैभन्दा ठूलो मानव निर्मित उद्यान [[टीकापुर पार्क]] यसै नगरपालिकाभित्र रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/ojhelmaa-ttiikaapur-paark-117692 |title=ओझेलमा टीकापुर पार्क |website=आँपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2022-01-30}}</ref> ==नामकरण== घना जङ्गलले भरिभराउ रहेको यस क्षेत्रमा मानिसहरूको बस्ती बसाल्ने क्रममा यहाँका मानव बस्तीहरू टीका जस्तै गोलाकार रूपमा बसेकोले यस क्षेत्रको नाम टीकापुर रहन गएको भन्ने भनाइ छ। यस्तै अर्कों भनाइ अनुसार मानव बस्ती बसने क्रममा जङ्गल फडानीको कार्य दशैंको टीकाको दिनदेखि प्रारम्भ गरिएकोले यस ठाउँको नाम टीकापुर रहन गएको भन्ने भनाइ छ।<ref>{{Cite web |url=https://tikapurmun.gov.np/ne/node/223 |title=टीकापुर नगरपालिकाको संक्षिप्त परिचय |website=टीकापुर नगरपालिका |language=नेपाली |accessdate=2022-01-30}}</ref> == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ८९,८३५ रहेको छ भने यहाँ २०,९३० घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ टीकापुर नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका वडा/गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || टीकापुर (९) || ४६,६९७ || २१.९१ || २१३१.३१ |- | २ || टीकापुर (८) || ७,५५३ || १७.४७ || ४३२.३४ |- | ३ || टीकापुर (५-६) || ५,१८२ || ७.६७ || ६७५.६२ |- | ४ || टीकापुर (१,४) || ४,७७६ || ५.९३ || ८०५.४० |- | ५ || टीकापुर (२-३,७) || ४,९३३ || १४.२६ || ३४५.९३ |- | ६ || [[नारायणपुर, कैलाली|नारायणपुर]] (१–४,७) || ४,९१८ || १०.९६ || ४४८.७२ |- | ७ || [[नारायणपुर, कैलाली|नारायणपुर]] (५-६, ८-९) || ७,०८२ || १५.०१ || ४७१.८२ |- | ८ || [[धनसिंहपुर]] (१–३,९) || ५,०६८ || १६.५२ || ३०६.७८ |- | ९ || [[धनसिंहपुर]] (४–८) || ३,६२६ || ८.६ || ४२१.६३ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''८९,८३५''' || '''११८.३३''' || '''७५९.१८''' |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://web.archive.org/web/20240913125418/https://dcckailali.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, कैलाली] {{कैलाली जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:कैलाली जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०५३ मा घोषित नगरपालिकाहरू|माघ]] [[श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका नगरपालिकाहरू‎]] 0mmce7fy46k1q3rho24sq9w4szmw4wy 0 29115 1393665 1379309 2026-11-03T07:26:39Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393665 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = चौकुने गाउँपालिकाको सदरमुकाम | motto = <!-- चित्र र नक्सा--> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = <!-- NepalSurkhetDistrictmap.png --> | mapsize = 300px | map_caption = सुर्खेत जिल्लाका गाउँ विकास समितिहरूको नक्सा |pushpin_map = सुर्खेत जिल्ला (गाविस तह)#भेरी अञ्चल#मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र#नेपाल | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति <!-- अवस्थिति -->| subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[सुर्खेत जिल्ला]] <!-- राजनीति -->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = <!-- क्षेत्रफल --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 64.97<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = <!-- जनसङ्ख्या --> | population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|वि.सं २०६८]] | population_footnotes = | population_note = | population_total = 7640 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = जातीयता | population_blank2_title = Religions <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.43|81.79|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन]] अनुसार, [[मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्यपश्चिमाञ्चल]] विकास क्षेत्रको [[भेरी अञ्चल]], [[सुर्खेत जिल्ला]]मा अवस्थित पश्चिमको एक [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] हो । [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८]]मा यहाँको जनसङ्ख्या ७६४० रहेको थियो जसमध्ये ३६९२ पुरुष र ३९४८ महिला रहेका थिए भने यहाँ १४२२ घरधुरी रहेको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|युआरएल=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2019/07/pulationandhousing-census-2011.pdf|शीर्षक=राष्ट्रिय जनगणना २०६८| प्रकाशक=[[नेपाल सरकार]] '''केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग'''|प्रारूप=पिडिएफ |कार्य=राष्ट्रिय योजना आयोग सचिवालय}}</ref> यो हाल [[चौकुने गाउँपालिका]]को सदरमुकाम हो। यो ठाउँ एकदमै ऐतिहासिक मानिन्छ । माथिल्लो भेगका डाँडाहरूबाट हेर्दा यो समथर गुटु उपत्यकाको रमणीय दृश्य हेर्न पाइन्छ । यो गुठि शब्द भएर गुठु वा गुटु भएको भन्ने सुन्न पाइन्छ । यहाँका पहिलो बस्ती यहाँका अछामी [[घोडासैनी]] जोशी ब्राह्मणहरू हुन् । रेक्चा हुँदै उपत्यका गुटुमा यिनीहरूले खेतीपाती गरेको पाइन्छ । पूर्वमन्त्री [[शिवराज जोशी]], राष्ट्रिय स्तरमा परिचित पत्रकार डायमण्ड जोशीहरूको परिवार नै गुटुको पहिलो बस्ति भएको सुन्न पाइन्छ । उनीहरूसँगै यहाँ बुढा क्षेत्री बयकहरू र अछामको [[घोडासैन]] कै दलितहरूलाई उनीहरूले सँगै ल्याएका थिए । त्यसबेला दमाह बजाउने (दमाई) दलित बिना कुनै पनि शुभ अशुभ कार्यहरू अघि बढ्दैनथे । अहिले पनि यो परम्परा कायम छ । राम जोशीले पहाडको रेक्चा उपत्यका पत्ता लगाएको इतिहास छ । [https://www.annapurnapost.com/news/58599/]<ref>{{Cite web |title=घोडासैनी - विकिपिडिया |url=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A5%80 |access-date=2026-08-06 |website=ne.wikipedia.org |language=ne}}</ref> यहाँ घोडासैनी, धमाला, देउकोटा, बुढा क्षेत्री, बयक, थापा र दलीत बस्ति यहाँको पुरानो बस्ति हो .<ref>{{Cite web |title=चौकुने गाउँपालिकाकाे कार्यालय गुटु, सुर्खेत {{!}} “दिगो र तीब्र बिकास चौकुनेको रहर, गुणस्तरीय शिक्षा र व्यावसायिक कृषिमा लहर” |url=https://chaukunemun.gov.np/ |access-date=2026-08-12 |website=chaukunemun.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20260812143553/https://chaukunemun.gov.np/ |archive-date=2026-08-12}}</ref> [[चित्र:सन् २०११ को गुटु उपत्यकाको दृश्य वा Gutu valley in 2011.jpg|पाठ=Gutu valley in 2011|581x581पिक्सेल]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{ढाँचा:सुर्खेत जिल्लाका गाविस तथा नगरपालिकाहरू|state=कर्णाली}} [[श्रेणी:सुर्खेत जिल्लाका ठाउँहरू]] g68yq603050hexq266013qr0wyjonde 0 29269 1393704 1385573 2026-11-03T10:44:01Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393704 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = जेसिका अल्बा | image = Jessica Marie Alba, TechCrunch Disrupt NY 2016 - Day 3 (cropped).jpg | caption = सन् २०१६ मा अल्बा | birth_name = जेसिका मारिया अल्बा | birth_date = {{birth date and age|1981|4|28}} | birth_place = {{nowrap|[[पोमोना, क्यालिफोर्निया]], संयूक्त राज्य अमेरिका}} | occupation = अभिनेत्रि | years_active = १९९४–हाल | spouse = {{marriage|[[क्यास वारेन]]|2008|}} | partner = [[माइकल वेदर्लि]] (२०००-२००३) | children = हनर मारिया <small>(जन्म २००८)</small> }} '''जेसिका मारिया अल्बा''' (जन्म: २८ अप्रिल १९८१)<ref name="AlbaH">{{cite web |url=http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/jessica-alba/ |title=Jessica Alba:Biography on MSN |accessdate=2008-07-14 |year=2008 |publisher=[[MSN]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603130314/http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/jessica-alba/ |archive-date=2012-06-03 }}</ref> एक [[अमेरिकी]] चलचित्र तथा टेलभिजन [[अभिनेत्री]] हुन। उनले १३ वर्षको उमेरमा [[क्याम्प नोव्हेर]] र [[सीक्रेट वर्ल्ड अफ एलेक्स म्याक]] (१९९४)बाट अभिनय क्षेत्रमा प्रवेश गरिन। उनी [[डार्क एन्जल]] नामक टेलि-शृङ्खलाबाट मु्ख्य अभिनेत्रिको रूपमा अगाडि आईन। पछि उनले [[हनी]] (२००३), [[सिन सिटी]] (२००५), [[फ्यान्टास्टिक फोर]] (२००५), [[इनटु द ब्लु]] (२००५) र २००७को दुबै चलचित्र [[फ्यान्टास्टिक फोर: राइज अफ द सिल्भर सफर]] र [[गुड लक चक]] लगायतका धेरै चलचित्रहरूमा अभिनय गरिन। जेसिका अल्बालाई [[यौन प्रतीक]] मानिन्छ र अक्सर उनको आकर्षण प्रति सञ्चारको ध्यान केन्द्रित रहन्छ। सन २००६मा म्याक्सिम नामक पत्रिकाले "कामुक १००"को सूची र AskMen.comले "९९ सर्वाधिक वांछित महिला"को सूचीमा एक नम्बरमा तथा २००७मा FHMले "विश्वका कामुक महिला"को सूचीमा समेत सूचीकृत गरेका थिए।<ref name="fhm">{{cite web|url=http://entertainment.uk.msn.com/celebrity/PhotoGalleries/gallery.aspx?cp-documentid=4771156|title=Jessica Alba Is FHM’s Sexiest Woman|accessdate=2009-07-31|work=[[FHM]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080401101918/http://entertainment.uk.msn.com/celebrity/PhotoGalleries/gallery.aspx?cp-documentid=4771156|archivedate=2008-04-01}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080401101918/http://entertainment.uk.msn.com/celebrity/PhotoGalleries/gallery.aspx?cp-documentid=4771156 |date=2008-04-01 }}</ref> मार्च २००६मा [[प्लेब्वाई]] पत्रिकाले आफ्नो मुख्यपृष्ठमा उनको तस्बीर छापेकोमा आपत्ति जनाउँदै उनले अदालतमा मुद्दा हालिन तर पछि मुद्दा फिर्ता लिइन। जेसिका अल्बाले आफ्नो अभिनय वापत [[टीन च्वाइस अवार्ड]] र "टेलीभिजनमा [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्रीको लागि स्याट्रन अवार्ड]] लगायतका विभिन्न पुरस्कार र उनको टेलीशृङ्खला [[डार्क एन्जल]]मा प्रमुख भूमिकाको लागि [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]]मा मनोनयनमा परेकि थिइन। == बाल्यकाल == जेसिका अल्बा पोमोना, [[क्यालिफोर्निया]]को [[पोमोना]]मा मार्क अलबा र क्याथरिन जेन्सेन(अल्बा)को सन्तानको रूपमा जन्मिएकि थिइन।<ref name="AlbaH" /> उनकी आमा [[डेनिश]] र [[फ्रेन्च क्यानाडियन]] वंशकि र उनको पिता [[मैक्सिकन अमेरिकी]] थिए। उनका भाइ [[जोसुआ अल्बा]] पनि कलाकार नै हुन। उनका बुवा वायु सेनामा जागीरे हुनाले उनको परिवार, [[मिसिसिपी]]को [[बिलोक्सि]] र [[टेक्सास]]को डेल रियो, हुदै अन्तमा क्यालिफोर्नियामा बसोबास गर्न थाल्यो, यसबेला उनी नौ वर्षकि थिईन।<ref name=peoplebio>{{cite web|author=Jessica Alba |url=http://www.people.com/people/jessica_alba/biography |title=Jessica Alba Biography |publisher=People.com |date= |accessdate=2009-09-02}}</ref><ref name="indalba"/> अल्बाले आफ्नो परिवार "अति रुढिवादी परिवार - एक पारम्परिक, क्याथोलिक, ल्याटिन अमेरिकी परिवार" र आफू धेरै उदार बताएकि छन, उनी आफुलाई पाँच वर्षको उमेरमा नै एक "नारीवादी"को रूपमा पहिचान गरेको बताउँछिन।<ref name=elle-changeling>{{cite web | work = [[Elle (magazine)|Elle]] | url = http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/The-Changeling2/Jessica-Alba2 | accessdate = 23 June 2009 | title = The Changeling | first = Maggie | last = Bullock | date = 4 February 2009}}</ref> जेसिका अल्बाको बाल्यकाल जीवन शारीरिक विकृतिहरूबाट संक्रमित थियो। उनी बाल्यकालमा दुई पटक फोक्सो संकुचन हुने समस्या, एक वर्षमा ४-५ पटक [[न्युमोनिया|निमोनिया]] साथै [[एपेन्डिक्स]] र टन्सिल जस्ता रोगहरूबाट ग्रस्त भएकि थिईन। उनको बाल्यकालको ज्यादा समय अस्पतालमा बितेकाले उनी बिद्यालय जानबाट समेत बञ्चित भईन। अल्बा सानो हुँदा उनी दमको बिरामी पनि भइकि थिईन। उनले १६ वर्षको उमेरमा उच्च माध्यमिक बिद्यालयबाट स्नातक गरेकि थिईन।<ref>[http://www.contactmusic.com/info/jessica_alba "Jessica Alba - Contactmusic.com"]. ''contactmusic.com''. Retrieved August 1, 2010.</ref> त्यस पछि उनले [[एटलान्टिक थिएटर कम्पनीमा]] काम गर्न थालिन। <ref name="peoplealba">{{cite web |url=http://www.people.com/people/jessica_alba |title=Jessica Alba|accessdate=23 April 2008 |work= People}}</ref> == अभिनय जीवन == जेसिका अल्बाले पांच वर्षको उमेर देखि नै अभिनयमा रुचि देखाईन। १९९२ मा, ११ वर्ष हुँदा अल्बाले आमा उनलाई, [[क्यालिफोर्निया]]को [[बेवर्ली हिल्स]]मा हुने अभिनय प्रतियोगितामा भाग लिन जानको लागि मनाईन। उनले यस प्रतियोगिताको विशिष्ट पुरस्कार "सितैमा अभिनय तालीम" जित्न सफल भईन र पहिलो पटक अभिनयको ज्ञान लिन थालिन। यसको नौ महिना पछि एक चलचित्र निर्माण प्रतिनिधिले उनलाई अन्बन्धन गरे।<ref name="peoplebio"/><ref name=peoplealba /><ref>{{cite journal | magazine = Hollywood Life | month = September / October | year = 2005 | pages = 44–49, 106}}</ref> उनले सन् १९९४मा [[क्याम्प नोह्वेर]]मा एउटा सानो भूमिकामा अभिनय गरेर आफ्नो अभिनय यात्राको शुरुवात गरिन। त्यस शृङ्खलामा उनलाई उक्त भूमिकाको लागि दुई हप्ताको लागि मात्र रखिइएकोमा पछि त्यसकी मुख्य अभिनेत्रि मध्य एकले छोडेकोले उनलाई दुई महिनाको लागि प्रमुख भूमिकामा खेल्ने अवसर मिल्यो। अल्बाले बच्चाको भूमिकामा दुई राष्ट्रिय टिभी विज्ञापनहरू: [[निन्टेन्डो]] र [[जेसी पेनी]]मा देखा परिन। त्यसपछि उनी विभिन्न स्वतन्त्र चलचित्रहरूमा अभिनय गरिन। उनले [[निकलोडियन टेलीभिजन]] च्यानलमा प्रसारण हुने हांस्य-टेलीशृङ्खला [[सिक्रेट वल्ड अफ एलेक्स म्याक]]को तीनवटा भागमा अभिनय गरिन। यसपछि अल्बाले टेलीशृङ्खला [[फ्लिपर]]को दुई सिजनको शृङ्खलामा ''माया''को भूमिकामा अभिनय गरिन। अल्बा प्रोफेसनल एसोसिएसन अफ डाइभिङ्ग इन्सट्रक्टर (PADI)बाट प्रमाणपत्र प्राप्त गोताखोर हुन्, उनले आफ्नै आमाको संरक्षकत्वमा हिड्न सिक्नु भन्दा अगाडि नै पौडन सिकेकि थिइन, उनको यो कौशल [[अस्ट्रेलिया]]मा बनाइएको एक चलचित्रमा उपयोग गरिएको थियो।<ref name="daily">{{cite web |url=http://iworks.factiva.com/du/iworksarticledisplay.aspx?napc=v&acc=DAISTA0020051018e1ag0008j |title=Water babe Jess in big screen splash |format=paid registration required |accessdate=24 April 2008 |work=[[Daily Star (United Kingdom)|Daily Star]] |date=16 October 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219185343/http://iworks.factiva.com/du/iworksarticledisplay.aspx?napc=v&acc=DAISTA0020051018e1ag0008j |archive-date=19 December 2008 }}</ref> १९९८ मा, उनले [[स्टीवन बोच्को]]को अपराध-नाटक [[ब्रुकलीन साउथ]]को पहिलो सत्रको शृङ्खलामा मेलिस्सा हउरको भूमिकामा, [[बेभर्ली हिलस्, ९०२१०]]को दुई शृङ्खलामा लेन्नेको भूमिकामा र [[द लभ बोट: द नेक्स्ट वेभ]]को एक शृङ्खलामा लायलाको भूमिकामा देखा परिन। १९९९ मा, त्यो [[रेन्डी क्वाइड]]को हास्यशृङ्खलामा [[P.U.N.K.S.]]मा अभिनय गरिन।<ref name="cbs">{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/03/28/earlyshow/leisure/celebspot/main683508.shtml |title=Jessica Alba Goes To 'Sin City' |accessdate=24 April 2008 |work=[[CBS]] |date=28 March 2005}}</ref> हाईस्कूलबाट स्नातक तहको उपाधि प्राप्त गरेपछि उनी [[विलियम एच. म्यासी]] र उनको पत्नी, [[फेलिसिटी हफम्यान]] सँग [[पुलिट्जर पुरस्कार]] विजेता चलचित्र निर्देशक र नाटककार, [[डेविड म्यामेट]] र एच. म्यासीले विकास गरेको एटलान्टिक थिएटर कम्पनीमा अभिनय कला सिकिन।<ref name="peoplealba"/><ref>{{cite web |last=Lawson |first=Terry |url=http://www.atlantictheater.org/page.aspx?id=12016741 |title=Atlantic Theater Company History |accessdate=24 April 2008 |work=[[Atlantic Theater Company]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224044026/http://www.atlantictheater.org/page.aspx?id=12016741 |archive-date=24 February 2012 }}</ref> जेसिका अल्बाले सन् १९९९मा [[नेभर बिन किस्सड]]मा [[ड्रयु ब्यारिमोर|ड्रिउ ब्यारिमोर]] सँग उनको उच्च बिद्यालय गुटको एक सदस्यको भूमिकामा तथा हास्य-डरलाग्दो चलचित्र [[आइडल ह्यान्ड]]मा [[डेवोन सावा]]को विपरितमा महिलाको प्रमूख भूमिकामा अभिनय गरेर [[हलिउड|हलीवुड]]को ठूलो पर्दामा उदाइन।<ref name="theage"/> उनलाई लेखक / निर्देशक [[जेम्स क्यामरून]]ले [[फक्स ब्रोडकास्टिङ कम्पनी]] द्वारा निर्मित चलचित्र [[डार्क एन्जल]]मा एक अनुवांशिक-इंजीनियर सुपर-सैनिक; [[म्याक्स ग्वेभारा]]को भूमिकाको लागि १२०० उम्मेद्वारहरू मध्यबाट छनौट गरेर एउटा ठूलो मौका प्रदान गरे। क्यामरूनको सह-निर्देशनमा बनेको यस शृङ्खलामा अल्बाले २००२ सम्म दुई सत्रहरूमा अभिनय गरिन, यसबाट उनी [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]]को लागि मनोनित हुनु संगसंगै आलोचित पनि हुनु पर्‍यो।<ref name="theage">{{cite web |url=http://www.theage.com.au/news/film/look-at-me/2007/06/21/1182019240554.html |title=Look at me |accessdate=24 April 2008 |work=[[The Age]] |date=22 June 2007}}</ref><ref name="seattletimes">{{cite web |last=Lawson |first=Terry |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2001805635_jessicaalba03.html |title=Look at me |accessdate=24 April 2008 |work=[[Knight Ridder Newspapers]] |publisher=[[The Seattle Times]] |date=8 December 2003}}</ref> अल्बा पछि डार्क एन्जलको तयारी गर्दै गर्दा anorexiaबाट ग्रस्त भएको महसुस गरिन। अल्बाले [[डार्क एन्जल]]मा उनको भूमिकाबाट वैकल्पिक अभिनेत्रीको लागि [[टीन च्वाइस अवार्ड]] र सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीको लागि [[स्याट्रन अवार्ड(टीभी)]] प्राप्त गरिन। सन २००६मा [[सीन सिटी]]मा ऊनको "कामुक अभिनय"को लागि [[एमटीभी मूभी]] अवार्ड प्राप्त गरिन।<ref name="imdbjess">{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0004695/awards |title=Awards for Jessica Alba |work=[[IMDb]] |accessdate=24 April 2008}}</ref><ref name="maxim"/><ref name="askmenprofile">{{cite web |url=http://www.askmen.com/women/actress_60/61_jessica_alba.html |title=Jessica Alba profile |accessdate=24 April 2008 |work=[[AskMen.com]]}}</ref> उनको अभिनयले आलोचित पनि हुनु परेको छ, तथापि, २००७मा [[अवेक]], [[गुड लक चक]], र [[फ्यान्टास्टिक फोर: राइज अफ सिल्भर सफर]]मा उनको अभिनयको लागि सबैभन्दा खराब अभिनेत्रीको लागि [[रज्जी]] अवार्डको लागि उनको नाम मनोनित भएको थियो।<ref>{{cite web | url = http://www.razzies.com/history/07nomActr.asp | title = 28th Annual Razzie Award Nominees for Worst Actress | work = [[Razzie Awards]]}}</ref> उनी २००५मा पनि यहि पुरस्कारको लागि [[फ्यान्टास्टिक फोर]] र [[इनटु द ब्लू]]मा उनको अभिनयको लागि उनको नाम मनोनित भएको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.razzies.com/history/05nomActr.asp |title=Razzies 2006 Nominees for Worst Actress |work=[[Razzie Awards]] |accessdate=2 September 2009}}</ref> [[चित्र:Fantastic 4 II (Jessica Alba getting makeup done 2).jpg|thumb|right|200px|जेसिका अल्बा फ्यान्टास्टिक ४को सुटिङ्ग स्थलमा]] अल्बाले अभिनय गरेका भूमिकाहरू मध्ये: [[हनी]]मा एक महत्त्वाकांक्षी नर्तकी [[नृत्यनिर्देशक]], [[सीन सिटी]]मा [[कामुक नर्तकी]] [[न्यान्सी क्याल्लन]], मार्वल-कमिककि एक पात्र सू स्ट्रोम र [[फ्यान्टास्टिक फोर]]मा [[इनविजिबल वूमन]] [[(एक अदृष्य महिला)]]को भूमिका सबैभन्दा उल्लेखनीय भूमिकाहरू हुन। यसको लगतै एक वर्षमा उनले फ्यान्टास्टिक फोरको दोस्रो भागमा र [[इनटु द ब्लू]]मा र केही वर्ष पछि [[गुड लक चक]]मा अभिनय गरिन।<ref name="imdbjess" /><ref name="sfchronicle">{{cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/07/08/DDGQ2DJSU21.DTL&type=movies |title=Fantastic Four Movie Review |accessdate=16 May 2008 |work=[[The San Francisco Chronicle]] |date=8 July 2005 |first=Mick |last=LaSalle |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010214410/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2005%2F07%2F08%2FDDGQ2DJSU21.DTL&type=movies |archive-date=10 October 2008 }}</ref><ref name="usatoday">{{cite news |url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2003-11-30-alba-honey_x.htm |title=Jessica Alba flows like 'Honey' |accessdate=24 April 2008 |work=[[USA Today]] |date=30 November 2003 | first=James | last=Endrst}}</ref> अल्बा [[२००६मा एमटीभी मूभी पुरस्कार]]मा कार्यक्रम सञ्चालिका बनिन र [[किङ्ग कङ्ग]], [[मिशन: इम्पोसिबल-३]] र [[डान ब्राउन|द दा भिन्ची कोड]]मा अतिथि भुमिकामा देखा परिन। <ref name="mtvmovie">{{cite web |url=http://www.mtv.com/ontv/movieawards/archive/year.jhtml?year=2006#summary |title=2006 MTV Movie Awards |accessdate=24 April 2008 |work=[[MTV]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107045111/http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2007/#summary |archive-date=7 January 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107045111/http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2007/#summary |date=7 January 2012 }}</ref> फेब्रुअरी २००८ मा, उनले [[एकेडेमि अफ मोशन पिक्चर आर्ट्स एण्ड साइन्स]]को [[विज्ञान र प्रविधिकी पुरस्कार]]को कार्यक्रम सञ्चालिकाको रूपमा प्रस्तुत भइन।<ref name="apkesq">{{cite news |url=http://www.kesq.com/Global/story.asp?S=7850086&nav=menu191_2_1 |title=Jessica Alba dazzles self-professed nerds as academy hands out science and tech Oscars |accessdate=23 April 2008 |agency=[[Associated Press]] |publisher=Kesq.com |date=10 February 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605230922/http://www.kesq.com/Global/story.asp?S=7850086&nav=menu191_2_1 |archivedate=5 June 2008 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605230922/http://www.kesq.com/Global/story.asp?S=7850086&nav=menu191_2_1 |date=5 June 2008 }}</ref> अल्बाका बुकिङ्ग प्रतिनिधिहरू [[प्याट्रिक व्हाइटसेल]]<ref>{{cite news |first=Claude |last=Brodesser |url=http://www.variety.com/article/VR1117794355.html?categoryid=18&cs=1 |title=Whitesell exits CAA |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=27 February 2001 |accessdate=2 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100423130926/http://www.variety.com/article/VR1117794355.html?categoryid=18&cs=1 |archive-date=23 April 2010}}</ref> र ब्राड काफारेल्ली<ref name="playboy"/> हुन। २००८ मा, जेसिका अल्बाले [[हङकङ|हङ्गकङ्ग]]को पून:निर्मित चलचित्र [[द आइ]]मा अभिनय गरेर हरर-चलचित्रहरूमा पनि अभिनय शुरुवात गरिन।<ref name="indalba"/><ref>{{cite web |url=http://pro.imdb.com/title/tt0406759/news?year=2007 |title=Lionsgate whets appetites |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=15 April 2008 |accessdate=26 June 2009 |format=subscription required}}</ref> यि चलचित्र १ फेब्रुअरी २००८मा प्रथम प्रदर्शन भयो, तर आलोचकहरूले यस चलचित्रलाई राम्रो तरिका लिएनन्,<ref>{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/10008606-eye/ |title=The Eye |accessdate=2 February 2008 |work=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> यसमा अल्बाको अभिनयलाई सकारात्मक र नकारात्मक दुवै तरिकाले लिइएको थियो। यसबाट अल्बाले [[टीन च्वाइस फर च्वाइस मुभी एक्ट्रेस: हरर/थ्रिलर]] पाउनाका साथै [[सबैभन्दा खराब अभिनेत्रीको लागिरज्जी अवार्ड]]को लागि पनि उनको नाम मनोनयनमा परेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0406759/awards |title=Awards for The Eye |work=[[IMDb]] |accessdate=26 June 2009}}</ref> यसको वाहेक, उनले माइक मायर्स र जस्टिन टिम्बरलेक सँग अभिनय गरेको "बक्स अफिस बम" 'लव गुरुबाट पनि उनी सबैभन्दा खराब अभिनेत्रीको लागिरज्जी अवार्डको लागि मनोनित भएकि थिइन।<ref name="imdbjess"/> २००८को अन्त्य तिर, अल्बाले [[एन इन्भिजिबल साइन अफ माइ वन]]मा मुख्य भूनिकाको लागि अनुबन्धन भइन।<ref name=invisible>{{cite news | last = Heath | first = Paul | url = http://www.variety.com/article/VR1117991811.html?categoryid=13&cs=1 | title = Jessica Alba Turns 'Invisible' | work = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = 8 September 2008 | accessdate = 21 September 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101022053636/http://www.variety.com/article/VR1117991811.html?categoryid=13&cs=1 | archive-date = 22 October 2010}}</ref> यो चलचित्र नोभेम्बर २००८मा समाप्तमा भयो<ref>{{cite web |url= http://www.screeninglog.com/journal/2008/11/5/jessica-alba-spotted-on-invisible-sign-set.html |title=Jessica Alba spotted on Invisible Set |last=Tabouring |first=Franck |work=Screening Blog |date=5 November 2008 |accessdate=26 June 2009}}</ref> तर उत्पादन तथा वितरण कार्य २०११मा मात्र भयो।<ref>[http://www.ifcfilms.com/films/an-invisible-sign "An Invisible Sign"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721191418/http://www.ifcfilms.com/films/an-invisible-sign |date=2015-07-21 }}. ''IFC Entertainment''. Retrieved 2011-03-17.</ref> अल्बा एकै नामको पुस्तकको चलचित्र [[द किलर इनसाइड मी]]मा केट हडसन र केसीअफलेकसँग अभिनय गरिन।<ref>{{cite web |url=http://www.bloody-disgusting.com/news/14372 |title='Killer Inside Me' Finds New Director and Cast |work=[[Bloody Disgusting]] |date=17 November 2008 |accessdate=26 June 2009}}</ref> यस चलचित्रमा उनी जइस स्कटल्यान्ड नामकि एक वेश्याको भूमिका निभाएकि छन।<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0954947/ |title=The Killer Inside Me |work=[[IMDb]] |accessdate=26 June 2009}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a94581e2325dd5cb87 |last=Borys |first=Kit |title=Simon Baker nabs 'Killer' role |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=11 May 2009 |accessdate=18 May 2009 |format=subscription required |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090515102118/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a94581e2325dd5cb87 |archivedate=15 May 2009 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515102118/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a94581e2325dd5cb87 |date=15 May 2009 }}</ref> यो चलचित्र २०१०मा जारी भएको थियो।<ref name="autogenerated1"/><ref>{{cite web |url=http://www.themovieinsider.com/m4128/the-killer-inside-me/ |title=The Killer Inside Me |work=The Movie Insider |accessdate=26 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717102654/http://www.themovieinsider.com/m4128/the-killer-inside-me |archive-date=17 July 2009 }}</ref> २०१०मा नै अल्बाले [[जूलिया रोबर्टस]], [[ऐनी ह्याथवे]], [[जेसिका बिल]], [[एम्मा रोबर्टस]], [[एश्थन कुचर]] र [[जेनिफर गार्नर]] सँग <ref name=imdb-valentines-day /><ref>{{cite web |url=http://www.empireonline.com/news/feed.asp?NID=25155 |title=Three More Join Valentine's Day |last=Hewitt |first=Chris |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=26 June 2009}}</ref><ref name="valbus">{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0817230/business |title=Box office / business for Valentine's Day |work=[[IMDb]] |accessdate=23 June 2009}}</ref> रोमान्टिक कमेडी चलचित्र [[प्रणय दिवस|भ्यालेन्टाइन डे]]मा अभिनय गरिन।<ref name=imdb-valentines-day>{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0817230/ |title= Valentine's Day (2010) |work=[[IMDb]] |accessdate=23 June 2009}}</ref><ref name=hollywoodreporter>{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a9fe5dace4b5f95d99 |title=[[The Hollywood Reporter]] |date=11 May 2009 |accessdate=2 September 2009 |format=subscription required |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090515100841/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a9fe5dace4b5f95d99 |archivedate=15 May 2009 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515100841/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i5c6f976cbed5f4a9fe5dace4b5f95d99 |date=15 May 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.buzzsugar.com/Garry-Marshall-Gets-Cast-Valentines-Day-3143951 |title=Garry Marshall Gets a Cast For ''Valentine's Day'' |work=Buzzsugar |accessdate=21 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126235656/http://www.buzzsugar.com/Garry-Marshall-Gets-Cast-Valentines-Day-3143951 |archive-date=26 January 2013 }}</ref> यो चलचित्र १२ फेब्रुअरी २०१०मा रिलिज भयो। <ref name="valbus"/> == सामाजिक छवि == सन् २००१मा अल्बा [[म्याक्सिम]] पत्रिकाले १०० कामुक महिलाको सूचीमा पहिलो स्थानमा सूचीकृत गरेको थियो। २००५मा उनले भनिन कि "मैले आफनो फाइदाको लागि केही हद सम्म कामुकताको उपयोग गरेकि छु, जबकि दर्शकहरूलाई म उनिहरूलाई पनि चाहान्छु भन्ने सोचाइ राख्नको लागि मार्गदर्शन गर्दछु।"<ref>{{cite web |url=http://www.people.com/people/jessica_alba/biography/0,,20005720_10,00.html |title=Jessica Alba Biography |work=People |accessdate=25 June 2009}}</ref> सन २००७मा अल्बा [[पिपुल पत्रिका]]को सबैभन्दा सुन्दर ५० मानिसहरू मध्यमा नामांकित भएकि थिईन र यसै पत्रिकाको सबैभन्दा सुन्दर १०० जनाको सूचीमा पनि देखा परिन। सन २००२ मा, Hollywood.comले गरेको एक सर्वेक्षणमा अल्बाले "२००२ का कामुक महिला स्टार"को पाँचौं स्थानको लागि मत पाउनाका साथै १० Sci-Fi Babesमा ४ नं.मा, FHM आफ्नै सर्वेक्षणमा कामिक केटीहरूको सूचीमा ६ नं.मा र ''स्टफ'' पत्रिकाको २००२ संस्करणको "विश्वका १०२ कामुक महिला"को सूचीमा १२ नं.मा सूचीकृत भईन।<ref>{{cite news | url = http://www.imdb.com/news/ni0069946/ | work = WENN | accessdate = 25 June 2009 | title = Kournikova Turns 21 With Sexiest Woman Title | date = 10 June 2002}}</ref> २००५ मा, उनी पुन: म्याक्सिम पत्रिकाको कामुक १००को सूचीमा पाँचौं स्थान परिन।<ref name="jessica alba bio">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0004695/bio |title=Jessica Alba Biography |accessdate=25 June 2009 |work = [[IMDb]]}}</ref> [[प्लेब्वाई पत्रिका]]ले आफ्नो मार्च २००६को अंकको मुख्यपृष्ठमा अल्बालाई २५ कामुक हस्तिहरू मध्य एक र उक्त वर्षको कामुक कलाकार भनेर नामांकित गर्‍यो। उनले प्लेब्वाई पत्रिकालाई उनको यो [[इनटु द ब्लू]] चलचित्रको प्रचारको लागि खिचिएको तस्बीर आफ्नो अनुमति बिना नै छापेको भनेर आपत्ति जनाउँदै अदालतमा मुद्दा हालिन। तर पछि प्लेब्वाई पत्रिकाका सञ्चालक [[ह्यूग हेफनर]]ले माफि माग्दै जेसिका अल्बाको सहयोगमा चलेका दुईवटा च्यारिटीहरूमा सहयोग गर्ने वाचा गरेपछि उनले मुद्दा फिर्ता लिएकि थिइन।<ref name="playboy">{{cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,1180254,00.html |title=Playboy Apologizes to Jessica Alba |last=Silverman |first=Stephen M. |accessdate=21 September 2010 |work=People |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306020459/http://www.people.com/people/article/0,,1180254,00.html |archive-date=6 March 2012}}</ref> [[चित्र:Jessica Alba at Fantastic Four- Rise London Premiere 5.jpg|thumb|right|200px|लण्डनमा प्रशंसकहरूलाई अटोग्राफ दिंदै जेसिका अल्बा]] २००६ मा, अल्बा इ! टेलीभिजनको कामुक शरीर भएका १०१ सेलिब्रेटिहरूको सूचीमा ३ नं.मा राख्यो। सन २००६मा [[AskMen.com]]ले सर्वाधिक वांछनीय महिलाहरूको लागि पाठकहरूबाट गरेको मत संकलनमा उनी १ नम्बरमा चुनिइन,<ref name="askmenalba2">{{cite web|url=http://www.askmen.com/specials/2006_top_99/jessica-alba-1.html|title=Jessica Alba (profile)|accessdate=2008-04-23|work=[[AskMen.com]]|year=2006}}</ref> भने २००७ मा, [[म्याक्सिम पत्रिका]]ले उनलाई आफ्नो "उत्कृष्ट १००"को सूचीमा दोस्रो स्थानमा राख्यो।<ref name="maxim">{{cite web|url=http://www.maximonline.com/Girls/Jessicaalba/slideshow/1126/47.aspx?src=GM7070:MD|title=Maxim Top 100 for 2007|accessdate=2008-04-23|work=[[Maxim (magazine)|Maxim]]|year=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080605083030/http://www.maximonline.com/Girls/Jessicaalba/slideshow/1126/47.aspx?src=GM7070%3AMD|archive-date=2008-06-05}}</ref> एफ एच एमले आफ्ना बेलायति तथा अमेरिकि संस्करणमा अल्बालाई "२००७ कि लागि विश्वकि सबैभन्दा कामुक महिला"मा आठ लाख मतका साथ नम्बर १ घोषणा गरेपछि,<ref>[http://www.fhm.com/girls/covergirls/jessica-alba Jessica Alba at FHM.com]</ref> [[जिक्यू]] र [[स्टाइल]] दुवै पत्रिकाले उनलाई २००८ जून र मेमा आफ्नो मुख्यपृष्ठमा राख्यो।<ref name="menstyle">{{cite web|url=http://video.men.style.com/?fr_story=6d59b836ad0746f01d5e61f3986e4825313460a5&rf=bm|title=GQ: The Jessica Alba Video|accessdate=2008-04-23|work=[[Style.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415143206/http://video.men.style.com/?fr_story=6d59b836ad0746f01d5e61f3986e4825313460a5&rf=bm|archive-date=2008-04-15}}</ref><ref name="instyle">{{cite web|url=http://www.instyle.com/instyle/products/productfinder/issue/0,,1625011,00.html|title=In Style June 2007|accessdate=2008-04-23|work=[[InStyle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222193705/http://www.instyle.com/instyle/products/productfinder/issue/0%2C%2C1625011%2C00.html|archive-date=2008-02-22}}</ref> सन २००८मा म्याक्सिम पत्रिकाको "कामुक १००"मा छानिएर अल्बा विश्वका सबैभन्दा आकर्षक महिलाहरू मध्य एकको रूपमा चिनिइन।<ref>{{cite web |url=http://www.maxim.com/Girls/34JessicaAlba/slideshow/24847/2463.aspx |title=2009 Hot 100 |work=[[Maxim (magazine)|Maxim]] |accessdate=25 June 2009 |date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110153355/http://www.maxim.com/Girls/34JessicaAlba/slideshow/24847/2463.aspx |archive-date=10 January 2009 }}</ref> अल्बा २००७मा एफ एच एमले आफ्नो लात्भियन संस्करणमा २००७को मत सर्भेक्षणमा कामुक केटीहरूको सूचीमा पहिलो स्थानमा छानिइन। अल्बा २००७मा एम्पाईर पत्रिकाको १०० कामुक मूभी स्टारमा चौँथो स्थानमा परिन। २००६ र २००७मा नर्वेजियन FHMको सर्वेक्षणमा सबैभन्दा बढी मत प्राप्त गरी अल्बा विश्वकी सबैभन्दा कामुक महिला मध्य १ नं.मा छानिइन।<ref name="jessica alba bio"/> अल्बा २००९मा क्याम्परी क्यालेन्डरमा देखिइन, क्याम्परी अल्बाको स्वीमसुट र अग्लो हिल भएको जुत्तामा खिचिएका कामुक मुद्राका तस्वीरहरू संलग्न ९९९९ प्रति क्यालेन्डर प्रकाशित गरेको थियो। <ref name="Jessica Alba Bares Body After Baby for Calendar">{{cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20243751,00.html |title=Jessica Alba Bares Body After Baby For Calendar |accessdate=25 June 2009 |work=People |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192223/http://www.people.com/people/article/0,,20243751,00.html |archive-date=3 March 2016}}</ref> अल्बा म्याक्सिम पत्रिकाको कामुक १००को सूचीमा ३४ नं. मा, विजार्ड पत्रिका टीभीका कामुक महिलाको सूचीमा २ नं.मा र जिक्यू पत्रिकामा सबै समयका चलचित्र क्षेत्रका २५ कामुक महिलाहरू मध्यामा एकमा नामांकित भएकि थिइन।<ref name="jessica alba bio"/> {{quote box|width=35%|align=left|quote="I think there are ambitious girls who will do anything to be famous, and they think men in this business are used to women doing that. Contrary to how people may feel, I've never used my sexuality. That's not part of it for me. When I'm in a meeting, I want to tell you why I'm an asset, how I'm a commodity, how I can put asses in the seats, not, 'There's a chance you're going to be able to fuck me.' That's never been my deal."|source=अल्बाले अभिनय क्षेत्रमा आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्नको लागि योन अपीलको प्रयोग नगरेको सम्बन्धि उनको भनाई, २००८<ref>{{cite web |url=http://www.elle.com/Entertainment/Cover-Shoots/Don-t-Mess-With-Jess |title=Don't Mess With Jess |accessdate=25 June 2009 |work=[[Elle (magazine)|Elle]]}}</ref>}} "कुनै तरिकाले, मलाई [[नेटली पोर्टम्यान]]सँग यस्तो भएको छ भन्ने मलाई लाग्दैन" भन्ने टिप्पणी गर्दै अल्बाले आफुलाई प्रस्तावित भूमिकाहरूमा अश्लील महिलाको भूमिका निर्वाह गर्न भय रहेको बताइन।<ref name="afwt"/> अल्बाले एक अन्तर्वार्तामा भनिन कि उनी आफुलाई एक अभिनेत्रीको रूपमा गम्भीरताका साथ लिन चाहान्छिन तर मानन ​​है कि त्यो फिलिमहरूको लागि छ कि त्यो अन्यथामा कुनै दिलचस्पी हैन गर्नको लागि आफ्नो कैरियरको निर्माण गर्दै भन्एको छ कि अंततः त्यो आफ्नो फिलिम परियोजनाहरूमा र अधिक आषा हो चयनात्मक हुनु हुनेछ गर्नको आवश्यकता छ।<ref name="afwt">{{cite web |url=http://www.moono.com/news/news01099.html |title=Alba Fears Whore Typecast |accessdate=31 July 2007 |work=WEEN |publisher=Moono |date=9 November 2005}}</ref> उनले आफ्नो कन्ट्र्याक्टमा अ-नग्नताको बँदा नै राखेकि छन। उनलाई सिन सिटीका निर्देशकहरू, [[फ्रान्क मिलर]] र [[रबर्ट रोड्रिग्वेज]]ले उक्त चलचित्रमा नग्न हुनको लागि विकल्प दिएका थिए तर उनले "म नग्नता गर्दिन, कदापि गर्दिन। नग्नताले मलाई एक खराब अभिनेत्री बनाइदिन्छ। शायद म यस्ता केही चीजहरूको लागि बिक्दिन। तर यस प्रति मलाई धेरै ज्यादा चिन्ता लाग्छ " भन्दै प्रस्ताव अस्वीकार गरिन।<ref name=Elle2006/> उनले [[जिक्यू]] शुटिङमा उनले कम कपडा लगाएको सम्बन्धमा उनले टिप्पणि गरेकि छन कि " उनीहरू चाहाँदैन थिए कि म ग्र्यानि पेन्टी लगाऊँ तर मैले भने कि, यदि म माथिल्लो भागमा नग्न हुनुछ भने म ग्र्यानि पेन्टी लगाउँछु।"<ref name="christian">{{cite web |last=Gardetta |first=Dave |url=http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/alba%20turns%20her%20back%20on%20christian%20pals%20who%20made%20her%20feel%20ashamed |title=Alba Turns Her Back on Christian Pals Who Made Her Feel Ashamed |accessdate=23 April 2008 |work=[[GQ]] |publisher=[[Contactmusic.com]] |date=23 March 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090620004249/http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/alba%20turns%20her%20back%20on%20christian%20pals%20who%20made%20her%20feel%20ashamed |archive-date=20 June 2009 }}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == === धार्मिकता === जेसिका अल्बा उनको किशोरावस्थामा एक क्याथोलिकको थिइन।<ref>{{Cite web |url=http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=458443&gt1=28101 |title=अभिलेख प्रतिलिपि |access-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220135941/http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=458443 |archive-date=2010-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220135941/http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=458443 |date=2010-02-20 }}</ref><ref>{{cite web|last=Gardetta|first=Dave|url=http://men.style.com/gq/features/full?id=content_847|title=The Sinner|accessdate=2008-04-23|work=[[GQ]]|publisher=[[Style.com]]|month=April|year=2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080416165610/http://men.style.com/gq/features/full?id=content_847|archivedate=2008-04-16}}</ref> तर चार वर्ष उनले "एक वृद्ध पुरूष म सँग ठोकिए र मेरो युवा पादरीले मैले उत्तेजक कपडा लगाएकोले यस्तो भएको बताए, जबकि मैले लागाएकि थिइन। यसले मलाई म कुनै विपरीत लिङ्गिको लागि रहरलाग्दि हुनु मेरो नै गल्ति भए झै लाग्ने बनायो र यसबाट मलाई आफू महिला हुनु प्रति नै लज्जा महशुस गर्नु पर्ने बनायो" भन्दै, आफनो उपस्थितिको तुलना गरिएको महशुस गरेर चर्च जान छाडिन।<ref>{{cite web | date=October 11, 2006 | accessdate=May 14, 2009 | title=Alba Alters Religious Beliefs | url=http://www.moono.com/news/news03203.html | publisher=moono.com}}</ref> अल्बा "मैले सोचेकि थिए कि यो एक राम्रो मार्गदर्शक हुनेछ, तर यो मेरो जीवन पद्दति अनुरूपको विल्कुलै रहेनछ" भन्दै, [[बाइबिल]]मा विवाह पूर्वको योन सम्पर्क र [[समलैंगिकता]] तथा मजबूत महिलाको भूमिकाको कमी भएकोमा आपत्ति जनाउँदै चर्चको भर्त्सना गरकि थिइन।<ref name="Elle2006">{{cite web | url = http://www.elle.com/coverstory/9917/jessica-alba.html | title = Jessica Alba - ELLE | last = Itzkoff | first = Dave | publisher = Elle.com | accessdate = 2007-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061107104150/http://www.elle.com/coverstory/9917/jessica-alba.html | archive-date = 2006-11-07 }}</ref> उनको धार्मिकआस्था १५ वर्षको उमेरमा पतन भयो जब उनले १९९६मा टेलीशृङ्खला [[शिकागो होप]]मा [[सूजाक रोग]] लागेकि किशोरीको रूपमा अतिथी भूमिकामा अभिनय गरेकि थिइन। चर्चमा उनको साथीहरले उनको यस भूमिका प्रति नकारात्मक प्रतिक्रिया व्यक्त गरेपछि उनको चर्चप्रतिको विश्वास हरायो।<ref name="peoplebio"/> हुनत, चर्च छोडेपनि उनी आफुलाई भगवान प्रति आस्था विश्वास रहेको बताउँछिन।<ref name="new">{{cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_Sept_10/ai_78019584 |title=Glamour's October Cover Girl — Dark Angel Jessica Alba Reveals Her Obsessions, Love, and God — p.256; October issue on newsstands Sept. 11, 2001 |author=Glamour Magazine |accessdate=2008-05-18 |year=2008 |publisher=[[Glamour Magazine]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625031038/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_Sept_10/ai_78019584/print |archive-date=2008-06-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625031038/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2001_Sept_10/ai_78019584/print |date=2008-06-25 }}</ref> === परिवार तथा आफन्त === जनवरी २०००मा [[डार्क एन्जल]] फिल्मांकन गर्ने क्रममा अल्बाको उनका सहकर्मी कलाकार माइकल विदर्ली, जुन उनीहरूको बाह्र वर्षको उमेर अन्तरको कारण विवादित भएको थियो।<ref>{{cite news | url = http://www.imdb.com/news/wenn/2001-10-16 | title = Dark Angel Lovers Defend Relationship | accessdate = 29 December 2007 | work = WENN | date = 16 October 2001 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131208035222/http://www.imdb.com/news/wenn/2001-10-16#celeb3 | archive-date = 8 December 2013}}</ref> विदर्ली अल्बालाई उनको बीसौं जन्मदिनमा प्रस्ताव राखेका थिए, जुन उनले सहज रूपमा स्वीकार गरेकी थिइन।<ref name="indalba">{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/features/jessica-alba-she-wooed-hollywood-with-her-sultry-looks-ndash-but-now-shes-getting-serious-812464.html |title=Jessica Alba: She wooed Hollywood with her sultry looks – but now she's getting serious |last=Mottram |first=James |accessdate=2008-04-23 |work=The Independent |location=London |date=21 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421225750/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/features/jessica-alba-she-wooed-hollywood-with-her-sultry-looks-ndash-but-now-shes-getting-serious-812464.html |archive-date=2008-04-21}}</ref> अगस्ट २००३ मा, अल्बा र विदर्लीले उनीहरू बीचको सम्बन्ध समाप्त भएको घोषणा गरे।<ref name=peoplebio /> जुलाई २००७ मा, अल्बाले सम्बन्ध तोडिनुको बारेमा भनेकि थिईन कि "मलाई पनि थाहा छैन [हाम्रो सम्बन्ध किन भयो]। म एक कुमारी थिए। उ म भन्दा १२ वर्ष जेठो थियो। सोचेको थिए कि उ राम्रो सँग बुझ्दछ। मेरो अभिभावक पनि खुशी थिएनन्। वहाँहरू वास्तवमा धार्मिक प्रवृत्तिका हुनुहुन्छ। वहाँहरू मान्नु ​​हुन्थ्यो कि यदि उनीहरू यसमा विश्वास नगर्ने भए भगवान बाइबल लेख्ने अनुमति दिनुहुन्न थियो। म पूर्ण रूपमा अलग तरिकाको छु।"<ref name="starpulse">{{cite web|url=http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/07/11/jessica_alba_s_parental_relationship_was/|title=Jessica Alba's Parental Relationship Was Strained By Engagement|accessdate=2008-04-23|work=Starpulse|date=July 11, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080531001548/http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/07/11/jessica_alba_s_parental_relationship_was/|archive-date=2008-05-31}}</ref> एल्बा एक समयमा [[मर्गन फ्रिम्यान]], [[शन कनरी]], [[रोबर्ट रेडफोर्ट]], र [[माइकल केन]]को लागि सन्दर्भ बनाउँदै भनेकि थिइन कि उनले आफ्नो आदर्श साथीको रूपमा एक परिपक्व ब्यक्तिलाई कल्पना गरेकि थिइन। उनले भनिन, "मैले यसमा परिपक्व व्यक्तिलाई लिन्छु, उनीहरू व्यबहारीक र धेरै जानेका हुन्छन्।"<ref name="femalefirst">{{cite web|url=http://www.femalefirst.co.uk/celebrity/56902004.htm|title=Jessica Alba: Older men are ideal partners|accessdate=2008-04-23 |work=Femalefirst.co.uk}}</ref> अल्बाले अभिनेता [[माइकल वारेन]]का छोरा [[क्याश वारेन]]लाई २००४मा [[फ्यान्टास्टिक फोर]]को निर्माणको क्रमामा भेटेकि थिइन।<ref name="peopleengaged">{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20168345,00.html|title=Jessica Alba Engaged!|last=Jordan|first=Julie|accessdate=2008-04-23|work=People|date=December 27, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113013025/http://www.people.com/people/article/0,,20168345,00.html|archive-date=2012-01-13}}</ref><ref name="eonline">{{cite web |last=Finn|first=Natalie |url=http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=fd542a5d-6126-4059-ab62-9df839abe451&sid=fd-news |title=Jessica Alba Engaged! |accessdate=2008-04-23 |work=[[E!]] Online |date=December 27, 2007}}</ref> अल्बाले १९ मे २००८ सोमबारमा लस एन्जलसमा वारेनसँग विवाह गरिन।<ref>{{cite news |url=http://socialitelife.celebuzz.com/2008/05/20/breaking_jessica_alba_married.php |title=Jessica Alba Marries Cash Warren |publisher=''A Socialite's Life'' |date=2008-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527034616/http://socialitelife.celebuzz.com/2008/05/20/breaking_jessica_alba_married.php |archive-date=2008-05-27 |access-date=2011-04-26 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20201377,00.html |title=Jessica Alba Gets Married to Cash Warren! |last=Jordan |first=Julie |publisher=''People Magazine'' |date=2008-05-20 |access-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160621183434/http://www.people.com/people/article/0,,20201377,00.html |archive-date=2016-06-21}}</ref> ७ जून २००८मा अल्बाले सेडर्स-सिनाई मेडिकल सेन्टरमा एक छोरी (हनर मारिया वारेन)लाई जन्म दिईन।<ref>{{cite news |agency=[[Agence France-Presse|AFP]] |url=http://uk.reuters.com/article/idUKSP1459620080609 |title=Jessica Alba has baby girl |publisher=[[Reuters]] |date=9 June 2008 |accessdate=21 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205031745/http://uk.reuters.com/article/idUKSP1459620080609 |archive-date=5 December 2010 }}</ref><ref>name="Jessica Alba Welcomes Baby Girl">{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20204184,00.html|title=Jessica Alba Welcomes a Baby Girl|accessdate=2008-06-07|work=[[People Magazine]]|date=June 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105220912/http://www.people.com/people/article/0,,20204184,00.html|archive-date=2012-01-05}}</ref> हनर मारिया वारेनको पहिलो तस्वीरहरू ओके! पत्रिकामा छापियो, यसको लागि पत्रिकाले १.५ लाख डलर भुक्तानि गरेको थीयो।<ref>{{cite web |url=http://www.accesshollywood.com/top-ten-most-expensive-baby-photos_gallery_1458/image_77021 |title=Top Ten Most Expensive Baby Photos |work=Access Hollywood |accessdate=2 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723143059/http://www.accesshollywood.com/top-ten-most-expensive-baby-photos_gallery_1458/image_77021 |archive-date=23 July 2010}}</ref> अल्बाले भनेकि थिइन कि उनलाई अझ धेरै बच्चाहरू पाउन मनलागेको छ।<ref name="contactmusickids">{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/alba%20i%20want%20to%20have%20lots%20of%20kids_1025504|title=Alba: 'I want to have lots of kids'|accessdate=2008-04-23|work=Contactmusic.com|date=March 20, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501000051/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/alba%20i%20want%20to%20have%20lots%20of%20kids_1025504|archive-date=2009-05-01}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,20276359,00.html |title=Jessica Alba Deals with Daughter's Teething |last=Triggs |first=Charlotte |work=People |date=4 May 2009 |accessdate=26 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827074020/http://www.people.com/people/article/0,,20276359,00.html |archive-date=27 August 2011}}</ref> १६ फेब्रुअरी २०११मा, अल्बाले उनी र वारेन उनीहरूको दोस्रो बच्चाको आशा गर्दैछन भन्ने कुरा पुष्टि गरिन।<ref>[http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=7356319n "Jessica Alba Pregnant"]. ''CBS News''. February 16, 2011. Retrieved April 2, 2011.</ref><ref>[http://www.people.com/people/article/0,,20466689,00.html "Jessica Alba Is Pregnant"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110328054056/http://www.people.com/people/article/0,,20466689,00.html |date=2011-03-28 }}. ''People''. February 16, 2011. Retrieved April 2, 2011.</ref><ref>[http://www.eonline.com/uberblog/b226504_oh_baby_jessica_albas_pregnant.html "Oh, Baby! Jessica Alba's Pregnant!"] ''E!''. February 17, 2011. Retrieved April 2, 2011.</ref> == अभिनित चलचित्र तथा टेलिशृङ्खला == {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- style="text-align:center" ! colspan="4" style="background:#B0C4DE"| चलचित्र |- style="text-align:center" ! style="background:#ccc"| वर्ष ! style="background:#ccc"| चलचित्र ! style="background:#ccc"| भूमिका ! style="background:#ccc"| टिप्पणी |- | १९९४ | ''[[क्याम्प नोव्हेयर]]'' | गेल | पहिलो चलचित्र |- | १९९५ | ''[[भेनस राइजिङ्ग]]'' | योङ्ग ईव | |- | rowspan="3"| 1999 | ''[[P.U.N.K.S.]]'' | सामन्था स्वोबोडा | |- | ''[[नेभर बीन किस्ड]]'' | क्रिस्टन लिओसिस | |- | ''[[आइडल ह्यान्ड्स]]'' | मोली | |- | २००० | ''[[प्यारानोइड]]'' | च्लोए | |- | rowspan="2"| २००३ | ''[[द स्लिपिङ्ग डिक्शनरी]]'' | सेलिमा | [[एक डिभिडी प्रीमियर मूभीमा डिभिडी एक्जिक्यूटिब अवार्ड फर बेस्ट एक्ट्रेस]] |- | ''[[हनी]]'' | हनी ड्यानियल्स | मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी लिपलक]] (<small>[[मेखी फिफर]]सँग सहभागि</small>)<br />मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी केमिस्ट्री]] (<small>[[मेखी फिफर]]सँग सहभागि</small>)<br />मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी एक्ट्रेस - ड्रामा/एक्शन एडभैन्चर]]<br />मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस ब्रेकआउट मूभी स्टार - फिमेल (महिला)]] |- | rowspan="3"| २००५ | ''[[सिन सिटी]]'' | [[न्यासी कलहन]] | [[एमटिभी मूभी अवार्ड फर सेक्सिएस्ट परफर्मेन्स]]<br />मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी एक्ट्रेस - एक्शन/एडभैन्चर/थ्रिलर]]<br />मनोनित — [[स्याटर्न अवार्ड फर बेस्ट सपोर्टिङ्ग एक्ट्रेस]] |- | ''[[फ्याटास्टिक फोर]]'' | [[सू स्ट्रोम|सू स्ट्रोम(अदृष्य महिला)]] | मनोनित — [[इमेजन फाउन्डेशन अवार्ड फर बेस्ट एक्ट्रेस]]<br />मनोनित — [[एमटिभी मूवी अवार्ड फर बेस्ट हीरो]] |- | ''[[इनटू द ब्लू]]'' | स्याम | मनोनित — [[रज्जी अवार्ड फर वर्स्ट एक्ट्रेस]] |- | rowspan="5"| २००७ | ''[[नक्ड अप]]'' | स्वयं | क्यामियो (अनाकलित) |- | ''[[फयान्टास्टिक फोर: राइज अफ सिल्भर सर्फर]]'' | [[सू स्ट्रोम|सू स्ट्रोम(अदृष्य महिला)]] | [[निकेलोडियोन किड्स' च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी एक्ट्रेस]]<br />मनोनित — [[च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी: हिस्सी फिट]]<br />मनोनित — [[च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी एक्ट्रेस: एक्शन एडभेन्चर]]<br />मनोनित — [[प्रिमिअस जुभेन्टड फर ऐक्ट्रिज क्वे देखि रोबा ला प्यान्टेला]] (Premios Juventud for Actríz que se roba la pantalla)<br />मनोनित — [[रज्जी अवार्ड फर वर्स्ट एक्ट्रेस]] |- | ''[[द टेन]]'' | लिज ऐनी ब्लेजर | |- | ''[[गुड लक चक]]'' | क्याम वेक्स्लर | मनोनित — [[प्रिमिअस जुभेन्टड फर ऐक्ट्रिज क्वे देखि रोबा ला प्यान्टेला]] (Premios Juventud for Actríz que se roba la pantalla) |- | ''[[अवेक]]'' | स्याम लकवुड | मनोनित — [[प्रिमिअस जुभेन्टड फर ऐक्ट्रिज क्वे देखि रोबा ला प्यान्टेला]] (Premios Juventud for Actríz que se roba la pantalla)<br />मनोनित — [[रज्जी अवार्ड फर वर्स्ट एक्ट्रेस]] |- | rowspan="3"| २००८ | ''[[द आई]]'' | सिडनी वेल्स | [[टीन च्वाइस अवार्ड फर च्वाइस मूभी एक्ट्रेस: हरर/थ्रिलर]]<br />मनोनित — [[प्रिमिअस जुभेन्टड फर ऐक्ट्रिज क्वे देखि रोबा ला प्यान्टेला]] (Premios Juventud for Actríz que se roba la pantalla)<br />मनोनित — [[रज्जी अवार्ड फर वर्स्ट एक्ट्रेस]] |- | ''[[मीट बिल]]'' | लुसी | |- | ''[[द लव गुरु]]'' | जेन बुलार्ड | मनोनित — [[रज्जी अवार्ड फर वर्स्ट एक्ट्रेस]] |- | २००९ | ''[[एन इनभिजिबल साइन अफ माइ वन]]'' | मोना ग्रे | (पूर्ण) |- | rowspan="5"| २०१० | ''[[द किलर इनसाइड मी]]'' | जोयस लेकल्याड<ref name="autogenerated1" /> | (पूर्ण) |- | ''[[सिन सिटी २]]'' | [[न्यासी कलहन]] | (निर्माण-पूर्व) |- | ''[[म्याचेट]]'' | सर्टाना | (निर्माणाधिन) |- | ''[[भ्यालेन्टाइन्'स डे]]'' | मोरेली क्लार्कसन | (निर्माणाधिन) |- | ''[[लिटिल फकर्स]]'' | एन्डि गार्सिया<ref>{{cite news |title = Laura Dern at head of 'Fockers' class |first = Borys |last = Kit |url = http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3i41da967fff242c955e14838a6344870d |work = [[The Hollywood Reporter]] |publisher = [[e5 Global Media]] |date = October 18, 2009 |accessdate = August 2, 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100110121759/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3i41da967fff242c955e14838a6344870d |archive-date = January 10, 2010 }}</ref><ref>{{cite news |title = Jessica Alba becomes a 'Little Focker' |first = Steven |last = Zeitchik |first2 = Borys |last2 = Kit |url = http://riskybusiness.hollywoodreporter.com/2009/09/29/jessica-alba-little-fockers/ |work = Risky Business at [[The Hollywood Reporter]] |publisher = [[e5 Global Media]] |date = September 29, 2009 |accessdate = August 2, 2010 |archiveurl = http://www.webcitation.org/5rft1q3TP |archivedate = August 2, 2010 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | - |- | २०११ | ''[[स्पाइ किड ४: अल द टाइम इन द वल्ड]]'' | मारिसा कर्टेज विल्सन | - |- style="background:#ccc;text-align:center" ! colspan="4" style="background:LightSteelBlue"|टेलीभिजन |- style="background:#ccc;text-align:center" ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणी |- | १९९५-९७ | ''[[फ्लिपर]]'' | माया ग्राहम | आवर्ती (बार-बार)<br />मनोनित — योङ्ग स्टार अवार्ड-बेस्ट परफर्मेन्स बाइ ए डेटाइम टिभी प्रोग्राम (१९९८) |- | २०००-०२ | ''[[डार्क एंजल]]'' | [[म्याक्स ग्वेरा]]/X5-452 | मुख्य भूमिका<br />मनोनित — [[गोल्डेन ग्लोब अवार्ड फर बेस्ट एक्ट्रेस – टेलीभिजन सिरीज ड्रामा]] (२०००)<br />विजयी — [[स्याटर्न अवार्ड फर बेस्ट एक्ट्रेस अन टेलीभिजन]] (२००१)<br />मनोनित — [[योङ्ग आर्टिस्ट अवार्ड फर बेस्ट परफर्मेन्स इन अ टिभी ड्रामा सिरीज - लीडिंग योङ्ग एक्ट्रेस]] (२००१)<br />विजयी — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर TV - च्वाइस एक्ट्रेस]] (२००१)<br />विजयी — टिभी गाइड अवार्ड फर ब्रेकआउट स्टार अफ द इयर (२००१)<br />मनोनित - टिभी गाइड अवार्ड फर ब्रेकआउट स्टार अफ द इयर इन अ न्यू सिरीज (२००१)<br />मनोनित — [[ALMA अवार्ड फर आउटस्ट्यान्डिङ्ग एक्ट्रेस इन अ टेलीभिजन सिरीज]] (२००२)<br />मनोनित — [[स्याटर्न अवार्ड फर बेस्ट एक्ट्रेस इन अ टेलीभिजन सिरीज]] (२००२)<br />मनोनित — [[किड्'स च्वाइस अवार्ड फर फेवरेट फिमेल एक्शन हीरो]] (२००२)<br />मनोनित — [[टीन च्वाइस अवार्ड फर टिभी - च्वाइस एक्ट्रेस - ड्रामा]] (२००२) |- style="background:#ccc;text-align:center" ! colspan="4" style="background:LightSteelBlue"|टेलिभिजनमा अतिथि कलाकारको रूपमा अभिनय |- style="background:#ccc;text-align:center" ! वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणी |- | १९९४ | ''[[द सीक्रेट वर्ल्ड अफ एलेक्स म्याक]]'' | जेसिका | "स्कूल डान्स" (सीजन १, शृङ्खला ५)<br />"हूप वार" (सीजन १, शृङ्खला २)<br />"द ऐक्सिडेन्ट" (सीजन १, शृङ्खला १) |- | rowspan="2"| 1996 | ''[[एबिसी आफ्टरस्कूल स्पेशल]]'' | क्रिस्टी | "टू सून फर जेफ" (सीजन २५, शृङ्खला १) |- | ''[[शिकागो होप]]'' | फ्लोरी हर्नान्डीज | "सेक्सुअल पर्वर्सिटी इन शिकागो होप" (सीजन २, शृङ्खला १८) |- | rowspan="3"| १९९८ | ''[[ब्रुकलिन साउथ]]'' | मेलिसा हौएर | "एक्सपोजिङ्ग जोन्सन" (सीजन १, शृङ्खला १२) |- | ''[[बेवर्ली हिल्स, ९०२१०]]'' | लिएन | "मेकिङ्ग अमेन्ड्स" (सीजन ८, शृङ्खला २३)<br />"द नेचर अफ नर्चर" (सीजन ८, शृङ्खला २५) |- | ''[[द लभ बोट: द नेक्स्ट वेभ]]'' | लायला | "रिमेम्बर?" (सीजन १, शृङ्खला २) |- | २००३ | ''[[MADtv]]'' | [[जेसिका सिम्पसन]] | "शृङ्खला #9.5" (सीजन ९, शृङ्खला ५) |- | २००४ | ''[[एनटूरेज]]'' | स्वयं | "द रिव्यू" (सीजन १, शृङ्खला २) |- | २००५ | ''[[ट्रिपिन्']] '' | स्वयं | "कोस्टा रिका" (सीजन १, शृङ्खला ६)<br />"होन्डुरस" (सीजन १, शृङ्खला ५) |- | २००९ | ''[[द अफिस]] '' | स्वयं/सोफी | "[[स्ट्रेस रिलीफ]]" (सीजन ५, शृङ्खला १५) |} == पुरस्कार == {| class="wikitable" |- |- ! वर्ष ! पुरस्कार ! पुरस्कार शीर्षक ! मनोनयन कार्य ! नतीजा |- | २००१ | [[आल्मा (ALMA) अवार्ड]] | ब्रेकथ्रु एक्ट्रेस अफ द एयर | - | {{Won}} |- | २००५ | योङ्ग हलिवुड अवार्ड | भोलिका सूपरस्टार | - | {{Won}} |- | rowspan=2|२००७ | [[टिभी ल्यान्ड अवार्ड]] | सानो पर्दा / ठूलो पर्दाका कलाकार (महिला) | - | {{nom}} |- | [[स्पाइक गाइज' च्वाइस अवार्ड|स्पाइक टिभी गाइज' च्वाइस अवार्ड]] | कामुक जेसिका | - | {{Won}} |- | rowspan=2|२००८ | [[पिपुल्स च्वाइस अवार्ड]] | उत्कृष्ट महिला एक्सन स्टार | - | {{nom}} |- | [[पिपुल्स च्वाइस अवार्ड]] | उत्कृष्ट लिडिङ्ग लेडी | - | {{nom}} |- | style="text-align:center;" colspan="5"| {{small|(स्रोत: [http://www.imdb.com/name/nm0004695/awards IMDb.com])}} |} == सन्दर्भ सूची == {{सन्दर्भसूची}} ==बाहिरी सूत्रहरू== * {{IMDb name|4695}} * {{Amg name|268078}} * {{people.com}} {{Commonscat|Jessica Alba}} ==यी पनि हेर्नुहोस्== [[श्रेणी:अमेरिकी चलचित्र अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८१ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलिभिजन अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी आवाज अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी बाल अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकी नारीवादीहरू]] [[श्रेणी:२१औँ शताब्दीका अमेरिकी अभिनेत्रीहरू]] [[श्रेणी:लस एन्जलसका अभिनेत्रीहरू]] 0q3clmbmp9whb9x9fxrn3zvlm1xep6x 0 29447 1393590 1318273 2026-11-02T12:27:34Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393590 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | image = One Anna British-Indian coin.png | caption = राजा श्रेयन्सबाट उखुको रस ग्रहण गर्दै भगवान ऋषभनाथलाई चित्रण गर्ने पुरानो धार्मिक प्रतीक। | type = Jains & Hindus | observedby = [[जैन धर्म|जैन]], [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] | date = {{Hindu festival date}} | date2020 = '''26 April''' (Sun)<ref>{{Cite web|url=https://www.drikpanchang.com/festivals/akshaya-tritiya/akshaya-tritiya-date-time.html?year='''2020'''|title = 2020 Akshaya Tritiya, Akha Teej Date and Time for New Delhi, NCT, India}}</ref> IST, '''25 April''' (Sat) EDT | date2021 = 14 May (Fri)<ref>{{Cite web|url=https://www.drikpanchang.com/festivals/akshaya-tritiya/akshaya-tritiya-date-time.html?year=2021|title = 2021 Akshaya Tritiya, Akha Teej Date and Time for New Delhi, NCT, India}}</ref> | date2022 = 3 May (Tue) | date2023 = 22 Apr (Sat) | celebrations = | observances = प्रार्थना, उखुको रस वितरण र चाडवाड खाना, र दान | frequency = वार्षिक | holiday_name = अक्षय तृतीया | official_name = अक्षय तृतीय }} '''अक्षय तृतीया''' [[वैशाख|बैशाख]] मासको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] पक्षको [[तृतीया]] तिथिलाई भनिन्छ। [[पुराण]] ग्रन्थहरू अनुसार यस दिनमा जो पनि शुभ कार्य गरिन्छ त्यसको अक्षय फल पाइन्छ भन्ने लोक विश्वास छ।<ref name="दुनिया">[http://hindi.webdunia.com/religion/occasion/others/1005/15/1100515058_1.htm अक्षय तृतीया : दान का महापर्व ]। वेब दुनिया</ref> यसै कारण अक्षय तृतीया भनिएको हो।<ref name="नवभारत">[http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/4448085.cms शुभ मुहूर्तको अर्को नाम हो अक्षय तृतीया ]। नवभारत टाइम्स।२७ एप्रील, २००९। पं.केवल आनंद जोशी</ref> सबै बाह्र महिनाका शुकल पक्षीय तृतीया शुभ छन् तर [[वैशाख|बैशाख]] महिनाको तिथि '''स्वयंसिद्ध मुहूर्तहरूमा''' मानिन्छ। [[भविष्य पुराण]] अनुसार यस तिथिको युगादि तिथिहरूमा गणना हुन्छ, [[सत्य युग]] र [[त्रेता युग]]को प्रारम्भ यसै तिथिबाट भएको थियो। भगवान [[विष्णु]]ले नर-नारायण, [[हयग्रीव]] र [[परशुराम]] को अवतरण पनि यसै तिथिमा भएको थियो। == महत्त्व == == धार्मिक परम्पराहरू == {{उक्ति|सर्वत्र शुक्ल पुष्पाणि प्रशस्तानि सदार्चने।<br /> दानकाले च सर्वत्र मन्त्र मेत मुदीरयेत्॥}} == साँस्कृतिक पक्ष == हिन्दुशास्त्रहरूका अनुसार वर्षभरीमा कैंयौं विशेष योगहरू पर्छन। ती मध्ये एउटा महायोगको नाम हो अक्षय तृतीया (Axaya Tritiya)। यो महायोग वर्षमा केवल एक पटक मात्र पर्दछ। ज्योतिषहरूका अनुसार यस दिनमा गरिएका सबै सत्कर्महरूको अक्षय पुण्य प्राप्त हुन्छ। वर्षको सबभन्दा पवित्र दिन हुनाले अक्षय तृतीयालाई ‘बिघ्नविनाशक दिन’ पनि भनिन्छ। गर्मी महिनाको यस दिन भगवानको पूजा, आराधना, दान गर्ने र सातुसर्वत खुवाउने, खानेपानीको व्यवस्था गर्ने जस्ता काम सुस्वास्थ्य र परोपकारका दृष्टिबाट उपयोगी र महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। हिन्दु कालगणना अनुसार चार स्वयं सिद्ध मुहूर्तहरू छन् ती मध्य एक हो ‘अक्षय तृतीया’ । बैशाख महिनाको शुक्ल पक्षको तृतीया तिथिलाई नै अक्षय तृतीया भनिन्छ। अक्षयको अर्थ हुन्छ कहिल्यै क्षय नभएर स्थायी रहने। पौराणिक कथा अनुसार विष्णुले परशुराम अवतार लिएकाले यस दिनलाई परशुराम जयन्तीका रूपमा पनि मनाइन्छ। परशुरामलाई विष्णुका दश अवतारमध्ये एक मानिन्छ। परशुराम चिरन्जीवी छन्। उनको आयुको क्षय भएन त्यसैले यस तिथिलाई चिरन्जीवी तिथि पनि भनिन्छ। चार युगहरूमा सत्य युग र त्रेता युगको प्रारम्भ यसै तृतीया तिथिबाट भएको हो। यसकारणले यस तिथिलाई ‘युगादितिथि’ पनि भनिन्छ। चार धामहरूमध्ये एक [[बद्रीनाथ मन्दिर|बद्रीनाथ]] धामको ढोका यसै दिन अर्थात अक्षय तृतीय तिथि कै दिन खोलिन्छ। भनिन्छ यस शुभ तिथिमा गरिएका दान पूजन हवन दक्षिणा या कुनै पुण्य कार्य अक्षय फल प्रदान गर्ने किसिमको हुन्छ। यो एक स्वयं सिद्ध मुहूर्त हो। यो कुनै पनि शुभ कार्य गर्नका लागि सबभन्दा राम्रो तिथि हो। वेदव्यासले यसै दिन [[महाभारत]]को रचना प्रारम्भ गरेका थिए । कुनै पनि शुभ वा मांगलिक कार्य यसै दिन सम्पन्न गर्न सकिन्छ। भगवान नरनारायण हयगृव एवं परशुरामको जन्म यसै तिथिमा भएको थियो। लोकमान्यता छ कि अक्षय तृतीयाका दिन [[रोहिणी नक्षत्र]] परेन भने दुष्टहरूको बलबृद्धि हुन्छ। यस दिन जलले भरिएका कलश जूत्ता गाई भूमि स्वर्णपात्रको दान गर्नु पर्छ। अक्षय फल प्राप्ति होस् भन्ने कामनाका साथ यस तिथिमा पितृ तर्पण गरिन्छ। वैशाख शुक्लपक्ष तृतीयाका दिन सातु र सर्वत दान गर्ने प्रचलन छ। दालचिनी ल्वाङ सुकुमेल [[अलैँची|अलैंची]] [[मह]] चिनी सख्खर र मिस्री मध्ये एक चिज लगाई सर्बत सँगै र जौको सातु दान गर्ने चलन छ। आज बुढाबुढीलाई छाता लौरो र कपडाको जुत्ता दान गर्ने तथा गच्छे भए गाई जमिन अन्न र सुन पनि सत्पात्रलाई दान दिइने गरिन्छ। यसै दिन कैलाशवासी महादेव र हिमालयकी छोरी पार्वतीको विवाह भएको विश्वास गरिन्छ। शास्त्रीय विधान अनुसार आज दियो कलश र गणेशलाई पूजी कलस माथि अष्टदल लेखेको तामाको [[थाली]] राखेर अष्टदलमा पूजा गरिन्छ। शास्त्रमा अक्षय तृतीया एवं अक्षय तृतीयाको माहात्म्य # शुभ एवं पूजनीय कार्य यसै दिन गरिन्छ, जसबाट प्राणी (मनुष्य) को जीवन धन्य हुन जान्छ। # यस दिनबाट सत्ययुग र त्रेतायुगको आरम्भ भएको विश्वास गरिन्छ। # श्री परशुराम जी को अवतरण पनि यसै दिन भएको थियो। # यसै दिन चारधाम मध्ये एक श्री बद्रीनारायणको ढोका खुल्दछन। # नर-नारायण यसै दिन अवतरित हुनु भएको थियो। # हयग्रीवको अवतार पनि यसै दिन भएको थियो। # वृंदावनका श्री बाँकेबिहारीको मन्दिरमा यसै दिन श्रीविग्रहको चरणको दर्शन गर्न सकिन्छ अन्यथा सम्पूर्ण वर्ष श्रीचरणलाई लुगाले ढाकिन्छ। # जो मनुष्य यस दिन गङ्गास्नान गर्दछ, त्यसलाई अनेकौ पापबाट मुक्ति मिल्दछ। # यस दिन परशुराम जी को पूजा गरेर उनलाई अर्घ्य दिँदा ठूलो पुण्य प्राप्त हुने मान्यता छ। # श्रीकृष्णले पनि यस तिथिलाई परम पुण्यमय मान्नु भएको छ। यस दिन मध्याह्न भन्दा पहिले नै स्नान, जप, तप, होम, स्वाध्याय, पितृ-तर्पण तथा दान आदि संपन्न गर्ने महाभाग व्यक्तित्वले अक्षय पुण्यफलको भागी हुने अवसर प्राप्त गर्दछ। ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपाली चाड पर्वहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://assamesenepali.com/article/nepali_articles/charparba.htm वर्षभरिका चाडपर्व]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{कमन्सश्रेणी|Akshaya Tritiya}} [[श्रेणी:हिन्दू चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:पर्व]] [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू]] nyiv0bolng7npi4au22751difauoklj 1393619 1393590 2026-11-02T21:16:39Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393619 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | image = One Anna British-Indian coin.png | caption = राजा श्रेयन्सबाट उखुको रस ग्रहण गर्दै भगवान ऋषभनाथलाई चित्रण गर्ने पुरानो धार्मिक प्रतीक। | type = Jains & Hindus | observedby = [[जैन धर्म|जैन]], [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] | date = {{Hindu festival date}} | date2020 = '''26 April''' (Sun)<ref>{{Cite web|url=https://www.drikpanchang.com/festivals/akshaya-tritiya/akshaya-tritiya-date-time.html?year='''2020'''|title=2020 Akshaya Tritiya, Akha Teej Date and Time for New Delhi, NCT, India}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> IST, '''25 April''' (Sat) EDT | date2021 = 14 May (Fri)<ref>{{Cite web|url=https://www.drikpanchang.com/festivals/akshaya-tritiya/akshaya-tritiya-date-time.html?year=2021|title = 2021 Akshaya Tritiya, Akha Teej Date and Time for New Delhi, NCT, India}}</ref> | date2022 = 3 May (Tue) | date2023 = 22 Apr (Sat) | celebrations = | observances = प्रार्थना, उखुको रस वितरण र चाडवाड खाना, र दान | frequency = वार्षिक | holiday_name = अक्षय तृतीया | official_name = अक्षय तृतीय }} '''अक्षय तृतीया''' [[वैशाख|बैशाख]] मासको [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] पक्षको [[तृतीया]] तिथिलाई भनिन्छ। [[पुराण]] ग्रन्थहरू अनुसार यस दिनमा जो पनि शुभ कार्य गरिन्छ त्यसको अक्षय फल पाइन्छ भन्ने लोक विश्वास छ।<ref name="दुनिया">[http://hindi.webdunia.com/religion/occasion/others/1005/15/1100515058_1.htm अक्षय तृतीया : दान का महापर्व ]। वेब दुनिया</ref> यसै कारण अक्षय तृतीया भनिएको हो।<ref name="नवभारत">[http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/4448085.cms शुभ मुहूर्तको अर्को नाम हो अक्षय तृतीया ]। नवभारत टाइम्स।२७ एप्रील, २००९। पं.केवल आनंद जोशी</ref> सबै बाह्र महिनाका शुकल पक्षीय तृतीया शुभ छन् तर [[वैशाख|बैशाख]] महिनाको तिथि '''स्वयंसिद्ध मुहूर्तहरूमा''' मानिन्छ। [[भविष्य पुराण]] अनुसार यस तिथिको युगादि तिथिहरूमा गणना हुन्छ, [[सत्य युग]] र [[त्रेता युग]]को प्रारम्भ यसै तिथिबाट भएको थियो। भगवान [[विष्णु]]ले नर-नारायण, [[हयग्रीव]] र [[परशुराम]] को अवतरण पनि यसै तिथिमा भएको थियो। == महत्त्व == == धार्मिक परम्पराहरू == {{उक्ति|सर्वत्र शुक्ल पुष्पाणि प्रशस्तानि सदार्चने।<br /> दानकाले च सर्वत्र मन्त्र मेत मुदीरयेत्॥}} == साँस्कृतिक पक्ष == हिन्दुशास्त्रहरूका अनुसार वर्षभरीमा कैंयौं विशेष योगहरू पर्छन। ती मध्ये एउटा महायोगको नाम हो अक्षय तृतीया (Axaya Tritiya)। यो महायोग वर्षमा केवल एक पटक मात्र पर्दछ। ज्योतिषहरूका अनुसार यस दिनमा गरिएका सबै सत्कर्महरूको अक्षय पुण्य प्राप्त हुन्छ। वर्षको सबभन्दा पवित्र दिन हुनाले अक्षय तृतीयालाई ‘बिघ्नविनाशक दिन’ पनि भनिन्छ। गर्मी महिनाको यस दिन भगवानको पूजा, आराधना, दान गर्ने र सातुसर्वत खुवाउने, खानेपानीको व्यवस्था गर्ने जस्ता काम सुस्वास्थ्य र परोपकारका दृष्टिबाट उपयोगी र महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। हिन्दु कालगणना अनुसार चार स्वयं सिद्ध मुहूर्तहरू छन् ती मध्य एक हो ‘अक्षय तृतीया’ । बैशाख महिनाको शुक्ल पक्षको तृतीया तिथिलाई नै अक्षय तृतीया भनिन्छ। अक्षयको अर्थ हुन्छ कहिल्यै क्षय नभएर स्थायी रहने। पौराणिक कथा अनुसार विष्णुले परशुराम अवतार लिएकाले यस दिनलाई परशुराम जयन्तीका रूपमा पनि मनाइन्छ। परशुरामलाई विष्णुका दश अवतारमध्ये एक मानिन्छ। परशुराम चिरन्जीवी छन्। उनको आयुको क्षय भएन त्यसैले यस तिथिलाई चिरन्जीवी तिथि पनि भनिन्छ। चार युगहरूमा सत्य युग र त्रेता युगको प्रारम्भ यसै तृतीया तिथिबाट भएको हो। यसकारणले यस तिथिलाई ‘युगादितिथि’ पनि भनिन्छ। चार धामहरूमध्ये एक [[बद्रीनाथ मन्दिर|बद्रीनाथ]] धामको ढोका यसै दिन अर्थात अक्षय तृतीय तिथि कै दिन खोलिन्छ। भनिन्छ यस शुभ तिथिमा गरिएका दान पूजन हवन दक्षिणा या कुनै पुण्य कार्य अक्षय फल प्रदान गर्ने किसिमको हुन्छ। यो एक स्वयं सिद्ध मुहूर्त हो। यो कुनै पनि शुभ कार्य गर्नका लागि सबभन्दा राम्रो तिथि हो। वेदव्यासले यसै दिन [[महाभारत]]को रचना प्रारम्भ गरेका थिए । कुनै पनि शुभ वा मांगलिक कार्य यसै दिन सम्पन्न गर्न सकिन्छ। भगवान नरनारायण हयगृव एवं परशुरामको जन्म यसै तिथिमा भएको थियो। लोकमान्यता छ कि अक्षय तृतीयाका दिन [[रोहिणी नक्षत्र]] परेन भने दुष्टहरूको बलबृद्धि हुन्छ। यस दिन जलले भरिएका कलश जूत्ता गाई भूमि स्वर्णपात्रको दान गर्नु पर्छ। अक्षय फल प्राप्ति होस् भन्ने कामनाका साथ यस तिथिमा पितृ तर्पण गरिन्छ। वैशाख शुक्लपक्ष तृतीयाका दिन सातु र सर्वत दान गर्ने प्रचलन छ। दालचिनी ल्वाङ सुकुमेल [[अलैँची|अलैंची]] [[मह]] चिनी सख्खर र मिस्री मध्ये एक चिज लगाई सर्बत सँगै र जौको सातु दान गर्ने चलन छ। आज बुढाबुढीलाई छाता लौरो र कपडाको जुत्ता दान गर्ने तथा गच्छे भए गाई जमिन अन्न र सुन पनि सत्पात्रलाई दान दिइने गरिन्छ। यसै दिन कैलाशवासी महादेव र हिमालयकी छोरी पार्वतीको विवाह भएको विश्वास गरिन्छ। शास्त्रीय विधान अनुसार आज दियो कलश र गणेशलाई पूजी कलस माथि अष्टदल लेखेको तामाको [[थाली]] राखेर अष्टदलमा पूजा गरिन्छ। शास्त्रमा अक्षय तृतीया एवं अक्षय तृतीयाको माहात्म्य # शुभ एवं पूजनीय कार्य यसै दिन गरिन्छ, जसबाट प्राणी (मनुष्य) को जीवन धन्य हुन जान्छ। # यस दिनबाट सत्ययुग र त्रेतायुगको आरम्भ भएको विश्वास गरिन्छ। # श्री परशुराम जी को अवतरण पनि यसै दिन भएको थियो। # यसै दिन चारधाम मध्ये एक श्री बद्रीनारायणको ढोका खुल्दछन। # नर-नारायण यसै दिन अवतरित हुनु भएको थियो। # हयग्रीवको अवतार पनि यसै दिन भएको थियो। # वृंदावनका श्री बाँकेबिहारीको मन्दिरमा यसै दिन श्रीविग्रहको चरणको दर्शन गर्न सकिन्छ अन्यथा सम्पूर्ण वर्ष श्रीचरणलाई लुगाले ढाकिन्छ। # जो मनुष्य यस दिन गङ्गास्नान गर्दछ, त्यसलाई अनेकौ पापबाट मुक्ति मिल्दछ। # यस दिन परशुराम जी को पूजा गरेर उनलाई अर्घ्य दिँदा ठूलो पुण्य प्राप्त हुने मान्यता छ। # श्रीकृष्णले पनि यस तिथिलाई परम पुण्यमय मान्नु भएको छ। यस दिन मध्याह्न भन्दा पहिले नै स्नान, जप, तप, होम, स्वाध्याय, पितृ-तर्पण तथा दान आदि संपन्न गर्ने महाभाग व्यक्तित्वले अक्षय पुण्यफलको भागी हुने अवसर प्राप्त गर्दछ। ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{नेपाली चाड पर्वहरू}} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * [http://assamesenepali.com/article/nepali_articles/charparba.htm वर्षभरिका चाडपर्व]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{कमन्सश्रेणी|Akshaya Tritiya}} [[श्रेणी:हिन्दू चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:पर्व]] [[श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू]] [[श्रेणी:नेपालका हिन्दु चाडपर्वहरू]] 9z55t270jzhos5o1i25r2503xb58uwz 0 30758 1393623 1383370 2026-11-02T23:02:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393623 wikitext text/x-wiki {{infobox product | title = आइफोन | image = [[File:Apple iphone.jpg|300px]] | caption = आइफोनको नयाँ संस्करण | inventor = | launch year = २०१३ | company = [[एप्पल (कम्पनी)|एप्पल आइएनसि]] | available = | current supplier = | last production = | notes = | url = [http://www.apple.com/iphone/ एप्पल.कम/एप्पल/] }} '''आइफोन''' [[इन्टरनेट]] तथा [[मल्टीमीडिया]] चलाउन मिल्ने [[एप्पल (कम्पनी)|एप्पल आइएनसी]]द्वारा बनाइएको तथा बजारमा ल्याइएको एउटा [[स्मार्टफोन]] हो । पहिलो आइफोन ९ जनवरी २००७ मा [[एप्पल (कम्पनी)|एप्पल आइएनसी]]का प्रमुख कार्यकारी अधिकृत [[स्टिभ जब्स]]ले सार्वजनिक गरेका थिए ।<ref>{{cite news |url=http://www.macworld.com/article/54769/2007/01/iphone.html |title=Apple unveils iPhone |date=January 9, 2007 |accessdate=April 6, 2008 |author=Honan, Mathew |work=[[Macworld]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415223141/http://www.macworld.com/article/54769/2007/01/iphone.html |archive-date=April 15, 2008 }}</ref> र यो २९ जुन २००७ मा बजारमा आएको थियो । यसको सबैभन्दा पछिल्लो संस्करण [[आइफोन सिक्स|आइफोन ६]] र [[आइफोन सिक्स प्लस|आइफोन ६+]] हो । नेपालमा पनि आइफोन सिक्सको बिक्रिवितरण एनसेलले गरेको छ ।<ref name="NcelliPhone">{{cite web |url=http://techsansar.com/gadgets/ncell-iphone-6-nepal/ |title=Ncell introduces iPhone 6 in Nepal officially |publisher=TechSansar |date=December 5, 2014 |accessdate=December 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403203552/http://techsansar.com/gadgets/ncell-iphone-6-nepal/ |archive-date=April 3, 2015 }}</ref> ==हार्डवेयर== आईफोनको हार्डवेयर राम्रो तरिकाले व्यवस्थापन गरिएको छ। ===स्क्रिन=== ===सेन्सर=== ===क्यामेरा=== आईफोनको क्यामेरा क्वालिटी राम्रो हुन्छ। पहिलो पुस्ताको आइफोनमा २ मेगापिक्सेलको क्यामेरा मात्र रहेको थियो । यस पुस्ताको आइफोनमा जुम तथा फ्ल्याश समावेश गरिएको थिएन्,तथा यसमा भिडियो रेकर्डिंगको सुबिधा फोन संगै उपलब्ध थिएन (तर तेश्रो पार्टीको एप्लिकेसन एपस्टोरबाट डाउनलोड गरेर चलाउन मिल्थ्यो अथवा आइफोनलाई [[आइओएस जेलब्रेकिङ|जेलब्रेकिंग]] गरेर भिडियो रेकर्डिंगको सेवा उठाउन सकिनथ्यो) । [[आइफोन ३ जीएस]]मा ३.२ मेगापिक्सेलको क्यामेरा सहित स्वचालित फोकस गर्न सकिन्थ्यो । यस क्यामेराको उत्पादन ओम्नीभिजन ले गरेको थियो । अन्य थप सुबिधामा यसबाट ६४०×४८० को भिडियो रेकर्डिंगको सुबिधा पनि समावेश गरिएको थियो यति मात्र हैन यसबाट भिडियो रेकर्ड गरेर भिडियो फाइललाई [[युट्युब]] तथा मोबाइलमि मा अपलोड गर्न मिल्थ्यो । ===ब्याट्री=== आईफोनको ब्याट्री बढ़ी भनेको अहिले १२ घण्टा सम्म टिक्छ। ===क्षमता तथा सिम कार्ड=== आईफोनमा एउटा मात्र सिम सपोर्ट गर्छ त्यो सिमलाई नानो सिम भनिन्छ। ==सफ्टवेयर== आईफोनमा अहिले आईवएस १० सम्मको नयाँ भर्जन उपलब्ध छ। ===इन्टरफेस=== ===फोन=== ===मल्टिमेडिया=== सम्पूर्ण गित,भिडियो,फोटो,मनोरञ्जन का सामग्री यस अन्तर्गत पर्दछ । ===इन्टरनेट सुचारक=== ===म्यासेज=== ===तेश्रो पार्टी एप्लिकेसन=== ===खतरा=== ==मोडेल तुलना== <!-- In tables, link 1st instance of terms, remove later WP:REPEATLINK(s). --> {|class="wikitable" style="text-align:center" |- |style="background:#ffdead;"|<abbr title="पुराना भर्सनको आइफोन बिक्रि भइसकेको अथवा बन्द अवस्थामा ">बन्द अवस्थामा</abbr> |style="background:#३d४;" |<abbr title="चालु अवस्थामा">चालु अवस्थामा</abbr> |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! colspan=२ style="background:#silver;width:१०%;" | मोडेल !style="background:#ffdead;width:१५%;" | [[आइफोन (प्रथम पिढी)]] !style="background:#ffdead;width:१५%;" | [[आइफोन ३ जी]] !style="background:#ffdead;width:१५%;" | [[आइफोन ३ जीएस]] !style="background:#ffdead;width:१५%;" | [[आइफोन ४]] !style="background:#३d४; width:१५%;" | [[आइफोन ४ एस]] !style="background:#ffdead;width:१५%;" | [[आइफोन फाइभ|आइफोन ५]] !style="background:#३d४; width:१५%;" | [[आइफोन ५ सि]] !style="background:#३d४; width:१५%;" | [[आइफोन ५ एस]] |- - --> ! colspan=२ {{rh}}|सुरुवाती [[अपरेटिंग सिस्टम]]<!-- Use iPhone OS for 1, 2, 3; or iOS for 4, 5, and higher. --> | आइफोन ओएस १.० | आइफोन ओएस २.० | आइफोन ओएस ३.० | आइओसएस ४.० <small>([[विश्वव्यापी मोबाइल सञ्चार प्रणाली|जिएसएम]])</small><br>आइओसएस ४.२.५ <small>([[सिडिएमए]])</small> | आइओसएस ५.० | आइओसएस ६.० | colspan=२ | आइओसएस ७.० |- ! colspan=२ {{rh}}|उच्चतम समर्थित ऑपरेटिंग सिस्टम | आइफोन ओएस ३.१.३ | आइओसएस ४.२.१ | आइओसएस ६.१.६ | colspan=५ | आइओसएस ७.०.६ |- ! colspan=२ {{rh}}|[[डिस्प्ले]] | colspan=२| ३.५ इन्च, ३:२ आकार अनुपात, स्क्र्याच प्रतिरोधी<ref name=jun18PressRelease>{{cite press release|publisher=Apple Inc.|date=June 18, 2007|url=http://www.apple.com/pr/library/2007/06/18iphone.html|title=iPhone Delivers Up to Eight Hours of Talk Time}}</ref> ग्लोसी ग्लासले ढाकिएको स्क्रिन,२६२,१४४ कलर ([[Color depth|१८ बिट]]) एलसिडि, ४८० × ३२० पिक्सेल ||पछिल्लो संसकरणमा भएको सम्पूर्ण सुबिधा सहित, औठा छापको सुबिधा सहित ओलियोफोबिकले लेपिएको<ref>{{cite web|first=Eric |last=Slivka |url=http://www.macrumors.com/2009/06/10/more-wwdc-tidbits-iphone-3g-s-oleophobic-screen-find-my-iphone-live/ |title=More WWDC Tidbits: iPhone 3G S Oleophobic Screen, "Find My iPhone" Live lLP|publisher=Mac Rumors |date=June 10, 2009 |accessdate=July 3, 2009}}</ref> र २६२,१४४ कलर (१८ बिट) एलसिडि सहित मजबुत हार्डवेयर | colspan=२|३.५ इन्च, ३:२ आकार अनुपात, अलुमिनोसिलिकेटको सिसा,१६,७७७,२१६ कलर (२४-बिटt) आइपिएस एलसिडि स्क्रिन, ९६० × ६४० पिक्सेलका साथै ३२६ पिपिआइको फ्रेमिंग , ८००:१ बिपरित अनुपात | colspan=३|४ इन्च, ७१:४० आकार अनुपात,११३६ x ६४० पिक्सेलको स्क्रिन रिजोल्युसनका साथै ३२६ पिपिआइको फ्रेमिंग |- ! colspan=२ {{rh}}|[[डाटा राख्ने क्षमता|क्षमता]] | ४, ८ र १६ जिबि | ८ र १६ जिबि | colspan=२|८, १६ तथा ३२ जिबि | ८,१६,३२ तथा ६४ जिबि | १६,३२ तथा ६४ जिबि | १६ तथा ३२ जिबि | १६,३२ तथा ६४ जिबि |- ! colspan=२ {{rh}}|[[बस (कम्प्युटिंग)|बस]] आविर्ती र चौडाई | colspan=२|१०३ मेगाहर्ट्ज (३२-बिट) | १०० मेगाहर्ट्ज (३२-बिट) | १०० मेगाहर्ट्ज(६४-बिट) | २५० मेगाहर्ट्ज (६४-बिट) | colspan=३| |- ! colspan=२ {{rh}}|[[मस्यौदा:कम्प्युटर ग्राफिक्स|ग्राफिक्स]] | colspan=२| पावर भिबिआर,एमबिएक्स लाईट ३ डि [[ग्राफिक्स प्रोसेसिंग युनिट|जिपियु]]<ref name="GPU">{{cite web|url=http://www.eetimes.com/news/semi/showArticle.jhtml?articleID=200900740|title=Update: U.K. graphics specialist confirms iPhone design win|publisher=[[EE Times]]}}</ref> (१०३&nbsp;MHz) | colspan=२| पावर भिआर,[[पावर भिआर#पाँचौ संस्करण (एसजिएक्स)|एसजिएक्स ५३५]] जिपियु<br />(१५० मेगाहर्ट्ज ३ जीएसमा र २०० मेगाहर्ट्ज आइफोन ४ मा)<ref name="3G_S_Processor">{{cite web|url=http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=2|title=The iPhone 3GS Hardware Exposed & Analyzed|last=Shimpi|first=Anand|date=June 10, 2009|publisher=AnandTech|accessdate=June 10, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100308085851/http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=2|archive-date=March 8, 2010}}<br />{{cite web|url=http://www.wired.com/gadgetlab/2009/06/t-mobile-accidentally-posts-secret-iphone-3g-s-specs/|title=Gadget Lab Hardware News and Reviews T-Mobile Accidentally Posts Secret iPhone 3G S Specs|last=Sorrel|first=Charlie|date=June 10, 2009|publisher=[[Wired (magazine)|Wired.com]]|accessdate=June 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090613001825/http://www.wired.com/gadgetlab/2009/06/t-mobile-accidentally-posts-secret-iphone-3g-s-specs/|archive-date=June 13, 2009}}</ref><ref name="4_Processor">{{cite web|url=http://www.ifixit.com/Teardown/Apple-A4-Teardown/2204/3|title=Apple A4 Teardown|date=June 10, 2009|publisher=ifixit.com|accessdate=September 9, 2010}}</ref> <!-- see discussion --> | पावर भिआर,एसजिएक्स ५४३ एमपि २ (डुवल कोर, २०० मेगाहर्ट्ज) जिपियु<ref name="Shantanu Goel">{{cite web |url=http://tech.shantanugoel.com/2011/10/06/sgx-543mp2-vs-mali-400-is-iphone-4s-gpu-really-twice-as-strong-as-sgs-2.html |title=SGX 543MP2 vs Mali-400: Is iPhone 4S GPU Really Twice As Strong As SGS 2? |first=Shantanu |last=Goel |date=October 6, 2011 |work=[http://tech.shantanugoel.com/ Shantanu's Gadgets, Gizmos, Hacks, Tips, Tricks, Technology...and your kitchen sink] |accessdate=December 10, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328130601/http://tech.shantanugoel.com/2011/10/06/sgx-543mp2-vs-mali-400-is-iphone-4s-gpu-really-twice-as-strong-as-sgs-2.html |archive-date=March 28, 2012 }}</ref> | colspan=२| पावर भिआर,एसजिएक्स ५४३ एमपि ३ तथा (ट्राई कोर प्रोसेसर,२६६ मेगाहर्ट्ज) जिपियु |पावर भिआर जि ६४३० (फोर क्लस्टर) जिपियु<ref name="AnandTech-iPhone5S-GPU">{{cite web |first=Anand |last=Lal Shimpi |url=http://anandtech.com/show/7335/the-iphone-5S-review/7 |title=The iPhone 5S Review: GPU Architecture |publisher=AnandTech |date=September 17, 2013 |accessdate=September 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921014126/http://www.anandtech.com/show/7335/the-iphone-5s-review/7 |archive-date=September 21, 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921014126/http://www.anandtech.com/show/7335/the-iphone-5s-review/7 |date=September 21, 2013 }}</ref> |- ! colspan=२ {{rh}}|[[रयानडम एक्सेस मेमोरी|मेमोरी]] | colspan=२|१२८ &nbsp;एमबि, एलपिडिआर डिरयाम <ref name="DRAM">{{cite web|url=http://www.ubmtechinsights.com/reports-and-subscriptions/device-library/Device-Profile/?SINumber=18016|title=Apple (Samsung S5L8900) applications processor with eDRAM|publisher=UBM TechInsights|accessdate=May 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715023945/http://www.ubmtechinsights.com/reports-and-subscriptions/device-library/Device-Profile/?SINumber=18016|archive-date=July 15, 2010}}</ref> (१३७&nbsp;MHz) | {{nowrap|२५६ एमबि}} एलपिडिआर डिरयाम | colspan=२|{{nowrap|५१२ एमबि}} एलपिडिआर २ डिरयाम <ref name="iPhone4-DRAM">{{cite web|url=http://www.macrumors.com/2010/06/17/iphone-4-confirmed-to-have-512mb-of-ram-twice-the-ipad-and-3gs/|title=iPhone 4 Confirmed to Have 512MB of RAM (Twice the iPad and 3GS)|publisher=MacRumors|accessdate=June 17, 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=White |first=Joe |url=http://appadvice.com/appnn/2011/10/apples-iphone-4s-has-512-megabytes-of-ram-just-like-iphone-4-and-ipad-2 |title=According To chAIR Entertainment, Apple's iPhone 4S Has 512 Megabytes Of RAM |publisher=AppAdvice |date=October 6, 2011 |accessdate=September 9, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Bohn |first=Dieter |url=http://www.theverge.com/2011/10/05/iphone-4s-512mb-ram-specs/ |title=iPhone 4S has 512MB of RAM, same as iPhone 4? |publisher=The Verge |date=October 5, 2011 |accessdate=September 9, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Ionescu |first=Daniel |url=http://www.pcworld.com/article/241158/iphone_4s_vs_the_competition_spec_showdown_chart.html |title=iPhone 4S vs. The Competition: Spec Showdown Chart |publisher=PCWorld |date=October 5, 2011 |accessdate=September 9, 2013}}</ref><ref>[http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-4S-Teardown/6610/2 iPhone 4S Teardown – Page 2 – iFixit]</ref> | colspan=२|१ जिबि एलपिडिआर २ डिरयाम<ref name="iphone-a6/">{{cite web|url=http://www.engadget.com/2012/09/15/BBB-apple-iphone-5-a6-custom-soc-1-gb-ram/|title=Anandtech: Apple iPhone 5 features 1GB of RAM, A6 is a custom SoC|publisher=engadget|accessdate =September 16, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.macrumors.com/2012/09/15/apples-new-iphone-5-has-1gb-of-ram/|title=Apple's New iPhone 5 Has 1GB of RAM|publisher=MacRumors|accessdate =September 17, 2012}}</ref> | १ जिबि एलपिडिआर ३ डिरयाम<ref name="The iPhone 5S Review">{{cite web |url=http://www.anandtech.com/show/7335/the-iphone-5S-review |title=The iPhone 5S Review |publisher=AnandTech |date= |accessdate=September 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918052459/http://www.anandtech.com/show/7335/the-iphone-5s-review |archive-date=September 18, 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130918052459/http://www.anandtech.com/show/7335/the-iphone-5s-review |date=September 18, 2013 }}</ref> |- | colspan=२ {{rh}}|कनेक्टर | colspan=५|युनिभर्सल सिरयल बस २.० (डक कनेक्टर) | colspan=३|लाईटिंग कनेक्टर |- | colspan=२ {{rh}}|कनेक्टिभिटी | colspan=३|वाई-फाई ८०२.११,८०२.११-१९९९ बि / ८०२.११ जि-२००३ जि | colspan=२|वाई-फाई ८०२.११,८०२.११-१९९९ बि / ८०२.११ जि-२००३ जि तथा ८०२.११ एन-२००९ एन | colspan=३|वाई-फाई ८०२.११,८०२.११ ए,८०२.११ बि /८०२.११ जि/८०२.११ एन |- | colspan=२ {{rh}}|[[ग्लोबल पोजिसिनिंग सिस्टम|जिपिएस]] | colspan=१ {{No}} | colspan=७ {{Yes}} |- | colspan=२ {{rh}}|[[म्याग्नेटोमिटर|डिजिटल कम्पास]] | colspan=२ {{No}} | colspan=६ {{Yes}} |- | colspan=२ {{rh}}|ब्ल्युटुथ | colspan=२|ब्ल्युटुथ २.०<ref name="Bluetooth">{{cite web|url=http://www.iphonefreak.com/2007/07/iphone-componen.html|title=iPhone Components revealed|accessdate=June 22, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223193135/http://www.iphonefreak.com/2007/07/iphone-componen.html|archive-date=February 23, 2009}}</ref> | colspan=२|ब्ल्युटुथ २.१ + EDR तथा ब्रोड्कोम ४३५<ref Name="3G_S_Bluetooth">{{cite web|url=http://www.phonewreck.com/2009/06/19/iphone-3gs-teardown-and-analysis/|title=iPhone 3Gs Teardown and Analysis|publisher=phonewreck|accessdate=June 22, 2009}}</ref> | colspan=४|ब्ल्युटुथ ४.० |- | colspan=२ {{rh}}|सिम कार्ड् | colspan=३| मिनी - सिम | colspan=२| माइक्रो - सिम | colspan=३| न्यानो - सिम |- ! colspan=२ {{rh}}|अन्य सुविधाहरु | वाई फाई ८०२.११ b/g <br /> यु एस बि पावर एडेप्टर<br />एप्पल इयरबड्स सहित माईक जडान गरिएको | पुराना भर्सनमा थपिएका सुबिधासहित :<br />जिपिएस समाहित | पुराना भर्सनमा थपिएका सुबिधासहित :<br />भ्वाइस मिलाउन सकिने <br />डिजिटल कम्पास<br />नाइक+<br />इयरफोनमा ध्वनि मिलाउन सकिने | पुराना भर्सनमा थपिएका सुबिधासहित :<br />वाई फाई <br />गाइरोस्कोप<br />दुई वटा माईक जडान गरिएको | पुराना भर्सनमा थपिएका सुबिधासहित :<br />ग्लोनास समर्थित <br />सिरीलाई भ्वाइस कन्ट्रोलरको रूपमा जोडिएको | पुराना भर्सनमा थपिएका सुबिधासहित :<br />वाई फाई <ref>{{cite web|url=http://www.apple.com/iphone/specs.html |title=iPhone 5 - View all the technical specifications |publisher=Apple |accessdate=September 9, 2013}}</ref><br />३ वटा [[माइक्रोफोन]] जोडिएको <br />नयाँ परिमार्जित [[आइपोड]] इयरपोड्स जडान गरिएको | पुराना भर्सनमा थपिएका सुबिधासहित | पुराना भर्सनमा थपिएका सुबिधासहित :<br />टच आइडि (गृह बटनमा प्रयोग गरिएको) |- ! rowspan=२ {{rh}}|क्यामेरा ! {{rh}}| पछाडी | colspan=२|२ मेगापिक्सेल तथा २.८ फ्रेम | {{nowrap|३ मेगापिक्सेल}} फोटो, (भिजिए ४८० पिक्सेल),क्यामकोर्डर भिडियो ३० फ्रेम प्रति सेकेन्ड ,म्याक्रो फोकस | {{nowrap|५ मेगापिक्सेल}} फोटो, ७२० पि भिडियो रेकर्डिंग तथा लेड फ्ल्याश समावेश गरिएको | ८ मेगापिक्सेल फोटो तथा १.४µ पिक्सेल, १०८० पि भिडियो रेकर्डिंग तथा पानोरमा समावेश गरिएको | colspan=२|८ मेगापिक्सेल फोटो तथा १.४µ पिक्सेल, १०८० पि भिडियो रेकर्डिंग तथा पानोरमा समावेश गरिएको | ८ मेगापिक्सेल फोटो तथा १.५µ पिक्सेल, १०८० पि भिडियो रेकर्डिंग,अनुहार चिन्ने,कलर फिल्टर,स्लो-मोसन भिडियो रेकर्डिंग तथा पानोरमा समावेश गरिएको |- ! {{rh}}|अगाडि | colspan=३ {{No}} | colspan=२| ०.३ मेगपिक्सेल फोटो तथा भिडियो रेकर्डिंग ||१.२ मेगपिक्सेल फोटो सहित १.७५µ पिक्सेल, ७२० पि भिडियो रेकर्डिंग | colspan=२|१.२ मेगपिक्सेल फोटो सहित १.९µ पिक्सेल, ७२० पि भिडियो रेकर्डिंग |- ! colspan=२ {{rh}}|ओडियो कोडेक | वोल्फसन माइक्रोइलेक्ट्रोनिक्स WM८७५८BG<ref>{{cite web |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-1st-Generation/599/4 |title=iPhone 1st Generation Teardown&nbsp;– Page 4&nbsp;– iFixit |accessdate=June 24, 2010}}</ref> | वोल्फसन माइक्रोइलेक्ट्रोनिक्स WM६१८०C<ref>{{cite web |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-3G-Teardown/600/3 |title=iPhone 3G Teardown&nbsp;– Page 3 |publisher=iFixit |accessdate=June 25, 2010}}</ref> | colspan=२|साइरस लोजिक CS४२L६१ (CLI१४९५B०; ३३८S०५८९)<ref>{{cite web |url=http://www2.electronicproducts.com/Apple_iPhone_3GS_16GB-whatsinside_text-82.aspx |title=Apple iPhone 3GS 16GB&nbsp;– What's Inside_text |publisher=Electronic Products |accessdate=June 25, 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-4-Teardown/3130/3 |title=iPhone 4 Teardown&nbsp;– Page 3&nbsp;– iFixit |accessdate=June 24, 2010}}</ref> | साइरस लोजिक सिएल१५६०बि० (३३८एस०९८७)<ref>{{cite web|url=http://www.chipworks.com/en/technical-competitive-analysis/resources/recent-teardowns/2011/10/iphone-4s-teardown-a-closer-look-at-the-chips-inside/|title=iPhone 4S Teardown: A closer look at the chips inside|publisher=Chipworks|accessdate=October 22, 2011|archiveurl=http://archive.is/25Ay|archivedate=July 21, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eetimes.com/General/DisplayPrintViewContent?contentItemId=4229777|title=Image gallery: Inside iPhone 4S|publisher=EE Times|accessdate=November 23, 2011}}</ref> | colspan=२|साइरस लोजिक CLI१५८३B०/CS३५L१९ (३३८S१०७७)<ref>{{cite web|url=http://www.ifixit.com/Teardown/Apple-A6-Teardown/10528/2|title=Apple A6 Teardown|publisher=Chipworks|accessdate=September 25, 2012}}</ref> | |- ! colspan=२ {{rh}}|समानहरु | अलुमिनियम,ग्लास ,[[स्टिल]] तथा कालो प्लाष्टिक | colspan=२|ग्लास ,प्लाष्टिक र स्टिल - कालो र सेतो <br />(सेतो रङ्गमा उपलब्ध नरहेको ८&nbsp;जिबि मोडेल) | colspan=२|सेतो तथा कालो अलुमिनोसिलिकेट ग्लास र स्टेनलेस स्टिल प्रयोग गरिएको | कालो रङ्गमा इन्डोइजेड अलुमिनियम स्लेट तथा सेतो रङ्गमा चाँदी रंगको अलुमिनियम मेटल प्रयोग गरिएको | सेतो,गुलाबी,पहेलो तथा हरियो पोलिकार्बोनेट प्रयोग गरिएको | "चाँदी" रङ्गमा (अगाडिमा "सिल्भर" अलुमिनियम तथा पछाडी अलुमिनियम मेटल प्रयोग गरिएको), "स्पेस खैरो" रङ्गमा (अगाडि कालो रङ्ग सहित इन्डोइजेड अलुमिनियम तथा पछाडी "स्पेस खैरो" मेटल प्रयोग गरिएको) तथा "गोल्डेन" रङ्गमा (अगाडि सेतो इन्डोइजेड अलुमिनियम र पछाडी "सुनौलो" मेटल प्रयोग गरिएको) |- !{{rh}} rowspan=२ colspan=२ |शक्ति खपत | colspan=८|लिथियन आयन पोलिमर ब्याट्रीमा निर्माण गरिएको <ref name="The iPhone 5S Review" /><ref name=iPhone_battery>{{cite web|url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-1st-Generation/599/2 |title=iPhone 1st Generation Teardown &nbsp;— Page 2&nbsp;– iFixit |publisher=iFixit |accessdate=October 4, 2009}}</ref><ref name=3G_battery>{{cite web|url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-3G/600/4 |title=iPhone 3G Teardown &nbsp;— Page 4&nbsp;– iFixit |publisher=iFixit |accessdate=October 4, 2009}}</ref><ref name=3GS_battery>{{cite web|url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-3GS/817/2 |title=iPhone 3GS Teardown &nbsp;— Page 2&nbsp;– iFixit |publisher=iFixit |accessdate=October 4, 2009}}</ref> |- | {{nowrap|३.७ भोल्ट ,५.१८&nbsp;किलोवाट | {{nowrap|३.७ भोल्ट}} {{nowrap|४.१२ किलोवाट}} (१,१५०&nbsp;एमएएच)<ref name="3G_battery"/><ref name=IECEE>{{cite web|url=http://certificates.iecee.org/cbtestcert/cbtestcert.nsf/NCBPUB/D58DFF04F62ABEC8C12574030050E226?OpenDocument |title=IECEE – CBTC – Public information – Certificate Number: DE 3 – 57479M1 |publisher=[[IECEE/CEE]] |location=Geneva, Switzerland |accessdate=December 10, 2011}}</ref> | {{nowrap|३.७ भोल्ट}} {{nowrap|४.५१ किलोवाट}} (१,२१९&nbsp;एमएएच)<ref name="3G S teardown">{{cite web|url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-3G-S/817/2|title=iPhone 3G S Teardown|date=June 19, 2009|publisher=iFixit.com|page=2|accessdate=June 19, 2009}}</ref> | {{nowrap|३.७ भोल्ट}} {{nowrap|५.२५ किलोवाट}} (१,४२०&nbsp;एमएएच)<ref name="iPhone 4 Teardown">{{cite web|url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-4-Teardown/3130/1|title=iPhone 4 Teardown|date=June 23, 2010|publisher=iFixit.com|page=2|accessdate=June 23, 2010}}</ref> | {{nowrap|३.७ भोल्ट}} {{nowrap|५.३ किलोवाट}} (१,४३२&nbsp;एमएएच)<ref name="iPhone 4S teardown">{{cite web|url=http://blog.gsmarena.com/iphone-4s-gets-torn-down-reveals-slightly-bigger-battery-and-sony-camera-sensor/|title=iPhone 4S gets torn down|publisher=GSMarena.com|accessdate=October 17, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905150917/http://blog.gsmarena.com/iphone-4s-gets-torn-down-reveals-slightly-bigger-battery-and-sony-camera-sensor/|archive-date=September 5, 2013}}</ref> | {{nowrap|३.८ भोल्ट}} {{nowrap|५.४५ किलोवाट}} (१,४४०&nbsp;एमएएच)<ref name="The iPhone 5S Review"/> | {{nowrap|३.८ भोल्ट}} {{nowrap|५.७३ किलोवाट}} (१,५०७&nbsp;एमएएच)<ref name="The iPhone 5S Review"/> | {{nowrap|३.८ भोल्ट}} {{nowrap|५.९६ किलोवाट}} (१,५७०&nbsp;एमएएच)<ref name="The iPhone 5S Review"/> |- ! colspan=2 {{rh}}|ब्याट्री क्षमता (घन्टामा) | ''अडियो'': २४<br />''भिडियो'': 7 <br />''2G मा कुरा गर्दा'': 8<br />''इन्टरनेट प्रयोग गर्दा'': 6<br />''स्ट्यान्ड बाई'': 250 | ''अडियो'': २४<br />''भिडियो'': 7 <br />''3G मा कुरा गर्दा'': 5<br />''3G मा इन्टरनेट चलाउँदा'': 5<br />''Wi-Fi चलाउँदा'': 9<br />''स्ट्यान्ड बाई'': 300 | ''अडियो'': ३०<br />''भिडियो'': 10<br />''3G मा कुरा गर्दा'': 5<br />''3G मा इन्टरनेट चलाउँदा'': 5<br />''Wi-Fi चलाउँदा'': 9<br />''स्ट्यान्ड बाई'': 300 | ''अडियो'': ४०<br />''भिडियो'': 10<br />''3G मा कुरा गर्दा'': 7<br />''3G मा इन्टरनेट चलाउँदा'': 6<br />''Wi-Fi चलाउँदा'': 10<br />''स्ट्यान्ड बाई'': 300<ref name="4_Battery_Life">{{cite web|url=http://gizmodo.com/5557101/iphone-4-the-definitive-guide|title=iPhone 4: The Definitive Guide|first=Gizmodo|publisher=Gizmodo|accessdate=June 9, 2010}}</ref> | ''अडियो'': ४०<br />''भिडियो'': १०<br />''३G मा कुरा गर्दा'': ८<br />''३G मा इन्टरनेट चलाउँदा'': ६<br />''Wi-Fi चलाउँदा'': ९<br />''Standby'': २०० | ''अडियो'': ४०<br />''भिडियो'': १०<br />''३G मा कुरा गर्दा'': ८<br />''३G मा इन्टरनेट चलाउँदा'': ८<br />''LTE मा चलाउंदा'': ८<br />''Wi-Fi चलाउँदा'': १०<br />''स्ट्यान्ड बाई'': २२५ | colspan=२|''अडियो'': ४०<br />''भिडियो'': १०<br />''३G मा कुरा गर्दा'': १०<br />''३G मा इन्टरनेट चलाउँदा'': ८<br />''LTE मा चलाउंदा'': १०<br />''Wi-Fi चलाउँदा'': १०<br />''स्ट्यान्ड बाई'': २५० |- ! colspan=२ {{rh}}|आयाम | {{convert|115|mm|in|abbr=on}} उचाईं <br /> {{convert|61|mm|in|abbr=on}} चौडाई <br /> {{convert|11.6|mm|in|abbr=on}} परिधि | colspan=२| {{convert|115.5|mm|in|abbr=on}} उचाईं <br /> {{convert|62.1|mm|in|abbr=on}} चौडाई <br /> {{convert|12.3|mm|in|abbr=on}} परिधि | colspan=२| {{convert|115.2|mm|in|abbr=on}} उचाईं <br /> {{convert|58.6|mm|in|abbr=on}} चौडाई <br /> {{convert|9.3|mm|in|abbr=on}} परिधि | |{{convert|123.8|mm|in|abbr=on}} उचाईं<br>{{convert|58.6|mm|in|abbr=on}} चौडाई<br>{{convert|7.6|mm|in|abbr=on}} परिधि | |{{convert|124.4|mm|in|abbr=on}} उचाईं<br>{{convert|59.2|mm|in|abbr=on}} चौडाई<br>{{convert|8.97|mm|in|abbr=on}} परिधि | |{{convert|123.8|mm|in|abbr=on}} उचाईं<br>{{convert|58.6|mm|in|abbr=on}} चौडाई<br>{{convert|7.6|mm|in|abbr=on}} परिधि |- ! colspan=२ {{rh}}|तौल | १३५ ग्राम | १३३ ग्राम | १३५ ग्राम | १३७ ग्राम | १४० ग्राम | ११२ ग्राम | १३२ ग्राम | ११२ ग्राम |- ! colspan=२ {{rh}}|मोडेल नम्बरr<ref>{{cite web|url=http://support.apple.com/kb/ht3939 |title=Identifying iPhone models |publisher=Apple |date=July 12, 2013 |accessdate=September 9, 2013}}</ref> | ए १२०३ | ए १३२४ (चाइना)<br />ए १२४१ | ए १३२५ (चाइना)<br />ए १३०३ | ए १३४९ (सिडिएमए)<br />ए १३३२ (जिएसएम मोडेल) | ए १४३१ (जिएसएम चाइना)<br />ए १३८७ | ए १४२८ (जिएसएम मोडेल)<br />ए १४२९ ((जिएसएम तथा सिडिएमए मोडेल)<br />ए १४४२(सिडिएमए मोडेल, चाइना) | ए १५३२ (उत्तर अमेरिका)<br />ए १४५६ (अमेरिका तथा जापान)<br />ए १५०७ (युरोप)<br />ए १५२९ (एसिया र ओसियानिया) | ए १५३३ (उत्तर अमेरिका)<br />ए १४५३ (अमेरिका तथा जापान)<br />ए १४५७ (युरोप)<br />ए १५३० (एसिया र ओसियानिया) |- ! colspan=२ {{rh}}|जारि मिति | ४, ८&nbsp;जिबि: जुन २९,२००७ <br />१६&nbsp;जिबि: फेब्रुअरी ५,२००८ | सम्पूर्ण मोडेल: जुलाई ११,२००८ | १६, ३२&nbsp;जिबि: जुन १९, २००९<br />८&nbsp;जिबि कालो: जुन २४,२०१० | १६, ३२&nbsp;जिबि: जुन २४, २०१०<br />सिडिएमए: फेब्रुअरी १०,२०१२<br />सेतो: अप्रिल २८,२०११<br />८&nbsp;जिबि: अक्टोबर १४,२०११ | १६, ३२, ६४&nbsp;जिबि: अक्टोबर १४,२०११<br />८&nbsp;जिबि: सेप्टेम्बर २०,२०१३ | सम्पूर्ण मोडेल: सेप्टेम्बर २१,२०१२ | सम्पूर्ण मोडेल: सेप्टेम्बर २०,२०१३ | सम्पूर्ण मोडेल: सेप्टेम्बर २०,२०१३ |- ! colspan=२ {{rh}}|खारेजी मिति | ४&nbsp;जिबि: सेप्टेम्बर ७,२००७<br />८, १६&nbsp;जिबि: जुलाई ११,२००८ | १६&nbsp;जिबि: जुन ८,२००९ <br />८&nbsp;जिबि कालो: जुन ७,२०१० | १६, ३२&nbsp;जिबि: जुन २४,२०१०<br />८&nbsp;जिबि कालो: सेप्टेम्बर १२,२०१२ | १६, ३२&nbsp;जिबि: अक्टोबर ४,२०११<br />८&nbsp;जिबि: सेप्टेम्बर १०,२०१३ | ३२, ६४&nbsp;जिबि: सेप्टेम्बर १२,२०१२<br />१६&nbsp;जिबि: सेप्टेम्बर १०,२०१३<br />८&nbsp;जिबि: चालु अवस्थामा | सम्पूर्ण मोडेल : सेप्टेम्बर १०,२०१३ | चालु अवस्थामा | चालु अवस्थामा |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{आइफोन}} {{Commonscat|IPhone|आइफोन}} [[श्रेणी:परिचय]] [[श्रेणी:स्मार्टफोन]] [[श्रेणी:एपल कम्पनीका उत्पादनहरू]] [[श्रेणी:आइफोन]] j6r57zw9d6cfqw39yrpav8xcd6dpllc 0 33134 1393625 1383400 2026-11-02T23:08:03Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393625 wikitext text/x-wiki {{बारेमा|[[रुकुम जिल्ला|पश्चिम रुकुम]]को एक नगरपालिका|[[दैलेख जिल्ला]]को नगरपालिकाको लागि|आठबीस नगरपालिका}} {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = आठबिसकोट |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = पश्चिम रुकुम जिल्ला#Nepal Karnali Province#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = नेपालको नक्सामा {{पृष्ठको नाम}}को अवस्थिति |coordinates = {{coord|28.80|82.39|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-western-rukum/aathbiskot?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = रवि केसी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = धनकुमारी शाही <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७३ फागुन २७ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 560.34 |area_rank = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=53&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 35917 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +०५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_codes = +९७७-८८ |blank_name =केन्द्र |blank_info =साविक [[आठबिसकोट नगरपालिका|आठबिसकोट]] गाविसको कार्यालय |website = {{URL|aathbiskotmun.gov.np}} |footnotes = }} '''आठविसकोट नगरपालिका''' नेपालको [[कर्णाली प्रदेश]]को [[रुकुम जिल्ला|पश्चिम रुकुम जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो। यस नगरपालिकाको स्थापना २०७३ सालमा भएको थियो। यस नगरपालिकालाई आथबिसकोट, [[आठबिस डाँडागाउँ|आठबीस डाँडागाउँ]], [[घेत्मा]], [[मग्मा]], [[गोतामकोट]] र [[स्यालाखादी]]का पूर्व [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरू गाभेर स्थापना गरिएको थियो।<ref>{{cite web|title=आठविसकोट नगरपालिकाको संक्षिप्त परिचय|url=http://aathbiskotmun.gov.np/content/%E0%A4%86%E0%A4%A0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-0|publisher=नगर कार्यपालिकाको कार्यालय, आठविसकोट, रुकुम पश्चिम ६ नं. प्रदेश, नेपाल|access-date=1 May 2018|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427095046/http://www.aathbiskotmun.gov.np/content/%E0%A4%86%E0%A4%A0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F-%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF-0|archive-date=27 April 2018}}</ref> रुकुम (पश्चिम) का ६ वटा स्थानीय तहहरूमध्ये जनसङ्ख्या र क्षेत्रफल दुवै आधारमा ठूलो स्थानीय तहको रूपमा आठविसकोट नगरपालिका रहेको छ। आठबिसकोट नगरपालिकाको क्षेत्रफल ५६०.३४ वर्ग किलोमिटर रहेको छ जुन क्षेत्रफलको हिसाबले देशकै दोस्रो ठूलो हो। यो रुकुम जिल्लाको उत्तरपश्चिममा [[ठूली भेरी|ठुलीभेरी]] नदीको किनारमा अवस्थित छ आठबिसकोटको ठुलाकोट मध्यकालीन [[बाइसे राज्यहरू|बाइसे]] राज्य [[आठबीस राज्य|आठबिस]] को राजधानी थियो । बि.स.१६०० सालमा रुकुमे राजा दारे जैतम का छोरा कालु बमले दरवार बनाई राज्य स्थापना गरेका थिए । यिनै कालु बमका बाह्रौ पुस्ताका राजा [[रणउद्दीमशाही|रणउद्दीम शाही]]का पालामा बि.स. १८४३ सालमा [[आठबीस राज्य|आठबिस]] राज्य नेपालमा बिलय भएको थियो भन्ने कुरा बंशावलीमा उल्लेख छ ।राजा काटिएकाले यस क्षेत्रको रेखदेख गर्न सेरो खारो खाने गरी राजाका भैयाद पर्ने [[हित]] कल्चु शाही र दण्ड उठती खान पाउने गरी धन्नु मल्ललाई नियुक्त गरियो । रुकुममा राजा काटी राजा कहलिएका श्रीदत्त शाही र राजकुमार विभूती शाहीलाई गोर्खालिले धपाएपछी विभूती शाही आफ्ना भाइसहित मुसिकोट भण्डारीकाडामा बसेका थिए । जुम्ली शोभान शाहीका दूतसङ्ग विभूति शाहीको भेट भयो । आफ्ना सगोत्रीय आठबिसे राजा रणउद्दिम शाही काटिएकाले शोभान शाहीको मद्दतले आफू आठबिसे राजाको हकदार हुने सपना विभूती शाहीले देखे । [[राजकुमार]] [[विभूति शाही]]ले आठबिस राज्य फिर्ता लिन जुम्लाका शोभान शाहीसङ्ग मिलेर वि. स. १८४६ मा बिद्रोह गरे तर सफल हुन सकेनन् र विभूती शाही जोगीको भेष धारण गरेर भागे भन्ने कुरा स्थानीयले बताउँछन् । करीब १२ वर्ष पछि आम माफी पाई [[आठबीस राज्य|आठबिस]] फर्की घरजम गरी बसेको कुरा स्थानीय एक बृद्ध [[गौतम]] थरका [[ब्राह्मनले|ब्राह्मनको]] टिपोटमा उल्लेख छ। == जनसङ्ख्या == [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार सुनवल नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ३५,९१७ रहेको छ भने यहाँ ७,५५३ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ आठबिसकोट नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[स्यालाखादी]] (८-९) || १२६४ || ३६.५४ || ३४.५९ |- | २ || [[स्यालाखादी]] (१-२, ६-७) || १७४४ || १००.५८ || १७.३४ |- | ३ || [[स्यालाखादी]] (३–५) || १८७४ || २६.६९ || ७०.२१ |- | ४ || [[गोतामकोट]] (१–३) || २२२४ || २२.७९ || ९७.५९ |- | ५ || [[गोतामकोट]] (४–६) || २८९२ || २२.२२ || १३०.१५ |- | ६ || [[गोतामकोट]] (७–९) || २३९४ || २२८.७ || १०.४७ |- | ७ || [[आठबिसकोट नगरपालिका|आठबिसकोट]] (३, ५) || १९१२ || १५.१२ || १२६.४६ |- | ८ || [[आठबिसकोट नगरपालिका|आठबिसकोट]] (४,८) || १७२३ || १४.३ || १२०.४९ |- | ९ || [[आठबिसकोट नगरपालिका|आठबिसकोट]] (२,६-७) || ३४०४ || १०.४२ || ३२६.६८ |- | १० || [[आठबिसकोट नगरपालिका|आठबिसकोट]] (१,९) र [[मग्मा]] (७, ८) || ३२९२ || २०.३५ || १६१.७७ |- | ११ || [[आठबिस डाँडागाउँ]] (१–५) || ४९४२ || १७.३९ || २८४.१८ |- | १२ || [[आठबिस डाँडागाउँ]] (६–९) || ३२८९ || १५.८८ || २०७.१२ |- | १३ || [[घेत्मा]] (४–७) || २०५५ || ९.७३ || २११.२० |- | १४ || [[घेत्मा]] (१–३, ८-९) || २९०८ || १९.६३ || १४८.१४ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''३५,९१७''' || '''५६०.३४''' || '''६४.१०''' |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{पश्चिम रुकुम जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:पश्चिम रुकुम जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] 5n4tlfp6npuh0bgbon10lyv1zoy5zsr 0 35830 1393582 1383047 2026-11-02T12:03:52Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393582 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = अकबर |image = Akbar.jpg |caption =अकबर युवा अवस्थामा | succession = [[चित्र:Flag of the Mughal Empire (triangular).svg|border|22x20px]] तेस्रो [[मुगल साम्राज्य|मुगल सम्राट]] |reign = २७ जनवरी १५५६ - २५ अक्टोबर १६०५<br />({{age in years and days|1556|1|27|1605|10|29}}) |coronation = १४ फेब्रुअरी १५५६ |Full title = |predecessor = [[हुमायूँ]] |successor = जहाँगिर |regent = बैराम खान (१५५६-१५६१) |spouses = रुकैया सुल्तान बेगम<br>सलिमा सुल्तान बेगम<br/>[[मरियम-उज-जमानी]] |issue = जहाँगिर<br>मुराद<br> दनियाल<br/> अन्य ६ छोरीहरू |full name = अबउलफत जलाल उद्दिन मोहम्मद अकबर (प्रथम), |house = तैमुर |dynasty = [[मुगल साम्राज्य|मुगल]] |father = [[हुमायूँ]] |mother = हमिदा बानु बेगम |birth_date = {{birth date|1542|10|14|df=y}} |birth_place = उमेरकोट, [[सिन्ध]] |death_date = {{death date and age|1605|10|27|1542|10|14|df=y}} |death_place = [[फतेहपुर सिकरी]], [[आगरा]] |date of burial = |place of burial = सिकन्द्रा, आगरा |religion = [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] }} '''जलाल उद्दीन मोहम्मद अकबर''' ({{Ur|جلال الدین محمد اکبر}} ) (१५ अक्टोबर, १५४२-२७ अक्टोबर, १६०५) तैमूर वंशका [[मुगल साम्राज्य]]का तेस्रो शासक थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Timurid_Dynasty |title=तिमुरिड डायनेस्टी |publisher=न्यू वर्ल्ड एन्साइक्लोपीडिया |date= |accessdate=१८ जुलाई, २००९}}</ref> अकबरलाई अकबर-ऐ-आजम (अर्थात अकबर महान), शहंशाह अकबर, अकबर बादशाह, महाबली शहंशाहको नामबाट पनि चिनिन्छ।<ref name="Biography">{{citeweb|accessdate=२३ मई, २००८|url=http://www.bookrags.com/biography/jalal-ud-din-mohammed-akbar/|title=जलाल-उद-दीन मोहम्मद अकबर बायोग्राफी |publisher=बुकरैग्स}}</ref> अकबर [[मुगल साम्राज्य]]को संस्थापक [[बाबर|जहीरुद्दीन मुहम्मद बाबर]]का नाति र राजा [[हुमायूँ|नसिरुद्दीन हुमायूँ]] तथा रानी हमीदा बानोका छोरा थिए। अकबरको वंश तैमुर थियो र उनकी आमा [[मङ्गोलिया|मंगोल]] राजा [[जङ्गेज खाँ|चंगेज खाँ]]का वंशकी थिइन्। अकबरको शासन कालमा [[मुगल साम्राज्य]]मा [[उत्तर भारत|उत्तरी]] र [[मध्य भारत]]को अधिकांश भाग सम्मिलित थिए । मुगल साम्राज्य त्यस समयको सर्वाधिक शक्तिशाली साम्राज्यहरू मध्ये एक थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.writespirit.net/authors/akbar|title=एक्स्टैण्ट अफ एम्पायर }}</ref> त्यस समयका [[राजा|बादशाहहरू]]मा अकबर [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] र [[मुसलमान]] दुइटै धर्मालम्बीहरूले बराबर प्रेम र सम्मान प्राप्त गर्ने एक मात्र राजा थिए । उनले हिन्दू-मुसलमान सम्प्रदाहरूको बीचको दूरीहरू कम गर्नको लागि दीन-ए-इलाही नामक धर्मको स्थापना गरे। <ref name="अकबर महान"/> उनको दरबार सबैको लागि हर समय खुला रहन्थ्यो। उनको दरबारमा दरबारियाहरू मुसलमान अपेक्षामा हिन्दु धेरै थिए । अकबर आफ्नो पिता [[हुमायूँ|नसिरुद्दीन मुहम्मद हुमायूँ]]को मृत्यु पश्चात तेह्र वर्षको उमेरमा [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]को राजगद्दीमा बसेका थिए।<ref name= "अकबर महान">{{cite web|accessdate=2008-05-23|url=http://www.boloji.com/history/022.htm|title=द नाइन जेम्स अफ अकबर|publisher=बोलोजी|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114183721/http://boloji.com/history/022.htm|archive-date=2010-01-14}}</ref> आफ्नो शासन कालमा उनले शक्तिशाली पश्तून वंशज शेरशाह सूरीको आक्रमणलाई रोक्नुको साथै [[पानीपतको दोस्रो लडाइँ (१५५६)|पानीपतको द्वितीय युद्ध]]मा नवघोषित हिन्दू राजा हेमूलाई पराजित गरेका थिए।<ref name="AknamaVolII">{{cite book|author=फज्ल, अबुल|title=अकबरनामा, खण्ड २ }}</ref><ref name="avasthy">{{cite book|title=द लाईफ एण्ड टाइम्स अफ हुमायूँ |author=प्रसाद, ईश्वरी|year=१९७०|url=http://scholar.google.com/scholar?q=Ishwari%20Prasad%20life%20and%20times%20of%20humayun&hl=en&lr=&oi=scholart}}</ref> अकबरलाई आफ्नो साम्राज्यको गठन गर्न तथा उत्तरी र मध्य भारतको सबै क्षेत्रहरूलाई एकछत्र अधिकारमा ल्याउन लगभग दुइ दशक लागेको थियो। == जिवनी == [[चित्र:Akbar1.jpg|thumb|right|150px|अकबरको चित्र]] === नामाकरण === अकबरको जन्म [[पूर्णिमा]]को दिन भएको थियो यस कारण उनको नाम बदरुद्दीन मोहम्मद अकबर रखिएको थियो। यहाँ ''बद्र''को अर्थ पूर्ण चन्द्रमा हुन्छ र अकबर उनको हजुरबुबा शेख अली अकबर जामीको नामबाट लिइएको थियो। [[काबुल]]मा विजय प्राप्त भए पछि उनको पिता हुमायूँले नराम्रो दृष्टिबाट बचाउनको लागि अकबरको जन्म तिथि तथा नाम बदलेएका थिए भन्ने भनाई छ। <ref>{{cite book|page=५७ |author=हायल्याण्ड, जे.एस; बैनर्जी एस.एन|title=कमेन्ट्री अफ फादर मन्सर्रेट, एस.जे: अन हिज जर्नी टू द कोर्ट अफ अकबर, एशियन एड्युकेशनल सर्विसेज| year=१९९६ | isbn=८१२०६०८०७०}}</ref> किम्वदन्ती अनुसार भारतको जनताले उनलाई सफल एवं कुशल शासनको लागि अकबर नामबाट सम्मानित गरेका थिए। अरबी भाषामा अकबर शब्दको अर्थ "विशाल" वा ठूलो हुन्छ। === प्रारम्भिक जीवन === == प्रशासन == === राजनीतिक संरचना === === कर निर्धारण === === सैन्य संगठन === === राजधानी === === संस्कृति === == धर्म == अकबर एक [[मुसलमान|मुसलमानी]] थिए तर पनि अन्य धर्म एवं सम्प्रदायहरूका लागि पनि उनको मनमा आदर थियो। अकबरले आफ्नो पूर्वजहरू भन्दा अलग भएर धेरै हिन्दू राजकुमारीहरूसँग विवाह गरे। यसका वाहेक अकबरले हिन्दुहरूलाई राज्यका विभिन्न ठूला पदभार दिएका थिए । == अकबरका नवरत्नहरू == [[चित्र:Birbal.jpg|thumb|170px| बीरबल]] निरक्षर भए पनि अकबरलाई कलाकारहरू एवं बुद्धिजीवीहरूसँग विशेष प्रेम थियो। उनको यसै प्रेमका कारण अकबरका दरबारमा नौ जना गुणवान दरबारियाहरू थिए जसलाई '''अकबरका नवरत्न'''को नामबाट पनि चिनिन्छ।<ref>[http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%AC%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A8 अकबरका नवरत्न]।ब्रज डिस्कवरी</ref> * [[वीरबल|बीरबल]] (१५२८ - १५८३)- यि दरबारका विदूषक र अकबरका सल्लाहकार थिए। यिनी धेरै बुद्धिमान थिए। * [[अबुल फजल]] (१५५१ - १६०२ )- उनले अकबरको समयलाई लिपिबद्ध गरेको थिए। उनले अकबरनामा र आइन-ए-अकबरी पनि रचना गरेका थिए। * [[मस्यौदा:फैजी|फैजी]] (१५४७ - १५९५)-यि अबुल फजलको भाइ थिए। उनी फारसीमा कविता लेख्दथे। राजा अकबरले उनलाई आफ्नो छोराको गणित शिक्षकको पदमा नियुक्त गरेका थिए। * मिंया [[तानसेन नगरपालिका|तानसेन]]- यि अकबरका दरबारमा गायक थिए। उनी कविता पनि लेख्ने गर्दथे। * टोडरमल- यि अकबरको अर्थ मन्त्री थिए। उनले विश्वको प्रथम भूमीको लेखा जोखा एवं मापन प्रणाली तयार गरेका थिए। * [[राजा मान सिंह]]- उनी आम्बेर ([[जयपुर]])को कच्छवाहा राजपूत राजा थिए। उनी अकबरको सेनाको प्रधान सेनापति थिए। उनको बहिनी जोधाबाई अकबरकी रानी थिइन। * अब्दुल रहीम खान-ऐ-खाना- यि एक कवि तथा अकबरका संरक्षक बैरम खानको छोरा थिए। * फकीर अजिउद्दिन- अकबरको सल्लाहकार थिए। * मुल्लाह दुइ पिअजा- अकबरको सल्लाहकार थिए। == चलचित्र तथा साहित्यमा == अकबरको व्यक्तित्व बहुचर्चित रहेको छ। भारतीय साहित्य तथा सिनेमाहरूले उनको जिवनी सम्बन्धि अकबरबाट प्रेरित धेरै पात्र रचेका छन्। * २००८ मा [[आशुतोष गोवरिकर]] निर्देशित चलचित्र जोधा अकबरमा अकबर तथा उनको पत्निको कहानीलाई दर्शाइएको छ। अकबर एवं जोधाबाईको पात्र क्रमशः [[ऋतिक रोशन]] र [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]]ले निभाएका छन्। * १९६० मा बनेको चलचित्र मुगल-ए-आजम भारतीय चलचित्रको एक लोकप्रिय चलचित्र हो। यसमा अकबरको पात्र पृथ्वीराज कपूरले निभाएका थिए । यस चलचित्रमा अकबरको छोरा सलीमको प्रेम कथा र त्यस कारणबाट पिता पुत्रमा खडा भएको द्वन्दलाई दर्शाइएको छ। सलीमको भूमिका [[दिलीप कुमार]] एवं अनारकलीको भूमिका [[मधुबाला]]ले निभाएको थियो। * १९९० मा जी टीवीले '''अकबर-बीरबल''' नामबाट एक टेलिभिजन धारावाहिक प्रसारित गरेको थियो जसमा अकबरको पात्र हिन्दी अभिनेता विक्रम गोखलेले निभाएका थिए । * नब्बेका दशकमा सञ्जय खान कृत धारावाहिक अकबर द ग्रेट [[दूरदर्शन]]मा प्रदर्शित गरिएको थियो। * प्रसिद्ध अङ्ग्रेजी साहित्यकार [[सलमान रुस्दी]]को [[उपन्यास]] द एन्चान्ट्रेस अफ फ्लोरेन्स ([[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]:[[:en:The Enchantress of Florence|''The Enchantress of Florence'']])मा अकबर एक मुख्य पात्र छन्।<ref>[http://www.guardian.co.uk/books/2008/mar/29/fiction.salmanrushdie द एन्चान्ट्रेस अफ फ्लोरेन्स]</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == {{Commonscat|Akbar I}} {{EB1911|Akbar, Jellaladin Mahommed}} {{start}} {{s-hou|[[मुगल साम्राज्य|मुगल वंश]]||[[१५ अक्टोबर]] [[१५४२]]||[[२७ अक्टोबर]] [[१६०५]]}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[हुमायूँ]]}} {{s-ttl|title=[[मुगल सम्राट]]|years=[[१५५६]]-[[१६०५]]}} {{s-aft|after=[[जहाँगिर]]}} {{end}} {{मुगल वंश}}{{मुगल}} [[श्रेणी:अकबर]] [[श्रेणी:भारतको इतिहास]] [[श्रेणी:आगरा]] [[श्रेणी:मुगल साम्राज्य]] [[श्रेणी:मुगल सम्राटहरू]] 7k5mvxz36iakexucvivmb7bp25boibp 0 38573 1393662 1265560 2026-11-03T07:20:31Z Bishaldev100 28807 1393662 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name =सिद्धार्थ बैङ्क लिमिटेड | logo =Sbl-logo.gif | logo_alt =सिद्धार्थ बैङ्क | logo_caption = सिद्धार्थ बैङ्क | image = | image_alt = | image_caption = | type = [[पब्लिक कम्पनी|पब्लिक]] | traded_as = [[नेपाल स्टक एक्सचेन्ज|नेप्से]]: SBL | industry = [[Bank]]ing, [[Financial services]] | foundation = {{Start date and age|df=y|2001|05|19}}<ref name=Origin/><ref>{{cite web |url=http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |title=History of PNB |publisher=NDTV.com |access-date=18 February 2014 |archive-date=26 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226063829/http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226063829/http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |date=26 February 2014 }}</ref> | founder = {{ubl|[[Dyal Singh Majithia]]|[[Lala Lajpat Rai]]}} | location = [[काठमाडौँ]] | key_people = {{ubl|मनोज कुमार केडिया <br/> (अध्यक्ष )<ref>{{cite web|url=https://www.siddharthabank.com/about-us/board-of-directors|title=EBoard of Directors}}</ref>}} | [[सुन्दर प्रसाद कडेल ]] <br /> (सिइओ)<ref>{{cite web|url=https://www.siddharthabank.com/about-us/executive-management|title=Executive Management}}</ref> | products = {{ubl|कर्जा|निक्षेप|क्रेडिट कार्ड|रेमिटेन्स|इन्टरनेट बैङ्किङ|मोबाइल बैङ्किङ|लगानी|मर्चेन्ट बैङ्किङ|[[Risk management]]|[[Mutual fund]]s|[[Exchange-traded fund]]s|[[Index fund]]s|[[Credit cards]]|[[Insurance]] }} | revenue = {{increase}} {{NPRConvert|4166|c}} | revenue_year = २०७९-८० | operating_income = {{increase}} {{NPRConvert|2989|c}} | income_year = २०७९-८० | net_income = {{up}} {{NPRConvert|89|c}} | net_income_year = २०७९-८० | assets = {{increase}} {{NPRConvert|80.63|c}} | assets_year = २०७९-८० | equity = {{increase}} {{NPRConvert|2530|c}} | equity_year = २०७९-८० | owner = | parent = | num_employees = | num_locations = १९६ शाखा र २२६ एटिएम | subsid = सिद्धार्थ क्यापिटल लिमिटेड | ratio = 9.37% (२०७९-८० ) | homepage = {{URL|https://www.siddharthabank.com}} }} '''सिद्धार्थ बैङ्क लिमिटेड''' [[नेपाल राष्ट्र बैंक|नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]बाट इजाजत प्राप्त 'क' वर्गको एक निजी वाणिज्य बैङ्क हो। यस बैङ्कको स्थापना वि.सं. २०५९ सालमा भएको हो।<ref>{{cite web |url=https://www.siddharthabank.com/About-Us/1/ |title=About Us|access-date=January 9, 2020 }}</ref> हालमा यस बैङ्कका यसको १९६ शाखा<ref>{{Cite web |title=Service Network |url=https://www.siddharthabank.com/service-networks |website=Siddhartha Bank}}</ref> र २२६ एटिएम छ<ref>{{Cite web |title=ATMs |url=https://www.siddharthabank.com/atms |website=Siddhartha Bank Limited}}</ref> । यसको मुख्य कार्यालय हात्तीसार, [[काठमाडौँ]]मा रहेको छ।<ref>{{cite web |url=http://bfr.nrb.org.np/pdffiles/Banks_Financial_Inst_List_Nepali.pdf |title=नेपाली बैँकहरूको सूची |publisher=नेपाल राष्ट्र बैङ्क |format=PDF |access-date=18 January 2020}}</ref> == पूँजी संरचना == {| class="wikitable" |+ ! !२०७९/८०<ref>{{Cite book |last=सिद्धार्थ बैंक |first= |title=सिद्धार्थ बैंक लिमिटेड बाइसौं वार्षिक प्रतिवेदन |url=https://www.siddharthabank.com/assets/backend/uploads/Annual%20Report%202079-80%20Nepali.pdf |issue=वार्षिक प्रतिबेतन २०७९/८० |pages=६}}</ref> ! ! |- |[[अधिकृत पूँजी]] |१६ अर्ब | | |- |जारी पूँजी |१४.०८ अर्ब | | |- |चुक्ता पूँजी |१४.०८ अर्ब | | |} {| class="wikitable sortable" !शेयरधनी !प्रतिशत !रकम |- |प्रुडेन्सियल इन्भेष्टमेन्ट कं. प्रा. लि. |३.२३% | ४७८,०८९,९०० |- |नरेन्द्र कुमार अग्रवाल |२.९५% | ४३६,५१९,२०० |- |रतनलाल केडिया |२.४८% |३६७,२५८,९०० |- |सविता केडिया |२.०९% |३०९,१९०,००० |- |पवन कुमार अग्रवाल |१.७६% |२६०,८२९,९०० |- |चिरंजीलाल अग्रवाल |१.६४% |२४२,२१८,६०० |- |विरेन्द्र कुमार शाह |१.५३% |२२५,९४८,६०० |- |सुवोध तोदी |१.५३% |२२५,६७६,१०० |- |नरपत सिंह जैन | १.४५% |२१५,२५६,७०० |- |आदित्य केडिया |१.३९% |२०५,८२५,५०० |- |दिनानाथ केडिया |१.३८% |२०४,६६५,३०० |} == सहायक कम्पनी == सिद्धार्थ क्यापिटल लिमिटेड सिद्धार्थ बैंकको सहायक कम्पनी हो। २०६९ आश्विन १२ देखि कारोबार संचालन गरेको सिद्धार्थ क्यापिटल लिमिटेड नारायणचौर , नक्साल, काठमाडौं मा अवस्थित छ। यस क्यापिटलको चुक्ता पूँजी रू. २० करोड रहेकोमा उक्त पूँजीको ५१ प्रतिशत स्वामित्व बैंकको रहेको छ। <ref name=":1">{{Cite book |last=सिद्धार्थ बैंक |first= |title=सिद्धार्थ बैंक लिमिटेड बाइसौं वार्षिक प्रतिवेदन |url=https://www.siddharthabank.com/assets/backend/uploads/Annual%20Report%202079-80%20Nepali.pdf |issue=वार्षिक प्रतिबेतन २०७९/८० |pages=५}}</ref> ==आधिकारिक वेबसाइट== [http://www.siddharthabank.com www.siddharthabank.com] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> {{बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको सूचि}} {{stub}} [[श्रेणी:नेपाली बैङ्कहरू]] 50w4xr3r0wgz1mesw611szvb50h77xw 1393663 1393662 2026-11-03T07:21:00Z Bishaldev100 28807 /* पूँजी संरचना */ 1393663 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name =सिद्धार्थ बैङ्क लिमिटेड | logo =Sbl-logo.gif | logo_alt =सिद्धार्थ बैङ्क | logo_caption = सिद्धार्थ बैङ्क | image = | image_alt = | image_caption = | type = [[पब्लिक कम्पनी|पब्लिक]] | traded_as = [[नेपाल स्टक एक्सचेन्ज|नेप्से]]: SBL | industry = [[Bank]]ing, [[Financial services]] | foundation = {{Start date and age|df=y|2001|05|19}}<ref name=Origin/><ref>{{cite web |url=http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |title=History of PNB |publisher=NDTV.com |access-date=18 February 2014 |archive-date=26 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226063829/http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226063829/http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |date=26 February 2014 }}</ref> | founder = {{ubl|[[Dyal Singh Majithia]]|[[Lala Lajpat Rai]]}} | location = [[काठमाडौँ]] | key_people = {{ubl|मनोज कुमार केडिया <br/> (अध्यक्ष )<ref>{{cite web|url=https://www.siddharthabank.com/about-us/board-of-directors|title=EBoard of Directors}}</ref>}} | [[सुन्दर प्रसाद कडेल ]] <br /> (सिइओ)<ref>{{cite web|url=https://www.siddharthabank.com/about-us/executive-management|title=Executive Management}}</ref> | products = {{ubl|कर्जा|निक्षेप|क्रेडिट कार्ड|रेमिटेन्स|इन्टरनेट बैङ्किङ|मोबाइल बैङ्किङ|लगानी|मर्चेन्ट बैङ्किङ|[[Risk management]]|[[Mutual fund]]s|[[Exchange-traded fund]]s|[[Index fund]]s|[[Credit cards]]|[[Insurance]] }} | revenue = {{increase}} {{NPRConvert|4166|c}} | revenue_year = २०७९-८० | operating_income = {{increase}} {{NPRConvert|2989|c}} | income_year = २०७९-८० | net_income = {{up}} {{NPRConvert|89|c}} | net_income_year = २०७९-८० | assets = {{increase}} {{NPRConvert|80.63|c}} | assets_year = २०७९-८० | equity = {{increase}} {{NPRConvert|2530|c}} | equity_year = २०७९-८० | owner = | parent = | num_employees = | num_locations = १९६ शाखा र २२६ एटिएम | subsid = सिद्धार्थ क्यापिटल लिमिटेड | ratio = 9.37% (२०७९-८० ) | homepage = {{URL|https://www.siddharthabank.com}} }} '''सिद्धार्थ बैङ्क लिमिटेड''' [[नेपाल राष्ट्र बैंक|नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]बाट इजाजत प्राप्त 'क' वर्गको एक निजी वाणिज्य बैङ्क हो। यस बैङ्कको स्थापना वि.सं. २०५९ सालमा भएको हो।<ref>{{cite web |url=https://www.siddharthabank.com/About-Us/1/ |title=About Us|access-date=January 9, 2020 }}</ref> हालमा यस बैङ्कका यसको १९६ शाखा<ref>{{Cite web |title=Service Network |url=https://www.siddharthabank.com/service-networks |website=Siddhartha Bank}}</ref> र २२६ एटिएम छ<ref>{{Cite web |title=ATMs |url=https://www.siddharthabank.com/atms |website=Siddhartha Bank Limited}}</ref> । यसको मुख्य कार्यालय हात्तीसार, [[काठमाडौँ]]मा रहेको छ।<ref>{{cite web |url=http://bfr.nrb.org.np/pdffiles/Banks_Financial_Inst_List_Nepali.pdf |title=नेपाली बैँकहरूको सूची |publisher=नेपाल राष्ट्र बैङ्क |format=PDF |access-date=18 January 2020}}</ref> == पूँजी संरचना == {| class="wikitable" |+ ! !२०७९/८०<ref>{{Cite book |last=सिद्धार्थ बैंक |first= |title=सिद्धार्थ बैंक लिमिटेड बाइसौं वार्षिक प्रतिवेदन |url=https://www.siddharthabank.com/assets/backend/uploads/Annual%20Report%202079-80%20Nepali.pdf |issue=वार्षिक प्रतिबेतन २०७९/८० |pages=६}}</ref> |- |[[अधिकृत पूँजी]] |१६ अर्ब |- |जारी पूँजी |१४.०८ अर्ब |- |चुक्ता पूँजी |१४.०८ अर्ब |} {| class="wikitable sortable" !शेयरधनी !प्रतिशत !रकम |- |प्रुडेन्सियल इन्भेष्टमेन्ट कं. प्रा. लि. |३.२३% | ४७८,०८९,९०० |- |नरेन्द्र कुमार अग्रवाल |२.९५% | ४३६,५१९,२०० |- |रतनलाल केडिया |२.४८% |३६७,२५८,९०० |- |सविता केडिया |२.०९% |३०९,१९०,००० |- |पवन कुमार अग्रवाल |१.७६% |२६०,८२९,९०० |- |चिरंजीलाल अग्रवाल |१.६४% |२४२,२१८,६०० |- |विरेन्द्र कुमार शाह |१.५३% |२२५,९४८,६०० |- |सुवोध तोदी |१.५३% |२२५,६७६,१०० |- |नरपत सिंह जैन | १.४५% |२१५,२५६,७०० |- |आदित्य केडिया |१.३९% |२०५,८२५,५०० |- |दिनानाथ केडिया |१.३८% |२०४,६६५,३०० |} == सहायक कम्पनी == सिद्धार्थ क्यापिटल लिमिटेड सिद्धार्थ बैंकको सहायक कम्पनी हो। २०६९ आश्विन १२ देखि कारोबार संचालन गरेको सिद्धार्थ क्यापिटल लिमिटेड नारायणचौर , नक्साल, काठमाडौं मा अवस्थित छ। यस क्यापिटलको चुक्ता पूँजी रू. २० करोड रहेकोमा उक्त पूँजीको ५१ प्रतिशत स्वामित्व बैंकको रहेको छ। <ref name=":1">{{Cite book |last=सिद्धार्थ बैंक |first= |title=सिद्धार्थ बैंक लिमिटेड बाइसौं वार्षिक प्रतिवेदन |url=https://www.siddharthabank.com/assets/backend/uploads/Annual%20Report%202079-80%20Nepali.pdf |issue=वार्षिक प्रतिबेतन २०७९/८० |pages=५}}</ref> ==आधिकारिक वेबसाइट== [http://www.siddharthabank.com www.siddharthabank.com] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> {{बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको सूचि}} {{stub}} [[श्रेणी:नेपाली बैङ्कहरू]] 5crldvjjw2hkjfpa68v68jco8xzcdjl 1393664 1393663 2026-11-03T07:23:20Z Bishaldev100 28807 1393664 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name =सिद्धार्थ बैङ्क लिमिटेड | logo =Sbl-logo.gif | logo_alt =सिद्धार्थ बैङ्क | logo_caption = सिद्धार्थ बैङ्क | image = | image_alt = | image_caption = | type = [[पब्लिक कम्पनी|पब्लिक]] | traded_as = [[नेपाल स्टक एक्सचेन्ज|नेप्से]]: SBL | industry = [[Bank]]ing, [[Financial services]] | foundation = {{Start date and age|df=y|2001|05|19}}<ref name=Origin/><ref>{{cite web |url=http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |title=History of PNB |publisher=NDTV.com |access-date=18 February 2014 |archive-date=26 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226063829/http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226063829/http://profit.ndtv.com/stock/punjab-national-bank_pnb/reports |date=26 February 2014 }}</ref> | founder = {{ubl|[[Dyal Singh Majithia]]|[[Lala Lajpat Rai]]}} | location = [[काठमाडौँ]] | key_people = {{ubl|मनोज कुमार केडिया <br/> (अध्यक्ष )<ref>{{cite web|url=https://www.siddharthabank.com/about-us/board-of-directors|title=EBoard of Directors}}</ref>}} | [[सुन्दर प्रसाद कडेल ]] <br /> (सिइओ)<ref>{{cite web|url=https://www.siddharthabank.com/about-us/executive-management|title=Executive Management}}</ref> | products = {{ubl|कर्जा|निक्षेप|क्रेडिट कार्ड|रेमिटेन्स|इन्टरनेट बैङ्किङ|मोबाइल बैङ्किङ|लगानी|मर्चेन्ट बैङ्किङ|[[Risk management]]|[[Mutual fund]]s|[[Exchange-traded fund]]s|[[Index fund]]s|[[Credit cards]]|[[Insurance]] }} | revenue = {{increase}} {{NPRConvert|4166|c}} | revenue_year = २०७९-८० | operating_income = {{increase}} {{NPRConvert|2989|c}} | income_year = २०७९-८० | net_income = {{up}} {{NPRConvert|89|c}} | net_income_year = २०७९-८० | assets = {{increase}} {{NPRConvert|80.63|c}} | assets_year = २०७९-८० | equity = {{increase}} {{NPRConvert|2530|c}} | equity_year = २०७९-८० | owner = | parent = | num_employees = | num_locations = १९६ शाखा र २२६ एटिएम | subsid = सिद्धार्थ क्यापिटल लिमिटेड | ratio = 9.37% (२०७९-८० ) | homepage = {{URL|https://www.siddharthabank.com}} }} '''सिद्धार्थ बैङ्क लिमिटेड''' [[नेपाल राष्ट्र बैंक|नेपाल राष्ट्र बैङ्क]]बाट इजाजत प्राप्त 'क' वर्गको एक निजी वाणिज्य बैङ्क हो। यस बैङ्कको स्थापना वि.सं. २०५९ सालमा भएको हो।<ref>{{cite web |url=https://www.siddharthabank.com/About-Us/1/ |title=About Us|access-date=January 9, 2020 }}</ref> हालमा यस बैङ्कका यसको १९६ शाखा<ref>{{Cite web |title=Service Network |url=https://www.siddharthabank.com/service-networks |website=Siddhartha Bank}}</ref> र २२६ एटिएम छ<ref>{{Cite web |title=ATMs |url=https://www.siddharthabank.com/atms |website=Siddhartha Bank Limited}}</ref> । यसको मुख्य कार्यालय हात्तीसार, [[काठमाडौँ]]मा रहेको छ।<ref>{{cite web |url=http://bfr.nrb.org.np/pdffiles/Banks_Financial_Inst_List_Nepali.pdf |title=नेपाली बैँकहरूको सूची |publisher=नेपाल राष्ट्र बैङ्क |format=PDF |access-date=18 January 2020}}</ref> == पूँजी संरचना == {| class="wikitable" |+ ! !२०७९/८०<ref>{{Cite book |last=सिद्धार्थ बैंक |first= |title=सिद्धार्थ बैंक लिमिटेड बाइसौं वार्षिक प्रतिवेदन |url=https://www.siddharthabank.com/assets/backend/uploads/Annual%20Report%202079-80%20Nepali.pdf |issue=वार्षिक प्रतिबेतन २०७९/८० |pages=६}}</ref> |- |[[अधिकृत पूँजी]] |१६ अर्ब |- |जारी पूँजी |१४.०८ अर्ब |- |चुक्ता पूँजी |१४.०८ अर्ब |} === मुख्य लगानीकर्ता === {| class="wikitable sortable" !शेयरधनी !प्रतिशत !रकम |- |प्रुडेन्सियल इन्भेष्टमेन्ट कं. प्रा. लि. |३.२३% | ४७८,०८९,९०० |- |नरेन्द्र कुमार अग्रवाल |२.९५% | ४३६,५१९,२०० |- |रतनलाल केडिया |२.४८% |३६७,२५८,९०० |- |सविता केडिया |२.०९% |३०९,१९०,००० |- |पवन कुमार अग्रवाल |१.७६% |२६०,८२९,९०० |- |चिरंजीलाल अग्रवाल |१.६४% |२४२,२१८,६०० |- |विरेन्द्र कुमार शाह |१.५३% |२२५,९४८,६०० |- |सुवोध तोदी |१.५३% |२२५,६७६,१०० |- |नरपत सिंह जैन | १.४५% |२१५,२५६,७०० |- |आदित्य केडिया |१.३९% |२०५,८२५,५०० |- |दिनानाथ केडिया |१.३८% |२०४,६६५,३०० |} == सहायक कम्पनी == सिद्धार्थ क्यापिटल लिमिटेड सिद्धार्थ बैंकको सहायक कम्पनी हो। २०६९ आश्विन १२ देखि कारोबार संचालन गरेको सिद्धार्थ क्यापिटल लिमिटेड नारायणचौर , नक्साल, काठमाडौं मा अवस्थित छ। यस क्यापिटलको चुक्ता पूँजी रू. २० करोड रहेकोमा उक्त पूँजीको ५१ प्रतिशत स्वामित्व बैंकको रहेको छ। <ref name=":1">{{Cite book |last=सिद्धार्थ बैंक |first= |title=सिद्धार्थ बैंक लिमिटेड बाइसौं वार्षिक प्रतिवेदन |url=https://www.siddharthabank.com/assets/backend/uploads/Annual%20Report%202079-80%20Nepali.pdf |issue=वार्षिक प्रतिबेतन २०७९/८० |pages=५}}</ref> ==आधिकारिक वेबसाइट== [http://www.siddharthabank.com www.siddharthabank.com] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> {{बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको सूचि}} {{stub}} [[श्रेणी:नेपाली बैङ्कहरू]] f5z9y2q5b87v2rgqbndbeqlrnxm7vuq 0 42538 1393598 1284167 2026-11-02T12:51:37Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393598 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी यूनियन (क्रान्तिकारी) | pronounce = | native_name = | native_name_lang = | named_after = | image = | image_size = | alt = | caption = | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | map2 = | map2_size = | map2_alt = | map2_caption = | abbreviation = अखिल (क्रान्तिकरी) वा अनेरास्ववियू(क्रान्तिकारी) | motto = | predecessor = | merged = | successor = | formation = <!-- use {{start date and age|2022|02|01}} --> | founder = | founding_location = 2022 | extinction = <!-- use {{end date and age|YYYY|MM|DD}} --> | merger = | type = | tax_id = <!-- or | vat_id = (for European organizations) --> | registration_id = <!-- for non-profit org --> | status = | purpose = राज्यले प्रदान गर्ने शिक्षा निःशुल्क, समान, माटो सुहाँदो र समाजवादी शिक्षा हुनु | headquarters = बागबजार, काठमाडौँ | location = | coords = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline, title}} --> | region = | services = | products = | methods = | fields = | membership = | membership_year = | language = | owner = <!-- or | owners = --> | sec_gen = | leader_title = | leader_name = पन्चा सिंह | leader_title2 = केशव रावल | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | board_of_directors = | key_people = | main_organ = | parent_organization = | subsidiaries = | secessions = | affiliations = | budget = | budget_year = | revenue = | revenue_year = | disbursements = | expenses = | expenses_year = | endowment = | endowment_year = | staff = | staff_year = | volunteers = | volunteers_year = | website = | remarks = | formerly = | footnotes = }} '''अखिल नेपाल राष्ट्रिय विद्यार्थी यूनियन (क्रान्तिकारी)''' [[नेपाल]]को एक विद्यार्थी सङ्गठन हो। यस सङ्गठनको स्थापना वि.सं. २०२२ जेठ महिनामा भएको थियो र यसको पहिलो केन्द्रीय अध्यक्ष सुदन खरेल भएका थिए। यस सङ्गठनलाई छोटकरीमा '''अनेरास्ववियू (क्रान्तिकारी)''' भन्ने गरिन्छ। यसै नाममा स्थापना भएको सङ्गठनको मुलधार नै हालको अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वतन्त्र विद्यार्थी यूनियन (क्रान्तिकारी) वा अनेरास्ववियू (क्रान्तिकारी) वा अखिल (क्रान्तिकारी) हो''' ।''' हाल यो सङ्गठन [[पुष्पकमल दाहाल|प्रचण्ड]] नेतृत्वको [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]]को भातृ सङ्गठनको रूपमा रहेको छ। सुजन खरेल, विश्वकान्त मैनाली, गोविन्दमान श्रेष्ठ, मुकुन्दवहादुर श्रेष्ठ, निरञ्जन चापागाईं, लिलामणि पोखरेल, [[गिरीराजमणि पोखरेल|गिरीराज मणि पोखरेल]], [[टोपबहादुर रायमाझी|टोप बहादुर रायमाझी]], देव गुरुङ, रमन श्रेष्ठ, भानु शर्मा, हितमान शाक्य, कृष्णध्वज खड्का, देवेन्द्र पराजुली, [[लेखनाथ न्यौपाने]], हिमाल शर्मा, रमेश मल्ल,रत्न ढकाल, सन्तोष विष्ट, नरेन्द्र न्यौपाने र रञ्जित तामाङ सङ्गठनको अध्यक्षको रूपमा कार्यभार सम्हालिसकेका छन् l २२औँ राष्ट्रिय सम्मेलनबाट यो सङ्गठनको अध्यक्ष पन्चा सिंह हुन्। हिमाल शर्मा अध्यक्ष हुुदा यो संगठन सरद रसाइलीको नेतृत्वमा विभाजित भएको थियो र सो संगठनको नाम पनि अनेरास्ववियू(क्रान्तिकारी) नै रहेको छ। यो संगठनमा पुर्ण बहादुर सिंह, चिरञ्जीवी ढकाल हुँदै हाल मिलन राई अध्यक्ष रहेका छन्। विसं २०८१ मङ्सिर २८ २९ र ३० गते अखिल क्रान्तिकारि को २३ औँ राष्ट्रिय सम्मेलन सम्पन्न भएको छ। उक्त सम्मेलनबाट वर्तमान समयमा अध्यक्ष विजय सापकोटा छन्। {{ठुटो}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालका विद्यार्थी सङ्गठनहरू]] [[श्रेणी:नेपालका विद्यार्थी सङ्गठनहरू]] [[श्रेणी:नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] 5v4fqrfpze8p4ztfw35iazn3vdiywq0 0 43073 1393602 1198452 2026-11-02T13:00:35Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393602 wikitext text/x-wiki {{dead end|date=मार्च २०१२}} {{Infobox writer | name = अगमसिंह गिरी | image = File:Agam Singh Giri.jpg | imagesize = | caption = | pseudonym = | birth_date = {{birth date|1927|12|27|df=y}} | birth_place = [[दार्जिलिङ जिल्ला|दार्जिलिङ]], [[भारत]] | death_date = {{death date and age|1971|1|31|1927|7|27|df=y}} | death_place = [[दार्जिलिङ]], [[भारत]] | spouse = | children = | language = [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] | occupation = [[कवि]], [[Lyricist]] | awards = Ratnashree Gold Award | nationality = [[India]]n | native_name = | native_name_lang = }} {{Orphan|date=डिसेम्बर २०११}} '''आगम सिंह गिरी''' (२७ डिसेम्बर १९२७ - ३१ जनवरी १९७१) भारतको दार्जिलिङका भारतीय नेपाली कवि र गीतकार थिए।<ref>{{cite web|url=http://www.indiangorkhas.in/2013/12/agam-singh-giri-2008-1971.html|title=Agam Singh Giri - अगम सिंह गिरी, 1928 - 1971|website=Indiangorkhas.in|accessdate=12 May 2019}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%85%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%81%E0%A4%B9_%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%80|title=अगमसिँह गिरी - कविता कोश|website=Kavitakosh.org|accessdate=12 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://onlinesahitya.com/node/203|title=अगमसिंह गिरी - Online Sahitya Nepali Literature|website=Onlinesahitya.com|accessdate=12 May 2019}}</ref><ref>{{cite news |last1=Chhetri |first1=Vivek |title=Giri honour minus award |url=https://www.telegraphindia.com/states/west-bengal/giri-honour-minus-award/cid/853144/ |accessdate=12 May 2019 |website=Telegraphindia.com}}</ref> अगमसिंह गिरी एकजना [[साहित्यकार]] हुन्। उनले नेपाली साहित्यमा धेरै [[योगदान]] दिएका छन्। कवि अगमसिंह गिरीको जन्म सन् १९२७ को दिसमबर २७ तारिख दार्जीलिंगको चाँदमारिमा माता श्रीमती  विमलादेवी र पिता छविलाल गिरीको कोखमा भाको थियो। वहाँको प्रसिद्ध साहितिक क्रितिहरू मध्ये जीवन-गित (कविता संग्रह) आत्मव्यथा (खण्ड काव्य) आँसु; युद्ध योद्धा. (खण्डकाव्य) जलेका प्रतिबिम्ब; रोएको प्रतिध्वनि (कविता संग्रह) उनका याद (खण्डकाव्य) आदि  । वहाँको कविताहरूमा मानवविरहको औधि सुढंमा चित्रण गरिनुनै विशेषता हो, र उनै क्रममा वहाँले एक कविता ‘क्रन्दन’ शार्दूलविक्रीडित छन्दमा नेपालप्रति लेखेका छन्। अगमसिंह गिरी पीडा र वेदनाका कवि हुन्। आफ्ना कविताहरूलाई समेत उनले पीडामय अभिव्यन्जना भनेका छन्। पहाडका उकाली-ओराली, चियाबारीलाई उनले अगाध माया गरेका छन्। नेपाली जातिको अतीतको गौरवमय इतिहास सम्झँदै वर्तमानमा त्यस जातिले भोगिरहेको दुःख-पिरप्रति गिरी मर्माहत बनेका छन् र त्यसप्रति आक्रोश पनि प्रकट गरेका छन्। दोस्रो विश्वयुद्ध साथै अनन्य युद्धमा लड्ने नेपाली बीरहरुले गरेको प्राणको विसर्जनलाई गिरीले व्याङ्ग गरेका छन् अनि आफ्नो जाती र समाजका निम्ति नै त्यस किसिमको बलिदान गर्नुपर्ने आवश्यकताबोध गराएका छन्। गिरीले छन्दको प्रयोग गरेका भए तापनि उनको मुक्तछन्दका लयात्मक कविता लेखनको शैली नै धेर लोकप्रिय बनेको छ। गद्य कविताका क्षेत्रमा पनि उनी एकजना ससक्त व्यक्तित्व हुन्। कविता छोडेर उनले केही कथाहरू पनि लेखेको छन्। भारती,पूर्णिमा, कथाकुन्ज इत्यादि पत्रिकामा उनका कथाहरू प्रकाशित भएका थिए। भवानी भिक्षुको कथा त्यो फेरि फर्केला? - लाई नाटकमा रूपान्तर गरी दार्जिलङमा उनले त्यसको मञ्चन पनि गराएका थिए। नौलखे तारा उदाए....जस्ता गीतका रचायता गिरी एकजना सफल गीतकारका रूपमा पनि प्रसिद्ध छन् ==सन्दर्भहरु== {{Reflist}}{{Nepali literature|state=collapsed}}{{Authority control}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:सन् १९२७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] [[श्रेणी:दार्जिलिङ जिल्लाका मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय गोरखाहरू]] 27ydojjlfvzvwbnb1gnhzwcqvcz3gj4 0 46644 1393583 1318270 2026-11-02T12:06:46Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393583 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = अकिहितो<br><small>明仁</small> |image = AkihitoTallinnas.jpg |succession = [[जापानको सम्राट|जापानका सम्राट]] |reign = ७ जनवरी १९८९ – 30 April 2019 |coronation = १२ नोबेम्बर १९९० |cor-type = जापान |predecessor = [[हिरोहितो|शोवा]] |suc-type = Heir apparent |successor = [[नारुहितो|नारोहितो]] |reg-type = {{nowrap|[[जापानका प्रधानमन्त्रीहरू|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} |regent = {{List collapsed|title=''See list''|1=[[Noboru Takeshita]]<br>[[Sōsuke Uno]]<br>[[Toshiki Kaifu]]<br>[[Kiichi Miyazawa]]<br>[[Morihiro Hosokawa]]<br>[[Tsutomu Hata]]<br>[[Tomiichi Murayama]]<br>[[Ryutaro Hashimoto]]<br>[[Keizō Obuchi]]<br>[[Yoshirō Mori]]<br>[[Junichiro Koizumi]]<br>[[Shinzō Abe]]<br>[[Yasuo Fukuda]]<br>[[Taro Aso]]<br>[[Yukio Hatoyama]]<br>[[Naoto Kan]]<br>[[Yoshihiko Noda]]}} |spouse = [[साम्राज्ञी मिचिको|मिचिको]] |issue-link = #विबाह र सन्तान |issue = [[Crown Prince Naruhito]]<br>[[Prince Akishino]]<br>[[Sayako Kuroda]] |house = [[Imperial House of Japan|House of Yamato]] |father = [[हिरोहितो]] |mother = [[साम्राज्ञी कोजुन|कोजुन]] |birth_date = {{birth date and age|1933|12|23|df=y}} |birth_place = [[टोकियो]], [[जापान]] |death_date = |death_place = |religion = [[Shinto]] }} {{nihongo|'''अकिहितो''' {{IPA|/akiçito/}} |明仁||जन्म २३ डिसेम्बर १९३३}} हालका तथा पारम्परिक क्रम अनुसार जापानका १२४ औँ सम्राट हुन। (1989-2019). {{Commonscat|Emperor Akihito}} [[श्रेणी:जापान]] [[श्रेणी:जापानका सम्राटहरू]] [[श्रेणी:सन् १९३३ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] j1bztzicw7g92ya6zja5gxfvxmk4msk 0 47422 1393647 1393370 2026-11-03T04:30:43Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393647 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | name = किरण शमशेर जङ्ग बहादुर राणा | image = | order = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] | office = | term_start = वि.सं. २००८ मङ्सिर १८<ref>{{Cite web |last=रक्षा मन्त्रालय |first=सेक्रेटरी |title=श्री ५ बाट रोल प्रमोशन सम्बन्धी सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2190 |access-date=2026-08-14 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427234028/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=2190 |archive-date=2026-04-27}}</ref> | term_end = वि.सं. २०१३ जेष्ठ ७ | predecessor = [[बबर शम्शेर जङ्गबहादुर राणा|बबर शम्शेर राणा]] | successor = [[तोरण शमशेर जङ्गबहादुर राणा|तोरण शम्शेर राणा]] | birth_date = सन् १९१६ | birth_place = | death_date = सन् १९८३ | death_place = |allegiance = {{flag|नेपाल}} |battles =[[दोस्रो विश्व युद्ध]] }} '''किरण सम्शेर ज.ब.रा.''' (१९१६-१९८३) नेपालका पूर्व प्रधान सेनापति हुन्। यिनले २००८ देखि २०१२ सम्म प्रधान सेनापतिको रूपमा काम गरेका थिए। यिनी [[टङ्कप्रसाद आचार्य]]को मन्त्रीमण्डलमा पहिलोपटक मन्त्री भएका थिए। यिनी १९७४ देखि १९७८ सम्म [[बेलायतको लागि नेपाली राजदुत|संयुक्त अधिराज्यका लागि नेपाली राजदुत]] भएर पनि सेवा गरेका थिए ।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6472 |title=नेपाल राजपत्र |access-date=2020-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117121219/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6472 |archive-date=2020-01-17}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] [[श्रेणी :त्रिशक्ति पट्ट]] [[श्रेणी:बेलायतको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:फिल्ड मार्सलहरू]] [[श्रेणी:नेपालका फिल्ड मार्सलहरू]] {{stub}} [[श्रेणी:जुद्ध खलक]] [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीका सन्तानहरू]] ly5qvbhygn03i4lu40wmsr7v3jqpkc7 0 47468 1393637 1393067 2026-11-03T01:48:35Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393637 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = ऋषिकेश शाह |image =Rishikesh Shah with President JF Kennedy.jpg|thumb|राष्ट्रपति [[जोन एफ. केनेडी|जोन एफ केनेडी]] र ऋषिकेश शाह | imagesize = | caption = |office1 = [[राजसभा स्थायी समितिका सभापति]] |monarch1 = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] |term_start1 = २०२० मंसिर २२ <ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3420 |title=२०२० मंसिर २२ नेपाल राजपत्र |access-date=2020-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119181118/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3420 |archive-date=2020-01-19}}</ref> |term_end1 = २०२१ आषाढ २१ <ref>[श्री ऋषिकेश शाहले राजसभामा स्थायी समितिको सदस्यबाट पद मुक्त भएको http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=10876 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224192317/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=10876 |date=2024-02-24 }} २०२१ आषाढ २१ नेपाल राजपत्र]</ref> |predecessor1 =[[कुँवर इन्द्रजीत सिंह|कुँवर इन्द्रजित सिंह]] |successor1 = - |known_for = [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को नेपाल प्रथम स्थायी प्रतिनिधि |birth_date =१९८२ |birth_place =पाल्पा <ref>[http://www.huronnepal.org/home/president_1 ऋषिकेश शाह ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181211003551/http://www.huronnepal.org/home/president_1 |date=2018-12-11 }}</ref> |death_date = वि.सं २०५९ कार्तिक २७ |death_place = काठमान्डू |father = भिरकोटे राजा तारक बहादुर शाह |mother = रानी मदन दिव्येश्वरी शाह<ref>[https://web.archive.org/web/20021117122046/http://www.nepalnews.com.np/archive/2002/november/arc523.htm PM pays respects to Shaha]</ref> |party =[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] परित्याग |spouse = |alma_mater = |signature= }} '''ऋषिकेश शाह''' नेपालका पूर्वमन्त्री हुन्। यिनी २०१७ पुष १ गते [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]] लाई हटाई निर्दलीय [[पञ्चायती व्यवस्था]] लागू गरेपछि मन्त्री भएका थिए। ==प्रारम्भिक जीवन== ऋषिकेश शाह [[भीरकोट राज्य|भिरकोटे राजा]] र जनरल प्रतापशमशेरकी छोरी मदनदिव्येश्वरीका पुत्र थिए। घर र मावल दुवै राजघराना भएकाले त्यसको असर ऋषिकेशको व्यक्तित्वमा पर्‍यो । उनले [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट रोबर्ट्स हाइस्कुलबाट म्याट्रिक गरेर पटना विश्वविद्यालयबाट अंग्रेजी साहित्यमा र [[इलाहाबाद विश्वविद्यालय|इलाहावाद विश्वविद्यालय]]बाट राजनीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरे । अध्ययनसँगै जागिरे जीवनको खुड्किलो चढ्न पनि पारिवारिक पृष्ठभूमिले ऋषिकेशलाई साथ दियो । श्री ३ महाराज [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा|जुद्धशमशेर]]को अनुग्रहबाट उनले [[त्रि-चन्द्र कलेज]]मा अध्यापन सुरु गरे । [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्मशमशेर]]ले सत्तामा आएपछि उनलाई त्रिचन्द्र कलेजमा वार्षिक १८ सय रुपैयाँ तलबसहितको नियुक्ति दिए । शनिबारको दिन पद्मशमशेरलाई पत्रपत्रिका पढेर सुनाउने अतिरिक्त जिम्मेवारी पनि पाए । [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्मशमशेर]]लाई प्रसन्न बनाएबापत वार्षिक २४ सय रुपैयाँ पाउने गरी ‘चिफ इन्सपेक्टर अफ स्कुल्स’ को जिम्मेवारीमा पदोन्नति भए <ref>(ऋषिकेश शाह, प्रारब्ध र पुरुषार्थ, सन् २०१४, पृ. ५३)</ref> ।<ref>[https://ekantipur.com/koseli/2019/12/21/157690548396336302.html बहुरंगी हृषीकेश]</ref> ==वृत्ति== === संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थायी प्रतिनिधि === [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले उनलाई टपक्क टिपेर [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को प्रथम स्थायी प्रतिनिधिमा सिफारसि गरेका थिए। उनी [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को प्रथम स्थायी प्रतिनिधि थिए। सन् १९६० ताका अमेरिकी म्यागेजिन 'टाइम'को मुखपृष्ठमा संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिवका सम्भावित चार उम्मदेवारका तस्बिर छापियो। जसमा एक नेपाली कूटनीतिज्ञ हृषिकेश शाह थिए । सुकार्नो जस्ता नेताहरूको अन्तर्राष्ट्रिय छवि त ठूलो छ तर वास्तविक कामहरू गर्ने यिनीहरू हुन् भनेर नेपालका ऋषिकेश शाहसहित केहीको नाम लिएको छ।”<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/nepali/articles/cpw80nppn8no|title=संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालको यात्राका 'अचम्म लाग्दा' प्रसङ्ग:ख्रुश्चेभलाई चुनौतीदेखि राष्ट्रसङ्घका महासचिवको विमान दुर्घटनाको जाँचको छानबिन गर्ने जिम्मेवारीसम्म|last=दाहाल|first=फणीन्द्र|work=बीबीसी न्यूज नेपाली}}</ref> सन् १९६१ सेप्टेम्बरमा [[संयुक्त राष्ट्रसङ्घका महासचिव]] [[डग हमरसल्ड|ड्याग होमरसोल्ड]]को विमान दुर्घटनामा निधन भयो। त्यो दुर्घटनाको छानबिन गर्न आयोग बनेको थियो। छानबिन समितिको अध्यक्ष शाहलाई बनाइएका थिए । २०१७ सालमा निर्वाचित सरकारको विघटन र संसदीय पद्धति समाप्त भएको बाह्र दिनपछि राजा महेन्द्रले उनलाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थायी प्रतिनिधिबाट फिर्ता बोलाउँदै अर्थमन्त्री बनाएका थिए ।<ref>[https://www.kantipurdaily.com/literature/2014/03/17/385845.html हृषिकेशका क्रमभंग कथा]</ref> पूर्व परराष्ट्रमन्त्री [[भेषबहादुर थापा]]का अनुसार शाहको सक्रियता सराहनीय थियो र नेपालले तटस्थ भूमिका राष्ट्रसङ्घमा खेलिरहेको पुस्ट्याइँ उक्त अनुसन्धानको जिम्मेवारी दिइएको घटनाले गरेको थियो।<ref name=":0" /> === अर्थमन्त्री === [[संयुक्त राष्ट्र सङ्घ|संयुक्त राष्ट्रसङ्घ]]को स्थायी प्रतिनिधि हुँदै उनी अर्थमन्त्री र राजसभा स्थायी समितिको सभापतिमा मनोनीत भए। २०१७ सालको घटनाताका उनी तेस्रो महत्त्वपूर्ण ओहदामा थिए। [[नेपालको संविधान २०१९|२०१९ सालको संविधान]] पनि उनकै अध्यक्षतामा निर्माण भएको थियो।<ref>[http://nepal.ekantipur.com/news/2011-10-23/2881.html नेपाल साप्ताहिक- सुन्दरप्रसाद शाह 'दुःखी'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224035630/http://nepal.ekantipur.com/news/2011-10-23/2881.html |date=2016-12-24 }}</ref> <ref>[https://www.jfklibrary.org/asset-viewer/archives/JFKWHP/1961/Month%2005/Day%2002/JFKWHP-1961-05-02-A MEETING WITH THE AMBASSADOR OF NEPAL, RISHIKESH SHAHA, 11:05AM]</ref> === राजसभा स्थायी समितिको सभापति === उनी अर्थमन्त्री र राजसभा स्थायी समितिको सभापतिमा मनोनीत भए। पछी राजा महेन्द्रले ऋषिकेश शाहलाई राजसभाको साधारण सदस्यसमेत नरहने गरी सभापतिबाट बर्खास्त नै गरे। == राजनीति प्रवेश == [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]बाट राजनीति थालेका शाह पछि पञ्चायत प्रवेश गरेका थिए । भारतीय संस्थापनसँग नजिक भएपछी शाहको पछि राजा मेहन्द्रसँग दूरी बढेको थियो ।<ref>[http://annapurnapost.com/news/55661 अन्नपूर्णपोस्ट]</ref> ==नेपाल मानव अधिकार सङ्गठन== [https://web.archive.org/web/20190226193007/http://www.huronnepal.org/] ==नेपाल विश्व सम्बन्ध परिषद== [https://ncwa.org.np/] == वैवाहिक जीवन == ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== <references/> {{कमन्सश्रेणी|Rishikesh Shah}} [[श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेसका राजनीतिज्ञहरू]] [[श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:अमेरिकाको लागि नेपाली राजदुत]] [[श्रेणी:राजसभा स्थायी समितिका सभापतिहरू]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा नेपालको स्थायी प्रतिनिधिहरु]] [[श्रेणी:नेपालका अर्थ मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:सन् २००२ मा मृत्यु]] lfy1tmm49gw52f5zxchmc7u0t94puw2 0 48695 1393630 1383586 2026-11-03T00:24:13Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393630 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=मे २०१३}} {{अनुवादित हिन्दी}} {{Geobox River <!-- *** Name section *** --> | name = इन्द्रावती | native_name = | other_name = | other_name1 = <!-- *** Image *** ---> | image = Chitrakot_waterfall3.JPG | image_size = 200px | image_caption = [[चित्रकोट जलप्रपात]]मा इन्द्रावती नदी <!-- *** Etymology *** ---> | etymology = <!-- *** Country etc. *** --> | country = भारत | country1 = | state = छत्तीसगढ | state1 = | region = | region1 = | district = बस्तर | district1 = दंतेवाडा | city = | city1 = | landmark = | landmark1 = <!-- *** Geography *** --> | length = 386 | watershed = | discharge_location = | discharge = | discharge_max = | discharge_min = | discharge1_location = | discharge1 = <!-- *** Source *** --> | source_name = रामपुर | source_location = थुसामान्युल | source_district =[[कालोहन्डी जिल्ला]] | source_region = उडीसा | source_state = उडीसा | source_country = | source_lat_d = 19 | source_lat_m = 37 | source_lat_s = 59 | source_lat_NS = N | source_long_d = 83 | source_long_m = 1 | source_long_s = 51 | source_long_EW = E | source_elevation = | source_length = <!-- *** Mouth *** --> | mouth_name = गोदावरी | mouth_location =[[दंतेवाडा जिल्ला]] | mouth_district = दंतेवाडा | mouth_region =छत्तीसगढ | mouth_state = | mouth_country = भारत | mouth_lat_d = | mouth_lat_m = | mouth_lat_s = | mouth_lat_NS = | mouth_long_d = | mouth_long_m = | mouth_long_s = | mouth_long_EW = | mouth_elevation = <!-- *** Tributaries *** --> | tributary_left = पामेर | tributary_left1 = चिंटा | tributary_right = | tributary_right1 = <!-- *** Free fields *** --> | free_name = | free_value = <!-- *** Map section *** --> | map = | map_size = | map_caption = }} '''इंद्रावती नदी''' ({{lang-te|ఇంద్రావతి నది}}) [[मध्य भारत]]को एक ठूलो नदी छ र [[गोदावरी नदी]]को सहायक नदी हो। यस नदी नदीको उदगम स्थान [[चण्डीगढ|उडीसा]]का [[कालोहन्डी जिल्ला|कालोहन्डी जिल्लाहरू]]का रामपुर थूयामूलमा छ।<ref>{{cite web |url=http://www.india9.com/i9show/-Chhattisgarh/Indravati-River-55191.htm |title=इन्द्रावती रिवर यी इण्डिया |accessdate=९ जनवरी, २००९ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012146/http://www.india9.com/i9show/-Chhattisgarh/Indravati-River-55191.htm |archive-date=2016-03-05 }}</ref> नदीको कुल लम्बाई {{convert|240|mi|km}} छ|<ref>{{cite web |url=http://bastar.nic.in/BASTARINFO.HTM |title=बस्तर जिल्लाहरूको वेब साईट |accessdate=२००९-०१-०९ |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207062958/http://bastar.nic.in/BASTARINFO.HTM |archive-date=2009-02-07 }}</ref> यो नदी प्रमुख रूपले [[छत्तीसगढ]] राज्यका {{जिल्ला|बस्तर}} {{जिल्लाहरू|दन्तेवाडा}}मा प्रवाहित हुन्छ। दन्तेवाडा जिल्लाहरूका भद्रकालीमा इन्द्रावती नदी र [[गोदावरी नदी]]को सगंम हुन्छ। आफ्नो पथरीले तलका कारण यसमा नौका चलाउन सम्भव छैन। यसका धेरै सहायक नदीहरू छन्, जसमा पामेर र चिंटा नदीहरू प्रमुख छन्। इंद्रावती नदी बस्तरका मानिसका लागि आस्था र भक्तिको प्रतीक छ।<ref>{{cite web |url=http://uti.choice.gov.in/district-news/bastar |title=बस्तर - छत्तीसगढ - जनसंपर्क विभाग |accessdate=१ जुलाई, २०१० |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802054651/http://uti.choice.gov.in/district-news/bastar |archive-date=2010-08-02 }}</ref> यस नदीका मुहानमा बसेकोछ छत्तीसगढको सहर जगदलपुर। यो एक प्रमुख सांस्कृतिक एवं हस्तशिल्प केन्द्र छ। यहीं मानव विज्ञान सङ्ग्रहालय पनि स्थित छ, जहाँ बस्तरका आदिवासीहरूको सांस्कृतिक, ऐतिहासिक एवं मनोरंजनदेखि सम्बन्धित वस्तुहरू प्रदर्शित गरिएका हुन्।<ref name="अपडेट">{{cite web |url=http://www.cgnewsupdate.com/cnu/district_detail.php?distt_id=13&d_name=bastar |title=जिल्ला बस्तर |accessdate=१ जुलाई, २०१० |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909111928/http://www.cgnewsupdate.com/cnu/district_detail.php?distt_id=13&d_name=Bastar |archive-date=2009-09-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090909111928/http://www.cgnewsupdate.com/cnu/district_detail.php?distt_id=13&d_name=Bastar |date=2009-09-09 }}</ref> डांसिंग कैक्टस कला केन्द्र, बस्तरका विख्यात कला संसारको अनुपम भहरूट छ। यहाँ एक प्रशिक्षण संस्थान पनि छ। यसका अतिरिक्त [[इंद्रावती राष्ट्रिय उद्यान]] इंद्रावती नदीका किनार बसा भएको छ। उद्यानको कुल क्षेत्रफल २७९९ वर्ग किमी छ।<ref>{{cite web |url=http://www.indiawildliferesorts.com/national-parks/indravati-national-park.html |title = इंडियन वाइल्डलाईफ |accessdate=१३ जनवरी, २००९}}</ref> [[जगदलपुर]]का निकट मात्र ४० किमीको दूरीमा स्थित [[चित्रकोट जलप्रपात]] स्थित छ। आफ्नो घोडेको नाल समान मुखका कारण यस जाल प्रपातलाई भारतको निआग्रा पनि भनिन्छ।<ref>[http://www.indiamike.com/photopost/showphoto.php/photo/34037/size/big/cat//ppuser/32345 चित्रकोट जलप्रपात]-इण्डिया ट्रैवल फोरम, फोटो गैलरी</ref><ref>[http://www.mapsofindia.com/chhattisgarh/geography/indravati-river.html इंद्रावती नदी]- मैप्स अफ इण्डिया</ref><ref>[http://www.tourismofchhattisgarh.com/chhattisgarh-tour-itineraries/orissa-and-chhattisgarh-tribal-and-nature-tour.html छत्तीसगढ पर्यटनको जालस्थल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206014403/http://www.tourismofchhattisgarh.com/chhattisgarh-tour-itineraries/orissa-and-chhattisgarh-tribal-and-nature-tour.html |date=2010-02-06 }}</ref> यो भारतको सबैभन्दा ठूलो जल-प्रपात छ।<ref>[http://indiaonline.in/Profile/Geography/Geo-Facts/index.aspx जियो फैक्ट्स- इण्डिया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020160055/http://indiaonline.in/Profile/Geography/Geo-Facts/index.aspx |date=2011-10-20 }}</ref> यहाँ इंद्रावती नदी ९० फुटको उंचाईबाट प्रपात रूपमा झर्दछ। यहाँ माछा पक्रिने, नाउ चलाउने र तैराकीका सुविधाहरू पनि उपलब्ध छन्। यो जलप्रपात क्यानाडाका [[नियाग्रा जलप्रपात]]का पछि विश्वको अर्को सबैभन्दा ठूलो जलप्रपात मानिन्छ। यहाँदेखि १० किमीको दूरीमा नारायणपाल मन्दिर स्थित छ।<ref name="अपडेट"/> ==विहंगम दृश्य== {{Panorama |image = File:Chitrakot_panoramic.jpg |height = 230 |alt = चित्रकोटको विहंगम दृश्य |caption = चित्रकोट जलप्रपातमा इन्द्रावती नदी ९० फीटको ऊंचाईदेखि घोडाको नालका रूपमा झर्दछ। यसलाई भारतको नियाग्रा पनि भनिन्छ। }} ==सन्दर्भ== {{reflist}} {{भारतका नदीहरू}} {{RiversOfNepal}} {{Navbox नेपालको जल सम्पदा}} {{कमन्सश्रेणी|Indravati}} [[श्रेणी:भारतका नदीहरू]] [[श्रेणी:भूगोल]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ]] [[श्रेणी:नेपालका प्रमुख नदीहरू]] kp7p435c6r7tzsfq4y5lyhn7lvdlr8c 0 50436 1393589 1383052 2026-11-02T12:24:46Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393589 wikitext text/x-wiki {{सफाई काल|date=सेप्टेम्बर २०२०}} {{Infobox person | name = अक्षय कुमार | image = Akshay Kumar.jpg | caption = सन् २०१५ मा अक्षय कुमार | birth_name = राजिव हरि ओम भाटिया | birth_date = {{Birth date and age|1967|9|9}} | birth_place = [[अमृतसर]], [[पन्जाब, भारत|पञ्जाब]], [[भारत]] | children = २ | religion = [[सिख धर्म]]<ref name="Celebrity Measurements">{{cite web|url=http://www.celebheightweight.com/2015/09/akshay-kumar-height-weight-age-measurements-net-worth/|title=Akshay Kumar Height, Weight, Age, Measurements, Net Worth|publisher=Celebrity Measurements|date= |accessdate=2015-09-29}}</ref> | other names = {{Plainlist| * अक्की * खिलाडी * खिलाडी कुमार * किङ अफ बलिउड (२००७)<ref>{{cite news|last1=Mishra|first1=Somen|title=Akshay Kumar crowned 2007 King of Bollywood|url=http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumar-crowned-2007-king-of-bollywood/55446-8.html|accessdate=6 November 2014|publisher=[[CNN-IBN]]|date=2 January 2008|location=Mumbai|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113014759/http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumar-crowned-2007-king-of-bollywood/55446-8.html|archive-date=13 November 2014}}</ref><ref>{{cite news|last1=Singh|first1=Mauli|last2=Shah|first2=Jigar|title=Khiladi is King|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/khiladi-is-king/article3023231.ece|accessdate=6 November 2014|work=The Hindu|publisher=[[The Hindu Group]]|date=15 August 2008}}</ref><ref>{{cite news|title=Akshay- the undisputed king of Bollywood, bags Rs72 crore deal|url=http://zeenews.india.com/entertainment/bollywood/akshay-the-undisputed-king-of-bollywood-bags-rs72-crore-deal_8541.html|accessdate=6 November 2014|publisher=[[Zee News]]|date=22 August 2008|location=Mumbai}}</ref> }} | occupation = [[अभिनेता]], [[चलचित्र निर्माता|निर्माता]], [[प्रस्तोता]] | years_active = (१९९१–हाल) | spouse = [[ट्विङ्कल खन्ना]] (२००१–हाल) | height = {{height|ft=5|in=11}} <ref name="Celebrity Measurements"/> | website = | signature = AkshayKumarSignature.png }} '''राजीव हरि ओम भाटिया''' (जन्म ९ सेप्टेम्बर १९६७),<ref name=birth>{{cite book|title=Britannica Book of the Year 2010|editor1-last=Sparks|editor1-first=Karen Jacobs|url=https://books.google.com/books?id=QeKbAAAAQBAJ&pg=PA95|date=2010|location=[[Chicago]]|publisher=[[Encyclopædia Britannica]], Inc.|isbn=978-1-61535-366-8|oclc=799040256|page=95}}</ref>'''अक्षय कुमार '''({{IPA-hi|əkˈʂɛː kʊˈmaːr|pron}}) एक भारतीय [[अभिनेता]] हुन्।<ref name=National-Post-21-May-2019/><ref name=National-Post-May-2019>{{citation|last=Blackwell|first=Tom|date=13 May 2019|url=https://nationalpost.com/news/world/canadian-passport-sparks-controversy-for-modi-supporting-brad-pitt-of-bollywood|title=Canadian passport sparks controversy for Modi-supporting 'Brad Pitt of Bollywood'|publisher=National Post|access-date=29 May 2020|quote=''एक असुविधाजनक तथ्यले अक्षय कुमारको राष्ट्रवादी प्रमाणपत्रलाई चुनौती दिएको थियो: दबाबमा उनले स्वीकार गरे कि उनले आफ्नो भारतीय नागरिकता क्यानाडाको राहदानीको लागि लिएका थिए। वास्तवमा उनी ओन्टभिलमा एउटा हवेलीको मालिक छन्। उनले भनेका थिए" टोरोन्टो मेरो घर हो, र २०११ मा। त्यतिबेला क्यानाडाका आफ्नै प्रधानमन्त्री स्टीफन हार्परको लागि अभियान चलाइएको थियो, 'म्याग्गिल विश्वविद्यालयका एक राजनीतिक नरेन्द्र सुब्रमण्यनले भने,' कुन भारतीय व्यक्तिले चुनावमा जान आग्रह गर्ने काममा उनी संलग्न छन र सबैभन्दा लाजमर्दो कुरा हो। वैज्ञानिक''}}</ref><ref name=cbc-3-2020>{{citation|last=Dyer|first=Evan (Parliamentary Affairs Bureau)|title=Canada's politicians have stayed mostly silent about a wave of anti-Muslim violence in India|publisher=Canadian Broadcasting Corporation (CBC) News|date=7 March 2020|access-date=14 September 2020|url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-india-modi-1.5484349}} Quote: "(पूर्व प्रधानमन्त्री स्टीफन) हार्परले २०११ मा मोदीको सबैभन्दा ठूला सेलिब्रिटी समर्थक, बलिउड स्टार अक्षय कुमारसँगै अभियान गरे जसलाई पछि क्यानाडाको नागरिकताको विशेष अनुदान दिइयो। "</ref> अभिनेता, निर्माता, मार्शल कलाकार र टेलिभिजन व्यक्तित्व जसले [[बलिउड]], वाणिज्यिक [[हिन्दी भाषा]] फिल्म उद्योग मुख्य रूपमा [[मुम्बई]], भारतमा काम गर्दछ। २९ बर्ष भन्दा बढीको करियरमा कुमार १०० भन्दा बढी फिल्महरूमा देखा परे र उनले धेरै पुरस्कारहरू जितेका छन्, जसमा ''[[रुस्तम]]'' (२०१६) मा अभिनयका लागि सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको लागि राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार र दुई फिल्मफेयर पुरस्कार ''[[अजनबी]]'' (२००१) र ''[[गरम मसला]]''(२००५) को लागी हो। == बाल्यकाल == कुमारको जन्म [[अमृतसर]],[[पन्जाब, भारत|पञ्जाब]], भारत <ref name=birth />मा हरि ओम भाटिया र अरुणा भाटियाको एउटा पंजाबी परिवारमा भएको थियो। <ref name="HTMKhalid"/><ref name="25years">{{cite web|author=Verma, Sukanya|title=40 things you didn't know about Akki|date=5 September 2007 |url=http://www.rediff.com/movies/2007/sep/05akshay.htm|publisher=[[Rediff.com]]|accessdate=14 March 2008| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080219044744/http://www.rediff.com/movies/2007/sep/05akshay.htm| archivedate= 19 February 2008}}</ref>उनको बुबा एक सेना अधिकारी थिए।<ref>{{cite news|author1=Ritika Handoo|title=Lesser known facts about Akshay Kumar|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/lesser-known-facts-about-akshay-kumar_1668704.html|accessdate=5 May 2016|work=Zee News|date=8 September 2015}}</ref> कलिलो उमेरदेखि नै कुमारलाई खेलकुदमा रुचि थियो। उनका बुबा पनि कुश्तीको आनन्द उठाउँथे। उनी दिल्लीको चाँदनी चौकमा हुर्केका थिए र पछि उनी बम्बई (वर्तमान मुम्बई) सरेका थिए जब उनका पिताले सेना छोडेर युनिसेफमा एकाउन्टेन्ट बने।<ref name="rstv">{{cite news |last1=S |first1=Irfan |title=Guftagoo with Akshay Kumar |publisher=Rajya Sabha TV |date=3 June 2014}}</ref>चाँडै नै, उनकी बहिनीको जन्म भयो र उनको परिवार मध्य बम्बईको पंजाबी बहुल क्षेत्र कोलीवाडामा बस्थ्यो।<ref name="HTMKhalid">{{cite news|last1=Mohammad|first1=Khalid|title=Akshay Kumar is a Punjabi by nature|url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/entertainment/akshay-kumar-is-a-punjabi-by-nature/article1-211213.aspx|work=Hindustan Times|accessdate=17 June 2014|location=Mumbai|date=22 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225000554/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Akshay-Kumar-is-a-Punjabi-by-nature/Article1-211213.aspx|archivedate=25 December 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225000554/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Akshay-Kumar-is-a-Punjabi-by-nature/Article1-211213.aspx |date=25 December 2013 }}</ref> उनले स्कुल शिक्षा डोन बोस्को हाई स्कूल, माटुंगाबाट प्राप्त गरे<ref>{{cite web |title=Notable Alumni {{!}} Don Bosco High School |url=https://donboscomatunga.com/alumni/notable-alumni/ |website=donboscomatunga.com |access-date=2020-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817202648/https://donboscomatunga.com/alumni/notable-alumni/ |archive-date=2020-08-17 }}</ref> सँगै कराटे सिक्दै। उनले उच्च शिक्षाको लागि गुरु नानक खालसा कलेजमा भर्ना गरे, तर उनी पढाइमा खास चासो नभएकोले पढ्न छाडे। उनले आफ्नो बुबालाई अनुरोध गरे कि उनी अझै मार्शल आर्ट सिक्न चाहन्छन्, र उनको बुबाले उनलाई थाइल्याण्ड पठाउन पैसा बचाए। कुमार मार्शल आर्ट सिक्न बैंकक गएका थिए र थाईल्याण्डमा ५ बर्ष थाई बक्सिंग सिक्नको लागि बसे। .<ref name="HTMKhalid" /><ref>{{cite news|last1=Gupta|first1=Priya|title=I've got more than what I had ever dreamt of: Akshay Kumar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ive-got-more-than-what-I-had-ever-dreamt-of-Akshay-Kumar/articleshow/21776783.cms|accessdate=19 August 2015|work=[[The Times of India]]|publisher=[[The Times Group]]|date=13 August 2013}}</ref> कुमारको बहिनी अलका भाटिया हुन्।<ref>{{cite news|url=http://www.ndtv.com/photos/entertainment/akshay-twinkle-at-pre-karva-chauth-bash-8460 |title=Akshay, Twinkle at pre-Karva Chauth bash|publisher=[[NDTV]]|accessdate=9 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524134015/http://www.ndtv.com/photos/entertainment/akshay-twinkle-at-pre-karva-chauth-bash-8460|archivedate=24 May 2013}}</ref> कुमार किशोर छँदा, उनको बुबाले उनलाई के हुनको लागी सोधे। कुमारले एक अभिनेता बन्ने चाहना व्यक्त गरे।<ref>{{cite news|title=Unplugged: Akshay Kumar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/Unplugged-Akshay-Kumar/articleshow/4328069.cms|work=[[The Times of India]]|publisher=[[The Times Group]]|accessdate=9 October 2014|date=21 September 2009}}</ref> == फिल्म == {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष !! फ़िल्म !! अभिनय !! class="unsortable"| टिप्पणी |- | १९९१ || ''सौगंध'' || शिवा || |- | १९९२ || ''डांसर'' || राजु 'राजा' || |- | १९९२ || ''मिस्टर बॉन्ड'' || मिस्टर बॉन्ड |- | २९९२ || ''खिलाड़ी'' || राज मल्होत्रा || |- | १९९२ || ''दीदार'' || आनन्द मल्होत्रा || |- | १९९३ || ''अशांत'' || विजय || |- | १९९३ || ''दिल की बाज़ी'' || विजय || |- | १९९३ || ''कायदा कनून'' || डी॰डी॰ दूरानी || |- | १९९३ || ''वक्त हमारा है'' || विकास सुबकुचवाला || |- | १९९३ || ''सैनिक'' || सुरज दत्त || |- | १९९४ || ''एलान'' || विशाल चौधरी || |- | १९९४ || ''ये दिल्लगी'' || विजय सैगल || नामित |- | १९९४ || ''जय किशन'' || जय/किशन || |- | १९९४ || ''मोहरा'' || अमर सक्सेना || |- | १९९४ || ''मैं खिलाड़ी तू अनाड़ी'' || करन जोगलेकर || |- | १९९४ || ''इक्के पे इक्का '' || राजीव || |- | १९९४ || ''अमानत'' || अमर || |- | १९९४ || ''सुहाग'' || राज || |- | १९९४ || ''[[नज़र के सामने (1994 फ़िल्म)|नज़र के सामने]]'' || जय कुमार || |- | १९९४ || ''[[ज़ख्मी दिल (1994 फ़िल्म)|ज़ख्मी दिल]]'' || जयदेव आनन्द || |- | १९९४ || ''[[ज़ालिम (1994 फ़िल्म)|ज़ालिम]]'' || रवि || |- | १९९४ || ''[[हम हैं बेमिसाल (1994 फ़िल्म)|हम हैं बेमिसाल]]'' || विजय सिन्हा || |- | १९९५ || ''[[पाँडव (1995 फ़िल्म)|पाँडव]]'' || विजय || |- | १९९५ || ''[[मैदान-ए-जंग (1995 फ़िल्म)|मैदान-ए-जंग]]'' || करण || |- | १९९५ || ''[[सबसे बड़ा खिलाड़ी (1995 फ़िल्म)|सबसे बड़ा खिलाड़ी]]'' || विजय कुमार/लल्लू || |- | १९९६ || ''[[तू चोर मैं सिपाही (1996 फ़िल्म)|तू चोर मैं सिपाही]]'' || अमर वर्मा || |- | १९९६ ||''[[खिलाड़ियों का खिलाड़ी (1996 फ़िल्म)|खिलाड़ियों का खिलाड़ी]]'' || अक्षय मल्होत्रा || |- | १९९६ || ''[[सपूत (फ़िल्म)|सपूत]]'' || प्रेम || |- | १९९७ || ''[[लहू के दो रंग (1997 फ़िल्म)|लहू के दो रंग]]'' || सिकन्द्र दवाई || |- | १९९७ || ''[[इंसाफ (1997 फ़िल्म)|इंसाफ]]'' || विक्रम || |- | १९९७ || ''[[दावा (1997 फ़िल्म)|दावा]]'' || अर्जुन || |- | १९९७ || ''[[तराज़ू (1997 फ़िल्म)|तराज़ू]]'' || इंस्पेक्टर राम यादव || |- | १९९७ ||''[[मिस्टर एंड मिसेज़ खिलाड़ी (1997 फ़िल्म)|मिस्टर एंड मिसेज़ खिलाड़ी]]'' || राजा || तेलुगु फ़िल्म ''आ ओक्काटी अडाक्कु'' का पुनर्निर्माण |- | १९९७ || ''[[दिल तो पागल है (1997 फ़िल्म)|दिल तो पागल है]]'' || अजय || विस्तृत विशेष उपस्थिति नामित—[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार]] |- | १९९७ || ''[[अफ़लातून (1997 फ़िल्म)|अफ़लातून]]'' || रॉकी/राजा || दूहरा अभिनय |- | १९९८ || ''[[कीमत (1998 फ़िल्म)|कीमत]]'' || देव || |- | १९९८ || ''[[अंगारे (1998 फ़िल्म)|अंगारे]]'' || अमर || |- | १९९८ || ''बारूद'' || जय शर्मा || |- | १९९९ || ''आरज़ू'' || विजय खन्ना || |- | १९९९ || ''इन्टरनेशनल खिलाड़ी'' || राहुल 'देवराज' || |- | १९९९ || ''ज़ुल्मी'' || राज || |- | १९९९ || ''संघर्ष'' || प्रोफेसर अमन वर्मा || |- | १९९९ || ''जानवर'' || बादशाह/बाबू लोहार || |- | २००० || ''हेरा फेरी'' || राजु || मलयाली फ़िल्म ''रामजी राव स्पिकिंग'' का पुनर्निर्माण |- | २००० || ''धड़कन'' || राम || |- | २००० || ''खिलाड़ी ४२०'' || देव कुमार/आनन्द कुमार || दोहरा अभिनय |- | २००१ || ''एक रिश्ता'' || अजय कपूर || |- | २००१ || ''अज़नबी'' || विक्रम बजाज || फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार |- | २००२ || ''हाँ मैंने भी प्यार किया'' || राज मल्होत्रा || |- | २००२ || ''आँखें'' || विश्वास प्रजापति || |- | २००२ || ''आवारा पागल दीवाना'' || गुरु गुलाब खत्री || |- | २००२ || ''जानी दुश्मन'' || अतुल || |- | २००३ || ''तलाश'' || अर्जुन || |- | २००३ || ''अंदाज़ '' || राज मल्होत्रा || |- | २००४ || ''ख़ाकी '' || सर इन्सपेक्टर शेखर वर्मा || नामित—फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार |- | २००४ || ''[[पुलिस फोर्स (2004 फ़िल्म)|पुलिस फोर्स]]'' || विजय सिंह || |- | २००४ || ''[[आन (2004 फ़िल्म)|आन]]'' || डीसीपी हरि ओम पटनायक || |- | २००४ ||''[[मेरी बीवी का जवाब नहीं (2004 फ़िल्म)|मेरी बीवी का जवाब नहीं]]'' || इन्सपेक्टर अजय || |- | २००४ || ''[[मुझसे शादी करोगी (2004 फ़िल्म)|मुझसे शादी करोगी]]'' || अरुण खन्ना/सनी || नामित—[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार]]<br /> नामित—[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार]] |- | २००४ || ''[[एतराज़ (2004 फ़िल्म)|एतराज़]]'' || राज मल्होत्रा || |- | २००४ || ''[[अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों (2004 फ़िल्म)|अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों]]'' || मैजर राजीव || |- | २००५ || ''[[बेवफा (2005 फ़िल्म)|बेवफा]]'' || राजा || |- | २००५ || ''[[वक़्त (२००५ फ़िल्म)|वक़्त]]'' || आदित्य ठाकुर || |- | २००५ || ''[[इन्सान (2005 फ़िल्म)|इन्सान]]'' || अमजद || |- | २००५ || ''[[गरम मसाला (2005 फ़िल्म)|गरम मसाला]]'' || मकरंद "मैक" देशपांडे || [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार]] |- | २००५ || ''[[दीवाने हुए पागल (2005 फ़िल्म)|दीवाने हुए पागल]]'' || रॉकी हिरनन्दानी || |- | २००५ || ''[[दोस्ती (2005 फ़िल्म)|दोस्ती]]'' || राज मल्होत्रा || |- | २००६ || ''[[फैमिली: खून के रिश्ते (2006 फ़िल्म)|फैमिली: खून के रिश्ते]]'' || शेखर भाटिया || विस्तारित उपस्थिति |- | २००६ || ''[[मेरे जीवन साथी (2006 फ़िल्म)|मेरे जीवन साथी]]'' || विकी || |- | २००६ || ''[[फिर हेरा फेरी (2006 फ़िल्म)|फिर हेरा फेरी]]'' || राजु || |- | २००६ || ''[[हमको दीवाना कर गये (2006 फ़िल्म)|हमको दीवाना कर गये]]'' || आदित्य मल्होत्रा || |- | २००६ || ''[[जानेमन (2006 फ़िल्म)|जानेमन]]'' || अगस्त्य राव || |- | २००६ || ''[[भागम भाग (2006 फ़िल्म)|भागम भाग]]'' || बंटी || |- | २००७ || ''[[नमस्ते लंदन]]'' || अर्जुन सिंह || नामित—[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] |- | २००७ || ''[[हे बेबी (2007 फ़िल्म)|हे बेबी]]'' || आरुष मेहरा || |- | २००७ || ''[[भूल भुलैया (2007 फ़िल्म)|भूल भुलैया]]'' || डॉ॰ [[आदित्य श्रीवास्तव]] || |- | २००७ || ''[[वेलकम (2007 फ़िल्म)|वेलकम]]'' || राजीव सैनी || |- | २००८ || ''[[टशन (फ़िल्म)|टशन]]'' || बच्चन पाण्डे || |- | २००८ || ''[[सिंह इज़ किंग]]'' || हैप्पी सिंह || नामित—[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]]; चीनी फ़िल्म ''मिराक्ल्स'' का पुनर्निर्माण |- | २००८ || ''[[जम्बो (फ़िल्म)|जम्बो]]'' || जम्बो {{small|(ध्वनी)}} || |- | २००९ || ''[[चाँदनी चौक टू चाइना]]'' || सिधु शर्मा || |- | २००९ || ''[[८x१० तस्वीर|8 x 10 तस्वीर]]'' || जय पुरी/जीत पुरी || दोहरा अभिनय |- | ३००९ || ''[[कमबख़्त इश्क़]]'' || विराज शेरगिल || |- | २००९ || ''[[ब्लू]]'' || आरव मल्होत्रा || |- | २००९ || ''[[दे दना दन]]'' || नितिन बांकड़ || |- | २०१० || ''[[हाउसफुल (2010 फ़िल्म)|हाउसफुल]]'' || आरुष || |- | २०१० || ''[[खट्टा मीठा (2010 फ़िल्म)|खट्टा मीठा]]'' || सचिन टिचकुले || |- | २०१० || ''[[एक्शन रिप्ले]]'' || किशन कुमार || |- | २०१० || ''[[तीसमार खां]]'' || तेब्रेज़ मिर्ज़ा खान/<br />तीसमार खां || |- | २०११ || ''[[पटियाला हाउस (फ़िल्म)|पटियाला हाउस]]'' || प्रगट सिंह कहलोन/गट्टू/काली || |- | २०११ || ''[[थैंक यू (२०११ फ़िल्म)|थैंक यू]]'' || किशन || |- | २०११ || ''[[देसी बॉयज]]'' || जिगनेश पटेल/जैरी/रॉको || |- | २०१२ || ''[[हाउसफुल २]]'' || जॉली न॰ 1/ सनी |- | २०१२ || ''[[रावड़ी राठौर]]'' || एएसपी विक्रम राठौड़/शिवा || तेलुगू फ़िल्म विक्रमारकुडु का पुनर्निर्माण |- | २०१२ || ''[[जोकर (2012 फ़िल्म)|जोकर]]'' || राजकुमार/अगस्त्य || |- | २०१२ || ''[[ओएमजी – ओ माय गॉड|ओ माय गॉड]]'' || [[भगवान कृष्ण]] || नामित—[[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार]] |- | २०१२ || ''[[खिलाड़ी ७८६]]'' || बहत्तर सिंह/तेहत्तर सिंह || दोहरा अभिनय |- | २०१३ || ''[[स्पेशल २६]]'' || अजय सिंह/अज्जु || |- | २०१३ || ''[[वंस अपॉन अ टाइम इन बम्बाइ-दोबारा]]'' || शौयब खान || |- | २०१३ || ''[[बॉस (२०१३ हिन्दी फ़िल्म)|बॉस]]'' || बॉस || मलयाली फ़िल्म [[पोकरी राजा]] का पुनर्निर्माण |- | २०१४ || ''[[हॉलीडे]]'' || विराट बक्शी || |- | २०१४ || ''इट्स एंटरटेनमेंट'' || अखिल || |- | २०१५ || ''[[गब्बर इज़ बैक]]'' || आदित्य सिंह राजपूत || |- | ३०१५ || ''बेबि'' || अजय || |- | २०१५ || ''[[ब्रदर्स (२०१५ चलचित्र)|ब्रोदर्स]]'' || डेबिड || || |- | २०१५ || ''सिङ इज ब्लिङ'' || रफ्तार || |- | २०१६ || ''एयरलिफ्ट'' || रन्जित कटियाल || |- |२०१६ || ''हाउसफुल 3'' || स्यान्डी/सुन्डी || |- |२०१६ || ''[[रुस्तम]]'' || रुस्तम पव्री || |- |२०१७ || ''[[जोली एलएलबी २ (२०१७ चलचित्र) | जोली एलएलबी २]]'' || जगदीश्वर 'जोली' मिश्रा || |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} ==यो पनि हेर्नु होस== {{FilmfareAwardBestVillain}} == बाह्य लिङ्कहरू== {{कमन्सश्रेणी|Akshay Kumar|अक्षय कुमार}} * {{IMDb name|id=0474774}} {{Authority control|VIAF=56201763}} {{Persondata |NAME=Kumar, Akshay |ALTERNATIVE NAMES=Akki |SHORT DESCRIPTION=Film actor |DATE OF BIRTH=September 9, 1967 |PLACE OF BIRTH=[[Amritsar]], [[Punjab (India)|Punjab]], India |DATE OF DEATH= |PLACE OF DEATH= }} [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय स्टन्ट प्रदर्शनकर्ताहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र निर्माताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय मूलका क्यानडेली अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष मार्सल कलाकारहरू]] [[श्रेणी:अमृतसरका अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९६७ मा जन्म]] [[श्रेणी:पन्जाबी मानिसहरू]] [[श्रेणी:फिल्मफेयर पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:क्यानडेली आवाज अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र निर्माताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:भारतीय आवाज अभिनेताहरू]] i623hkxjc7n6wsxgy00s32bvxlav4tu 8 50832 1393616 456375 2026-11-02T19:43:07Z Maintenance script 21402 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1393616 javascript text/javascript //See https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:WikiLove for basic documentation on configuration. //<nowiki> ( function( $ ) { $.wikiLoveOptions.types.barnstar.subtypes['laborious'] = { fields: [ 'message' ], option: 'अथक परिश्रम बार्नस्टार', descr: 'यो बार्नस्टार ती प्रयोगकर्तालाई दिइने गरिन्छ जसले कुनै क्षेत्र विशेषमा अत्यन्तै परिश्रम गरेर विकि परियोजनाहरूलाई अत्यन्तै फाइदा पुगाएको होस् ।', header: 'तपाईको लागी एउटा सम्मान', title: 'अथक परिश्रम बार्नस्टार', image: 'Barnstar of Diligence Hires.png' }; $.wikiLoveOptions.types.barnstar.subtypes['contribs'] = { fields: [ 'message' ], option: 'श्रेष्ठ योगदान बार्नस्टार', descr: 'यो बार्नस्टार ती प्रयोगकर्तालाई दिइने गरिन्छ जो धेरै विनम्र होस् तथा अन्य प्रयोगकर्तालाई सहायता गर्न सदैव तत्पर होस् ।', header: 'तपाईको लागी एउटा सम्मान', title: 'श्रेष्ठ नागरिक बार्नस्टार', image: 'Barnstar of Humour Hires.png' }; $.wikiLoveOptions.types.barnstar.subtypes['newcomer'] = { fields: [ 'message' ], option: 'नवागन्तुक बार्नस्टार', descr: 'यो बार्नस्टार ती नयाँ प्रयोगकर्तालाई दिइने गरिन्छ जसले विकिमा नयाँ तथा राम्रो योगदान गरिरहेका छन् ।', header: 'तपाईको लागी एउटा सम्मान', title: 'नवागन्तुक बार्नस्टार', image: 'Minor Barnstar Hires.png' }; $.wikiLoveOptions.types.barnstar.subtypes['continuous'] = { fields: [ 'message' ], option: 'निरन्तर गतिशील बार्नस्टार', descr: 'विकिपीडियाको गुणवत्ता बढाउँदै निरन्तर धेरै समय विकिको समृद्धिमा संलग्न भएको हुनाले ।', header: 'तपाईको लागी एउटा सम्मान', title: 'निरन्तर गतिशील बार्नस्टार', image: 'Tireless Contributor Barnstar Hires.gif' }; $.wikiLoveOptions.types.barnstar.subtypes['rosetta'].option = 'अनुवादक बार्नस्टार'; $.wikiLoveOptions.types.kitten.gallery.imageList = [ 'Cucciolo gatto Bibo.jpg', 'Kitten (06) by Ron.jpg', 'Kitten-stare.jpg', 'Red Kitten 01.jpg', 'Kitten in a helmet.jpg', 'Cute grey kitten.jpg', 'Iris cat.jpg', 'Young cats.jpg', 'Youngkitten.JPG']; $.wikiLoveOptions.types['sweet'] = { name:'गुलियो', select:'मिठाई छान्नुस:', text: '{| style="background-color: $5; border: 1px solid $6;"\n\ |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[$3|$4]]\n\ |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | $1 ~~~~\n\ |}', // custom text subtypes:{ 'बर्फी':{fields: [ 'header', 'message' ], option:'बर्फी', descr: '', header: 'तपाईको लागी बर्फी', image: 'File:Barfi.JPG', imageSize: '135px'}, 'जेरी':{fields: [ 'header', 'message' ], option:'जेरी', descr: '', header: 'तपाईको लागी जेरी', image: 'Jalebi 2.jpg', imageSize: '135px'}, 'गुलाब जामुन':{fields: [ 'header', 'message' ], option:'गुलाब जामुन', descr: '', header: 'तपाईको लागी गुलाब जामुन', image: 'Gulab jamun (Lav).JPG', imageSize: '135px'} }, icon:'//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Royal_sweets_-_Slough.jpg/50px-Royal_sweets_-_Slough.jpg' }; } )( jQuery ); //</nowiki> ov617d72t8272mutagyctyowrrkgdjs 0 51008 1393715 1392201 2026-11-03T11:11:22Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 5 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393715 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|नेपालका अन्तिम शाहवंशीय राजा}} {{Infobox royalty | name = ज्ञानेन्द्र शाह | image =Gyanendra 01.jpg | caption = | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अन्तिम राजा|युआरएल=https://www.bbc.com/nepali/news/story/2008/05/080530_last_king|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=बीबीसी नेपाली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> | cor-type2 = राज्याभिषेक | coronation2 = २०५८ जेठ २२<ref>{{cite web|url=http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628#|title=New Nepalese King Gyanendra Crowned|access-date=8 September 2018|archive-date=17 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150230/http://www.gettyimages.es/detail/fotograf%C3%ADa-de-noticias/new-nepalese-king-gyanendra-sits-on-the-throne-fotograf%C3%ADa-de-noticias/1318628|url-status=live}}</ref> | birth_date = वि.सं २००४ असार २३ | birth_place = [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]], [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | spouse = [[कोमल शाह|रानी कोमल]] | issue = [[पारस शाह]]<br>प्रेरणा शाह | regnal name = श्री पाँच महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह देव | house = [[शाह वंश]] | father = [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother = [[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | religion = [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]] | predecessor2 = [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र शाह]] | successor2 = शासन समाप्ति <br />([[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] नेपालको [[नेपालको राष्ट्रपति|राष्ट्र प्रमुख]]को रूपमा) | reg-type2 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} | regent2 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]|[[शेरबहादुर देउवा]]|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]]|[[सूर्यबहादुर थापा]]}} | reign2 = {{nowrap|२०५८ जेठ २२ – २०६५ जेठ १५}} | cor-type1 = राज्याभिषेक | coronation1 = २००७ कात्तिक २२ | reign1 = {{nowrap|२००७ कात्तिक २२ – २००७ पुष २३}} | reg-type1 = {{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्रीहरू]]}} | regent1 = {{clist|title={{nobold|''सूची हेर्नुहोस्''}} |[[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]]}} }} '''ज्ञानेन्द्र शाह''' (जन्म: २३ असार २००४) [[नेपालको इतिहास]]मा दुई पटक राजा हुने पहिला व्यक्ति र नेपालका अन्तिम [[शाह वंश|शाहवंशीय]] राजा पनि हुन्।<ref name=दुईपटक>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=ज्ञानेन्द्र शाह : नेपालको इतिहासमा दुई पटक राजा हुन पाए|युआरएल=https://www.reportersnepal.com/2021/10/599755|कार्य=|प्रकाशक=रिपोटर्स नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनी परिस्थितिले दुई पटक नेपालका राजा भए तर नियतिले दुवैपटक दिल्ली सम्झौताले बाहिरिनु परेको थियो। वि.सं २००७ मा उनका हजुरबुवा त्रिभुवन र बुवा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र]]ले देश छाडेर भारतमा शरण लिन गएपछि राणा शासकहरूले उनलाई राजा बनाएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=‘भारतीय दूतावासमा शरण लिन जानु त्रिभुवनको ऐतिहासिक भूल थियो’|युआरएल=https://www.nepalpress.com/2021/02/19/24402/|कार्य=|प्रकाशक=नेपाल प्रेस|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> पछि राजा [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|वीरेन्द्र]]को वंश विनाशपछि उनी पुनः नेपालका राजा भएका थिए। [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]का माहिला छोरा ज्ञानेन्द्र राज परिवारको परम्परा अनुसार राजा हुने रोलक्रममा थिएनन्। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरवारभित्र भएको नरसंहारमा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]लगायत तत्कालीन राज परिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]का भाइ ज्ञानेन्द्र राजा भएका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=कसले मार्‍याे राजा वीरेन्द्रलाई ?|युआरएल=https://www.himalkhabar.com/news/114686|कार्य=|प्रकाशक=हिमाल खबर|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन र पहिलो शासन == [[चित्र:3-year-old_King_Gyanendra.png|अङ्गुठाकार|वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजा घोषणा|बायाँ]] [[चित्र:Ford B2477 NLGRF photo contact sheet (1976-12-10)(Gerald Ford Library) (cropped).jpg|thumb|अमेरिकी राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]]को साथ ज्ञानेन्द्र शाह|बायाँ]] '''ज्ञानेन्द्र शाह''' युवराज महेन्द्रको दोस्रो छोराको रूपमा काठमाडौँ, पुरानो [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]मा जन्मिएका थिए। उनको जन्मपछि, उनका पितालाई राजज्योतिषहरूले नव शिशुलाई सँगै राख्दा नराम्रो हुन सक्छ भनेकाले उनी मामाघरमा हुर्किएका थिए।<ref name="Chowdhuri">{{cite news | last =Chowdhuri | first =Satyabrata Rai | title =Monarchy in Nepal | work =The Hindu | date =27 July 2001 | url =http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm | archive-date =30 December 2007 | url-status =usurped }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230055934/http://www.hinduonnet.com/2001/07/27/stories/05272524.htm |date=30 December 2007 }}</ref> [[सात सालको क्रान्ति|२००७ को राजनीतिक घटना]]को समयमा उनका पिता (महेन्द्र) र हजुरबुवा (त्रिभुवन) र अन्य राजपरिवार सदस्यहरू भारतमा शरण लिएको बेलामा बालक राजकुमार ज्ञानेन्द्र मात्र नेपालमा रहेका राजपरिवार सदस्य थिए। [[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]]ले नेपालस्थित भारतीय राजदूत सिंहमार्फत भारतका प्रधानमन्त्री नेहरुको पूर्ण आश्वासन पाएर नै सन् १९५० को ०६ नोभेम्बरको बिहान ०९:४५ तिरै भारतीय दूतावास (त्यतिबेला भारतीय दूतावास हालको राष्ट्रपति कार्यालय [[राष्ट्रपति भवन|शीतल निवास]]मा थियो।) मा परिवारसहित शरण लिएका थिए। राजाले भारतीय दूतावासमा शरण लिएको खबर थाहा पाएपछि राजालाई फकाउन भनी राजाका भानिज [[मेजर जनरल]] अर्जुनशमशेर (राजा त्रिभुवनकी दिदी अधिराजकुमारी रमा दिव्यश्वरी र भारतका लागि तत्कालीन नेपाली राजदूत सिंहशमशेरका छोरा) र मेजर जनरल [[विजय शमशेर|विजयशमशेर]] (तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहनशमशेर]]का छोरा) त्यहाँ पुगेका थिए। तर राजासँग उनीहरूलाई भेट्नसमेत दिइएन र राजा पनि फर्किन मानेनन्। धरहराबाट एकाएक बिगुल बज्न थाल्यो र निक्कै बेरसम्म आवाज आइरह्यो । राजा त्रिभुवनले (भारतमा) शरण लिएपछिको अवस्थामा कसरी अघि बढ्ने भनेर महाराज मोहनशमशेरले सबै भारदारलाई सिंहदरबारमा जम्मा हुन आदेश गरेका थिए । सबै भारदार जम्मा भएपछि महाराजले राजाले भारतको शरणमा गएर मुलुकको बेइज्जत गरेको सुनाए । केही बेरको छलफलपछि उनलाई फर्काउन प्रयास गर्ने निर्णय भयो । तर, राणाले अनेक प्रयास गर्दा पनि राजा फर्किन मानेनन् । एकातिर राजगद्दी एकछिन पनि खाली राख्न नहुने परम्परा । अर्कोतिर राजा त्रिभुवन, उनका छोरा महेन्द्र र नाती वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका सदस्यहरुले दरबार छाडिसके । अब के गर्ने ? राणाहरु संकटमा परे । गोरखापत्रका अनुसार ‘सो सभामा कोही कोही सदस्यले यस्तो देशद्रोही र राष्ट्रको बेइज्जत गर्ने वंशलाई गद्दीबाट वहिष्कार गर्नु पर्दछ भन्ने राय पनि प्रकट गरेका थिए।’ <ref>{{Cite web |title=ज्ञानेन्द्र शाहको पहिलो राज्यारोहण |url=https://nepalnews.com/2025/12/22/gyanendra-shahs-first-accession-to-the-throne/ |access-date=2026-10-03 |website=नेपाल न्युज |language=en}}</ref> अन्त्यमा प्रधानमन्त्रीले ‘परम्परादेखि मानिआएको वंशलाई खारिज गर्न मनासिब हुँदैन, फेरि नाबालक शाहाजादालाई त परिणामको बोधै नहुने हुनाले पहिले श्री ५ युवराजाधिराजको साथै हिन्द दूतावासमा सवारी भएको जेठा शाहजादा बक्सिन्छ कि भनी मौसूफ महाराजाधिराजमा अनुरोध गरौं। नबक्सेको खण्डमा उहाँको भाइ माहिला शाहाजादालाई नै गद्दीमा चढाउनु उचित होला।’ भने अन्नतः मामा घरमा छुटेका राजा त्रिभुवनका माइला नाति नाबालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा वनाउने निर्णयमा उनीहरु पुगे । अनि त्रिभुवनलाई गद्दीच्युत गरी ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरियो। तीन वर्षका नाबालक ज्ञानेन्द्र राजा भए । कात्तिक २२ गते मंगलवार दिनको २.४५ बजे हनुमानढोकाको नासलचोकमा हतारहतार नायब गुरु हेमराज पाण्डेले नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच लगाई राज्यारोहण गराए । यसरी बुबा महेन्द्र र दाजु वीरेन्द्रभन्दा अघि ज्ञानेन्द्र राजा भए । नासलचोक बीचको डबलीमा बालक ज्ञानेन्द्रलाई श्रीपेच पहिराइयो । बालक राजाको टाउकोले श्रीपेच थाम्न नसक्ला भनी नायब बडागुरुज्यू हेमराजले आफ्नो हातले [[श्रीपेच]] समातिराखे। परम्पराअनुसार भारदारहरुले दाम राखी नयाँ राजाको दर्शन गरे । समारोहमा बेलायती राजदूत जर्ज फल्कोनर सहभागी भए पनि भारतीय राजदूत चन्द्रेश्वर नारायण सिंह भने उपस्थित भएनन् । ज्ञानेन्द्र राजा भएपछि उनलाई हात समाएर मोहनशमशेरले डोर्‍याए। अनि बालकलाई धाईको पिठ्युँमा बोकाएर तलेजु भवानीको प्रसाद लिइवरी नृसिंह आदि देवताहरुको दर्शन गराई भेटी चढाइकन मोहन शमशेर चौघोडे बग्गीमा बालक राजालाई दक्षिणपट्टि राखी जुद्ध सडक हुँदै सिंहदरबार गए।<ref>{{Cite web |title=२००७ सालको ज्ञानेन्द्र राज्यारोहण कथा : बडागुरुले थामेका थिए श्रीपेच |url=https://nepalpress.com/2023/11/12/396289/%e0%a5%a8%e0%a5%a6%e0%a5%a6%e0%a5%ad-%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%87%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b0/ |access-date=2026-10-03 |website=Nepal Press |language=en-US}}</ref> नयाँ राजाको राज्यारोहण बारे २००७ साल कात्तिक २३ गते ‘गोर्खापत्र’मा समाचार छापियो — ‘श्री ५ महाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहको राज्यारोहण, श्री ५ महाराजाधिराज त्रिभुवन वीर विक्रम शाहको पदच्युत । राज्यारोहणपछि दिउँसो तोप पड्कियो । शीतलनिवासस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिइरहेका राजा त्रिभुवन के रहेछ भनेर बार्दलीतिर निस्किए । त्यो दिन शीतलनिवासमै रहेका व्यवसायी बी.एल. शर्माले ‘राष्ट्रपिता र म’ नामक पुस्तकमा राजा त्रिभुवनसँग भएको वार्तालाप यसरी लेखेका छन् । नातिलाई राजा बनाएको सूचना पाएपछि उनले शर्मासँग भनेका थिए — ‘ए राजा त हाम्रा नातिलाई पो बनाए छन्, हेर्दै जाऊँ ।’ नयाँ राजाको नाममा केही टक (सिक्का) पनि काटिए । शास्त्रीय परम्पराअनुसार सोही दिन [[हनुमान ढोका|हनुमानढोका दरबार]]मा उनको [[राज्याभिषेक]] समारोह पनि भयो।<ref>{{Cite news|title=|date=८ नोभेम्बर-१९५०|work=दी इन्डियन एक्सप्रेस,}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://himalpress.com/2023/02/34973/|title=राजा त्रिभुवनलाई शरण दिएर यसरी भएको थियो भारतीय हस्तक्षेप|last=खडेरी|first=सन्तोष|date=६ फागुन २०७९}}</ref> राज्यारोहणपछि नाबालक राजा ज्ञानेन्द्रलाई हात्ती चढाएर सहर घुमाइयो ।<ref>{{Cite web |title=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल |url=https://baahrakhari.com/detail/294087/ |access-date=2026-10-03 |website=राजा ज्ञानेन्द्रको पहिलो कार्यकाल}}</ref><ref name="दुईपटक" /> राणा प्रधानमन्त्रीले राजाको लागि बार्षिक ३,००,००० रुपैयाँ बजेट समेत छुट्याएका थिए। वि.सं. २००७ को [[दिल्ली सम्झौता]]पछि नेपालमा राणा शासन अन्त्य भयो, राजा त्रिभुवन नेपाल फर्के र राजगद्दी पुनः सम्हालेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=अपहरणको शैलीमा राजा त्रिभुवनलाई दिल्ली पुर्याइएकाे थियो: फणीन्द्र नेपाल|युआरएल=https://danfetv.com/%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF/|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=डाँफे टिभी|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> [[चित्र:2018.1.105(51-52) V (31945575448) (cropped).jpg|thumb|राजकुमार ]] == अधिराजकुमार == ज्ञानेन्द्रको पढाई दाजु राजा वीरेन्द्रसँगै [[दार्जिलिङ]]को सेन्ट जोसेफ स्कुलमा भएको थियो। उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट सन् १९६९ मा स्नातक गरेका थिए।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाहको आज जन्मदिन : जाे माहिला छोरा भएर पनि दुइ पटक राजा भए|युआरएल=https://www.swadeshnepal.com/2020/07/189994/|कार्य=|प्रकाशक=स्वदेश नेपाल|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनले दाजु वीरेन्द्रको राज्यभिषेकको समयमा सल्लाहकार समितिको अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। उनले [[राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष|श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष]]को अध्यक्ष भएर समेत वि.सं. २०५८ सम्म सेवा गरेका थिए।<ref>{{cite web | title =Royal Biography of Nepal | publisher =MeroNepal.com.np | url =http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html | access-date =25 December 2007 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html <!-- Bot retrieved archive --> | archive-date =30 December 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230022136/http://meronepal-com-np.f2g.net/atglance/royalbiography.html |date=30 December 2007 }}</ref> उनको विवाह वैशाख १८, २०२७ मा [[कोमल शाह|कोमल राज्य लक्ष्मी देवी]]सँग भएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=पूर्व राजा ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल राणाको विवाह भएको आज ५० वर्ष पुरा !|युआरएल=https://www.muglanikhabar.com/others/personal-detail/26392|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=मुग्लानी खबर|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> उनीहरूका जम्मा दुई सन्तान छन् :- *[[पारस शाह]] ( जन्म : पुष १५, वि.सं. २०२८) *[[प्रेरणा राज्य लक्ष्मी देवी]] ( जन्म : फागुन ९, वि.सं. २०३४ ) == दरबार हत्याकाण्ड == २०५८ जेठ १९ (सन् २००१ जुन १) [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]], [[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह|रानी ऐश्वर्य]], [[अधिराजकुमारी श्रुति]], [[निराजन वीर विक्रम शाह]], काका धीरेन्द्र शाह, काकी शान्ति, श्रद्धा, जयन्ती र श्रद्धाका पति कुमार [[खड्गविक्रम शाह]]लाई गोली हानेर हत्या भएको थियो। अर्को दिन अस्पतालमा गम्भीर घाइते रहेका भनिएका [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराज दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो र उनका काका अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्रलाई नायबी अधिकार सुम्पिएको थियो। राजपरिवारका सबै सदस्यको सामूहिक [[अन्तिम संस्कार]] गरिएको थियो। [[दरबार हत्याकाण्ड|दरवार हत्याकाण्ड]]मा राजा ज्ञानेन्द्रको परिवारका भने कसैलाई पनि केही नभएको, लगायतका कारणहरूले गर्दा दरबार हत्याकाण्डमा पनि उनैको हात रहेको केही मानिसहरूले आशंका व्यक्त गरेका छन् तर पनि स्वतन्त्र र वैज्ञानिक तथ्यबाट यसको पुष्टि अझै हुन सकेको छैन।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दरबार हत्याकाण्ड अघि र पछि कहाँ, के गर्दै थिए ज्ञानेन्द्र ?|युआरएल=http://newskoseli.com/archives/15753|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=न्युज कोसेली|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> == राज्यारोहण == [[चित्र:Coronation of King Gyanendra 2058 Jestha.jpg|अङ्गुठाकार|'''राज्यारोहण २०५८''' ]] २०५८ जेठ १९ गते [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरबार]] भित्र भएको नरसंहारमा राजा [[शाह वंश|राजा वीरेन्द्र]]को परिवारको हत्या भएपछि [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]लाई राजा घोषणा गरिएको थियो। दीपेन्द्र अचेत अवस्थामा भएकाले ज्ञानेद्रलाई राज्य सहायक घोषित गरिएको थियो।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=दिपेन्द्र बाँचेका थिए भने कस्ता राजा बन्थे ?|युआरएल=https://www.janaboli.com/post/344233|कार्य=|प्रकाशक=जनबोली|वेबसाइट=|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ फेब्रुअरी २०२२}}</ref> जेठ २२ मा [[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र]]को अचेत अवस्थामा नै मृत्यु भएपछि राज्य सहायक ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |title=Prince blamed for Nepal massacre |work=BBC News |date=14 June 2001 |access-date=6 February 2011 |archive-date=7 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107065237/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1387953.stm |url-status=live }}</ref> एकातिर परिवारको बिग्रह र अर्को तिर देशमा जारी रहेको सशस्त्र यतिबेलाको उनको मुख्य चुनौती थियो। नयाँ राजा ज्ञानेन्द्रले दरबार हत्याकाण्डको छानविन गर्न सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश [[केशवप्रसाद उपाध्याय]] र सभामुख [[तारानाथ रानाभाट]] रहेको उच्चस्तरीय समिति गठन गर्न आदेश दिए। <ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहबाट देशवासीका नाममा २०५८ जेठ २२ गते सोमबार बक्सेको शाही सन्देश |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (क) |pages=पृष्ठ ३ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420025203/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19051 |archive-date=2025-04-20 |access-date=2026-10-03}}</ref> तर नेता माधवकुमार नेपालले "उक्त समितिमा रहेर काम गर्ने सम्बन्धमा २०५८ जेठ २३ गते बसेको नेकपा एमाले स्थायी कमिटीको बैठकले मेरो हकमा उक्त समितिमा रहन नसकिने निर्णय गरेकाले सोही बमोजिम सो समितिबाट राजिनामा जाहेर गरेको छु।" भनेर राजिनामा दिए।<ref name=":1">{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २२ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको विज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (ग) |pages= |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419133312/http://www.rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19052 |archive-date=2025-04-19 |access-date=2026-10-03}}</ref> उक्त समितिलाई देहाय बमोजिमका अधिकार प्राप्त थिए;-<ref name=":1" /> # घटनास्थालको अवलोकन गर्ने र घटनास्थालाको तस्वीर सहितको विवरण संकलन गर्ने # घटनास्थलमा जमघटका लागि उपस्थित पारिवारिक सदस्यहरू तथा अन्य व्यक्तिहरू, राजपरिवारको सुरक्षा एवं सेवामा खटिएका व्यक्तिहरू, उपचारमा संलग्न रहेका चिकित्सकहरू एवंम परिचारिकाहरू तथा समितिले आवश्यक देखेका अन्य व्यक्तिहरूबाट जानकारी लिन सक्ने # सो घटनासंग सम्बन्धित हतियार, गोलीलागायतका अन्य चिज वस्तुको संकलन र जांच गर्न सक्ने एवम् घटनाका सम्बन्धमा अस्पतालबात भएको जांच परिक्षणको विवरण प्राप्त गर्न सक्ने # घटनाको सम्बन्धमा विशेषज्ञहरूको आवश्यक सहयोग लिन सक्ने # समितिले आफ्नो कार्य सम्पादन गर्न आवस्यक व्यक्तिहरूको सहयोग लिन सक्ने उक्त समितिले जेठ २६ गतेबाट आफ्नो काम सुरु गर्यो। ३ दिनमा काम नसकिएकाले राजाबाट सो समितिको कार्य अवधि जेठ ३२ गते सम्म ४ दिन थप भयो।<ref>{{Cite journal |last=महर्जन |first=पशुपतिभक्त |date=२०५८ जेठ २८ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको सूचना |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19053 |journal=नेपाल राजपत्र |volume=खण्ड ५१ अतिरिक्ताङ्क १५ (घ) |pages=}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यो छानबिन प्रतिवेदनभन्दा पनि मुचुल्का प्रतिवेदन जस्तो थियो, जसमा प्रत्यक्षदर्शीहरुको बयान समेटिएको छ। नशाले अनियन्त्रित युवराज दीपेन्द्रले नै गोली चलाएर यो घटना भएको भन्ने प्रतिवेदन नै अहिलेसम्मको आधिकारिक हो। <ref>{{Cite web |last=Salokya |date=June 1, 2012 |title=दरबार हत्याकान्डः ११ वर्ष भो, रहस्य खुलेन |url=https://mysansar.com/2012/06/41/ |website=Mysansar}}</ref> समितिले सम्पूर्ण प्रतिवेदनलाई ३ भागमा विभाजन गरेको थियो। पहिलो भागमा समितिको गठन तथा कार्यप्रक्रिया उल्लेख छ। दोस्रो भागमा घटनासँग सम्बन्धित तथ्य एवम् तथ्याङ्कहरुको प्रस्तुति थियो। र, तेस्रो भागमा घटनाको यथार्थ विवरण उल्लेख थियो।[[चित्र:Gaddi Aarohan.jpg|अङ्गुठाकार|श्री ५ ज्ञानेन्द्र गद्दी आरोहण पछि [[२१ तोपको सलामी|सलामी]] ग्रहण गर्दै]] ==शासनकाल == ===प्रधानमन्त्री गिरिजाको राजीनामा माग === २०५८ असार २८ मा माओवादीको आक्रमणमा प्रहरीहरू परे। एक जना सइ (सब इन्सपेक्टर) भाग्न खोज्दा मारिए भने ६९ जना माओवादी कब्जामा परे। प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साउन ४ मा प्रहरीको उद्धार गर्न सेना परिचालन गरे। माओवादी विरुद्ध लड्न पठाइएको सेना उसैसँग सम्झौता गरेर फर्कियो। वास्तवमा सिपाहीलाई बिना तयारी लडाइँमा पठाएको थियो। सेना फिल्डमा त गयो, तर मानसिक र भौतिक रूपमा तयार थिएन। सेनालाई फर्कन कसले निर्देशन दियो? सरकार स्वयं बेखबर थियो। आक्रोशित प्रधानमन्त्रीले सेनापतिको राजीनामा मागे। तर राजाले प्रधानमन्त्री कै राजीनामा मागे। आफ्नो स्वीकृति बेगर कोइरालाले सेना परिचालन गरेकोमा राजा असन्तुष्ट थिए। ===सङ्कटकाल === २०५८ मङ्सिर ८ माओवादीले सेनामाथि पहिलो हमला गरे। दाङको घोराही माओवादी छापामारले सेना, प्रहरी र निजामती अड्डाहरूमा एकसाथ आक्रमण गरे। त्यसक्रममा [[सेनानी]] नरेश उप्रेती सहित १४ सैनिक, सात प्रहरी र सात माओवादी मारिए। झन्डै २२५ आधुनिक हातहतियार, पचासौं हजार गोली, ८० क्विन्टल जिलेटिन सहित १२ गाडी सामान लुटेर लैजान माओवादी सफल भए। त्यसैल रात माओवादीले [[स्याङ्जा जिल्ला|स्याङ्जा]]मा र तीन दिनपछि [[सोलुखुम्बु जिल्ला|सोलुखुम्बु]]मा हमला भयो। सेना माथि हात हालेपछि विद्रोहीलाई सरकारले २०५८ मंसिर ११<ref>{{Cite web |date=२०५८ मंसिर ११ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121009/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19133 |archive-date=2025-02-21}}</ref> आतङ्ककारी घोषित गर्दै देशव्यापी [[सङ्कटकाल]] लगायो र फौजी कारबाही शुरु गर्यो। ===संसद विघटन === कांग्रेसभित्र सत्ताको झगडा झाँगिँदै थियो भने अर्कोतर्फ तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) को हत्या–हिंशा बढ्दो थियो। २०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि देशको राजनीति अझ तरल भएको थियो।<ref>{{Cite web |last=अदालतले ? |first=हिमालखबर :: यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च |title=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |url=https://www.himalkhabar.com/news/121544 |access-date=2025-02-04 |website=यस्तो छ प्रतिनिधि सभा विघटनको इतिहास, के गर्ला त सर्वोच्च अदालतले ? |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121049/https://www.himalkhabar.com/news/121544 |archive-date=2025-02-21 }}</ref> नयाँ राजा ज्ञानेन्द्र शाहले विस्तारै राजनीतिमा सक्रिय हुने मनसुवा देखाइरहेका थिए। माओवादीको मुकाबिला कसरी गर्ने भन्नेबारे विवाद बढेपछि देउवाले २०५९ कार्तिक २७ मा निर्वाचन गराउने गरी ८ असोज २०५९<ref>{{Cite web |date=८ असोज २०५९ |title=श्री ५ महाराजधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबारको बिज्ञप्ति |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |access-date=2025-02-04 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221121313/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=19382 |archive-date=2025-02-21}}</ref> मा प्रतिनिधि सभा भंग गरे। === प्रत्यक्ष शासन === उनले देशमा भइरहेको माओवादी अराजकतालाई अन्त गर्न राजा भए लगत्तै वि.सं. २०६१ माघ १७ गते प्रत्यक्ष शासन गर्ने उद्देश्यले कदम चाले। तर अन्य राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमा सरकार निर्माण र सञ्चालनको अभ्यास गर्न प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था माथि हमला गरेको आरोप लगाउँदै आन्दोलनमा उत्रे। {| class="wikitable" |+'''[[नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू#राजा ज्ञानेन्द्रको अध्यक्षताको सरकार २०६१।१०।१९|मन्त्रीपरिषद्]]''' ! !नाम !पद !विभाग |- | |[[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा ज्ञानेन्द्र -]] |'''मन्त्रीपरिषद्''' [[ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह|अध्यक्ष]] | |- | |[[तुलसी गिरी|डा तुलसी गिरी-]] |उपाध्यक्ष- |[[तुलसी गिरी|भूमिसुधार तथा जलस्रोत]] |- | |[[कीर्तीनिधि विष्ट|कीर्तिनिधि बिष्ट-]] |उपाध्यक्ष |[[कीर्तीनिधि विष्ट|भौतिक योजना तथा निर्माण]] |- | |[[बद्रीप्रसाद मण्डल]] |मन्त्री |[[बद्रीप्रसाद मण्डल|कृषि तथा सहकारी]] |- | |[[रमेशनाथ पाण्डे|रमेश नाथ पाण्डे]] |मन्त्री |[[रमेशनाथ पाण्डे|परराष्ट्र]] |- | |[[राधाकृष्ण मैनाली]] |मन्त्री |[[राधाकृष्ण मैनाली|शिक्षा खेलकुद]] |- | |[[सलिम मियाँ अन्सारी]] |मन्त्री |[[सलिम मियाँ अन्सारी|वन तथा भू संरक्षण]] |- | |[[प्रकाश कोइराला]] |मन्त्री |[[प्रकाश कोइराला|वातावरण विज्ञान तथा प्रविधि]] |- | |[[कृष्णलाल थकाली]] |मन्त्री |[[कृष्णलाल थकाली|सामान्य प्रशासन]] |- | | [[बुद्धिराज बज्राचार्य]] |मन्त्री |[[बुद्धिराज बज्राचार्य|संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन]] |- | | [[दुर्गा श्रेष्ठ]] |मन्त्री |[[दुर्गा श्रेष्ठ|महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण]] |- | | [[टंक ढकाल मन्त्री|टंक ढकाल]] |मन्त्री |[[टंक ढकाल मन्त्री|सूचना तथा सञ्चार]] |- | |[[दान बहादुर शाही]] |मन्त्री |[[दान बहादुर शाही|गृह]] |- | |[[खड्ग बहादुर जिसी]] |मन्त्री |[[खड्ग बहादुर जिसी|स्थानीय विकास]] |- | |[[रामनारायण सिंह]] |मन्त्री |[[रामनारायण सिंह|श्रम तथा यातायात]] |- | |[[मधुकर शमशेर राणा|मधुकर सम्शेर राणा]] |मन्त्री |[[मधुकर शमशेर राणा|अर्थ]] |- | |[[निरन्जन थापा|निरन्जन थापा - मन्त्री -]] |मन्त्री |[[निरन्जन थापा|कानुन न्याय तथा संसदीय व्यवस्था]] |- | |[[डा रूप ज्योति]] |सहायक मन्त्री |अर्थ |- | |[[याङकिला शेर्पा]] |सहायक मन्त्री |पर्यटन तथा नागरिक उड्ययन |- | |[[बिनोद कुमार शाह]] |सहायक मन्त्री |जलस्रोत |- | |[[छक्क बहादुर लामा]] |सहायक मन्त्री |स्थानिय विकास |- | |[[गोल्छे सार्की]] |सहायक मन्त्री |श्रम तथा यातायात |- | | [[जगत गौचन]] |सहायक मन्त्री |भौतिक योजना तथा निर्माण |- | |[[निक्ष सम्शेर राणा]] |सहायक मन्त्री |स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या |- | |[[सिनेट श्रेष्ठ|सिनेट श्रेष्ठ - -]] |सहायक मन्त्री |शिक्षा तथा खेलकुद |} ===दोश्रो जन आन्दोलन === ===संसद पुनर्स्थापना === २०६३ बैशाख ११ मा राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा राति ११:३० मा देशबासीको नाममा सम्बोधन गरे। सम्बोधनमा राजाबाट नेपाल अधिराज्यको राज्यशक्तिको स्रोत नेपाली जनता नै रहेको र नेपालको सार्वभौमसत्ता एवं राजकीयसत्ता नेपाली जनतामा नै निहित रहेको तथ्यलाई हृदयङ्गम गर्दै वर्तमान जन आन्दोलन मार्फत अभिव्यक्त भएको जनभावना एवं आन्दोलनरत सात राजनैतिक दलको गठबन्धनको मार्गचित्रका आधारमा मुलुकमा जारी हिंसात्मक द्वन्द्व लगायत समग्र समस्याहरूको समाधान गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा २०५८ जेठ ८ मा विघटित भएको प्रतिनिधि सभालाई [[नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७]] बमोजिम पुनस्थापित गरि, पुनस्थापित प्रतिनिधि सभाको बैठक वैशाख १५ गते शुक्रबार दिनको १ बजे संसद भवन सिंहदरबारमा बस्ने गरि आह्वान गरे।<ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|title=श्री ५ महाराजधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रको नाममा बक्सेको शाही घोषणा|last=राजपत्र|first=नेपाल|date=२०६३ बैशाख ११|website=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/list_by_type/0/2063|publisher=श्री ५ महाराजाधिराजका प्रमुख सचिवालय राजदरबार|accessdate=2022-3-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815104735/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=20320|archive-date=2020-08-15}}</ref> प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको माग गर्दै एक भएका [[सात दलीय गठबन्धन|सात राजनीतिक दल]]ले वि.सं. २०६२/०६३ मा लोकतान्त्रिक आन्दोलन मार्फत प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था पुनर्स्थापना गर्दै राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्रको घोषणा गरेपछि उनी नेपालको अन्तिम राजा बन्न पुगेका हुन्। ===संविधानसभाको निर्वाचन === ===गणतन्त्र घोषणा === [[गणतन्त्र]]को घोषणापछि उनी बालाजु माथि नागार्जुन जङ्गल भित्र रहेको दरवारमा बस्दै आएका छन् भने उनका पुस्ताले निवासका रूपमा प्रयोग गरेको नारायणहिटीलाई नेपाल सरकारले सङ्ग्रहालय घोषणा गरेको छ। उनी राजा भएको बेला नेपालमा [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा. माओवादी]]ले साम्यवाद अधिनायकवाद स्थापना गर्ने उद्देश्यले जन-युद्धको नाममा गुरिल्ला युद्ध चलाइरहेको थियो। त्यसबेला जनताको जनादेश पाएको भनी दावी गर्ने सबै सरकारले त्यसको उचित समाधान पत्ता लगाउन सकिरहेका थिएनन्। राजनीतिक दलहरू आफ्नो भूमिका निभाउन असफल हुँदै गएका थिए। संसदीय प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने दलहरूमा पदको लुछाचुडी चलिरहेको थियो। प्रधानमन्त्रीको पद जोगाउने नियतले ताजा जनादेश लिन्छु भन्दै त्यसबेलाका प्रधानमन्त्री [[शेरबहादुर देउवा]]ले प्रतिनिधि सभाको विघटन गरे। तर उनले समयमा नै उक्त प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन गर्न सकेनन्। यसले संवैधानिक जटिलता छायो। [[नेपाली काङ्ग्रेस]] र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] जस्ता ठुला दलहरूले पनि उचित समाधान दिन सकेका थिएनन्। त्यसबेला [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] लाई दबाएर नियन्त्रणमा राख्ने सुझबुझका साथ उनीहरू प्रत्यक्ष शासन गर्न अग्रसर भए। यस क्रममा उनले स्थापित जननिर्वाचित सरकार भङ्ग गरी सम्पूर्ण राजनीतिक अधिकार आफूले ग्रहण गरे र मनोनित सरकारको गठन गरेर आफ्नो सक्रिय भूमिकाको खोजी गर्न थाले। राजाको यस कदमलाई संसदवादी दलहरूले स्वीकार गरेनन्। उनीहरूले राजाले आफ्नो भूमिका खोसेको अर्थमा लिए। फलतः संवैधानिक राजतन्त्र पक्षधर भई हिँडेका पार्टीहरू समेत राजा ज्ञानेन्द्रको त्यस्तो कदमपछि राजतन्त्रको समाप्तिकै पक्षमा पुगे। सक्रिय राजतन्त्र भएको [[पञ्चायती व्यवस्था]]मा हुर्किएका राजनीतिज्ञहरू समेत उनको बिरोधमा उभिए। यसै बीच आन्दोलनरत ७ दलीय गठबन्धन र [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|ने.क.पा माओवादी]] बीच [[नयाँ दिल्ली|दिल्ली]]मा वार्ता भयो र १२ बुँदे सहमति पनि भयो। त्यो सहमति पश्चात् माओवादी हिंसात्मक आन्दोलन छोडेर शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा उत्रियो। आन्दोलनले देशव्यापी रूपमा व्यापकता लियो र सारा मानिस सडकमा उत्रिए। त्यसपछि राजाले प्रत्यक्ष शासन शुरु गरेको करीब १५ महिनापछि संयुक्त जनआन्दोलन भयो र त्यसले राजालाई आफ्नो कदम फिर्ता गर्न बाध्य गर्‍यो। आन्दोलनको दबाबमा राजाले "जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेको" भनी वि.सं. २०६३ बैशाख ८ गते घोषणा गरे। तर त्यसले पनि आन्दोलन साम्य हुन सकेन। त्यसपछि वि.सं. २०६३ बैशाख ११ गते उनले विघटित प्रतिनिधिसभा पुनर्स्थापनाको घोषणा गरे। पुनर्स्थापित प्रतिनिधिसभाले मा‌‌ओवादीलाई समेत मूलधारको राजनीतिमा ल्याउने उद्देश्यले अन्तरिम संविधान घोषणा गर्‍यो जस अनुसार माओवादी समेत सम्मिलित अन्तरिम संसद गठन भयो। अन्तरिम संसदले [[संविधान सभा]] बन्नु अघि नै देशमा [[गणतन्त्र]] आइसकेको र संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट अनुमोदन गराउने घोषणा गरेको थियो। सोही आदेशलाई पछ्याउँदै [[संविधान सभा]]को पहिलो बैठकले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गतेको दिन नेपाललाई [[गणतन्त्र]] भएको घोषणा अनुमोदन गर्‍यो। यसपछि यिनी औपचारिक रूपमा राजाबाट हटेका हुन्। == सम्मानहरू== * [[नेपाल प्रताप भास्कर|नेपाल प्रताप भाष्कर]] * ओजस्वी राज्य पदक * [[नेपाल तारा]] * [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * [[महेन्द्र माला]] * वीरेन्द्र माला * राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक ==महत्त्वपूर्ण सम्बोधनहरू== *[[असोज १८, २०५९ को शाही घोषणा]] *[[माघ १९, २०६१ को शाही घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको नव वर्ष २०६३को सन्देश]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ८ को घोषणा]] *[[राजा ज्ञानेन्द्रको २०६३ वैशाख ११ को घोषणा]] * [[राजा ज्ञानेन्द्रको अन्तिम सम्बोधन]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{बाकस-सुरू}} {{पदक्रम| पहिले=[[शाह वंश|वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह]]| पद=[[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]]| अवधि=सन् २००१ -- सन् २००८| पछि=पद अन्त्य| }} {{पदक्रम| पहिले=नयाँ पद| पद=नेपालको [[मन्त्रीपरिषद्]]को अध्यक्ष| अवधि=??| पछि=-| }} {{बाकस-अन्त्य}} {{नेपालका शाहवंशी राजाहरू}} {{Commonscat|Gyanendra of Nepal}} [[श्रेणी:नेपाली राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपालको राजतन्त्र]] [[श्रेणी:गोरखा दक्षिण बाहु]] [[श्रेणी:त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थीहरू]] [[श्रेणी:माओवादी जनयुद्धका मानिसहरू]] [[श्रेणी:हिन्दु राजाहरू]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू]] [[श्रेणी:सन् १९४७ मा जन्म]] [[श्रेणी:खस जाति]] cr9m28wi30ac8pfzd99swzdfulo7xnx 0 53051 1393671 1336480 2026-11-03T08:03:12Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393671 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = ''Kalaallit Nunaat'' |conventional_long_name = ग्रिनल्यान्ड |common_name = ग्रिनल्यान्ड |image_flag = Flag of Greenland.svg |image_coat = Coat of arms Greenland.svg |image_map = Greenland (orthographic projection).svg |national_motto = |national_anthem = ''[[Nunarput utoqqarsuanngoravit]]''{{nbsp|2}}<small>([[Greenlandic language|Greenlandic]])</small> |official_languages = [[Greenlandic language|Kalaallisut]]{{ref label|aaa|a}} |languages_type = अन्य भाषाहरू |languages = |ethnic_groups = |demonym = |capital = नुक |latd=६४ |latm=१० |latNS=N |longd=५१ |longm=४४ |longEW=W |largest_city = राजधानी |government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary democracy]] under [[constitutional monarchy]] |leader_title1 = [[Monarchy of Greenland|Queen]] |leader_name1 = [[Frederik X]] |leader_title2 = [[List of Danish High Commissioners in Greenland|High Commissioner]] |leader_name2 = [[Mikaela Engell]] |leader_title3 = [[:en:List of Prime Ministers of Greenland|प्रधानमन्त्री]] |leader_name3 = [[Kuupik Kleist]] |legislature = [[Parliament of Greenland|Landsting{{\}}Inatsisartut]] |sovereignty_type = Autonomy {{nobold|within the [[Denmark|Kingdom of Denmark]]}} |established_event1 = {{nowrap|[[Hereditary Kingdom of Norway|Norwegian]] sovereignty{{ref label|ccc|c}}}} |established_date1 = १२६१ |established_event2 = Contact re-established |established_date2 = १७२१ |established_event3 = [[Treaty of Kiel|Ceded to Denmark]]{{ref label|ddd|d}} |established_date3 = १४ जनवरी १९ |established_event4 = Status of [[amt (administrative division)|amt]] |established_date4 = ५ जुन १९५३ |established_event5 = Home rule |established_date5 = १ मे १९७९ |established_event6 = Further autonomy and self rule |established_date6 = २१ जून २००९<ref name=selvstyre/><ref name=selfrule>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8111292.stm |work=BBC News |title=Self-rule introduced in Greenland |date=2009-06-21 |accessdate=2010-05-04}}</ref> |area_rank = १२औँ |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = २,१६६,०८६ |area_sq_mi = ८३६,१०९ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = ८३.१{{ref label|eee|e}} |population_estimate = ५६,७४९<ref name="Greenland In Figures"/> |population_estimate_rank = |population_estimate_year = २०१२ |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = ०.०२७ |population_density_sq_mi = ०.०६९ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = २४१ औँ |GDP_PPP = ११.३ विलियनkr.<ref name="Greenland in Figures">{{cite web |title=Greenland in Figures |url=http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Greenland%20in%20Figures&link=GF |publisher=Stat.gl |accessdate=9 October 2012}}</ref> |GDP_PPP_rank = <small>n/a</small> |GDP_PPP_year = २०१० |GDP_PPP_per_capita = $३७,५१७{{ref label|fff|f}} |GDP_PPP_per_capita_rank = <small>n/a</small> | HDI = 0.786 <!--number only--> | HDI_year = २०१०<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite book |last=Avakov |first=Aleksandr Vladimirovich |url=https://books.google.com/books?id=p--IYwyuog0C&pg=PA51 |title=Quality of Life, Balance of Powers, and Nuclear Weapons (2012): A Statistical Yearbook for Statesmen and Citizens |date=2012 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-892-9 |page=51}}</ref> | HDI_rank = ६१औ |HDI_category = <span style="color:#090;white-space:nowrap;">very high</span> |currency = [[Danish krone]] |currency_code = DKK |country_code = |utc_offset = +० देखि −४ |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = दायाँ |cctld = [[.gl]] |calling_code = [[:ne:Telephone numbers in Greenland|+२९९]] |continent = [[उत्तर अमेरिका]] |footnotes = a. {{note|aaa}} Greenlandic (Kalaallisut) has been the sole official language of Greenland since 2009.<ref name=selvstyre>{{da icon}} [http://nyhederne-dyn.tv2.dk/article.php/id-23165644:gr%C3%B8nland-g%C3%A5r-over-til-selvstyre.html?rss TV 2 Nyhederne – "Grønland går over til selvstyre"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230809031528/https://nyheder.tv2.dk/2009-06-21-groenland-gaar-over-til-selvstyre |date=2023-08-09 }} TV 2 Nyhederne (''[[TV 2 (Denmark)|TV 2]] News'') – Ved overgangen til selvstyre, er grønlandsk nu det officielle sprog. Retrieved 22 January 2012.</ref><ref name="law">{{da icon}} [http://www.stm.dk/multimedia/selvstyreloven.pdf Law of Greenlandic Selfrule] (see chapter 7)</ref><br/><!-- -->b. {{note|bbb}} Mostly [[Danish people|Danes]].<br/><!-- -->c. {{note|ccc}} Danish monarchy reached Greenland in 1380 with the reign of [[Olaf II of Denmark|Olav IV]] in Norway.<br/><!-- -->d. {{note|ddd}} Greenland, the [[Faroe Islands|Faeroes]] and [[Iceland]] were formally Norwegian possessions until 1814 despite 400 years of Danish monarchy beforehand.<br/><!-- -->e. {{note|eee}}As of 2000: {{convert|410449|km2|abbr=on|0}} ice-free; {{convert|1755637|km2|abbr=on|0}} ice-covered. Density: 0.14/km² (0.36 /sq.&nbsp;mi) for ice-free areas.<br/><!-- -->f. {{note|fff}} 2001 estimate. }} '''ग्रिनल्यान्ड''' ({{lang-kl|Kalaallit Nunaat}}) आर्कटिक र एट्लान्टिक महासागरको बीचमा अवस्थित टापु राष्ट्र हो। ग्रीनल्यान्ड डेनमार्कको राज्यअन्तर्गत पर्ने एक स्वायत्त क्षेत्र हो र भू–क्षेत्रफलका आधारमा राज्यका तीनवटा सवैधानिक भागहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो हो; बाँकी दुई डेनमार्क मुख्यभूमि र फारो द्वीपसमूह हुन्। ग्रीनल्यान्डका नागरिकहरू डेनमार्कका नागरिक हुन्। त्यसैले उनीहरू युरोपेली सङ्घका नागरिक पनि हुन्, यद्यपि ग्रीनल्यान्ड स्वयं युरोपेली सङ्घको सदस्य होइन। यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो टापु हो र क्यानाडाली आर्कटिक द्वीपसमूहमुख्यभूमिको पूर्वतर्फ, आर्कटिक र एटलान्टिक महासागरबीच अवस्थित छ। हान्स द्वीपमा यसले क्यानाडासँग १.२ किलोमिटर (०.७५ माइल) लामो सानो सीमा साझा गर्दछ। यसको राजधानी तथा सबैभन्दा ठूलो सहर नूक हो। उत्तरी तट नजिक रहेको काफेक्लुबेन द्वीप विश्वको सबैभन्दा उत्तरी निर्विवाद स्थल बिन्दु हो — मुख्य टापुमा रहेको केप मोरिस जेसपलाई सन् १९६० को दशकसम्म त्यस्तो मानिन्थ्यो। आर्थिक रूपमा, ग्रीनल्यान्ड डेनमार्कबाट प्राप्त सहयोगमा धेरै निर्भर छ, जसको औसत २०१९–२०२३ अवधिमा वार्षिक ५.४ अर्ब क्रोनर (युरो ७२४ मिलियन) रहेको छ, जुन यस क्षेत्रको कुल गार्हस्थ उत्पादनको २०% भन्दा बढी हो। उत्तर अमेरिकाको महादेशको भाग भए पनि, ग्रीनल्यान्ड सन् ९८६ देखि सुरु हुँदै एक हजार वर्षभन्दा बढी समयदेखि [[नर्वे]] र [[डेनमार्क]]का युरोपेली राज्यहरूसँग राजनीतिक तथा सांस्कृतिक रूपमा सम्बन्धित रहँदै आएको छ। पछिल्ला कम्तीमा ४,५०० वर्षदेखि ग्रीनल्यान्डमा विभिन्न अवधिमा परिध्रुवीय (सर्कम्पोलार) जातिहरू बसोबास गर्दै आएका छन्, जसका पुर्खाहरू हालको क्यानाडाबाट त्यहाँ सरेका थिए। नर्वेका नर्स मानिसहरू १०औँ शताब्दीको सुरुदेखि (पहिले आइसल्यान्डमा बसोबास गरिसकेपछि) ग्रीनल्यान्डको दक्षिणी, जनविहीन भागमा बसोबास गर्न थाले, र तिनका वंशजहरू करिब ४०० वर्षसम्म त्यहाँ रहेर १५औँ शताब्दीको अन्त्यतिर हराए। इनुइटहरू १३औँ शताब्दीमा त्यहाँ आइपुगे। १५औँ शताब्दीको उत्तरार्धदेखि पोर्तुगालीहरूले एसियातर्फ जाने उत्तरी मार्ग खोज्ने प्रयास गरे, जसको परिणामस्वरूप ग्रीनल्यान्डको तटरेखाको प्रारम्भिक नक्साङ्कन सम्भव भयो। १७औँ शताब्दीमा डेनो–नर्वेजियन अन्वेषकहरू पुनः ग्रीनल्यान्ड पुगे र अघिल्लो बस्ती लोप भइसकेको फेला पारी स्थायी स्क्यान्डिनेभियन उपस्थिति पुनःस्थापित गरे। सन् १८१४ मा डेनमार्क र नर्वे अलग भएपछि ग्रीनल्यान्ड नर्वेजियन मुकुटबाट डेनिस मुकुटअन्तर्गत आयो। सन् १९५३ को डेनमार्कको संविधानले ग्रीनल्यान्डको उपनिवेशको हैसियत अन्त्य गरी यसलाई पूर्ण रूपमा डेनिस राज्यमा एकीकृत गर्‍यो। सन् १९७९ को ग्रीनल्यान्डिक होम–रुल जनमतसंग्रहपछि डेनमार्कले ग्रीनल्यान्डलाई स्वशासन प्रदान गर्‍यो। सन् २००८ को स्व–शासन जनमतसंग्रहमा ग्रीनल्यान्डवासीहरूले स्व–शासन ऐनलाई समर्थन गरे, जसले डेनिस सरकारबाट स्थानीय नालाक्कर्सुइट (ग्रीनल्यान्डिक सरकार) मा थप अधिकार हस्तान्तरण गर्‍यो। यस संरचनाअन्तर्गत ग्रीनल्यान्डले क्रमशः सरकारी सेवा र अधिकारक्षेत्रका विषयहरूको जिम्मेवारी लिँदै गयो। डेनिस सरकारले भने नागरिकता, मौद्रिक नीति, सुरक्षा नीति तथा परराष्ट्र मामिलामा नियन्त्रण कायम राखेको छ। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका कारण बरफ पग्लँदै जानु, खनिज स्रोतहरूको प्रचुरता, तथा युरेसिया, उत्तर अमेरिका र आर्कटिक क्षेत्रबीचको रणनीतिक अवस्थाका कारण ग्रीनल्यान्ड डेनमार्कको राज्य, नाटो र युरोपेली सङ्घका लागि रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण छ। ग्रीनल्यान्डका अधिकांश बासिन्दा इनुइट हुन्। जनसंख्या मुख्यतः दक्षिण–पश्चिमी तटमा केन्द्रित छ, जसमा जलवायु र भौगोलिक कारकहरूको गहिरो प्रभाव छ, जबकि टापुको बाँकी भाग विरलै बसोबास भएको छ। ५६,५८३ (सन् २०२२) जनसंख्यासहित, ग्रीनल्यान्ड विश्वको सबैभन्दा न्यून जनघनत्व भएको देश हो। ग्रीनल्यान्ड सामाजिक रूपमा प्रगतिशील छ, महानगरीय डेनमार्कझैँ; यहाँ शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क छन्, र एलजिबिटीक्यु अधिकारहरू विश्वकै सबैभन्दा व्यापकमध्ये पर्दछन्। यसको विद्युत् उत्पादनको ६७% नवीकरणीय ऊर्जाबाट, मुख्यतः जलविद्युत् बाट, प्राप्त हुन्छ। सन् २०२५ देखि [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]ले ग्रीनल्यान्डविरुद्ध हाइब्रिड युद्ध सञ्चालन गर्दै आएको छ;यसको परिणामस्वरूप, सोही वर्ष डेनिस रक्षा गुप्तचर सेवाले आफ्नो खतरा मूल्याङ्कनमा रूस र चीनसँगै संयुक्त राज्य अमेरिकालाई पनि राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि सम्भावित हाइब्रिड खतरा रूपमा समावेश गर्‍यो। == जनसङ्ख्या == == इतिहास == == भूगोल == == राज्यनीति == == अर्थतन्त्र == == धर्म == == जीवनशैली == == अरु सम्बन्धित विषयहरू == == सन्दर्भ सूची == {{Reflist|30em}} == बाहिरी लिङ्कहरू == {{Sister project links}} ; सरकार * [http://uk.nanoq.gl/ Greenland Home Rule] ''official government website'' (in English) * [http://www.greenland.com/ Greenland.com] from the Greenland Tourism & Business Council * [http://www.stat.gl/ Statistics Greenland] ; सामान्य जानकारी * {{CIA World Factbook link|gl|Greenland}} * {{dmoz|Regional/North_America/Greenland}} * {{wikiatlas|Greenland}} * {{Wikivoyage-inline}} * [https://web.archive.org/web/20210224135208/http://ocean.dmi.dk/arctic/modis.uk.php Daily updated satellite images from Greenland] {{coord|72|00|N|40|00|W|scale:20000000|display=title}} {{Commonscat|Greenland}} [[श्रेणी:ग्रिनल्यान्ड| ]] [[श्रेणी:देशहरू]] aqllsh9v8kjuuirr11x7gp08xew1717 0 53305 1393649 1366092 2026-11-03T05:16:53Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393649 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = कृष्णसेन इच्छुक | image = | caption = | birth_name = | birth_date = २०१३ कार्तिक ३ | birth_place =[[देहरादुन|देहरादुन]], [[भारत]] | death_date = २०५९ जेठ १३ | death_place = महेन्द्र पुलिस क्लब | education = बी.एड. | occupation = [[मस्यौदा:पत्रकार|पत्रकार]] | years_active = | alias = | title = | parents = यमबहादुर सेन (बुबा), भीमकुमारी (आमा) | spouse = तक्मा केसी | children = समीक्षा केसी (छोरी) | relatives = | ethnicityity = | religion = | credits = | agent = | URL = }} '''कृष्णसेन इच्छुक''' (२०१३-२०५९) नेपालका युवा पत्रकार थिए । माओवादी सशस्त्र विद्रोहका बेला नेकपा माओवादीको मुखपत्र जनादेशका कृष्णसेन इच्छुकको जन्म वि.सं. २०१३ साल कार्तिक ३ गतेका दिन भारतको [[देहरादुन|देहरादुन]]मा भएको थियो । यिनी द्न्द्वकालमा राज्य पक्षबाट मारिएका थिए। ==जीवनी== ===बाल्यकाल=== कृष्ण सेनको पुर्ख्यौली घर प्यूठान जिल्लाको साराङकोटमा थियो । उनका परिवार त्यहाँबाट अर्घाखाँचीको जलुके गा.वि.स. ७, सातमारामा बसाई सरेको थियो । उनका बुबा भारतीय सेनामा जागिरे थिए । उनको जन्म भारतमै २०१३ सालमा पिता यामबहादुर सेन र आमा भिमकुमारी सेनको कोखबाट भएको थियो । उनको ६ वर्षसम्मको बाल्यकाल भारतका विभिन्न ठाउँमा बितेको थियो । <ref name="Agraj">{{cite|title=अग्रज स्रष्टाहरु |first=विजयराज |last=आचार्य| editor=विनय कसजू |date=२०६७|pages=८०-८६|publisher=विवेक सिर्जनशील प्रकाशन प्रा.लि., काठमाडौँ |chapter=कृष्णसेन इच्छुकः सहिद कवि |ISBN=9789937523905}}</ref> ===शिक्षा=== इच्छुकले कक्षा १ देखि ८ सम्म [[दाङ जिल्ला|दाङ]] जिल्लाको देउखुरीमा रहेको श्री आदर्श मा.वि.मा पढे । कक्षा ९ र १० दाङ जिल्लाकै लालमटियास्थित श्री सरस्वती हाइस्कुलमा पढे । उनले २०३२ सालमा दोस्रो श्रेणीमा एस.एल.सी. पास गरे । एस.एल.सी. पास गरेपछि उच्च शिक्षा पढ्ने उनको चाहना हुँदाहुँदै पनि गरिबीले उनी पढाइ छाडी कोइलाबासमा भएको साल्ट ट्रेडिङ्गको कार्यालयमा काम गर्न थाले । काम गर्दागर्दै उनले स्वाध्ययन गरे र भारतबाट प्राइभेट परीक्षा दिएर आई.ए. उत्तीर्ण गरे । त्यसपछि उनले [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]]बाट बी.एड परीक्षा उत्तीर्ण गरे । उनी विश्वविद्यालयमा भर्ना भएर एम.ए. अध्ययन गर्न थाले तर जनताको पक्षमा सक्रिय भएर आन्दोलनमा लाग्दा उनले एम.ए.को पढाई पुरा गर्न सकेनन् ।। <ref name="Agraj"/> ===व्यक्तिगत जीवन=== कृष्णसेनको विवाह २०४८ सालमा तक्मा केसीसँग भएको थियो र उनीहरूको कोखबाट छोरी समीक्षाको जन्म भएको थियो ।<ref name="Agraj"/> ===साहित्यिक यात्रा=== जनयुद्मा जस्तै जनसाहित्यमा पनि कृष्णसेन इच्छुकको योगदान महत्त्वपूर्ण छ । उनले २०३३ सालमा मातृभूमि साप्ताहिकमा ‘भोलिप्रति‘ भन्ने कविता प्रकाशन गरेर साहित्यमा प्रवेश गरेका थिए । उनले दाङको जेलमा बस्दा विद्यार्थी नेता मित्रपणि आचार्यको हत्या भएपछि उनकै सम्मान र सम्झनामा ‘शोकाञ्जलि’ काव्य लेखे जो २०४८ सालमा उनको पहिलो कृतिको रूपमा प्रकाशित भएको थियो ।<ref name="Agraj"/> जेल जीवनका क्रममा लेखिएका सुविख्यात पत्रकार कृष्णसेन इच्छुकका रचनाहरू इतिहासको यो घडिमा, बन्दी र चन्द्रागिरि, शोकाञ्जलि लगायतका झण्डै आधादर्जन कृतिहरू उत्तिक्कै प्रख्यात छन् जति जुलियस फ्युचिकले हिटलरको गेस्टापोले दैनिकरूपमा दिने गरेको दानवीय यातना सम्वन्धी जेलमा लेखिएको 'झुण्डयाउँदा झुण्ड्याउँदै' कृति प्रख्यात रहेको छ<ref name=majdoor />। {{Quote box |width=350px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right |quote = <poem> कृष्णसेनले लेखेको कविता प्रतिवन्ध निकै प्रसिद्ध मानिन्छ। ==::'''प्रतिवन्ध'''== :हाम्रा स्वरहरूमा प्रतिबन्ध लगाउँदै :हाम्रा ओठहरूमा ताल्चा झुन्ड्याउँदै :तिमी भन्छौ- गाउन त गाऊ :तर यो गीत नगाऊ :हामी भने त्यही गीत गाइरहन्छौँ । :हाम्रा विचारमा प्रतिबन्ध लाउँदै :हाम्रा हातहरूमा हत्कडी पहि-याउँदै :तिमी भन्छौ- लेख्न त लेख :तर यो गीत नलेख :हामी भने त्यही गीत लेखिरहन्छौँ । :हाम्रा आस्थाहरूमा प्रतिबन्ध लाउँदै :हाम्रा खुट्टाहरूमा नेल भिराउँदै :तिमी भन्छौ- हिँड्न त हिँड :तर यो बाटो नहिँड :हामी भने त्यही बाटो हिँडिरहन्छौँ । :ओ शासक-प्रशासकहरू ! :अस्वीकार्य छ हामीलाई :तिम्रा निरङ्कुश आदेशहरू :तिमी जतिसुकै हुकुम र फरमानहरू जारी गर :तिमी जतिसुकै जुलुस र उत्पीडनहरू सुरु गर :सक्छौ भने हाम्रा चेतनाहरूमा प्रतिबन्ध लगाऊ :र, सत्यलाई कैद गर :तर, ओ तानाशाहहरू ! :तिम्रा बर्बर स्वेच्छाचारका विरुद्ध :हामी भने निरन्तर आवाज उठाइरहन्छौँ । :उठाइरहन्छौँ हामी तिम्रा विरुद्ध सङ्र्घर्षका हातहरू :कसिरहन्छौँ हामी तिम्रा विरुद्ध विद्रोहका मुट्ठीहरू :ओ, अत्याचारका पहरेदारहरू ! अन्तिम जित हाम्रै हो :तिम्रो हारमाथि विजयको झन्डा गाड्दै :हामी भने अथक र अविचल :अन्तिम युद्ध लडिरहन्छौँ </poem>|source =।<ref>{{cite web |url=http://inepal.org/nepalipoems/tag/nepali-kavita-pratibandha-by-krishna-sen-ichchhuk/ |title=कृष्ण सेन ‘इच्छुक’ – प्रतिबन्ध |last=इच्छुक |first=कृष्णसेन |date=19 January 2014 |website= |publisher= |access-date=19 June 2018 |quote=}}</ref> }} ===राजनैतिक जीवन=== २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलनमा कृष्ण सेनलाई निरङ्कुश तानाशाही पञ्चायती व्यवस्थाको प्रशासनले गिरफ्तार गर्योल । जेलको कालकोठरीबाट छुटेपछि उनी दाङको महेन्द्र क्याम्पसमा भर्ना भए । क्याम्पसमा पढ्दा उनी विद्यार्थी आन्दोलनमा सक्रिय भए । उनी २०३९ सालमा पुनः पक्राउ परे । त्यस बेलाको पञ्चायती निरङ्कुश शासकले उनलाई लगातार साढे ५ वर्ष जेलमा थुन्यो । उनी २०४४ सालमा मात्र जेलबाट छुटे । स्कूल पढ्दादेखि नै कृष्ण सेनलाई जनताको पक्षमा गरिने राजनीतिक विचारधाराले प्रभावित पारेको थियो । उनले २०३४ सालमा कम्युनिष्ट पार्टीको सदस्यता लिएका थिए । २०३७ सालदेखि उनले दाङमा सक्रिय रूपमा विद्यार्थी आन्दोलनको नेतृत्व गरेका थिए । २०४५ सालमा उनी अखिल नेपाल राष्ट्रिय स्वत्नत्र विद्यार्थी युनियनको राष्ट्रिय सम्मेलन आयोजक समितिको केन्द्रीय संयोजक बने । २०४६ सालमा उनी क्म्युनिष्ट पार्टीको [[राप्ती (स्पष्टता)|राप्ती]] अञ्चल क्षेत्रीय व्युरोको सेक्रेटरी बने । पछि उनी संयुक्त जनमोर्चा नेपालको सम्त केन्द्रीय सदस्य बने । साथै उनी अखिल नेपाल जनसांस्कृतिक सङ्घका अध्यक्ष, प्रगतिशील लेखक सङ्घका केन्द्रीय पार्षद, पत्रकार महासङ्घका पार्षद, दक्षिण एसियाली पत्रकार सङ्घका सदस्य, जनअधिकार सरोकार अभियानका सदस्यसमेत भए । कृष्णसेन इच्छुक बहुप्रतिभाशाली व्यक्ति थिए । उनी नेपाली दुःखी गरिब जनताको पक्षमा कलम चलाउने जनकवि, लेखक र युद्धमोर्चाका पत्रकार थिए । साथै, उनी जनयुद्धका योद्धा पनि थिए । उनी शोषित पीडित बहुसङ्ख्यक जनताको मुक्तिका लागि समर्पित भएर लाग्ने, राजनीतिक विचारक तथा सशक्त माधवअधिकारवादी थिए । ===निधन=== जनताका पक्षमा लाग्ने कृष्ण सेनको लेखक, पत्रकार, मानवअधिकारवादी र मुक्तियोद्धाको भूमिकालाई निरङ्कुश शासनतन्त्रले देख्न सकेन । परिणामस्वरुप पटकपटक गरी दश वर्षसम्म उनलाई जेलमा यातनापूर्वक थुनियो र अन्त्यमा सेनलाई २०५९ साल जेष्ठ ६ गतेका दिन गिरफ्तार पछि महेन्द्र पुलिस क्लबको हिरासतमा अमानवीय ढङ्गले यातना दिएर २०५९ जेष्ठ १३ गते हत्या गरियो । ४६ वर्षको जीवनमा देश र जनताका लागि बिर्सन नसक्ने गरी गुण लगाएर उनी मरे । <ref name=majdoor>http://www.majdooronline.com/2012/09/blog-post_7229.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608202034/http://www.majdooronline.com/2012/09/blog-post_7229.html |date=2019-06-08 }}</ref> ==कृष्णसेन इच्छुक सांस्कृतिक प्रतिष्ठान== यिनको स्मृतिमा इच्छुक सांस्कृतिक प्रतिष्ठानको स्थापना भएको छ। प्रतिष्ठानले इच्छुक स्मृति पुरस्कार तथा इच्छुक प्रतिभा पुरस्कार स्थापना गरेको छ। जनवादी साहित्य र कलाका क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान पुर्या्उने व्यक्तित्वलाई प्रदान गरिने भनिएको यी पुरस्कार हरूको पुरस्कार राशि क्रमश एक लाख रूपैयाँ र २५ हजार रूपैयाँ रहेको छ। त्यसका अतिरिक्त प्रतिष्ठानले इच्छुक द्वारा सृजना भएका ग्रन्थहरूको प्रकाशन तथा प्रसार गर्ने गर्दछ। <ref>{{cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2018/12/725370 |title=इच्छुक सांस्कृतिक प्रतिष्ठानले अहिलेसम्म केके गर्यो. ? |last= |first= |date= |website= अनलाइन खबर|publisher= |access-date=२०७५ मंसिर २२ |quote=}}</ref>। तत्कालिन [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|एकीकृत नेकपा माओवादी]]ले उनैको नाममा २०६० साल असोज ११ गते देखि<ref>http://krishnasenonline.org/main/about_us.php?pname=krishnasen{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[कृष्णसेन अनलाईन]] सञ्चालन गरेको छ। ==कृतिहरु== * शोकाञ्जलि २०४८ * इतिहासको यस घडीमा २०५६ * बन्दी र चन्द्रागिरी २०५८ * पर्खालभित्रका बन्द आवाजहरु (प्रकाशनमा नआएको) ==पुरस्कार तथा सम्मान== * राप्ती साहित्य-सन्ध्या पुरस्कार, २०५७ * स्रष्टा पुरस्कार २०५८ * साहित्य सङ्गम चितवन सम्मान २०५८ * प्रगतिशील लेखक सङ्घ नेपाल सम्मान २०५९ * पारिजात सिर्जन पुरस्कार २०५९ * कृष्णमणि साहित्य पुरस्कार २०५८ ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * https://web.archive.org/web/20070621173229/http://krishnasenonline.org/ [[श्रेणी:नेपाली पत्रकारहरू]] [[श्रेणी:द्वन्द्वकालमा मारिएका नेपालीहरू]] 0heofwsauqugs9i40elin0nazftggay 0 53977 1393659 1369774 2026-11-03T07:06:15Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393659 wikitext text/x-wiki '''गलकोट''' मध्यकालीन [[चौबीसी राज्य]] थियो। बि.सं १६३१ मा स्थापना भएको यो राज्य १८४२ मा नेपालमा विलय भएको थियो। <ref name=":सुवेदी">{{cite book|title=नेपालको तथ्य इतिहास|author=प्रा. डा. [[राजाराम सुवेदी]]|page=126-130|date=फागुन २०६१|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|isbn=99933-2-406-X|url=}}</ref> [[बागलुङ जिल्ला]]को ऐतिहासिक स्थल हो । यहाँ एक हजार १०० फिट अग्लो स्थानमा [[घुम्टेको लेक]] छ । यो लेकबाहेक ऐतिहासिक [[गलकोट दरबार|गलकोटे राजाको दरबार]], [[गाजाको दह]], [[गाइघाटको झरना]], [[हटियाको कोतदरबार]], दर्जनौं ठाउँमा रहेका [[गुफा]], [[दरमखोला]]लगायत यहाँका आकर्षण हुन् । बागलुङ सदरमुकामदेखि १० कोष पश्चिममा रहेको गलकोट क्षेत्रभित्र १६ [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]] छन् । [[चौबिसी राज्यहरू|चौबीसी राज्य]] हुँदा गलकोटे राजाले शासन गरेको स्थान भएकाले पनि उक्त स्थान ऐतिहासिक हिसाबले महत्त्वपूर्ण छ । [[प्राकृतिक सम्पदा]], [[भूबनोट]], [[संस्कृति]], [[रीतिरिवाज]] र [[जैविक]] हिसाबले पनि गलकोट जिल्लाको महत्त्वपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ । गलकोट राज्यको सीमाना पूर्वमा बिहुँको काठेखोला, पश्चिममा पाण्डवखानीको काभ्रेखोला, उत्तरमा म्याग्दी रुमको देउराली र दक्षिणमा गुल्मी मुसिकोटको निबुवा खोलासम्म फैलिएको थियो । == इतिहास == बि.सं १६३१ मा स्थापना भएको थियो । यसको राजधानी हिउँदमा स्याँलाको धुरीमा अवस्थित ठूलो कोट भनिने स्थान र बर्सादमा रजराथियो । गोरखाली सेनाले वि.सं. १८४४ जेठ महिनाको अन्तिम साता (कतै अश्विन महिना) मा गलकोट राज्यलाई कब्जामा लियो । अन्य राज्य सरह गलकोट राज्य २१३ वर्षपछि वि.सं. १८४४ मा खोसियो । === रजौटा राज्य === स्वायत्त गलकोट राज्य केन्द्र सरकारबाट खोसिएपछि उनै जगतप्रतापका छोरा राज्यप्रतापको समयदेखि राजा भरतबम मल्लको समयसम्म गलकोट एउटा [[रजौटा राज्य (नेपाल)|रजौटा राज्य]]का रुपमा कायमै रह्यो । जगतप्रतापका जेठा छोरा राज्यप्रताप र कान्छा ज्योतिप्रताप दुबै भाइको विवाह काठमाडौं राजदरबारका कन्या (चौतारा पुत्री) सँग भएको थियो । राजदरबारसँगको सम्बन्धका कारण उनै राज्यप्रतापले रु. दुई सय नगद र तीन मुरी बिउको अनाज उब्जिने जमिन बिर्ता स्वरुप प्राप्त गर्न सफल भए । राज्यप्रतापपछि पृथ्वीबमले [[अन्तिम नेपाल तिब्बत युद्ध|तेस्रो नेपाल तिब्बत युद्ध]] (१९१२) मा नेपाल सरकारलाई गलकोटबाट सिपाही र हातहतियार सहयोग गरेका कारण उनले राज श्रीपेच, रजौटा उपाधि र रु तीन सयको नगद बिर्ता पाए।<ref>{{Cite web |date=2021-08-27 |title=गलकोटको संक्षिप्त चिनारी – प्रा. डा. दिनबहादुर थापा |url=https://dinthapa.com.np/galkot/%e0%a4%97%e0%a4%b2%e0%a4%95%e0%a5%8b%e0%a4%9f%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%a4-%e0%a4%9a%e0%a4%bf%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518054848/https://dinthapa.com.np/galkot/%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80/ |archive-date=2026-05-18}}</ref> ==राजाको वंशावली == # जितारी मल्ल # पार्थिव मल्ल # विभू मल्ल # श्रीपति मल्ल # श्रीदत्त मल्ल # पृथ्वीपति मल्ल # विभू मल्ल # श्रीनिवाश मल्ल # जगतवम मल्ल # जगतप्रकाश मल्ल # राज्यप्रताप मल्ल # ज्योतीप्रकाश मल्ल ==अर्थतन्त्र == राज्यमा २००० घरकुरी थियो। प्रत्येक घरबाट घुरीकर २००० र अन्य स्रोतबाट ३००० गरी वार्षिक आम्दानी ५००० थियो।<ref name=":सुवेदी" /> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{ठुटो}} [[श्रेणी:बागलुङ जिल्लाका ठाउँहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] keqgpugo3joa9as6lr8obaouffvue50 8 62477 1393610 439115 2026-11-02T19:42:58Z Maintenance script 21402 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1393610 css text/css #pt-numconvert { padding-left: 30px; background-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Numeral_converter_icon_1.svg/25px-Numeral_converter_icon_1.svg.png); background-repeat: no-repeat; background-position: 0 0; } .skin-monobook .mw-numerakri-menu { display: inline-block; vertical-align: top; } .skin-modern .mw-numerakri-menu { display: inline-block; } .skin-modern #pt-numconvert { padding-left: 50px; background-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Numeral_converter_icon_1_white.svg/40px-Numeral_converter_icon_1_white.svg.png); background-position: 10px 50%; } /* Need the extra ".portlet" to override the "#quickbar .portlet li" selector of the skin which is setting padding: 0 */ .skin-cologneblue .portlet #pt-numconvert { padding-right: 30px; background-position: 100% 0; } gfg4vevc349o7dpxwrkhtf56p88q0w5 8 63728 1393613 789519 2026-11-02T19:43:03Z Maintenance script 21402 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1393613 javascript text/javascript /* jshint asi: true */ /* global mw, $, CiteTB, citeTemplate, citeErrorCheck */ if ( window.CiteTB === undefined ) { window.CiteTB = { "Templates" : {}, // All templates "Options" : {}, // Global options "UserOptions" : {}, // User options "DefaultOptions" : {}, // Script defaults "ErrorChecks" : {} // Error check functions }; } if (typeof mw.usability == 'undefined') { mw.usability = {}; mw.usability.getMsg = function(m) { return mw.messages.get(m); } mw.usability.addMessages = function(msgs) { mw.messages.set(msgs); }; } // Object for cite templates window.citeTemplate = function (templatename, shortform, basicfields, expandedfields) { // Properties this.templatename = templatename; // The template name - "cite web", "cite book", etc. this.shortform = shortform; // A short form, used for the dropdown box this.basic = basicfields; // Basic fields - author, title, publisher... // Less common - quote, archiveurl - should be everything the template supports minus the basic ones this.extra = expandedfields; this.incrementables = {}; // Add it to the list CiteTB.Templates[this.templatename] = this; // Methods this.makeFormInner = function(fields, incrsetup) { var i=0; var trs = []; var autofills = [] for (i=0; i<fields.length; i++) { var fieldobj = fields[i]; var field = labelfield = fieldobj.field; var ad = false; if (incrsetup && fieldobj.increment_group) { field = fieldobj.field.replace('<N>', '1'); labelfield = fieldobj.field.replace('<N>', ''); if (this.incrementables[fieldobj.increment_group] && !this.incrementables[fieldobj.increment_group].setup) { // The object has been created, but not fully initialized this.incrementables[fieldobj.increment_group]['fields'].push(fieldobj) } else if (!this.incrementables[fieldobj.increment_group]) { // Object not yet created this.incrementables[fieldobj.increment_group] = { 'fields': [fieldobj], 'val':1, 'setup': false }; } else if (this.incrementables[fieldobj.increment_group] && this.incrementables[fieldobj.increment_group].setup) { // Fully initialized from a previous invocation of this function, just resetting the number this.incrementables[fieldobj.increment_group].val = 1 } } else if (fieldobj.increment_group) { // Adding a new row incrval = this.incrementables[fieldobj.increment_group].val; field = fieldobj.field.replace('<N>', incrval.toString()); labelfield = fieldobj.field.replace('<N>', ''); } if ($.inArray(field, CiteTB.getOption('autodate fields')) != -1 ) { im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Nuvola_apps_date.svg/20px-Nuvola_apps_date.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-insert-date')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-insert-date')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-date-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field); $( document ).on( 'click', '#cite-date-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field, CiteTB.fillAccessdate ); } if (fieldobj.autofillid) { var autotype = fieldobj.autofillid; im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/System-search.svg/20px-System-search.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-autofill-alt')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-autofill-alt')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-auto-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field+'-'+autotype); autofills.push('#cite-auto-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field+'-'+autotype); } if (fieldobj.increment_button) { var incrtype = fieldobj.increment_group; im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Nuvola_action_edit_add.svg/20px-Nuvola_action_edit_add.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-increment-alt')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-increment-alt')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-incr-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+incrtype); } var display = mw.usability.getMsg('cite-'+labelfield+'-label'); if (typeof display !== 'string') { if (fieldobj.label) { display = CiteTB.fixStr(fieldobj.label); } else { display = CiteTB.fixStr(labelfield) } } var tooltip = fieldobj.tooltip ? $('<abbr />').attr('title', mw.usability.getMsg(fieldobj.tooltip)).html('^?') : false; var input = ''; if (ad) { input = $('<input tabindex="1" style="width:85%" type="text" />'); } else { input = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); } input.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field); if (fieldobj.autofillprop) { classname = 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+fieldobj.autofillprop if (fieldobj.increment_group) { input.addClass('cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-incr-'+fieldobj.increment_group); classname+='-'+this.incrementables[fieldobj.increment_group].val.toString(); } input.addClass(classname); } var label = $('<label />'); label.attr('for', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field).text(display); if (tooltip) { label.append(tooltip); } var style = 'text-align:right; width:20%;'; if (i%2 == 1) { style += ' padding-left:1em;'; } else { var tr = $('<tr />'); } var td1 = $('<td class="cite-form-td" />').attr('style', style); td1.append(label); tr.append(td1); var td2 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); td2.append(input); if (ad) { td2.append(ad); } tr.append(td2); if (i%2 == 0) { trs.push(tr); } } var needsetup = false; for (g in this.incrementables) { if (!this.incrementables[g].setup) { needsetup = true; $( document ).on( 'click', '#cite-incr-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+g, CiteTB.incrementFields ); this.incrementables[g].setup = true; } } if (needsetup || $.isEmptyObject(this.incrementables)) { for(i=0; i<autofills.length; i++) { $( document ).on( 'click', autofills[i], CiteTB.initAutofill ); } } return trs; } // gives a little bit of HTML so the open form can be identified this.getInitial = function() { var hidden = '<input type="hidden" class="cite-template" value="' + this.templatename + '"/>'; return hidden; } // makes the form used in the dialog boxes this.getForm = function() { var main = $("<div class='cite-form-container' />"); var form1 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent;" class="cite-basic-fields" />'); var i=0; var trs = this.makeFormInner(this.basic, true); for (var i=0; i<trs.length; i++) { form1.append(trs[i]); } var form2 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent; display:none" class="cite-extra-fields">'); trs = this.makeFormInner(this.extra, true); for (var i=0; i<trs.length; i++) { form2.append(trs[i]); } main.append(form1).append(form2); var form3 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent;padding-top:1em" class="cite-other-fields">'); var tr = $('<tr />'); var td1 = $('<td class="cite-form-td" style="text-align:right; width:20%" />'); var label1 = $('<label />'); label1.attr('for', "cite-"+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-name').text(mw.usability.getMsg('cite-name-label')); td1.append(label1); var td2 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); var input1 = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); input1.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-name'); td2.append(input1); var td3 = $('<td class="cite-form-td" style="text-align:right; padding-left:1em; width:20%">'); var label2 = $('<label />'); label2.attr('for', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-group').text(mw.usability.getMsg('cite-group-label')); td3.append(label2); var td4 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); var input2 = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); input2.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-group'); td4.append(input2); tr.append(td1).append(td2).append(td3).append(td4); form3.append(tr); main.append(form3); var extras = $('<div />'); extras.append('<input type="hidden" class="cite-form-status" value="closed" />'); var hidden = $('<input type="hidden" class="cite-template" />'); hidden.val(this.templatename); extras.append(hidden); var span1 = $('<span class="cite-preview-label" style="display:none;" />'); span1.text(mw.usability.getMsg('cite-raw-preview')); extras.append(span1).append('<div class="cite-ref-preview" style="padding:0.5em; font-size:110%" />'); var span2 = $('<span class="cite-prev-parsed-label" style="display:none;" />'); span2.text(mw.usability.getMsg('cite-parsed-label')); extras.append(span2).append('<div class="cite-preview-parsed" style="padding-bottom:0.5em; font-size:110%" />'); var link = $('<a href="#" class="cite-prev-parse" style="margin:0 1em 0 1em; display:none; color:darkblue" />'); link.text(mw.usability.getMsg('cite-form-parse')); extras.append(link); main.append(extras); return main; } } /* Class for error checks FIXME: DOCS OUT OF DATE type - type of error check - current options: * 'refcheck' - apply a function on each ref individually * function should accept a ref object, return a string * 'reflist' - apply a function on the entire ref list * function should accept an array of ref objects, return an array of strings * 'search' - apply a function ro the page text * function should accept the page text as a string, return an array of strings The strings returned by the function should be valid HTML func - The function described above testname - Name of the error check, must not contain spaces desc - A short description of the test */ window.citeErrorCheck = function (obj) { this.obj = obj CiteTB.ErrorChecks[this.obj.testname] = this; this.run = function() { var errors = []; switch(this.obj['type']) { case "refcheck": CiteTB.loadRefs(); for(var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { var e = this.obj.func(CiteTB.mainRefList[i]); if (e) { errors.push(e); } } break; case "reflist": CiteTB.loadRefs(); errors = this.obj.func(CiteTB.mainRefList); break; case "search": var func = this.obj.func CiteTB.getPageText(function(text) { errors = func(text); }); break; } return errors; } this.getRow = function() { var row = $("<li />"); var check = $("<input type='checkbox' name='cite-err-test' />"); check.attr('value', this.obj.testname); var label = $("<label />").html(mw.usability.getMsg(this.obj.desc)); label.attr('for', this.obj.testname); row.append(check).append(' &ndash; ').append(label); return row; } } $('head').trigger('reftoolbarbase'); kdju8pm2fcdxm36w9h7pn0ady5s2w2w 0 71171 1393597 1383056 2026-11-02T12:48:31Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393597 wikitext text/x-wiki {{National football association | Logo = All Nepal Football Association Logo.jpg | Badge_size = 150px | Founded = {{start date and age|1951}} | FIFA affiliation = सन् १९७२ | Region = [[एसियाली फुटबल महासङ्घ]] | Region affiliation = सन् १९५४<ref>{{cite web|url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/freepress19541005-1.2.126.aspx|title=ASIAN SOCCER FINALS IN SINGAPORE May be used as Olympic series|date=5 October 1954|publisher=The Singapore Free Press}}{{cite web|url=http://newspapers.nl.sg/Digitised/Article/straitstimes19550614.2.157.aspx|title=Singapore to Meet Indonesia in Asian Soccer Tourney|date=14 June 1955|publisher=The Straits Times|access-date=5 January 2015|archive-date=31 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131034337/http://newspapers.nl.sg/Digitised/Article/straitstimes19550614.2.157.aspx|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131034337/http://newspapers.nl.sg/Digitised/Article/straitstimes19550614.2.157.aspx |date=31 January 2013 }}</ref> | Subregion = [[दक्षिण एसियाली फुटबल सङ्घ]] | Subregion affiliation = सन् १९९७ | President = [[पङ्कजविक्रम नेम्वाङ]]<ref>{{cite web|author=|title=एन्फा अध्यक्षमा पङ्कज नेम्वाङ निर्वाचित|url=https://www.dainikonline.com/story/213834/2022/06/20/|language=नेपाली|work=|website=दैनिक अनलाइन|date=|accessdate=२१ असोज २०७९|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009155241/https://www.dainikonline.com/story/213834/2022/06/20/|archive-date=2022-10-09}}</ref> | Website = {{URL|http://the-anfa.com/}}|Twitter = @theanfacom|Headquarters=सातदोबाटो, [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]]|Vice President=}} '''अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ''' (एन्फा) नेपालको [[भकुन्डो|फुटबल]]को [[नेपालका खेलकुद संघ र स्थापना वर्ष|नियामक निकाय]] हो। यो [[नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोली|राष्ट्रिय टोली]]को साथसाथै क्लब प्रतियोगिताहरूको लागि जिम्मेवार छ। सन् १९५१ मा अखिल नेपाल फुटबल सङ्घको रूपमा स्थापना भएको यो संस्था सन् १९७२ मा [[फिफा]]मा आबद्ध भएको थियो। एन्फाका वर्तमान अध्यक्ष पङ्कजविक्रम नेम्बाङ हुन्। यसको हालको [[मुख्यालय]] सातदोबाटोस्थित [[एन्फा कम्प्लेक्स]]मा रहेको छ। == कार्यकारी समिति == {| class="wikitable" !सदस्य<ref>{{Cite web |date=2022-06-21 |title=Pankaj Bikram Nembang becomes new ANFA President, Bir Bahadur Senior Vice Prez |url=https://the-anfa.com/index.php/news-detail/1591 |website=अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ |access-date=2022-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620230911/https://the-anfa.com/index.php/news-detail/1591 |archive-date=2022-06-20 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-06-22 |title=ANFA {{!}} Kiran Rai appointed as ANFA General Secretary, Rabindra Joshi Treasurer |url=https://the-anfa.com/news-detail/1593 |access-date=2022-06-22 |website=All Nepal Football Association |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622213927/https://the-anfa.com/news-detail/1593 |archive-date=2022-06-22 }}</ref> !कार्यालय |- |[[पङ्कज बिक्रम नेम्बाङ|पङ्कजविक्रम नेम्वाङ]] |अध्यक्ष |- |बिरबहादुर खड्का |वरिष्ठ उपाध्यक्ष |- |दावा लामा | rowspan="4" |उपाध्यक्ष |- |भरतजङ्ग शाही |- |दीपक खतिवडा |- |दीर्घबहादुर केसी |- |किरण राई |महासचिव |- |रवीन्द्र जोशी |कोषाध्यक्ष |- |सरला श्रेष्ठ | rowspan="13" |सदस्य |- |पेमा डोल्मा लामा |- |मनिस जोशी |- |अनिल मल्ल |- |रवीन्द्र चन्द |- |विकासनारायण श्रेष्ठ |- |भोजराज शाही |- |महेन्द्र क्षेत्री |- |पुरुषोत्तम थापा |- |रमेश ब्यञ्जनकार |- |मणिराज विष्ट |- |टीकाराम लामा |- |भरतबुद्ध थापा |} == प्रतियोगिता == {{पृष्ठको नाम}}ले सञ्चालन गर्ने प्रतियोगिताहरू: * [[सहिद स्मारक ए-डिभिजन लिग]] * [[सहिद स्मारक बि-डिभिजन लिग]] * [[सहिद स्मारक सि-डिभिजन लिग]] * [[नेपाल सुपर लिग]] * [[नेपाल राष्ट्रिय लिग]] * [[नेपाल राष्ट्रिय फुटसल लिग]] * प्रदेशगत प्रतियोगिता * जिल्लागत प्रतियोगिता * ललित स्मृति अन्डर-१८ प्रतियोगिता * अन्तर विद्यालय राष्ट्रिय प्रतियोगिता == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://the-anfa.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20070714115646/http://www.fifa.com/associations/association=nep/index.html नेपाल] फिफाको वेबसाइटमा * [http://www.the-afc.com/en/member-associations/south-central/nepal-football-assoc.html नेपाल] एसियाली फुटबल महासङ्घको वेबसाइटमा {{Sports governing bodies in Nepal}} {{नेपालमा फुटबल}} {{कमन्सश्रेणी|All Nepal Football Association}} [[श्रेणी:अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ| ]] [[श्रेणी:नेपालमा फुटबल|१]] [[श्रेणी:नेपालमा खेलकुद प्रशासकीय निकायहरू]] 1kk9759tflvs4gs9fvpy9a9819czbkn 0 72925 1393591 1308402 2026-11-02T12:30:24Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393591 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = अक्षर पटेल | image =Axar_Patel_2.jpg | country = भारत | fullname = अक्षर राजेश भाइ पटेल | living = true | dayofbirth = २० | monthofbirth = १ | yearofbirth = १९९४ | placeofbirth = [[गुजरात]] | countryofbirth = [[भारत]] | dayofdeath = | monthofdeath = | yearofdeath = | placeofdeath = | countryofdeath = | nickname = | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = देब्रे हाथे | bowling = देब्रे हाथे | role = अल-राउन्डर | family = | international = | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = | odidebutyear = | odidebutagainst = | odicap = | lastodidate = | lastodiyear = | lastodiagainst = | odishirt = | club1 = गुजरात क्रिकेट टिम | year1 = २०१२-हाल सम्म | clubnumber1 = | club2 = मुम्बई इंडियन्स टिम | year2 = २०१३ | clubnumber2 = | club3 = किङ्गस इलेवन पञ्जाब | year3 = २०१४-हाल सम्म | clubnumber3 = | club4 = | year4 = | clubnumber4 = | columns = ४ | column1 = [[एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय|ओडीआई]] | matches1 = ९ | runs1 = ४० | bat avg1 = २०.०० | 100s/50s1 = -/- | top score1 = १७* | deliveries1 = ३७९ | wickets1 = १४ | bowl avg1 = २०.२८ | fivefor1 = - | tenfor1 = - | best bowling1 = ३/४० | catches/stumpings1 = ९/- | column2 = [[प्रथम श्रेणी]] | matches2 = ८ | runs2 = ४०१ | bat avg2 = ४४.५५ | 100s/50s2 = ०/३ | top score2 = ६९* | deliveries2 = १,९९१ | wickets2 = २९ | bowl avg2 = २४.१० | fivefor2 = २ | tenfor2 = ० | best bowling2 = ६/५५ | catches/stumpings2 = ६/- | column3 = [[एलए]] | matches3 = २९ | runs3 = ४७७ | bat avg3 = २६.५० | 100s/50s3 = ०/२ | top score3 = ९३ | deliveries3 = १,४२४ | wickets3 = ३४ | bowl avg3 = ३१.०० | fivefor3 = - | tenfor3 = n/a | best bowling3 = ४/२४ | catches/stumpings3 = १४/- | column4 = [[ट्वान्टी२० अन्तर्राष्ट्रिय|टि२०आइ]] | matches4 = ३० | runs4 = १८२ | bat avg4 = १४००+ | 100s/50s4 = ०/० | top score4 = ४३* | deliveries4 = ६७३ | wickets4 = २८ | bowl avg4 = २४५७+ | fivefor4 = ० | tenfor4 = n/a | best bowling4 = १०/- | catches/stumpings4 = | date = २० जनवरी | year = २०१५ | source = https://en.wikipedia.org/wiki/Akshar_Patel }} '''अक्षर राजेशभाइ पटेल''' (जन्म २० जनवरी १९९४) एउटा [[भारतीय]] क्रिकेट खेलाडी हुन्। उनी गुजरात क्रिकेट टिमका अल-राउन्डर हुन। उनी देब्रे हाते ब्याट्सम्यान तथा स्पीन बलर हुन्। उनले आफ्नो एकदिवसीय क्रिकेटको सुरुवात सन् २०१४ जुन १५ मा बङ्गलादेश विरुद्ध गरेका थिए । उनी [[२०१५ क्रिकेट विश्वकप]]का लागि भारतका १५ सदसीय टोलीमा छनौट भएका छन्।<ref>[http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/teams/india Indian Team for Worldcup 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220221900/http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/teams/india |date=2014-12-20 }}. ICC Cricket</ref> == अन्तर्राष्ट्रिय क्यारियर == {{ठुटो}} == प्रारम्भिक जीवनी == अक्षरको परिवार [[गुजरात]]मा बसोबास गर्छन। उसको एउटा भाइ छ जसको नाम सनसिप पटेल हो। अक्षरले इन्जियरिङको पढाइ धर्मसिंह देसाई विश्वविद्यालयबाट गरेका छन्।<ref>[http://indianexpress.com/article/sports/cricket/brother-puts-akshar-on-giant-screen Akshar put on giant screen by brother]. Indian Express. Retrieved 21 May 2014.</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == == यो पनि हेर्नुहोस == {{India Cricket Team}} {{Delhi Capitals squad}} {{कमन्सश्रेणी|Axar Patel}} [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९४ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:गुजराती मानिसहरू]] sc0sriu4aeqnaktntwkvcinxkc4w7mo 8 73156 1393615 1353319 2026-11-02T19:43:05Z Maintenance script 21402 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1393615 javascript text/javascript /*jshint smarttabs:true, loopfunc:true,forin:false*/ /*global mw, $, importScript */ // TODO: make autodate an option in the CiteTemplate object, not a preference // Global object // TODO: // * Remove this once the page is moved to a module 'ext.gadget.refToolbarDialogs' depending on 'ext.gadget.refToolbarBase' if (typeof CiteTB === 'undefined') { var CiteTB = { "Templates" : {}, // All templates "Options" : {}, // Global options "UserOptions" : {}, // User options "DefaultOptions" : {}, // Script defaults "ErrorChecks" : {} // Error check functions }; } // Only execute on edit, unless it is a user JS/CSS page // TODO: Remove tests already done by [[MediaWiki:Gadget-refToolbar.js]] if ( ( mw.config.get('wgAction') === 'edit' || mw.config.get('wgAction') === 'submit' ) && ( ( mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 2 && mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 4 ) || ( mw.config.get('wgPageName').indexOf('.js') === -1 && mw.config.get('wgPageName').indexOf('.css') === -1 ) ) ) { // TODO: Move this to [[MediaWiki:Gadget-refToolbarDialogs.css]] and add it to the definition of module 'ext.gadget.refToolbarDialogs' mw.util.addCSS(".cite-form-td {"+ "height: 0 !important;"+ "padding: 0.1em !important;"+ "}"); // Default options, these mainly exist so the script won't break if a new option is added CiteTB.DefaultOptions = { "date format" : "<year>-<zmonth>-<zdate>", "autodate fields" : [], "months" : ['Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec'], "modal" : true, "autoparse" : false, "expandtemplates": false }; // Get an option - user settings override global which override defaults CiteTB.getOption = function(opt) { if (CiteTB.UserOptions[opt] !== undefined) { return CiteTB.UserOptions[opt]; } else if (CiteTB.Options[opt] !== undefined) { return CiteTB.Options[opt]; } return CiteTB.DefaultOptions[opt]; }; CiteTB.init = function() { /* Main stuff, build the actual toolbar structure * 1. get the template list, make the dropdown list and set up the template dialog boxes * 2. actually build the toolbar: * * A section for cites * ** dropdown for the templates (previously defined) * ** button for named refs with a dialog box * ** button for errorcheck * 3. add the whole thing to the main toolbar */ if (typeof $('div[rel=cites]')[0] !== 'undefined') { // Mystery IE bug workaround return; } $('head').trigger('reftoolbarbase'); var $target = $('#wpTextbox1'); var temlist = {}; for (var t in CiteTB.Templates) { var tem = CiteTB.Templates[t]; var sform = CiteTB.escStr(tem.shortform); var actionobj = { type: 'dialog', module: 'cite-dialog-'+sform }; var dialogobj = {}; dialogobj['cite-dialog-'+sform] = { resizeme: false, titleMsg: 'cite-dialog-'+sform, id: 'citetoolbar-'+sform, init: function() {}, html: tem.getInitial(), dialog: { width:675, open: function() { $(this).html(CiteTB.getOpenTemplate().getForm()); /** @param {jQuery.Event} e */ $('.cite-prev-parse').on( 'click', function ( e ) { e.preventDefault(); CiteTB.prevParseClick(); }); }, buttons: { 'cite-form-submit': function() { var ref = CiteTB.getRef(false, true); $(this).dialog( 'close' ); $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { post: ref } }, $(this) ); }, 'cite-form-showhide': CiteTB.showHideExtra, 'cite-refpreview': function() { var ref = CiteTB.getRef(false, false); var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-preview-label').show(); div.find('.cite-ref-preview').text(ref).show(); if (CiteTB.getOption('autoparse')) { CiteTB.prevParseClick(); } else { div.find('.cite-prev-parse').show(); div.find('.cite-prev-parsed-label').hide(); div.find('.cite-preview-parsed').html(''); } }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); }, 'cite-form-reset': function() { CiteTB.resetForm(); } } } }; $target.wikiEditor('addDialog', dialogobj); //if (!CiteTB.getOption('modal')) { //$('#citetoolbar-'+sform).dialog('option', 'modal', false); //} temlist[sform] = {label: tem.templatename, action: actionobj }; } var refsection = { 'sections': { 'cites': { type: 'toolbar', labelMsg: 'cite-section-label', groups: { 'template': { tools: { 'template': { type: 'select', labelMsg: 'cite-template-list', list: temlist } } }, 'namedrefs': { labelMsg: 'cite-named-refs-label', tools: { 'nrefs': { type: 'button', action: { type: 'dialog', module: 'cite-toolbar-namedrefs' }, icon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Nuvola_clipboard_lined.svg/60px-Nuvola_clipboard_lined.svg.png', section: 'cites', group: 'namedrefs', labelMsg: 'cite-named-refs-button' } } }, 'errorcheck': { labelMsg: 'cite-errorcheck-label', tools: { 'echeck': { type: 'button', action: { type: 'dialog', module: 'cite-toolbar-errorcheck' }, icon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Nuvola_apps_korganizer-NO.png/60px-Nuvola_apps_korganizer-NO.png', section: 'cites', group: 'errorcheck', labelMsg: 'cite-errorcheck-button' } } } } } } }; var defaultdialogs = { 'cite-toolbar-errorcheck': { titleMsg: 'cite-errorcheck-label', id: 'citetoolbar-errorcheck', resizeme: false, init: function() {}, html: '<div id="cite-namedref-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;'+mw.usability.getMsg('cite-loading')+'</div>', dialog: { width:550, open: function() { CiteTB.loadRefs(); }, buttons: { 'cite-errorcheck-submit': function() { var errorchecks = $("input[name='cite-err-test']:checked"); var errors = []; for (var i=0; i<errorchecks.length; i++) { errors = errors.concat(CiteTB.ErrorChecks[$(errorchecks[i]).val()].run()); } CiteTB.displayErrors(errors); $(this).dialog( 'close' ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } }, 'cite-toolbar-namedrefs': { titleMsg: 'cite-named-refs-title', resizeme: false, id: 'citetoolbar-namedrefs', html: '<div id="cite-namedref-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;'+mw.usability.getMsg('cite-loading')+'</div>', init: function() {}, dialog: { width: 550, open: function() { CiteTB.loadRefs(); }, buttons: { 'cite-form-submit': function() { var refname = $("#cite-namedref-select").val(); if (refname === '') { return; } $(this).dialog( 'close' ); $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { post: CiteTB.getNamedRef(refname, true) } }, $(this) ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } } }; $target.wikiEditor('addDialog', defaultdialogs); $('#citetoolbar-namedrefs').off('dialogopen'); if (!CiteTB.getOption('modal')) { //$('#citetoolbar-namedrefs').dialog('option', 'modal', false); //$('#citetoolbar-errorcheck').dialog('option', 'modal', false); mw.util.addCSS(".ui-widget-overlay {"+ "display:none !important;"+ "}"); } $target.wikiEditor('addToToolbar', refsection); }; // Load local data - messages, cite templates, etc. $(document).ready( function() { switch( mw.config.get('wgUserLanguage') ) { case 'mai': // German importScript('MediaWiki:RefToolbarMessages-ne.js'); break; default: // English importScript('मीडियाविकि:RefToolbarMessages-ne.js'); } }); // Setup the main object CiteTB.mainRefList = []; CiteTB.refsLoaded = false; // REF FUNCTIONS // Actually assemble a ref from user input CiteTB.getRef = function(inneronly, forinsert) { var i; var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var templatename = template.templatename; var res = ''; var refobj = {'shorttag':false}; if (!inneronly) { var group = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-group').val(); var refname = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-name').val(); res += '<ref'; if (refname) { refname = $.trim(refname); res+=' name='+CiteTB.getQuotedString(refname); refobj.refname = refname; } if (group) { group = $.trim(group); res+=' group='+CiteTB.getQuotedString(group); refobj.refgroup = group; } res+='>'; } var content ='{{'+templatename; for( g in template.incrementables ) { group = template.incrementables[g]; for (i=1; i<=group.val; i++) { for (j=0; j<group.fields.length; j++) { var fieldname = group.fields[j].field; var fieldid = fieldname.replace('<N>', i.toString()); var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldid).val(); if (field) { content+='|'+fieldid+'='; content+= $.trim(field); } } } } for( i=0; i<template.basic.length; i++ ) { if (template.basic[i].increment_group) { continue; } var fieldname = template.basic[i].field; var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldname).val(); if (field) { content+='|'+fieldname+'='; content+= $.trim(field); } } if ($('#cite-form-status').val() !== 'closed') { for( i=0; i<template.extra.length; i++ ) { if (template.extra[i].increment_group) { continue; } var fieldname = template.extra[i].field; var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldname).val(); if (field) { content+='|'+fieldname+'='; content+= $.trim(field); } } } content+= '}}'; res+=content; refobj.content = content; if (!inneronly) { res+= '</ref>'; } if (forinsert) { CiteTB.mainRefList.push(refobj); } return res; }; // Make a reference to a named ref CiteTB.getNamedRef = function(refname, forinsert) { if (forinsert) { CiteTB.mainRefList.push( {'shorttag':true, 'refname':refname} ); } return '<ref name='+CiteTB.getQuotedString(refname)+' />'; }; // Function to load the ref list CiteTB.loadRefs = function() { if (CiteTB.refsLoaded) { return; } CiteTB.getPageText(CiteTB.loadRefsInternal); }; // Function that actually loads the list from the page text CiteTB.loadRefsInternal = function(text) { // What this does: extract first name/group extract second name/group shorttag inner content var refsregex = /< *ref(?: +(name|group) *= *(?:"([^"]*?)"|'([^']*?)'|([^ '"\/\>]*?)) *)? *(?: +(name|group) *= *(?:"([^"]*?)"|'([^']*?)'|([^ '"\/\>]*?)) *)? *(?:\/ *>|>((?:.|\n)*?)< *\/ *ref *>)/gim; // This should work regardless of the quoting used for names/groups and for linebreaks in the inner content while (true) { var ref = refsregex.exec(text); if (ref === null) { break; } var refobj = {}; if (ref[9]) { // Content + short tag check //alert('"'+ref[9]+'"'); refobj.content = ref[9]; refobj.shorttag = false; } else { refobj.shorttag = true; } if (ref[1] !== '') { // First name/group if (ref[2]) { refobj['ref'+ref[1]] = ref[2]; } else if (ref[3]) { refobj['ref'+ref[1]] = ref[3]; } else { refobj['ref'+ref[1]] = ref[4]; } } if (ref[5] !== '') { // Second name/group if (ref[6]) { refobj['ref'+ref[5]] = ref[6]; } else if (ref[7]) { refobj['ref'+ref[5]] = ref[7]; } else { refobj['ref'+ref[5]] = ref[8]; } } CiteTB.mainRefList.push(refobj); } CiteTB.refsLoaded = true; CiteTB.setupErrorCheck(); CiteTB.setupNamedRefs(); }; // AJAX FUNCTIONS // Parse some wikitext and hand it off to a callback function CiteTB.parse = function(text, callback) { $.post( mw.util.wikiScript( 'api' ), {action:'parse', title:mw.config.get('wgPageName'), text:text, prop:'text', format:'json'}, function(data) { var html = data.parse.text['*']; callback(html); }, 'json' ); }; // Use the API to expand templates on some text CiteTB.expandtemplates = function(text, callback) { $.post( mw.util.wikiScript( 'api' ), {action:'expandtemplates', title:mw.config.get('wgPageName'), text:text, format:'json'}, function(data) { var restext = data.expandtemplates['*']; callback(restext); }, 'json' ); }; // Function to get the page text CiteTB.getPageText = function(callback) { var section = $("input[name='wpSection']").val(); if ( section !== '' ) { var postdata = {action:'query', prop:'revisions', rvprop:'content', pageids:mw.config.get('wgArticleId'), format:'json'}; if (CiteTB.getOption('expandtemplates')) { postdata.rvexpandtemplates = '1'; } $.get( mw.util.wikiScript( 'api' ), postdata, function(data) { var pagetext = data.query.pages[mw.config.get('wgArticleId').toString()].revisions[0]['*']; callback(pagetext); }, 'json' ); } else { if (CiteTB.getOption('expandtemplates')) { CiteTB.expandtemplates($('#wpTextbox1').wikiEditor('getContents').text(), callback); } else { callback($('#wpTextbox1').wikiEditor('getContents').text()); } } }; // Autofill a template from an ID (ISBN, DOI, PMID) CiteTB.initAutofill = function() { var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-auto\-(.*?)\-(.*)\-(.*)$/.exec(elemid); var tem = res[1]; var field = res[2]; var autotype = res[3]; var id = $('#cite-'+tem+'-'+field).val(); if (!id) { return false; } var url = '//tools.wmflabs.org/reftoolbar/lookup.php?'; url+=autotype+'='+encodeURIComponent(id); url+='&template='+encodeURIComponent(tem); var s = document.createElement('script'); s.setAttribute('src', url); s.setAttribute('type', 'text/javascript'); document.getElementsByTagName('head')[0].appendChild(s); return false; }; // Callback for autofill //TODO: Autofill the URL, at least for DOI CiteTB.autoFill = function(data, template, type) { var cl = 'cite-'+template+'-'; var i,j, coauthors; $('.'+cl+'title').val(data.title); if ($('.'+cl+'last-incr-1').length != 0) { var classes = $('.'+cl+'last-incr-1').eq(0).attr('class').split(/\s+/); var group = false; var patt = /cite-[^-]*?-incr-(.*)/ for (var c=0; c<classes.length; c++) { if (patt.exec(classes[c])) { group = patt.exec(classes[c])[1]; break; } } $('.'+cl+'last-incr-1').val(data.authors[0][0]) $('.'+cl+'first-incr-1').val(data.authors[0][1]) elemid = '#cite-incr-'+template+'-'+group; for (var i=2; i<data.authors.length+1; i++) { $(elemid).click(); $('.'+cl+'last-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1][0]) $('.'+cl+'first-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1][1]) } } else if ($('.'+cl+'author-incr-1').length != 0) { var classes = $('.'+cl+'author-incr-1').eq(0).attr('class').split(/\s+/); var group = false; var patt = /cite-[^-]*?-incr-(.*)/ for (var c=0; c<classes.length; c++) { if (patt.exec(classes[c])) { group = patt.exec(classes[c])[1]; break; } } $('.'+cl+'author-incr-1').val(data.authors[0].join(', ')) elemid = '#cite-incr-'+template+'-'+group; for (var i=2; i<data.authors.length+1; i++) { $(elemid).click(); $('.'+cl+'author-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1].join(', ')) } } else if ($('.'+cl+'last1').length != 0) { for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { if ($('.'+cl+'last'+(i+1)).length) { $('.'+cl+'last'+(i+1)).val(data.authors[i][0]); $('.'+cl+'first'+(i+1)).val(data.authors[i][1]); } else { coauthors = []; for(j=i; j<data.authors.length; j++) { coauthors.push(data.authors[j].join(', ')); } $('.'+cl+'coauthors').val(coauthors.join('; ')); break; } } } else if($('.'+cl+'author1').length !== 0) { for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { if ($('.'+cl+'author'+(i+1)).length) { $('.'+cl+'author'+(i+1)).val(data.authors[i].join(', ')); } else { coauthors = []; for(j=i; j<data.authors.length; j++) { coauthors.push(data.authors[j].join(', ')); } $('.'+cl+'coauthors').val(coauthors.join('; ')); break; } } } else { var authors = []; for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { authors.push(data.authors[i].join(', ')); } $('.'+cl+'authors').val(authors.join('; ')); } if (type === 'pmid' || type === 'doi') { if (data.fulldate || !$('.'+cl+'month').length) { var DT = new Date(data.date); var useday = /\d{4}-\d{2}-\d{2}/.test(data.date); var usemonth = /\d{4}-\d{2}/.test(data.date); $('.'+cl+'date').val(CiteTB.formatDate(DT, useday, usemonth)); } else if (!data.fulldate && $('.'+cl+'month').length && $('.'+cl+'year').length) { if (data.month) { // lookup.php sets month to false if it isn't provided $('.'+cl+'month').val( CiteTB.getOption('months')[parseInt(data.month)-1] ); } $('.'+cl+'year').val(data.year); } else { $('.'+cl+'date').val(data.date); } $('.'+cl+'journal').val(data.journal); $('.'+cl+'volume').val(data.volume); $('.'+cl+'issue').val(data.issue); $('.'+cl+'pages').val(data.pages); } else if (type === 'isbn') { $('.'+cl+'publisher').val(data.publisher); $('.'+cl+'location').val(data.location); $('.'+cl+'year').val(data.year); $('.'+cl+'edition').val(data.edition); } }; // FORM DIALOG FUNCTIONS // Add new incrementable fields CiteTB.incrementFields = function() { template = CiteTB.getOpenTemplate(); var currentrow = $(this).parents('tr')[0]; $(this).prev().css('width', '100%') $(this).detach(); var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-incr\-(.*?)\-(.*)$/.exec(elemid); group = res[2]; increments = template.incrementables[group]; fields = increments.fields; incrval = increments.val+1; template.incrementables[group].val += 1; trs = template.makeFormInner(fields, false); trs.reverse(); for (var i=0; i<trs.length; i++) { $(currentrow).after(trs[i]); } }; // fill the accessdate param with the current date CiteTB.fillAccessdate = function() { var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-date\-(.*?)\-(.*)$/.exec(elemid); var id = res[1]; var field = res[2]; var DT = new Date(); var datestr = CiteTB.formatDate(DT); $('#cite-'+id+'-'+field).val(datestr); return false; }; CiteTB.formatDate = function(DT, useday, usemonth) { if (typeof useday == "undefined") { useday = true; } if (typeof usemonth == "undefined") { usemonth = true; } var datestr = CiteTB.getOption('date format'); var zmonth = ''; var month = DT.getUTCMonth()+1; if (month < 10) { zmonth = "0"+month.toString(); } else { zmonth = month.toString(); } month = month.toString(); var zdate = ''; var date = DT.getUTCDate(); if (date < 10) { zdate = "0"+date.toString(); } else { zdate = date.toString(); } date = date.toString(); if (useday) { datestr = datestr.replace('<date>', date); datestr = datestr.replace('<zdate>', zdate); } else { datestr = datestr.replace('<date>', ''); datestr = datestr.replace('<zdate>', ''); } if (usemonth) { datestr = datestr.replace('<month>', month); datestr = datestr.replace('<zmonth>', zmonth); datestr = datestr.replace('<monthname>', CiteTB.getOption('months')[DT.getUTCMonth()]); } else { datestr = datestr.replace('<month>', ''); datestr = datestr.replace('<zmonth>', ''); datestr = datestr.replace('<monthname>', ''); } datestr = datestr.replace('<year>', DT.getUTCFullYear().toString()); return datestr.replace(/^[ \/\-\,\.]*(.*?)[ \/\-\,\.]*$/g, "$1"); // Cleanup any dangling spaces or connectors that might result from omitting date/month }; // Function called after the ref list is loaded, to actually set the contents of the named ref dialog // Until the list is loaded, its just a "Loading" placeholder CiteTB.setupNamedRefs = function() { var names = [], i; for( i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname) { names.push(CiteTB.mainRefList[i]); } } var stuff = $('<div>'); $('#citetoolbar-namedrefs').html( stuff ); if (names.length === 0) { stuff.html(mw.usability.getMsg('cite-no-namedrefs')); } else { stuff.html(mw.usability.getMsg('cite-namedrefs-intro')); var select = $('<select id="cite-namedref-select">'); select.append($('<option value="" />').text(mw.usability.getMsg('cite-named-refs-dropdown'))); for(i=0; i<names.length; i++) { select.append($('<option />').text(names[i].refname)); } stuff.after(select); select.before('<br />'); var prevlabel = $('<div id="cite-nref-preview-label" style="display:none;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-raw-preview')); select.after(prevlabel); prevlabel.before("<br /><br />"); prevlabel.after('<div id="cite-namedref-preview" style="padding:0.5em; font-size:110%" />'); var parselabel = $('<span id="cite-parsed-label" style="display:none;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-parsed-label')); $('#cite-namedref-preview').after(parselabel); parselabel.after('<div id="cite-namedref-parsed" style="padding-bottom:0.5em; font-size:110%" />'); var link = $('<a href="#" id="cite-nref-parse" style="margin:0 1em 0 1em; display:none; color:darkblue" />'); link.html(mw.usability.getMsg('cite-form-parse')); $('#cite-namedref-parsed').after(link); $("#cite-namedref-select").on( 'change', CiteTB.namedRefSelectClick); $('#cite-nref-parse').on( 'click', CiteTB.nrefParseClick); } }; // Function to get the errorcheck form HTML CiteTB.setupErrorCheck = function() { var form = $('<div id="cite-errorcheck-heading" />').html(mw.usability.getMsg('cite-errorcheck-heading')); var ul = $("<ul id='cite-errcheck-list' />"); var test; for (var t in CiteTB.ErrorChecks) { test = CiteTB.ErrorChecks[t]; ul.append(test.getRow()); } form.append(ul); $('#citetoolbar-errorcheck').html(form); }; // Callback function for parsed preview CiteTB.fillNrefPreview = function(parsed) { $('#cite-parsed-label').show(); $('#cite-namedref-parsed').html(parsed); }; // Click handler for the named-ref parsed preview CiteTB.nrefParseClick = function() { var choice = $("#cite-namedref-select").val(); if (choice === '') { $('#cite-parsed-label').hide(); $('#cite-namedref-parsed').text(''); return false; } $('#cite-nref-parse').hide(); for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname == choice) { CiteTB.parse(CiteTB.mainRefList[i].content, CiteTB.fillNrefPreview); return false; } } }; // Click handler for the named-ref dropdown CiteTB.lastnamedrefchoice = ''; CiteTB.namedRefSelectClick = function() { var choice = $("#cite-namedref-select").val(); if (CiteTB.lastnamedrefchoice == choice) { return; } CiteTB.lastnamedrefchoice = choice; $('#cite-parsed-label').hide(); $('#cite-namedref-parsed').text(''); if (choice === '') { $('#cite-nref-preview-label').hide(); $('#cite-namedref-preview').text(''); $('#cite-nref-parse').hide(); return; } for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname == choice) { $('#cite-nref-preview-label').show(); $('#cite-namedref-preview').text(CiteTB.mainRefList[i].content); if (CiteTB.getOption('autoparse')) { CiteTB.nrefParseClick(); } else { $('#cite-nref-parse').show(); } } } }; // callback function for parsed preview CiteTB.fillTemplatePreview = function(text) { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-prev-parsed-label').show(); div.find('.cite-preview-parsed').html(text); }; // Click handler for template parsed preview CiteTB.prevParseClick = function() { var ref = CiteTB.getRef(true, false); var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-prev-parse').hide(); CiteTB.parse(ref, CiteTB.fillTemplatePreview); }; // Show/hide the extra fields in the dialog box CiteTB.showHideExtra = function() { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); var setting = div.find(".cite-form-status").val(); if ( setting === 'closed' ) { div.find(".cite-form-status").val('open'); div.find('.cite-extra-fields').show(1, function() { // jQuery adds "display:block", which screws things up div.find('.cite-extra-fields').attr('style', 'width:100%; background-color:transparent;'); }); } else { div.find(".cite-form-status").val('closed'); div.find('.cite-extra-fields').hide(); } }; // Resets form fields and previews // Resets form fields and previews CiteTB.resetForm = function() { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.html(template.getForm()); }; // STRING UTILITY FUNCTIONS // Returns a string quoted as necessary for name/group attributes CiteTB.getQuotedString = function(s) { var sp = /\s/.test(s); // spaces var sq = /\'/.test(s); // single quotes var dq = /\"/.test(s); // double quotes if (!sp && !sq && !dq) { // No quotes necessary return s; } else if (!dq) { // Can use double quotes return '"'+s+'"'; } else if (!sq) { // Can use single quotes return "'"+s+"'"; } else { // Has double and single quotes s = s.replace(/\"/g, '\"'); return '"'+s+'"'; } }; // Fix up strings for output - capitalize first char, replace underscores with spaces CiteTB.fixStr = function(s) { s = s.slice(0,1).toUpperCase() + s.slice(1); s = s.replace('_',' '); return s; }; // Escape spaces and quotes for use in HTML classes/ids CiteTB.escStr = function(s) { return s.replace(' ', '-').replace("'", "\'").replace('"', '\"'); }; // MISC FUNCTIONS // Determine which template form is open, and get the template object for it CiteTB.getOpenTemplate = function() { var dialogs = $(".ui-dialog-content.ui-widget-content:visible"); var templatename = $(dialogs[0]).find(".cite-template").val(); return CiteTB.Templates[templatename]; }; // Display the report for the error checks CiteTB.displayErrors = function(errors) { $('#cite-err-report').remove(); var table = $('<table id="cite-err-report" style="width:100%; border:1px solid #A9A9A9; background-color:#FFEFD5; padding:0.25em; margin-top:0.5em" />'); $('#editpage-copywarn').before(table); var tr; var tr1 = $('<tr style="width:100%" />'); var th1 = $('<th style="width:60%; font-size:110%" />').html(mw.usability.getMsg('cite-err-report-heading')); var th2 = $('<th style="text-align:right; width:40%" />'); var im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Gtk-stop.svg/20px-Gtk-stop.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-err-report-close')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-err-report-close')); var ad = $('<a id="cite-err-check-close" />').attr('href', '#'); ad.append(im); th2.append(ad); tr1.append(th1).append(th2); table.append(tr1); $('#cite-err-check-close').on('click', function() { $('#cite-err-report').remove(); }); if (errors.length === 0) { tr = $('<tr style="width:100%;" />'); var td = $('<td style="text-align:center; margin:1.5px;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-err-report-empty')); tr.append(td); table.append(tr); return; } for(var e in errors) { var err = errors[e]; tr = $('<tr style="width:100%;" />'); var td1 = $('<td style="border: 1px solid black; margin:1.5px; width:60%" />').html(err.err); var td2 = $('<td style="border: 1px solid black; margin:1.5px; width:40%" />').html(mw.usability.getMsg(err.msg)); tr.append(td1).append(td2); table.append(tr); } }; } // End of code loaded only on edit 25qpzwujd6v7f90e4wr6kvnp1lp3rf2 0 74031 1393588 1224327 2026-11-02T12:21:52Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393588 wikitext text/x-wiki {{Infobox Upanishad | image = Hindu prayer rudraksha japa mala.jpg | caption = [[रुद्राक्ष]] मालासहित अक्षमला | meaning = संस्कृत वर्णमालाको माला | composition_date = ढिलो मध्ययुगीन | type = शैव | Veda = [[ऋग्वेद]] | philosophy = [[शैव सम्प्रदाय|शैवमत]], [[वेदान्त]] }} '''अक्षमालिका उपनिषद्''' एक [[संस्कृत|संस्कृत ग्रन्थ]] हो र [[हिन्दु धर्म]]को एक सानो [[उपनिषद्]] हो। यो [[ऋग्वेद]]सँग सम्बन्धित छ। यो १४ शैव उपनिषद्हरूमध्ये एक हो। उपनिषद्मा अक्षमाला (माला) र जपमा यसको महत्व, मन्त्रको ध्यान पुनरावृत्तिको वर्णन गरिएको छ। यस ग्रन्थमा विभिन्न प्रकारका मालाहरू, तिनको महत्त्व, सान्दर्भिक मन्त्रहरू र प्रतीकात्मकताको उल्लेख गरिएको छ। जपमालाको भित्री धागोले परम सत्य (ब्रह्म-आत्मान), यसको दाहिनेपट्टिको चाँदीको धागोले शिव, विष्णुको बायाँपट्टि तामाको धागो, अनुहार सरस्वती, तल गायत्री, प्रत्येक मनकाको प्वालले ज्ञान (ज्ञान) र गाँठो प्रकृति (प्रकृति) को प्रतीक हो।<ref name="jansen21">Eva Rudy Jansen (2011), The Book of Buddhas, Binkey Kok, {{ISBN|978-9074597029}}, page 21</ref> == उपनिषद् == {{Poem quote|text=अकारादिक्षकारान्तवर्णजातकलेवरम्। विकलेवरकैवल्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥ ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनारात्रा- न्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ॥ तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ । अथ प्रजापतिर्गुहं पप्रच्छ भो ब्रह्मन्नक्षमालाभेदविधिं ब्रूहीति। सा किं लक्षणा कति भेदा अस्याः कति सूत्राणि कथं घटनाप्रकारः के वर्णाः का प्रतिष्ठा कैषाधिदेवता किं फलं चेति। तं गुहः प्रत्युवाच प्रवालमौक्तिकस्फटिकशङ्ख- रजताष्टापदचन्दनपुत्रजीविकाब्जे रुद्राक्षा इति। आदिक्षान्तमूर्तिः सावधानभावा। सौवर्णं राजतं ताम्रं तन्मुखे मुखं तत्पुच्छे पुच्छं तदन्तरावर्तनक्रमेण योजयेत्। यदस्यान्तरं सूत्रं तद्ब्रह्म। यद्दक्षपार्श्वे तच्छैवम्। यद्वामे तद्वैष्णवम्। यन्मुखं सा सरस्वती। यत्पुच्छं सा गायत्री। यत्सुषिरं सा विद्या। या ग्रन्थिः सा प्रकृतिः । ये स्वरास्ते धवलाः । ये स्पर्शास्ते पीताः । ये परास्ते रक्ताः । अथ तां पञ्चभिर्गन्धैरमृतैः पञ्चभिर्गव्यैस्तनुभिः शोधयित्वा पञ्चभिर्गव्यैर्गन्धोदकेन संस्राप्य तस्मात्सोङ्कारेण पत्रकूर्चेन स्नपयित्वा- ष्टभिर्गन्धैरालिप्य सुमनःस्थले निवेश्याक्षतपुष्पैराराध्य प्रत्यक्ष- मादिक्षान्तैर्वर्णैर्भावयेत्। ओमङ्कार मृत्युञ्जय सर्वव्यापक प्रथमेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमाङ्काराकर्षणात्मकसर्वगत द्वितीयेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमिङ्कारपुष्टिदाक्षोभकर तृतीयेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमीङ्कार वाक्प्रसादकर निर्मल चतुर्थेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमुङ्कार सर्वबलप्रद सारतर पञ्चमेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमूङ्कारोच्चाटन दुःसह षष्ठेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमृङ्काकार संक्षोभकर चञ्चल सप्तमेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमॄङ्कार संमोहनकरोजवलाष्टमेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओम्लृङ्कारविद्वेषणकर मोहक नवमेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओम्लॄङ्कार मोहकर दशमेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमेङ्कार सर्ववश्यकर शुद्धसत्त्वैकादशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमैङ्कार शुद्धसात्त्विक पुरुषवश्यकर द्वादशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमोङ्काराखिलवाङ्मय नित्यशुद्ध त्रयोदशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमौङ्कार सर्ववाङ्मय वश्यकर चतुर्दशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमङ्कार गजादिवश्यकर मोहन पञ्चदशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ओमःकार मृत्युनाशनकर रौद्र षोडशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ कङ्कार सर्वविषहर कल्याणद सप्तदशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ खङ्कार सर्वक्षोभकर व्यापकाष्टादशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ गङ्कार सर्वविघ्नशमन महत्तरैकोनविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ घङ्कार सौभाग्यद स्तम्भनकर विंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ ङकार सर्वविषनाशकरोग्रैकविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ चङ्काराभिचारघ्न क्रूर द्वाविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ छङ्कार भूतनाशकर भीषण त्रयोविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ जङ्कार कृत्यादिनाशकर दुर्धर्ष चतुर्विंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ झङ्कार भूतनाशकर पञ्चविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ ञकार मृत्युप्रमथन षड्विंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ टङ्कार सर्वव्याधिहर सुभग सप्तविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ ठङ्कार चन्द्ररूपाष्टाविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ डङ्कार गरुडात्मक विषघ्न शोभनैकोनत्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ ढङ्कार सर्वसम्पत्प्रद सुभग त्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ णङ्कार सर्वसिद्धिप्रद मोहकरैकत्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ तङ्कार धनधान्यादिसम्पत्प्रद प्रसन्न द्वात्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ थङ्कार धर्मप्राप्तिकर निर्मल त्रयस्त्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ दङ्कार पुष्टिवृद्धिकर प्रियदर्शन चतुस्त्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ धङ्कार विषज्वरनिघ्न विपुल पञ्चत्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ नङ्कार भुक्तिमुक्तिप्रद शान्त षट्त्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ पङ्कार विषविघ्ननाशन भव्य सप्तत्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ फङ्काराणिमादिसिद्धिप्रद ज्योतीरूपाष्टत्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ बङ्कार सर्वदोषहर शोभनैकोनचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ भङ्कार भूतप्रशान्तिकर भयानक चत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ मङ्कार विद्वेषिमोहनकरैकचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ यङ्कार सर्वव्यापक पावन द्विचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ रङ्कार दाहकर विकृत त्रिचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ लङ्कार विश्वंभर भासुर चतुश्चत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ वङ्कार सर्वाप्यायनकर निर्मल पञ्चचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ शङ्कार सर्वफलप्रद पवित्र षट्चत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ षङ्कार धर्मार्थकामद धवल सप्तचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ सङ्कार सर्वकारण सार्ववर्णिकाष्टचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ हङ्कार सर्ववाङ्मय निर्मलैकोनपञ्चाशदक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ ळङ्कार सर्वशक्तिप्रद प्रधान पञ्चाशदक्षे प्रतितिष्ठ। ॐ क्षङ्कार परापरतत्त्वज्ञापक परंज्योतीरूप शिखामणौ प्रतितिष्ठ। अथोवाच ये देवाः पृथिवीपदस्तेभ्यो नमो भगवन्तोऽनुमदन्तु शोभायै पितरोऽनुमदन्तु शोभायै ज्ञानमयीमक्षमालिकाम्। अथोवाच ये देवा अन्तरिक्षसदस्तेभ्यः ॐ नमो भगवन्तोऽनुमदन्तु शोभायै पितरोऽनुमदन्तु शोभायैज्ञानमयीमक्षमालिकाम्। अथोवाच ये देवा दिविषदस्तेभ्यो नमो भगवन्तोऽनुमदन्तु शोभायै पितरोऽनुमदन्तु शोभायै ज्ञानमयीमक्षमालिकाम्। अथोवाच ये मन्त्रा या विद्यास्तेभ्यो नमस्ताभ्यश्चोन्नमस्तच्छक्तिरस्याः प्रतिष्ठापयति। अथोवाच ये ब्रह्मविष्णुरुद्रास्तेभ्यः सगुणेभ्य ॐ नमस्तद्वीर्यमस्याः प्रतिष्ठापयति। अथोवाच ये साङ्ख्यादितत्त्वभेदास्तेभ्यो नमो वर्तध्वं विरोधेऽनुवर्तध्वम्। अथोवाच ये शैवा वैष्णवाः शाक्ताः शतसहस्रशस्तेभ्यो नमोनमो भगवन्तोऽ- नुमदन्त्वनुगृह्णन्तु। अथोवाच याश्च मृत्योः प्राणवत्यस्ताभ्यो नमोनमस्तेनैतं मृडयत मृडयत। पुनरेतस्यां सर्वात्मकत्वं भावयित्वा भावेन पूर्वमालिकामुत्पाद्यारभ्य तन्मयीं महोपहारैरुपहृत्य आदिक्षान्तैरक्षरैरक्ष- मालामष्टोत्तरशतं स्पृशेत्। अथ पुनरुत्थाप्य प्रदक्षिणीकृत्यों नमस्ते भगवति मन्त्रमातृकेऽक्षमाले सर्ववशङ्कर्योंनमस्ते भगवति मन्त्रमातृकेऽ- क्षमालिके शेषस्तम्भिन्योंनमस्ते भगवति मन्त्रमातृकेऽक्षमाले उच्चाटन्योंनमस्ते भगवति मन्त्रमातृकेऽक्षमाले विश्वामृत्यो मृत्युञ्जयस्वरूपिणि सकललोकोद्दीपिनि सकललोक- रक्षाधिके सकललोकोज्जीविके सकललोकोत्पादिके दिवाप्रवर्तिके रात्रिप्रवर्तिके नद्यन्तरं यासि देशान्तरं यासि द्वीपान्तरं यासि लोकान्तरं यासि सर्वदा स्फुरसि सर्वहृदि वाससि। नमस्ते परारूपे नमस्ते पश्यन्तीरूपे नमस्ते मध्यमारूपे नमस्ते वैखरीरूपे सर्वतत्त्वात्मिके सर्वविद्यात्मिके सर्वशक्त्यात्मिके सर्वदेवात्मिके वसिष्ठेन मुनिनाराधिते विश्वामित्रेण मुनिनोपजीव्यमाने नमस्ते नमस्ते। प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति। सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति। तत्सायंप्रातः प्रयुञ्जानः पापोऽपापोभवति। एवमक्षमालिकया जप्तो मन्त्रः सद्यः सिद्धिकरो भवतीत्याह भगवान्गुहः प्रजापतिमित्युपनिअषत् ॥ ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रा- न्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि। तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥ इत्यक्षमालिकोपनिषत्समाप्ता ॥}} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{उपनिषद्}} [[श्रेणी:उपनिषद्हरू]] 5svbloh4uo20iwvrt2p86gh81f4t03u 0 77285 1393605 1363670 2026-11-02T13:50:35Z Bishaldev100 28807 1393605 wikitext text/x-wiki '''बजार अर्थव्यवस्था''' (market economy) यस्तो अर्थव्यवस्था लाई भनिन्छ जसमा लगानी, उत्पादन र वितरणको निर्णय [[बजार]]को माग र आपूर्तिको आवस्थाबाट निर्धारित हुन्छ। राज्यको नियन्त्रण निर्देशन तथा दबाबविना स्वतन्त्ररूपमा सञ्चालित वा माग र प्रतिको अन्तरक्रीयाबाट मूल्य निर्धारण हुने अर्थतन्त्रलाई '''बजार अर्थव्यवस्था''' भनिन्छ। [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] अर्थतन्त्रलाई '''Market Economy''' पनि भन्ने गरिन्छ। बजार अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन आपूर्ति र मागले बजारमा मूल्य र कारोबार हुने परिमाण दुवै निर्धारण गरेर महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। आपूर्तिलाई यसरी परिभाषित गरिन्छ जहाँ मूल्यमा हुने वृद्धिले उत्पादकहरूबाट आपूर्तिमा वृद्धि ल्याउँछ; अर्कोतर्फ, मागको अर्थ मूल्यमा आउने गिरावटले उपभोक्ताहरूबाट इच्छित परिमाणमा वृद्धि ल्याउनु हो; यी दुई नियमहरू तब सन्तुलनमा भेटिन्छन् जब आपूर्ति गरिएको परिमाण माग गरिएको परिमाण बराबर हुन्छ - जसलाई सन्तुलित मूल्य/परिमाण सन्तुलन बिन्दु भनेर चिनिन्छ। वस्तु र सेवाको उपलब्धता बारे महत्त्वपूर्ण जानकारी प्रदान गरेर बजार अर्थतन्त्रमा मूल्यले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। जब माग बलियो हुन्छ तर आपूर्ति सीमित हुन्छ, तब मूल्यहरू बढ्छन्, जसले उत्पादकहरूलाई त्यस वस्तुको उत्पादन बढाएर नाफा बढाउने अवसरहरू हुन सक्छन् भन्ने संकेत गर्दछ। यसको विपरीत, जब माग कम र आपूर्ति बढी हुन्छ, तब मूल्यहरू घट्छन्, जसले उत्पादकहरूलाई प्रतिस्पर्धी र लाभदायक भइरहनका लागि कि त उत्पादन घटाउनुपर्छ कि त लागत कटौती गर्ने उपायहरू खोज्नुपर्छ भन्ने देखाउँछ। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[खुला बजार]] * [[स्वतन्त्र बजार]] {{ठुटो}} [[श्रेणी:अर्थव्यवस्था]] 5zwqxnymvb2p86ds4ficea7g1knf7kw 1393608 1393605 2026-11-02T17:14:12Z Bishaldev100 28807 /* */ 1393608 wikitext text/x-wiki '''बजार अर्थव्यवस्था''' (market economy) यस्तो अर्थव्यवस्था लाई भनिन्छ जसमा लगानी, उत्पादन र वितरणको निर्णय [[बजार]]को माग र आपूर्तिको आवस्थाबाट निर्धारित हुन्छ। राज्यको नियन्त्रण निर्देशन तथा दबाबविना स्वतन्त्ररूपमा सञ्चालित वा माग र प्रतिको अन्तरक्रीयाबाट मूल्य निर्धारण हुने अर्थतन्त्रलाई '''बजार अर्थव्यवस्था''' भनिन्छ। [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] अर्थतन्त्रलाई '''Market Economy''' पनि भन्ने गरिन्छ। बजार अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन आपूर्ति र मागले बजारमा मूल्य र कारोबार हुने परिमाण दुवै निर्धारण गरेर महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। आपूर्तिलाई यसरी परिभाषित गरिन्छ जहाँ मूल्यमा हुने वृद्धिले उत्पादकहरूबाट आपूर्तिमा वृद्धि ल्याउँछ; अर्कोतर्फ, मागको अर्थ मूल्यमा आउने गिरावटले उपभोक्ताहरूबाट इच्छित परिमाणमा वृद्धि ल्याउनु हो; यी [[मूल्य सिद्धान्त|दुई नियम]]हरू तब सन्तुलनमा भेटिन्छन् जब आपूर्ति गरिएको परिमाण माग गरिएको परिमाण बराबर हुन्छ - जसलाई सन्तुलित मूल्य/परिमाण सन्तुलन बिन्दु भनेर चिनिन्छ। वस्तु र सेवाको उपलब्धता बारे महत्त्वपूर्ण जानकारी प्रदान गरेर बजार अर्थतन्त्रमा मूल्यले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। जब माग बलियो हुन्छ तर आपूर्ति सीमित हुन्छ, तब मूल्यहरू बढ्छन्, जसले उत्पादकहरूलाई त्यस वस्तुको उत्पादन बढाएर नाफा बढाउने अवसरहरू हुन सक्छन् भन्ने संकेत गर्दछ। यसको विपरीत, जब माग कम र आपूर्ति बढी हुन्छ, तब मूल्यहरू घट्छन्, जसले उत्पादकहरूलाई प्रतिस्पर्धी र लाभदायक भइरहनका लागि कि त उत्पादन घटाउनुपर्छ कि त लागत कटौती गर्ने उपायहरू खोज्नुपर्छ भन्ने देखाउँछ। ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[खुला बजार]] * [[स्वतन्त्र बजार]] {{ठुटो}} [[श्रेणी:अर्थव्यवस्था]] b3fh0ylhoclt0lpg09ou36nqmfvhyly 0 77432 1393631 1391907 2026-11-03T00:29:50Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393631 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = इभान राकिटिच | image = Ivan Rakitić.jpg | image_size = | caption = रेकिटिच [[२०१८ फिफा विश्वकप]] मा | fullname = इभान रेकिटिच<ref>{{cite news|title=2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players|url=http://www.fifadata.com/document/fwc/2014/pdf/fwc_2014_squadlists.pdf|publisher=FIFA|format=PDF|page=12|date=11 June 2014|accessdate=8 July 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806141058/http://www.fifadata.com/document/FWC/2014/pdf/FWC_2014_SquadLists.pdf |date=6 August 2017 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1988|3|10|df=y}} | birth_place = [[रेनफिल्डेन]],स्विट्जरल्यान्ड <ref name="born_in_Rheinfelden_not_Moehlin">{{cite web | url = https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/2017-2018/rakitic | title = Ivan Rakitic | website = FC Barcelona | access-date = 12 July 2018}}</ref> | height = १.८४ मि<ref>{{cite news|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/2016-2017/rakitic |title=Ivan Rakitić profile |date=24 March 2015 |accessdate=24 March 2015 |publisher=FC Barcelona}}</ref> | position = [[मध्यपङ्क्ति (फुटबल)|मध्यपंक्ति]] | currentclub = [[एफसी बार्सिलोना]] | clubnumber = ४ | youthyears1 = १९९२–१९९५ | youthclubs1 = Möhlin-Riburg | youthyears2 = १९९५–२००५ | youthclubs2 = [[एफसी बसेल]] | years1 = २००५–२००७ | clubs1 = [[एफसी बसेल]] | caps1 = ३४ | goals1 = ११ | years2 = २००७–२०११ | clubs2 = [[साल्के ०४]] | caps2 = ९७ | goals2 = १२ | years3 = २०११–२०१४ | clubs3 = [[सेभिया फुटबल क्लब|सेभिल्ला एफसी]] | caps3 = ११७ | goals3 = २७ | years4 = २०१४– | clubs4 = [[एफसी बार्सिलोना]] | caps4 = १६९ | goals4 = २४ | nationalyears1 = २००६–२००७ | nationalteam1 = [[स्विट्जरल्यान्ड अन्डर २१]] | nationalcaps1 = ४ | nationalgoals1 = १ | nationalyears2 = २००९–२०१० | nationalteam2 = [[क्रोएसिया अन्डर २१]] | nationalcaps2 = ४ | nationalgoals2 = २ | nationalyears3 = २००७– | nationalteam3 = [[क्रोएसिया राष्ट्रिय फुटबल टोली|क्रोएसिया]] | nationalcaps3 = १०४ | nationalgoals3 = १५ | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[भकुन्डो|फुटबल]]}} {{Medal|Country|{{fb|CRO}}}} {{Medal|Comp|[[फिफा विश्वकप]]}} {{Medal|RU|[[२०१८ फिफा विश्वकप]]|}} | club-update = २० मे २०१८ | nationalteam-update = १७:४५, १५ जुलाई २०१८ (युटिसी) }} '''इभान रेकिटिच''' (जन्म १० मार्च १९८८) क्रोएसियन पेशेवर फुटबलर हुन् जो स्पेनी क्लब [[एफसी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] र क्रोएसिया राष्ट्रिय टिमका लागि केन्द्रिय वा आक्रामक मिडफिल्डरको रूपमा खेल्ने गर्दछन् । बसेलबाट व्यवसायिक फुटबल जीवनवृत्ती सुरू गरेका रेकिटिचले साल्के ०४ सँग हस्ताक्षर गर्नुअघि दुई वर्ष बिताएका थिए । बुन्डेसलिगामा साढे तीन सिजन खेलपछी जनवरी २०११ मा सेभिया फुटबल क्लबमा उनको स्थानान्तरण भएको थियो । सेभियामा रहँदा उनी राम्रो लयमा थिए । दुई वर्षपछी उनलाई कप्तान पनि बनाइयो जसको राम्रो नतिजा आयो-सेभियाले यूइएफए यूरोपा लिग जित्यो । २०१४ को जुन महिनामा एफसी बार्सिलोनाका प्रबन्धक लुइस एनरिकेले रेकिटिचलाई बार्सिलोनामा ल्याए जहाँ पहिलो सिजन घरेलु लिगमा उनले ५ गोल गरे । स्विजरल्यान्ड युवा तहका उत्पादन रेकिटिचको जन्म स्विजरल्यान्डमा भएपनि उनी अन्तराष्ट्रिय स्तरमा क्रोएसिया फुटबल टिमको प्रतिनिधित्व गर्छन् । २००७ मा राष्ट्रिय टोलीबाट डेब्यु गरेका रेकिटिचले यूइएफए यूरो २००८, यूइएफए यूरो २०१२,युइएफए यूरो २०१६ अनि २०१४ र २०१८ को फिफा विश्वकप खेलिसकेका छन् । ==सुरुवाती जीवन== राकितिचको जन्म रहेन्फेल्डेन मा भएको थियो। <ref>{{cite web | url = https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/2017-2018/rakitic | title = Ivan Rakitic | website = FC Barcelona | access-date = 12 July 2018}}</ref> स्विस क्यान्टोन अफ आर्गाउमा क्रोएट अभिभावकको लागि। उनका पिता लुका शकितिच [[क्रोएशिया]]को सिकिरेभ्सी का शोकाच हुन्,<ref>{{cite web |last1=Židak |first1=Tomislav |title=IVAN RAKITIĆ OTKRIO ŽIDAKU 'Igram najbolje u karijeri jer sam uz Raquel najsretniji u životu' |url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/ivan-rakitic-otkrio-zidaku-igram-najbolje-u-karijeri-jer-sam-uz-raquel-najsretniji-u-zivotu-871678 |website=Jutarnji list |access-date=10 February 2021 |language=hr-hr |date=9 March 2014 |quote=U mojem selu, u Sikirevcima, ima mnoštvo Rakitića, ali samo jedan mi je rođak. A svi se zovu Ivan Rakitić. Šokci smo sto posto...}}</ref><ref>{{cite web |date=16 June 2008 |title=Kako se EP prati u Sikirevcima, rodnom selu Ivana Rakitića |url=https://gol.dnevnik.hr/clanak/sport/nogomet/kako-se-ep-prati-u-sikirevcima-rodnom-selu-ivana-rakitica---60151.html |access-date=7 March 2021 |website=Gol.hr |language=hr |quote=Svaka utakmica Hrvatske nogometne reprezentacije na Europskom prvenstvu s posebnim se žarom prati u Sikirevcima, malom šokačkom selu, rodnom mjestu obitelji nogometnog reprezentativca Ivana Rakitića.}}</ref> जबकी उसको आमा काता ({{nee|Papić}}) Žepče नजिकको Ponijevo बाटको बोस्निया र हर्जेगोभिनाका क्रोएट हुन्।<ref>{{Cite web |url=http://www.nacional.hr/articles/view/34166/ |title=Ivan Rakitić: 'Bliži sam Švicarskoj jer sam ovdje rođen' |first=Dean |last=Sinovčić |date=8 May 2007 |language=hr |work=[[Nacional (weekly)|Nacional]] |access-date=29 January 2011 |trans-title=Ivan Rakitić: "I feel closer to Switzerland as I was born here" |archive-date=17 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717004225/http://www.nacional.hr/clanak/34166/ivan-rakitic-blizi-sam-svicarskoj-jer-sam-ovdje-roden |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bebek |first=Valerija |date=2020-09-22 |title=Životni put Ivana Rakitića! Otac mu se odrekao snova zbog siromaštva, no on je sve ostvario |url=https://www.gloria.hr/gl/fokus/price/zivotni-put-ivana-rakitica-otac-mu-se-odrekao-snova-zbog-siromastva-no-on-je-sve-ostvario-10483015 |access-date=2021-03-04 |website=Gloria |language=hr-hr |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918111926/https://www.gloria.hr/gl/fokus/price/zivotni-put-ivana-rakitica-otac-mu-se-odrekao-snova-zbog-siromastva-no-on-je-sve-ostvario-10483015 |archive-date=2021-09-18}}</ref>उ मोह्लिन, आरगाउ क्यान्टनमा हुर्कियो।<ref>{{cite web |last=Ueli Kägi |date=14 May 2015 |title=Das klingt schon irgendwie verrückt |trans-title=That sounds kind of crazy. |url=https://www.tagesanzeiger.ch/sport/fussball/Das-klingt-schonirgendwie-verrueckt/story/21568800 |access-date=12 July 2018 |language=de |periodical=Tageszeiger}}</ref> उसको एक भाइ छ, देजान, र एक दिदी छ, निकोल। राकिटिचको दायाँ हातमा आफ्नो भाइको नामको ट्याटू छ।<ref name="rakitićfamily"/> राकिटिचले आफ्नो बाल्यकाल र प्रारम्भिक करियर [[स्विट्जरल्यान्ड]]मा बिताए। उनका पिता र ठूला भाई पनि फुटबल खेलाडी थिए। १६ वर्षको उमेरमा, उनका संभावनालाई शीर्ष यूरोपेली स्काउटहरूले नोटिस गरे, र उनी [[आर्सनल]] जस्ता क्लबको ट्रायलका लागि गए, तर उनले र उनका परिवारले बासेलमा बस्ने निर्णय गरे ताकि उनी सानो लिगमा बढी नियमित रूपमा खेल्न सकुन्।<ref name="rakitićfamily">{{Cite web |url=http://www.nacional.hr/en/articles/view/37195/ |title=Rakitić family terror in Switzerland |first=Dean |last=Sinovčić |date=21 August 2007 |work=[[Nacional (weekly)|Nacional]] |access-date=8 July 2008 |archive-date=17 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717004314/http://www.nacional.hr/en/clanak/37195/rakitic-family-terror-in-switzerland }}</ref> ===यो पनि हेर्नुहोस=== *[[नेयमार]] *[[लियोनेल मेसी|लियोनेल मेस्सी]] ===बाह्य कडीहरू=== {{कमन्सश्रेणी|Ivan Rakitić}} [[श्रेणी:क्रोएसियाका फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९८८ मा जन्म]] [[श्रेणी:एफसी बार्सिलोनाका खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:ला लिगा खेलाडीहरू]] 0wo8505esz7834b8aau23emi30czpel 0 78206 1393581 1136984 2026-11-02T12:00:41Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393581 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = अउरो प्रेटो | Image = [[चित्र:Ouro Preto November 2009-7.jpg|300px]] | State Party = {{flag|ब्राजिल}} | Type = सांस्कृतिक | Criteria = i, iii | ID = | Region = [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]] | Year = १९८० | Session =[[१४]]औं | Link = }} '''अउरो प्रेटो''' [[ब्राजिल]] को [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]] हो। यो क्षेत्रलाई [[युनेस्को]]ले सन १९८० मा ''विश्व सम्पदा क्षेत्र'' घोषणा गरेको थियो। == यो पनि हेर्नुहोस् == # [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]] # [[विश्व सम्पदा क्षेत्रहरूको सूची]], == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} == बाह्यलिङ्कहरू == {{Wikivoyage-inline}} * [http://whc.unesco.org/en/list/738 युनेस्को] {{विश्व सम्पदा क्षेत्रहरूको सूची}} {{अमेरिकाका विश्व सम्पदा क्षेत्रहरूको सूची}} {{World Heritage Sites in Brazil}} {{ठुटो}} {{कमन्सश्रेणी|Ouro Preto}} [[श्रेणी:विकिपिडिया नेपाल परियोजनामा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:ब्राजिलका विश्व सम्पदा क्षेत्रहरू]] [[श्रेणी:विश्वसम्पदाथन २०१५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] ohsch7eeyfh1ywoi0363f53fyysdrqn 0 78342 1393594 1331395 2026-11-02T12:39:37Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393594 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = अक्सुम | Image = [[चित्र:Axum northern stelea park.jpg|300px]] | State Party = {{flag|इथियोपिया}} | Type = सांस्कृतिक | Criteria = (i), (iv) | ID = | Region = [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]] | Year = १९८० | Session =[[२]]औं | Link = }} [[File:Aksum-107533.jpg|thumb]] '''अक्सुम''' [[इथियोपिया]] को [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]] हो। यो क्षेत्रलाई [[युनेस्को]]ले सन १९८० मा ''विश्व सम्पदा क्षेत्र'' घोषणा गरेको थियो। == यो पनि हेर्नुहोस् == # [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]] # [[विश्व सम्पदा क्षेत्रहरूको सूची]], == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{reflist}} == बाह्यलिङ्कहरू == {{Wikivoyage-inline}} * [http://whc.unesco.org/en/list/738 युनेस्को] {{अफ्रिकाका विश्व सम्पदा क्षेत्रहरूको सूची}} {{ठुटो}} {{कमन्सश्रेणी|Aksum}} [[श्रेणी:विकिपिडिया नेपाल परियोजनामा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:इथियोपियाका विश्व सम्पदा क्षेत्रहरू]] [[श्रेणी:विश्वसम्पदाथन २०१५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] pjcmp3w297e9ygt4j1ty3bgf65ogl1m 8 78914 1393611 1362101 2026-11-02T19:42:59Z Maintenance script 21402 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1393611 javascript text/javascript /*! * Adds option to share link to the current page in social networks and email * Written by [[:he:User:ערן]] and [[m:User:Krinkle]] * @source https://ta.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Gadget-SocialMedia.js Revision 2026-06-16 */ function expandUrl(url) { return (new URL(url, location.href)).toString(); } $.when($.ready, mw.loader.using(['mediawiki.util'])).then(function() { var msgs = { email: 'इमेल', facebook: 'फेसबुक', twitter: 'ट्विटर', twitterTemplate: 'मैले विकिपिडियाबाट पढे, राम्रो छ: $1 \n\n$2\n#newikipedia @WikimediaNepal', share: 'साझा गर्ने:' }; var tinyUrl = expandUrl(mw.util.getUrl()); var socialShares = [{ 'title': msgs.email, 'url': 'mailto:?subject=' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgTitle')) + '&body=' + tinyUrl, 'img': 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Breezeicons-actions-22-mail-mark-unread.svg/40px-Breezeicons-actions-22-mail-mark-unread.svg.png' }, { 'title': msgs.facebook, 'url': 'http://www.facebook.com/sharer.php?u=' + tinyUrl + '&t=' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgTitle')), 'img': 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/F_icon.svg/40px-F_icon.svg.png' }, { 'title': msgs.twitter, 'url': 'http://twitter.com/intent/tweet?text=' + encodeURIComponent(mw.format(msgs.twitterTemplate, mw.config.get('wgTitle'), tinyUrl)), 'img': 'https://upload.wikimedia.org/wikinews/en/f/f7/Twitter.png' } ]; var whatLinksItem = $('#t-whatlinkshere'); if (!whatLinksItem.length) return; var shareSpan = $('<span>').text(msgs.share + ' '); for (var social of socialShares) { var socialSpan = $('<span>'); var socialA = $('<a>').attr({ href: social.url, target: '_blank', title: social.title, style: 'padding: 0 2px' }); var socialImg = $('<img>').attr({ 'src': social.img, 'width': '16' }); socialA.append(socialImg); socialSpan.append(socialA); shareSpan.append(socialSpan); } var item = $('<li>').attr({ id: 't-socialShare' }).append(shareSpan); whatLinksItem.before(item); }); m7xihawx5ocus0c6uj1gacthrk6g39t 0 79205 1393645 1384202 2026-11-03T03:55:46Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393645 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = कार्यविनायक नगरपालिका |nickname = |settlement_type = पूर्व [[नगरपालिका]] |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = नेपाल |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = नेपालमा कार्यविनायक नगरपालिका |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका विकास क्षेत्रहरू|विकास क्षेत्र]] |subdivision_name1 = [[मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र|मध्यमाञ्चल]] |subdivision_type2 = [[नेपालका अञ्चलहरू|अञ्चल]] |subdivision_name2 = [[बागमती अञ्चल]] |subdivision_type3 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name3 = [[ललितपुर जिल्ला]] |area_total_sq_mi = |area_footnotes = |area_total_km2 = 21.5 |established_title = स्थापना |established_date = मंसिर २०७१ |population_as_of = [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|राष्ट्रिय जनगणना २०६८]] |population_footnotes = <ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)"/> |population_note = |population_total = 38036 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |elevation_m = |elevation_footnotes = |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = +९७७-१ |iso_code = |blank_name = |blank_info = |website = [http://www.karyabinayakmun.gov.np www.karyabinayakmun.gov.np] |footnotes = }} '''कार्यविनायक नगरपालिका''' [[नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन]] अनुसार [[मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र]] अन्तर्गत [[बागमती अञ्चल]]मा पर्ने [[ललितपुर जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[नगरपालिका]] थियो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/01_New_Municipalities_within_Valley/26_Karyabinayak.jpg|accessdate=मंसिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मंसिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404195959/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/01_New_Municipalities_within_Valley/26_Karyabinayak.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref><ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा"/> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले १६ मङ्सिर २०७१ मा, ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[ललितपुर जिल्ला]]मा [[सैंबु]], [[बुङमती]], [[खोकना]], [[छम्पी]] र [[डुकुछाप]] ५ [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरू लाई समेटेर कार्यविनायक नगरपालिका घोषणा गरेको थियो।<ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|accessdate=१६ मंसीर|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१६ मंसीर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24}}</ref> कार्यविनायक नगरपालिकाको केन्द्र '''छ्यासीकोट'''मा रहेको थियो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम"/> कार्याविनायक नगरपालिकाको १-१३ नम्बर वडा (साविकका सैंबु र बुङमती र खोकना गाविसहरू) [[ललितपुर महानगरपालिका]]मा गाभिएको थियो भने १४-१८ नम्बर वडा (साविकका छम्पी र डुकुछाप गाविसहरू) [[गोदावरी नगरपालिका, ललितपुर|गोदावरी नगरपालिका]]मा गाभिएको थियो। ==जनसङ्ख्या== कार्यविनायक नगरपालिका साविकका [[सैंबु]], [[बुङमती]], [[छम्पी]], [[डुकुछाप]] र [[खोकना]] गाविसहरू मिलेर बनेको थियो। त्यसैले [[नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८|राष्ट्रिय जनगणना २०६८]] अनुसार यी ५ गाविसहरूको जनसङ्ख्यालाई जोड्दा कार्यविनायक नगरपालिकाको कूल जनसङ्ख्या ३८,०३६ हुन्छ।<ref name="नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)">{{cite news|title=नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ (गाविस तह)|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf|accessdate=नोभेम्बर २०१२|agency=नेपाल सरकार|publisher=[[राष्ट्रिय योजना आयोग (नेपाल)|राष्ट्रिय योजना आयोग]]|date=नोभेम्बर २०१२|ref=केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213064822/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf|archive-date=2015-02-13}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddclalitpur.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, ललितपुर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804061758/http://ddclalitpur.gov.np/ |date=2020-08-04 }} {{ललितपुर जिल्लाका गाविसहरू}} [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:नेपालका पूर्व नगरपालिकाहरू]] pbdc7911s3awbj21lq0wzzqx5cd66q6 0 79206 1393668 1384887 2026-11-03T07:42:07Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393668 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = गोदावरी नगरपालिका |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = | image_map = | mapsize = 300 | map_caption = | pushpin_map = ललितपुर जिल्ला#Nepal Bagmati Pradesh#Nepal | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = नेपालमा गोदावरी नगरपालिका |coordinates = {{coord|27.59|85.39|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 =[[बागमती प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[ललितपुर जिल्ला]] |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = गजेन्द्र महर्जन <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = मुना अधिकारी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |area_total_sq_mi = |area_footnotes = |area_total_km2 = 96.11 |established_title = स्थापना |established_date = मङ्सिर २०७१ |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes = |population_note = |population_total = 97633 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = जातीयता |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |elevation_m = |elevation_footnotes = |postal_code_type = |postal_code = |area_code_type = |area_code = +९७७-१ |iso_code = |blank_name = केन्द्र |blank_info = साविक [[बज्रबाराही नगरपालिका]]को कार्यालय |website = [http://www.godawarimun.gov.np आधिकारिक वेबसाइट] |footnotes = }} '''गोदावरी नगरपालिका''' [[नेपाल]]को [[बागमती प्रदेश]] अन्तर्गत [[ललितपुर जिल्ला]]मा अवस्थित एक [[नगरपालिका]] हो।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम">{{cite news|title=स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम|url=http://lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/01_New_Municipalities_within_Valley/27_Godawari.jpg|accessdate=मङ्सिर २०७१|publisher=[[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]|date=मङ्सिर|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404120122/http://www.lgcdp.gov.np/home/map_new61mun/01_New_Municipalities_within_Valley/27_Godawari.jpg|archive-date=2015-04-04}}</ref><ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा"/> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले थप ६१ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[ललितपुर जिल्ला]]मा [[गोदावरी नगरपालिका, ललितपुर|गोदावरी]], [[गोदामचौर]], [[विशङ्खुनारायण]], [[ठैब]] र [[बडिखेल]] गरी ५ [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरूलाई समेटेर गोदावरी नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।<ref name="६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=६१ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://www.himalkhabar.com/?p=87898|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१६ मङ्सिर २०७१|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824211749/http://www.himalkhabar.com/?p=87898|archive-date=2015-08-24|access-date=2015-08-05}}</ref> भने २७ फागुन २०७३ मा क्षेत्र विस्तार गर्दा [[चापागाउँ]], [[झरुवारासी]], [[ठेचो]] र [[लेले]] गाविसहरू मिलेर बनेको '''बज्रबाराही नगरपालिका''', [[सैंबु]], [[बुङमती]], [[छम्पी]], [[डुकुछाप]] र [[खोकना]] मिलेर बनेको '''कार्यविनायक नगरपालिका''' मध्ये वडा नम्बर (१४-१८) अर्थात् [[छम्पी]], [[डुकुछाप]] गाविस मात्र र [[देवीचौर]] गाविसलाई पनि यसमा गाभिएको थियो। गोदावरी नगरपालिकाको केन्द्र भने '''छ्यासीकोट'''मा रहेको छ।<ref name="स्थानीय प्रशासन र सामुदायिक विकास कार्यक्रम"/> ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ९७,६३३ रहेको छ भने यहाँ २४,०४५ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=3&district=30&municipality=3|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> == वडागत विभाजन र जनसङ्ख्या == नेपालको [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८]] अनुसार गोदावरी नगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या ९७,६३३ रहेको छ। यस नगरपालिकालाई १४ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ। नगरपालिकाको वडागत विवरण, क्षेत्रफल र जनघनत्वको विस्तृत तथ्याङ्क तलको तालिकामा दिइएको छ: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ गोदावरी नगरपालिकाको वडागत विभाजन, जनसङ्ख्या र जनघनत्व (२०७८) |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका वडाहरू/गाविसहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[गोदामचौर]] || ६,३६९ || ३.१३ || २,०३४.८२ |- | २ || [[विशङ्खुनारायण]] || ४,९५४ || ६.९५ || ७१२.८१ |- | ३ || [[गोदावरी, ललितपुर|गोदावरी]] || १०,०५७ || १६.४८ || ६१०.२५ |- | ४ || [[बडिखेल]] || ४,३०७ || ५.८५ || ७३६.२४ |- | ५ || [[लेले]] (१-६) || ५,२३८ || ११.५८ || ४५२.३३ |- | ६ || [[लेले]] (७-९) || ४,४७७ || १२.४९ || ३५८.४५ |- | ७ || [[देवीचौर]] || २,८८१ || १२.५२ || २३०.११ |- | ८ || [[डुकुछाप]] || २,९६८ || ४.९१ || ६०४.४८ |- | ९ || [[छम्पी]] || ६,००७ || ५.५२ || १,०८८.२२ |- | १० || [[चापागाउँ]] (६-८) || ७,३७९ || ४.६० || १,६०४.१३ |- | ११ || [[चापागाउँ]] (१-५,९) || १२,०१० || २.६७ || ४,४९८.१३ |- | १२ || [[ठेचो]] || ११,९२८ || ३.२६ || ३,६५८.९० |- | १३ || [[झरुवारासी]] || ६,७१८ || ३.८१ || १,७६३.२५ |- | १४ || [[ठैब]] || १२,३४० || २.३४ || ५,२७३.५० |- ! colspan="2" | जम्मा !! ९७,६३३ !! ९६.११ !! १,०१५.८५ |} ==भौगोलिक स्थिति== गोदावरी समुन्द्र सतहदेखि ४५७ मिटर उचाइदेखि २८३१ मिटरसम्म रहेको छ।यस् गाउ विकास समिति उपत्यका भित्र दुर्गम क्षेत्रमा पर्दछ।<ref>http://www.ngiip.gov.np/publications/volume2link.php,National{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Geographic Information Infrastructure Programme. [dostęp 2010-09-27].</ref> । == जात जाती == यहाँ बाहुन र क्षेत्री जातिको बाहुल्यता रहेको छ। == जीवनशैली == यस ठाउँका मानिसहरू कृषि पेशामा संलग्न छन र थोरै मात्रमा मानिसहरू आफ्नै पेशा गर्दछन्। == मौसम == गर्मी याममा होस् या जाडोमा, यहाँको बसाइको आफ्नै विशेषता छ। गर्मी छल्न गोदावरी जङ्गल छेउ पुग्दा यहा चल्ने सिरसिरे हावाले मन चङ्गा गराउँछ भने जाडोमा हुस्सु मडारिएको रमाइलो हेर्न सकिन्छ। == जलभण्डार == जलभण्डार वा जलस्रोतको हिसाबले नदीनालाहरू प्रचूर मात्रामा रहेको छ। यस जिल्लाको उत्तरी भेगमा बग्ने गोदावरी नदीले ४२.९६ वर्ग कि.मी. क्षेत्रफल ओगटेको छ। == भाषा == यस नगरपालिकामा अधिकृत भाषा छन् :- नेपाली , नेवारी, तामाङ,राइ भाषा आदी। == यातायात == यस पहाडी क्षेत्रमा बाहेक उपत्यकामा धेरैजसो सडक यातायातको सुविधा रहको छ। जिल्लाको सदरमुकामदेखि गोदावरी ७ कि.मी. पक्की बाटो छ। == स्वास्थ्य सेवा == यस केन्द्रीयस्तर र निजी क्षेत्र समेत गरी अस्पताल रहेका छन्। == शैक्षिक संस्था == यस नगरपालिकामा शहरी क्षेत्रमा पर्याप्त मात्रामा शैक्षिक सुविधाहरू उपलब्ध छन् र दुर्गम भेगमा तुलनात्मक रूपमा कमी देखिन्छ। ==== शैक्षिक संस्था ==== {| class="wikitable" |- ! सि.नं. !! नाम !! सम्पर्क टेलिफोन नं |- | १ || क्रेससेन्ट एकडेमी || ५५६०६४० |- | २ || सेन्टजेभियर्स स्कुल || ५५६०१४५ |- | ३ || कितिनी उच्च मा. वि (सरकारी) || ५५६०६२३ |- | ४ || सेडा हाइ स्कुल || ५५६०८२९ |- | ५ || किङ्गडम मा.वि || ५५६०३१२ |} == विद्युत सेवा == यस नगरपालिकामा प्रायः सबै क्षेत्रमा विद्युत सेवा उपलव्ध भएको छ। ==रिसोर्ट== ==== रिसोर्ट ==== {| class="wikitable" |- ! क्र.नं !! नाम !! सम्पर्क टेलिफोन नं. |- | १ || होटेल भ्यू भृकुटी|| ५५६०४७१<ref>http://www.hotelviewbhrikuti.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724120544/http://hotelviewbhrikuti.com/ |date=2013-07-24 }}</ref> |- | २ || रिजोर्ट गोदावरी || ५५६०४५३ |- | ३ || गोदावरी भिलज रिजोर्ट || ५५६०६७५<ref>http://www.godavariresort.com.np/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807040254/http://www.godavariresort.com.np/ |date=2013-08-07 }}</ref> |} ==चित्र दीर्घा== <gallery mode=packed> Godawari Botanical garden 01.jpg|गोदावरी वनस्पति उद्यान Godawari Botanical garden 02.jpg|गोदावरी वनस्पति उद्यान Godawari Botanical garden 03.jpg|गोदावरी वनस्पति उद्यान Godawari Botanical garden 04.jpg|गोदावरी वनस्पति उद्यान Godawari Botanical garden 05.jpg|गोदावरी वनस्पति उद्यान </gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ddclalitpur.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, ललितपुर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804061758/http://ddclalitpur.gov.np/ |date=2020-08-04 }} {{ललितपुर जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:ललितपुर जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:वि.सं. २०७१ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] 6eos07ub9jntrs4why7nwqht2s5nc1g 0 80050 1393686 1385220 2026-11-03T09:12:05Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393686 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = चौरजहारी |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[नगरपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = पश्चिम रुकुम जिल्ला#Nepal Karnali Province#Nepal |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = |coordinates = {{coord|28.6549|82.1992|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-western-rukum/chaurjahari?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = [[नगरप्रमुख]] |leader_name = पुष्‍प वादी <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |leader_title1 = [[उपप्रमुख]] |leader_name1 = ईश्‍वरीकुमारी शर्मा <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७३ फागुन २७ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 107.38 |area_rank = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=53&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 28956 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +०५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_codes = +९७७-८८ |blank_name =केन्द्र |blank_info =साविक [[विजयश्वरी]] गाविसको कार्यालय |website = {{URL|chaurjaharimun.gov.np}} |footnotes = }} '''चौरजहारी नगरपालिका''' नेपालको [[कर्णाली प्रदेश]]को [[पश्चिम रुकुम जिल्ला]]को एक नगरपालिका हो।<ref>{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप|url=http://nagariknews.com/society/nation/story/45639.html|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[नागरिक दैनिक]]|date=१ असोज २०७२}}</ref><ref>{{cite news|title=छब्बिस नयाँ नगरपालिका थप|url=http://gorkhapatraonline.com/news/13171|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=[[गोरखापत्र]]|date=१ असोज २०७२}}</ref><ref>{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका थप, धनगढी उपमहानगरपालिका बन्यो|url=http://www.himalkhabar.com/?p=111218|accessdate=१ असोज २०७२|publisher=हिमाल खबरपत्रिका|date=१ असोज २०७२|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920025650/http://www.himalkhabar.com/?p=111218|archive-date=2015-09-20}}</ref> [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|स्थानीय विकास मन्त्रालय]]ले २०७२ असोज १ गते थप २६ वटा नयाँ नगरपालिका थप्दा [[पश्चिम रुकुम जिल्ला|पश्चिम रुकुम]]मा [[विजयश्वरी]] र [[कोटजहारी]] गरी २ [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]हरूलाई समेटेर चौरजहारी नगरपालिका घोषणा गरेको थियो<ref name="२६ नयाँ नगरपालिका घोषणा">{{cite news|title=२६ नयाँ नगरपालिका घोषणा|url=http://annapurnapost.com/News.aspx/story/19328|accessdate=२०७२ असोज १|publisher=[[अन्नपूर्ण पोष्ट]]|date=२०७२ असोज १|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919220505/http://annapurnapost.com/News.aspx/story/19328|archive-date=2015-09-19}}</ref> भने २७ फागुन २०७३ मा, नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गर्दा साविकका [[खोलागाउँ]], [[पुर्तिमकाँडा]] वडा नं. ४,५,९ र [[नुवाकोट, पश्चिम रुकुम|नुवाकोट]] वडा नं. १-२,४-९ यसमा गाभिएका थिए। चौरजहारी नगरपालिकाको केन्द्र साविकको '''[[विजयश्वरी]]''' [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाउँ विकास समिति]]को भवन रहेको स्थानमा रहेको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या २८,९५६ रहेको छ भने यहाँ ६,८३७ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ चौरजहारी नगरपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! नयाँ वडा !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[विजयश्वरी]] (३-४) || ३,२१२ || ५.६२ || ५७१.५३ |- | २ || [[विजयश्वरी]] (५) || १,५४१ || ३.३ || ४६६.९७ |- | ३ || [[विजयश्वरी]] (६-७) || १,८६५ || ३.६४ || ५१२.३६ |- | ४ || [[विजयश्वरी]] (२,९) || २,०४४ || ८.५३ || २३९.६२ |- | ५ || [[विजयश्वरी]] (१,८) || १,६८३ || ७.६९ || २१८.८६ |- | ६ || [[कोटजहारी]] (९) र [[पुर्तिमकाँडा]] (४-५) || २,१४७ || १३.२६ || १६१.९२ |- | ७ || [[कोटजहारी]] (२-४) || १,४८० || ४.८१ || ३०७.७० |- | ८ || [[कोटजहारी]] (५-७) र [[पुर्तिमकाँडा]] (९) || १,९९५ || ८.०१ || २४९.०६ |- | ९ || [[कोटजहारी]] (१,८) || १,५६१ || ५.७५ || २७१.४८ |- | १० || [[खोलागाउँ]] (१-२,९) || १,७९८ || १०.४८ || १७१.५६ |- | ११ || [[खोलागाउँ]] (३–५) || २,०८९ || ७.०९ || २९४.६४ |- | १२ || [[खोलागाउँ]] (६–८) || २,००४ || ९.२५ || २१६.६५ |- | १३ || [[नुवाकोट, पश्चिम रुकुम|नुवाकोट]] (५–८) || २,६३८ || ७.५३ || ३५०.३३ |- | १४ || [[नुवाकोट, पश्चिम रुकुम|नुवाकोट]] (१-२,४,९) || २,८९९ || १२.४२ || २३३.४१ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''२८,९५६''' || '''१०७.३८''' || '''२६९.६६''' |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{पश्चिम रुकुम जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:पश्चिम रुकुम जिल्लाका नगरपालिकाहरू]] [[श्रेणी:२०७२ असोज १ मा घोषित नगरपालिकाहरू]] 26i7g224c7y58s2l9avem32h6d829b7 0 81676 1393601 1383060 2026-11-02T12:57:38Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393601 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=April 2012}} {{Infobox military person | honorific_prefix = | name = अगनसिंह राई | honorific_suffix = VC | native_name = | native_name_lang = | image = VCAgansingRai.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1920|04|24}} | death_date = {{Death date and age|df=yes|2000|05|27|1920|04|24}} | birth_place = Amsara, [[ओखलढुङ्गा जिल्ला|ओखलढुङ्गा]], [[नेपाल]] | death_place = [[काठमाडौँ]], नेपाल | placeofburial = | placeofburial_label = | placeofburial_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | nickname = | birth_name = | allegiance = [[British India]]<br>[[India]] | branch =[[British Indian Army]]<br>[[Indian Army]] | serviceyears = | rank = मानार्थ क्याप्टेन | servicenumber = | unit = [[5th Royal Gurkha Rifles]] | commands = | battles = [[दोस्रो विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] | battles_label = | awards = {{plainlist | * [[File:UK Victoria Cross ribbon bar.svg|30px]] [[भिक्टोरिया क्रस]] }} | relations = | laterwork = | signature = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''अगनसिंह राई''' [[भिक्टोरिया क्रस]] ( २४ अप्रिल १९२० - २७ मे २००० ) बेलायत या कमनवेल्थमा युद्धमा बहादुरी देखाउने योद्धाहरूले पाउने उच्चतम सम्मान भिक्टोरिया क्रसद्वारा सम्मानित एक  [[नेपाली]] [[गोरखाली|गोर्खाली]] हुन्। == पृष्ठभूमि == उनको नेपालको ओखलढुङ्गा जिल्लाको, अम्सारा गाउँमा जन्म भएको थियो<ref name="TelObit">{{ढाँचा:Cite news|url = http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/military-obituaries/gurkha-obituaries/1366817/Agansing-Rai-VC.html|title = Telegraph Obituary|accessdate = April 4, 2013|location = London|work = The Daily Telegraph|date = 30 May 2000}}</ref> == थप जानकारी == उनले भारतीय सेनामा काम गर्दा मानार्थ क्याप्टेनको उपाधी पाए र पछि उनको [[काठमाडौँ|काठमाडौँ]]मा देहान्त भयो।  उनी सन् १९४१ मा ब्रिटिस–इन्डिया सैनिकमा भर्ती भए । १९४४ जुन २६ मा बर्माको बिसेनपुरमा शत्रुको गोलाबारीमाझ लडाइँको नेतृत्व अगनसिंहले गरेका थिए । शत्रुको मोर्चामा आक्रमण गरी पराजित गर्ने अदम्य साहस प्रदर्शन गरेवापत उनी सर्वोच्च पदक भीसीबाट सम्मानित भएका थिए । == यो पनि हेर्नुहोस् == * भिक्टोरिया क्रस पाउने गोर्खालीहरूको सूची == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहिरी लिङ्कहरू == * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/military-obituaries/gurkha-obituaries/1366817/Agansing-Rai-VC.html Obituary of Agansing Rai, VC, The Daily Telegraph, 30 May 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025031924/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/military-obituaries/gurkha-obituaries/1366817/Agansing-Rai-VC.html |date=25 October 2013 }} * [http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article3540858.ece ''Agansing Rai, VC'']{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816202040/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article3540858.ece |date=16 August 2011 }}, The Times, 30 May 2000. Retrieved on 10 October 2009. * [https://web.archive.org/web/20020615172459/http://haynese.winthrop.edu/india/medals/vc/2ASRai.html Agansingh Rai] * [http://www.victoriacross.org.uk/ggnepal.htm Burial location of Agansing Rai] "Nepal" {{stub}} {{कमन्सश्रेणी|Agansing Rai}} [[श्रेणी:भिक्टोरिया क्रस बिजेता नेपालीहरू]] [[श्रेणी:गोर्खाली]] [[श्रेणी:ओखलढुङ्गा जिल्लाका मानिसहरू]] t3tmmdvuybpgavurxd66xp3szb6gz8j 0 81716 1393638 1297167 2026-11-03T02:03:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393638 wikitext text/x-wiki एन आई सी एसिया बैङ्क लिमिटेडको स्थापना सन् १९९८ जूलाई २१ मा भएको हो | ===सम्पर्क ठेगाना=== एन आई सी एसिया बैङ्क लिमिटेड<br/> करपोरेट कार्यालय<br/> थापाथली, काठमाण्डौ<br/> फोन : (९७७-१) ५११११७७/५११११७९<br/> फ्याक्स : (९७७-१) ५११११८०<br/> ईमेल :tulasitimsina93@gmail.com ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [https://web.archive.org/web/20220225203103/https://www.nicasiabank.com/ एन आइ सी एसिया बैङ्क लिमिटेडको आधिकारीक वेबसाईट] ==यी पनि हेर्नुहोस== {{बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको सूचि}} [[श्रेणी:नेपाली बैङ्कहरू]] [[श्रेणी:अर्थतन्त्रहरू]] {{stub}} l1bc0ri3dwwkue04pqqbipn7xiesddn 8 83672 1393609 1353323 2026-11-02T19:42:56Z Maintenance script 21402 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1393609 css text/css #cat_a_lot { bottom: 0; display: block; position: fixed; right: 0; z-index: 100; padding: 5px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.5); background-color: #FEF6E7; } #cat_a_lot_data, #cat_a_lot_mark_counter { display: none; } #cat_a_lot_data ul { list-style-image: none; list-style-type: none; margin: 0 0 0 5px; } #cat_a_lot_selections, #cat_a_lot_mark_counter, #cat_a_lot_settings { background: url(/w/skins/Vector/images/portal-break.png) no-repeat; padding: 5px; } #cat_a_lot_remove { font-weight: bold; display: block; } a { cursor:pointer; } .cat_a_lot_move, .cat_a_lot_action { font-weight: bold; } .cat_a_lot_feedback { border: 1px #A9DE16 solid !important; background: #EAF2CB /*url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Ajax-loader.gif)*/ no-repeat 8px 14px !important; padding-left: 2.85em !important; padding-top: 10px !important; font-size: 1.1em !important; } .cat_a_lot_done { background-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Dialog-apply.svg/60px-Dialog-apply.svg.png) !important; background-position: 8px 50% !important; padding-top: 0 !important; } #cat_a_lot_searchcatname { font-size: 112%; margin: -5px 0 5px -5px; width: 100%; } .skin-vector #cat_a_lot { font-size: .75em; } .cat_a_lot_markAsDone { background-color: #BBB !important; } .cat_a_lot_selected { background-color: #DF6 !important; } #cat_a_lot_no_found, #cat_a_lot_last_selected, #cat_a_lot_settings { font-weight:bold; } #cat_a_lot_last_selected { outline:1px dotted #999; } #cat_a_lot_category_list table { border-collapse: collapse; } #cat_a_lot_category_list tr:hover { background-color: #fc3; } #cat_a_lot_category_list { overflow: auto; } 0sgnkgdr6gs2ca81dfx0gm9r567e07x 0 86462 1393584 1383048 2026-11-02T12:09:38Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393584 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = अकीरा | image = Akira Poster.jpg | caption = | director = ए आर मुरुगाडस | producer = ए आर मुरुगाडस<br>फक्स स्टार स्टूडियोज | writer = ए आर मुरुगाडस | screenplay = सांथा कुमार<br><small></small><br>ए आर मुरुगाडस<br> | story = सांथा कुमार | based on = | starring = [[सोनाक्षी सिन्हा]]<br>कोकणा सेन शर्मा<br>उर्मिला महंता]]<br>अभिमन्यु सरकार | music = विशाल शेखर<ref name=ibtimes>{{cite web|title='Kaththi' Director AR Murugadoss Gives Anirudh a Bollywood Ticket|url=http://www.ibtimes.co.in/kaththi-director-ar-murugadoss-gives-anirudh-bollywood-ticket-614558|publisher=International Business Times]|accessdate=21 June 2015|date=20 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Akira is the title for AR Murugadoss-Sonakshi project?|url=http://www.sify.com/movies/akira-is-the-title-for-ar-murugadoss-sonakshi-project-news-tamil-pdrjCSijdedhe.html|publisher=Sify|accessdate=21 June 2015|date=17 March 2015}}</ref> | editing = ए. श्रीकर प्रसाद | cinematography = आर.डी. राजाशेखर | studio = ए. आर. मुरुगाडस प्रोडक्शन्स | distributor = फक्स स्टार स्टूडियोज | released = {{Film date|2017|9|2}} | country = [[भारत]] | language = हिन्दी }} '''अकीरा''' एक [[भारतीय]] हिन्दी एक्सन ड्रामा चलचित्र हो, जसको निर्देशक ए.आर. मुरुगाडस हुन्। यस चलचित्र मा [[सोनाक्षी सिन्हा]] मुख्य किरदार हुन्। == कलाकार == * [[सोनाक्षी सिन्हा]] * कोकणा सेन शर्मा * उर्मिला महंता * अमित साध<ref>{{cite web|title=The new B-town birdie|url=http://epaper.tribuneindia.com/c/11948165|website=The Tribune India|accessdate=26 July 2016|date=24 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729092645/http://epaper.tribuneindia.com/c/11948165|archive-date=29 July 2016}}</ref><ref>[http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/raai-laxmi-lands-a-special-role-in-akira/ "Raai Laxmi lands a special role in ‘Akira’"]</ref> * अभिमन्यु सरकार<ref>{{cite news|last=Gera|first=Sonal|title=Shatrughan Sinha to play Sonakshi Sinha’s father in ‘Akira’, but won’t share screen space|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/shatrughan-sinha-to-play-sonakshi-sinhas-father-in-a-r-murugadoss-akira-but-wont-share-screen-space/|work=The Indian Express|date=26 March 2015|accessdate=21 April 2015}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== *{{IMDb title|5465370}} [[श्रेणी:भारतीय चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी भाषाका चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:सन् २०१६ का चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:फक्स स्टार स्टुडियोजका चलचित्रहरू]] [[श्रेणी:भारतीय एक्सन थ्रिलर चलचित्रहरू]] 3ptcmsn3mmtw76t9q0lckcv3g8zeto6 0 87246 1393632 1383609 2026-11-03T00:34:54Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393632 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय अभिनेता}} {{Infobox person | name = इरफान खान | image = Irrfan Khan May 2015.jpg | caption = सन् २०१५ मा खान | birth_name = साहबजादे इरफान अली खान<ref name="NYT"/> | birth_date = {{birth date|df=yes|1967|01|07}} | death_date = {{death date and age|df=yes|2020|04|29|1967|01|07}}<ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-irrfan-khan-laid-to-rest-in-mumbai-family-friends-attend-last-rites-2822993|title=Irrfan Khan laid to rest in Mumbai family friends attend last rites|trans-title=इरफान खानको दाहसंस्कारमा परिवार र घनिष्ट मित्रहरू|publisher=डीएनए इन्डिया|date=२९ अप्रिल २०२०|access-date=९ जून २०२०|archive-date=९ जून २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609140643/https://www.dnaindia.com/bollywood/report-irrfan-khan-laid-to-rest-in-mumbai-family-friends-attend-last-rites-2822993|url-status=सक्रिय}}</ref> | death_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]<ref name="NYT">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/04/29/arts/29reuters-india-obituary-irrfankhan.html |title=Irrfan Khan, Indian Actor in 'Life of Pi', Dies of Cancer Aged 54|trans-title='लाइफ अफ पाई' का भारतीय अभिनेता इरफान खानको ५४ वर्षको उमेरमा क्यान्सरको कारणले मृत्यु|work=द न्यू योर्क टाइम्स|date=२९ अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200429122338/https://www.nytimes.com/reuters/2020/04/29/arts/29reuters-india-obituary-irrfankhan.html |accessdate=२९ अप्रिल २०२०|archive-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> | birth_place = [[टोंक|टोङ्क]], [[राजस्थान]], [[भारत]] | occupation = अभिनेता | years_active = सन् १९८५ - सन् २०२० | spouse = {{Marriage|सुतापा सिकदर|1995|2020|reason=उनको मृत्यु}} | children = २ | works = [[इरफान खान#अभिनय|पूर्ण सूची]] | awards = [[इरफान खान#पुरस्कार तथा नामाङ्कन|पूर्ण सूची]] | honours = [[पद्म श्री]] (सन् २०११) }} '''इरफान खान''' वा '''इरफान''' भनेर चिनिने '''साहबजादे इरफान अली खान''' (७ जनवरी १९६७ - २९ अप्रिल २०२०)<ref name="death">{{cite news |title=Irrfan Khan, actor extraordinaire and India's face in the West, dies at 53 |trans-title=विशिष्ट अभिनेता र पश्चिममा भारतको प्रतीक इरफान खानको ५३ वर्षमा मृत्यु|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/irrfan-khan-dies-at-53/story-Hd8s2xZ6uNeqDjgV0sl7zI.html |accessdate=२९ अप्रिल २०२०|work=हिन्दुस्तान टाइम्स|date=२९ अप्रिल २०२०|language=अङ्ग्रेजी|archive-date=१३ जून २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613153209/https://www.hindustantimes.com/bollywood/irrfan-khan-dies-at-53/story-Hd8s2xZ6uNeqDjgV0sl7zI.html |url-status=सक्रिय}}</ref> [[बलिउड]] र [[हलिउड]]मा काम गर्ने भारतीय अभिनेता थिए । भारतीय चलचित्र जगतका उत्कृष्ट अभिनेता मानिने इरफान खानले आफ्नो ३० वर्षको कार्य जीवनमा एक [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]], एक एसियाली चलचित्र पुरस्कार र चार [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] जितेका थिए ।<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/jurassic-world-actor-irrfan-khan-756206|title='Jurassic World' Actor Irfan Khan on Upcoming Film: "It Will Be Like a Scary Adventure"|trans-title='जुरासिक वर्ल्ड' अभिनेता इरफान खानको नयाँ चलचित्रको भनाइ: "यो एउटा भयानक साहसी अनुक्रम हुनेछ"|first1=एरिस्टन|last1=एन्डरसन|work=द हलिउड रिपोर्टर|date=१० डिसेम्बर २०१४|accessdate=२८ अक्टोबर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20151008160426/http://www.hollywoodreporter.com/news/jurassic-world-actor-irrfan-khan-756206|archive-date=८ अक्टोबर २०१५|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jul/25/irrfan-khan-bollywood-d-day|title=Irrfan Khan: 'I object to the term Bollywood'|trans-title=इरफान खान: 'मलाई बलिउडको नामसँग असहमत छु'|first1=नोशीन|last1=इकबाल|work=द गार्डियन|date=२५ जुलाई २०१३|accessdate=२८ अक्टोबर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009211929/http://www.theguardian.com/film/2013/jul/25/irrfan-khan-bollywood-d-day|archive-date=९ अक्टोबर २०१५|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् २०११ मा उनलाई भारतीय नागरिक सम्मानको चौथो क्रममा पर्ने [[पद्म श्री]]बाट सम्मानित गरिएको थियो ।<ref name="Padma Awards">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|trans-title=पद्म पुरस्कार|publisher=गृह मन्त्रालय, भारत सरकार|date=सन् २०१५|accessdate=२१ जुलाई २०१५|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archivedate=१५ अक्टोबर २०१५}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}</ref> कयौँ वर्ष सङ्घर्ष गरेका इरफान खानले सन् १९८८ मा ''सलाम बम्बई !'' चलचित्रमा छोटो भूमिका निर्वाह गरेका थिए । सन् २००१ मा सार्वजनिक गरिएको ''द वारियर'' नामक बेलायती चलचित्रमा भूमिका खेलेपछि उनले सन् २००३ मा ''हासिल'' र सन् २००४ मा ''मक्बूल'' चलचित्रहरूमा प्रमुख पात्र खेली लोकप्रिय बनेका थिए । ''द नेमसेक'' (सन् २००६), ''लाइफ इन अ...मेट्रो'' (सन् २००७) र ''पान सिंह तोमर'' (सन् २०११) जस्ता चलचित्रका लागि उनले सकारात्मक आलोचनात्मक प्रतिक्रिया पाएका थिए । उक्त सूचीको अन्तिममा सुचिकृत चलचित्रमा [[पानसिंह तोमर|शीर्ष भूमिका]] निर्वाह गरेका हुनाले उनले सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको श्रेणीमा [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] जितेका थिए । ''द लन्चबक्स'' (सन् २०१३), ''पीकू'' (सन् २०१५) र ''तलवार'' (सन् २०१५) मा प्रमुख भूमिका र ''[[द अमेजिङ स्पाइडर-म्यान (चलचित्र)|द अमेजिङ स्पाइडर-म्यान]]'' (सन् २०१२), ''लाइफ अफ पाई'' (सन् २०१२), ''जुरासिक वर्ल्ड'' (सन् २०१५) र ''इन्फर्नो'' (सन् २०१६) मा सहायक भूमिका निर्वाह गरेकाले उनी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चर्चित बन्न पुगेका थिए ।<ref>{{cite news |title=Irrfan Khan, 'Life of Pi,' and 'Slumdog Millionaire' Star Dies at 53 |trans-title='लाइफ अफ पाई' र 'स्लमडग मिलियनेयर' का अभिनेता इरफान खानको ५३ वर्षमा मृत्यु|url=https://variety.com/2020/film/asia/irrfan-khan-dead-dies-indian-actor-life-of-pi-1234592705/ |accessdate=२९ अप्रिल २०२०|work=भेराइटी |date=२८ अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200429174611/https://variety.com/2020/film/asia/irrfan-khan-dead-dies-indian-actor-life-of-pi-1234592705/ |archive-date=२९ अप्रिल २०२० |url-status=सक्रिय }}</ref><ref name="guardian">{{cite news |last=ब्र्याडश|first=पिटर|title=Irrfan Khan: a seductive actor capable of exquisite gentleness |trans-title=इरफान खान: भद्रतामा सक्षम मोहक अभिनेता|url=https://www.theguardian.com/film/2020/apr/29/irrfan-khan-a-sensitive-and-seductive-actor-lunchbox-peter-bradshaw |accessdate=२९ अप्रिल २०२०|work=द गार्डियन|date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> उनका अन्य चर्चित कार्यहरू अन्तर्गत ''[[स्लमडग मिलियनेयर]]'' (सन् २००८), ''न्यू योर्क'' (सन् २००९), ''हैदर'' (सन् २०१४) र ''गुण्डे'' (सन् २०१४) जस्ता चलचित्रहरू र ''इन ट्रीटमेन्ट'' (सन् २०१०) जस्तो टेलिभिजन शृङ्खला पर्दछन् ।<ref>{{cite news |last=छाब्रा|first=असीम|title=Excerpt: Irrfan Khan; The Man, The Dreamer, The Star by Aseem Chhabra|trans-title=सारांश: इरफान खान; पुरुष, स्वप्न देख्ने व्यक्ति, कलाकार|url=https://www.hindustantimes.com/books/excerpt-irrfan-khan-the-man-the-dreamer-the-star-by-aseem-chhabra/story-P9mcVEhTnHSWCxD3fGo3eK.html |accessdate=२९ अप्रिल २०२० |work=हिन्दुस्तान टाइम्स|date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref><ref>{{cite web|title=Irrfan Khan: Top Indian Footfalls|trans-title=इरफान खान: सर्वोकृष्ट भारतीय कलाकारहरू|url=https://boxofficeindia.com/india-footfalls.php?actorid=254&role=24|accessdate=२९ अप्रिल २०२०|website=बक्स अफिस इन्डिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102075113/https://boxofficeindia.com/india-footfalls.php?actorid=254&role=24|archive-date=2020-11-02}}</ref> उनको सर्वाधिक कमाइ भित्र्याउने चलचित्र ''हिन्दी मिडियम'' (सन् २०१७) का लागि उनले सर्वोकृष्ट अभिनेताको श्रेणीमा [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] प्राप्त गरेका थिए । उक्त चलचित्रको उत्तरकथाको रूपमा सार्वजनिक गरिएको ''अङ्ग्रेजी मिडियम'' (सन् २०२०) उनले खेलेको अन्तिम चलचित्र थियो ।<ref>{{cite news |title=Re-watching Irrfan: From Salaam Bombay to Angrezi Medium |trans-title=इरफानलाई फेरी हेर्दै: सलाम बम्बई देखि अङ्ग्रेजी मिडियम सम्म|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/re-watching-irrfan-from-salaam-bombay-to-angrezi-medium-1672387-2020-04-29 |accessdate=२९ अप्रिल २०२० |work=इन्डिया टूडे|date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> सन् २०१७ मा ''हिन्दी मिडियम''ले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ₹२ खर्ब ३७ अर्ब कमाएको थियो ।<ref name="mojo"/> सन् २०१८ मा खानलाई न्यूरोएन्डोक्राइन ट्यूमर देखा परेको थियो ।<ref>{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2018/03/16/entertainment/irrfan-khan-tumor/index.html|title='Life of Pi' star Irrfan Khan reveals he has a rare tumor|trans-title='लाइफ अफ पाई' कलाकार इरफान खानलाई दुर्लभ प्रकारको ट्यूमर देखा पर्यो रे|first=लिसा रेस्पर्स|last=फ्रान्स|work=सिएनएन|access-date=१६ मार्च २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316162432/https://edition.cnn.com/2018/03/16/entertainment/irrfan-khan-tumor/index.html|archive-date=१६ मार्च २०१८|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-43426481|title=Life of Pi actor has rare tumour|trans-title=लाइफ अफ पाई अभिनेतालाई दुर्लभ प्रकारको ट्यूमर|date=१६ मार्च २०१८|work=बिबिसी न्यूज|access-date=१६ मार्च २०१८|language=बेलायती अङ्ग्रेजी|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613093743/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-43426481|archive-date=१३ जून २०१८|url-status=सक्रिय}}</ref> २९ अप्रिल २०२० मा ५३ वर्षको उमेरमा ठूलो आन्द्रा सङ्क्रमणको कारण मृत्यु भयो ।<ref name="death"/> ''द गार्डियन''का पिटर ब्र्याडशले खानलाई "हिन्दी र अङ्ग्रेजी भाषाका चलचित्रका प्रतिष्ठित र मनोहर कलाकार जसको मिहिनेतले दक्षिण एसिया र हलिउड सिनेमा जगतलाई जोड्ने काम गरेको छ" भनी वर्णन गरेका थिए ।<ref name="guardian"/> ==बाल्यकाल र शिक्षा== खानको जन्म [[राजस्थान]]मा [[पठान]] वंशजको [[मुसलमान]] परिवारमा भएको थियो ।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/books/books-reviews/irrfan-khan-the-man-the-dreamer-the-star-review-kite-runner-to-actor/article31008269.ece|title=‘Irrfan Khan The Man, The Dreamer, The Star’ review: Kite runner to actor|trans-title='इरफान खान पुरुष, स्वप्न देख्ने व्यक्ति, कलाकार' समीक्षा: चङ्गा उडाउने केटा देखि अभिनेता सम्मको यात्रा|work=द हिन्दु|date=७ मार्च २०२०|accessdate=२९ अप्रिल २०२०|first=सत्या|last=सरन|quote=आश्चर्यका साथ हामी त्यो बालकको कथा पढ्छौँ जसलाई आफ्नो पितासँग शिकार खेल्न जानु भन्दा पनि चङ्गा उडाउन मन पर्थ्यो, त्यो बालकको कथा पढ्छौँ जसका पिताले उनलाई पठानको घरमा जन्म लिएको ब्राह्मण भन्थे ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308180638/https://www.thehindu.com/books/books-reviews/irrfan-khan-the-man-the-dreamer-the-star-review-kite-runner-to-actor/article31008269.ece|archive-date=८ मार्च २०२०|url-status=सक्रिय}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailyaddaa.com/entertainment-news/the-life-journey-of-bollywoods-most-versatile-actor-irrfan-khan-4912377.html|title=The Life Journey Of Bollywood's Most Versatile Actor, Irrfan Khan|trans-title=बलिउडका सबैभन्दा बहुमुखी अभिनेता इरफान खानको जीवन यात्रा|work=डेली अड्डा|first=प्रकृति|last=वस्देव|date=२९ अप्रिल २०२०|accessdate=२९ अप्रिल २०२०|quote=७ जनवरी १९६७ को दिन साहबजादे इरफान अली खानको रूपमा राजस्थानको टोङ्कमा जन्मेका इरफान टायर व्यवसायमा लागेका मुसलमान पठान परिवारका सदस्य थिए ।|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430010132/http://www.dailyaddaa.com/entertainment-news/the-life-journey-of-bollywoods-most-versatile-actor-irrfan-khan-4912377.html|archive-date=2020-04-30}}</ref> खानकी आमा, राजस्थानको [[टोंक|टोङ्क]]की मूल निवासी सईदा बेगम र पिता, राजस्थानको [[टोंक|टोङ्क जिल्ला]]मा पर्ने खजुरिया गाउँका मूल निवासी यासीन अली खान मिलेर टायर व्यवसाय चलाउँथे ।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/mp/2009/02/14/stories/2009021452931300.htm| location=चेन्नई, भारत| work=द हिन्दु| title=Cutting across roles| trans-title=भूमिकाहरूको बीच| date=१४ फेब्रुअरी २००९| access-date=४ अगस्ट २०१०| archive-url=https://web.archive.org/web/20090221043902/http://www.hindu.com/mp/2009/02/14/stories/2009021452931300.htm| archive-date=२१ फेब्रुअरी २००९| url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221043902/http://www.hindu.com/mp/2009/02/14/stories/2009021452931300.htm |date=2009-02-21 }}</ref><ref name=eem>{{Cite news|last=ओकनर|first=एश्लिङ|title=From Bollywood to Boston|trans-title=बलिउड देखि बोस्टन सम्म|publisher=टाइम्स अनलाइन|date=२७ मार्च २००७|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/bollywood/article1576324.ece|accessdate=४ डिसेम्बर २०१०|location=लन्डन|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615194342/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/bollywood/article1576324.ece|archive-date=१५ जून २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615194342/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/bollywood/article1576324.ece |date=2011-06-15 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/Irrfan-Khan-to-make-a-film-on-his-father/articleshow/21422148.cms|title=Irrfan Khan to make a film on his father|trans-title=इरफान खानद्वारा आफ्नो पिताको जीवनीमा आधारित चलचित्र निर्माण गर्ने योजना|website=बेङ्गलोर मिरर}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/irrfan-s-mother-saeeda-begum-dies-in-jaipur-1671060-2020-04-25|title=Irrfan's mother Saeeda Begum dies in Jaipur|trans-title=इरफानकी आमा सईदा बेगमको जयपुरमा मृत्यु|website=इन्डिया टूडे|access-date=२९ अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426010722/https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/irrfan-s-mother-saeeda-begum-dies-in-jaipur-1671060-2020-04-25|archive-date=२६ अप्रिल २०२०|url-status=सक्रिय}}</ref> उनले आफ्नो बाल्यकाल टोङ्क र जयपुरमा बिताएका थिए । इरफान क्रिकेट खेल्नमा पनि उत्कृष्ट थिए र भारतमा प्रथम श्रेणी क्रिकेटको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि मानिने सीके नायडू ट्रोफीमा २३ वर्ष मुनिको वर्गमा खेल्न छानिएका थिए । यद्यपि, यात्राको मूल्य तिर्न नसकेर उनले खेलमा भाग लिन सकेका थिएनन् ।<ref>{{Citation|last=म्याथ्यू|first=अबिश|title=Son Of Abish feat. Vir Das & Irrfan Khan|trans-title=वीरदास र इरफान खानका साथ सन अफ अबिश|date=१० नोभेम्बर २०१७|url=https://www.youtube.com/watch?v=3d7NjfTziNM|access-date=२९ जून २०१८}}</ref> आफ्नो जोधपुरमा नाट्यशालामा काम गर्ने मामाबाट प्रभावित भई खानले पनि अभिनयमा रुचि देखाए ।<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/apr/29/uncle-who-gave-irrfan-khan-his-first-acting-lessons-heartbroken-at-bollywood-stars-death-2136948.amp|title=Uncle who gave Irrfan Khan his first acting lessons heartbroken at Bollywood star's death|trans-title=इरफान खानलाई नाट्यमा रुचि जगाउने मामा कलाकारको मृत्युको शोक मनाउँदै|work=द न्यू इन्डियन एक्सप्रेस|date=२९ अप्रिल २०२०|accessdate=३० अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011145035/https://www.newindianexpress.com/nation/2020/apr/29/uncle-who-gave-irrfan-khan-his-first-acting-lessons-heartbroken-at-bollywood-stars-death-2136948.amp|archive-date=2020-10-11}}</ref> जयपुरमा खानले प्रख्यात नाट्य कलाकारहरूलाई भेटी उनीहरूसँग नाटक प्रदर्शन गरे । खानले अभिनय सिक्न सन् १९८४ मा [[नयाँ दिल्ली]]मा अवस्थित राष्ट्रिय नाट्य विद्यालयमा भर्ना हुनु अघि [[जयपुर]]मा कलामा मास्टर्स उत्तीर्ण गरेका थिए ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Irrfan-Khans-fond-memoir-from-National-School-of-Drama/articleshow/50740210.cms|title=Irrfan Khan's fond memoir from National School of Drama|trans-title=इरफान खानको राष्ट्रिय नाट्य विद्यालयको संस्मरण|website=द टाइम्स अफ इन्डिया|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/news-archives/latest/together-after-22-years/|title=Together after 22 years|trans-title=२२ वर्ष पछि पनि साथमा नै|date=६ फेब्रुअरी २०१०|website=द हिमालयन टाइम्स|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225130949/https://thehimalayantimes.com/news-archives/latest/together-after-22-years/|archive-date=२५ फेब्रुअरी २०१९|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225130949/https://thehimalayantimes.com/news-archives/latest/together-after-22-years/ |date=2019-02-25 }}</ref> मुम्बईले आएपछि खानले एयर कण्डिशनर मर्मत गर्ने काममा हात हाली सन् १९८४ मा आफ्नो प्रेरणाको स्रोत [[राजेश खन्ना]]को घर पुगेका थिए ।<ref>https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/amp/irrfan-khan-biography-1588144500-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011145049/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/amp/irrfan-khan-biography-1588144500-1 |date=2020-10-11 }}</ref> पछि खानले अन्तर्वार्तामा भनेका थिए, "राजेश खन्नाले मेरो तर्फबाट देखेको पागलपन अरू कसैले देखेको छैन । [[बलिउड]]मा काम गर्ने सबैभन्दा प्रतिभाशाली कलाकार थिए राजेश खन्ना र उनलाई देख्दा मेरो खुट्टा जमीनमा थिए, मलाई अर्कै जगतमा पुगेको अनुभूति भएको थियो ।"<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?237473|title=Hall Of Mirrors|trans-title=ऐनाको हल|publisher=आउटलुक इन्डिया|date=१९ मे २००८|accessdate=१९ सेप्टेम्बर २०११|archive-url=https://web.archive.org/web/20110127132859/http://outlookindia.com/article.aspx?237473|archive-date=२७ जनवरी २०११|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110127132859/http://outlookindia.com/article.aspx?237473 |date=2011-01-27 }}</ref> ==कार्य जीवन== ===सन् १९८७ - सन् २००१: सुरुवाती कार्य जीवन र टेलिभिजन अभिनय=== राष्ट्रिय नाट्य विद्यालयबाट स्नातक प्राप्त गरेपछि सन् १९८७ मा खानले मीरा नायरको ''सलाम बम्बई !'' मा छोटो भूमिका निर्वाह गरी अभिनय सुरु गरे । यद्यपि, उनको अभिनयलाई चलचित्रको अन्तिम संस्करणमा सार्वजनिक गरिएन ।<ref name=tgi-seasons/> उनले [[दूरदर्शन]]मा प्रसारित मिखाइल शात्रोवको कथामा आधारित उदय प्रकाशद्वारा अनुवाद गरिएको ''लाल घाँस पर नीले घोडें'' कार्यक्रममा [[भ्लादिमिर लेनिन|लेनिन]]को भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।<ref name=tgi-seasons>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/culture/the-actor-for-all-seasons/cid/1322221|title=The actor for all seasons|trans-title=सबै ऋतुका लागि अभिनेता|website=टेलिग्राफ|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref><ref name=toidarr>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/chandrakanta-to-banegi-apni-baat-a-look-at-irrfan-khans-notable-work-on-television/photostory/75445274.cms|title=Chandrakanta to Banegi Apni Baat; a look at Irrfan Khan's notable work on television|trans-title=चन्द्रकान्ता देखि बनेगी अपनी बात सम्म: इरफान खानको टेलिभिजन यात्रा|date=२९ अप्रिल २०२०|website=द टाइम्स अफ इन्डिया|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> उनले पछि ''डर''मा क्रमिक हत्याराको प्रमुख खलनायक भूमिका निर्वाह गरे ।<ref name=toidarr/> उनले अली सरदार जाफरीद्वारा निर्मित ''कहकशाँ''मा क्रान्तिकारी उर्दू कवि र मार्क्सवादी राजनीतिज्ञ मखदूम मोहिउद्दीनको भूमिका खेलेका थिए ।<ref name=toidarr/> उनले सन् १९९० को दशक भरि ''चाणक्य'', ''भारत एक खोज'', ''सारा जहां हमारा'', ''बनेगी अपनी बात'', ''चन्द्रकान्ता'', ''श्रीकान्त'', दूरदर्शनमा प्रसारित ''अनुगूँज'', स्टार प्लसमा प्रसारित ''स्टार बेस्टसेलर'', ''स्पर्श'' र डीडी नेशनलमा प्रसारित ''द ग्रेट मराठा'' जस्ता टेलिभिजन कार्यक्रमहरूमा काम गरे ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/irrfan-khan-passes-away-at-53-heres-looking-at-the-popular-shows-he-has-done-on-television/articleshow/75444797.cms|title=Irrfan Khan passes away at 53; here's looking at the popular shows he has done on television – Times of India|trans-title=इरफान खानको ५३ वर्षमा मृत्यु; उनले खेलेका टेलिभिजन कार्यक्रमहरूको पूर्ण सूची - द टाइम्स अफ इन्डिया|website=द टाइम्स अफ इन्डिया|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=2020-04-30|title=Chandrakanta's Akhilendra Mishra aka Kroor Singh on co-star Irrfan Khan: It's tragic that a person who struggled all his life to achieve success, couldn't live to enjoy it|trans-title=चन्द्रकान्ताका अखिलेन्द्र मिश्र उर्फ क्रूर सिंहले इरफान खानको बारेमा भने: जुन व्यक्तिले आजीवन सफलताको लागि सङ्घर्ष गरे, उनले नै त्यो सफलताको आनन्द लिन नपाउँदा दुःख लागिरहेको छ|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-chandrakantas-akhilendra-mishra-aka-kroor-singh-on-co-star-irrfan-khan-its-tragic-that-a-person-who-struggled-all-his-life-to-achieve-success-couldnt-live-to-enjoy-it/articleshow/75452746.cms|website=द टाइम्स अफ इन्डिया|archive-date=३० अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430053219/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-chandrakantas-akhilendra-mishra-aka-kroor-singh-on-co-star-irrfan-khan-its-tragic-that-a-person-who-struggled-all-his-life-to-achieve-success-couldnt-live-to-enjoy-it/articleshow/75452746.cms|url-status=सक्रिय}}</ref> उनले सन् १८८८ को देवकी नन्दन खत्रीको उपन्यासमा आधारित ''चन्द्रकान्ता''मा दुइटा भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।<ref>{{Cite web|last=मिश्र|first=शुभाङ्गी|date=२ मे २०२०|title=Chandrakanta, the show in which Irrfan won hearts four lines at a time|trans-title=चन्द्रकान्ता, त्यो कार्यक्रम जसमा इरफान खानले चार पङ्क्तिमा हाम्रा मन जितेका थिए|url=https://theprint.in/features/chandrakanta-the-show-in-which-irrfan-won-hearts-four-lines-at-a-time/412322/|access-date=२८ जून २०२०|website=द प्रिन्ट|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|archive-date=३ मे २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503225548/https://theprint.in/features/chandrakanta-the-show-in-which-irrfan-won-hearts-four-lines-at-a-time/412322/|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् १९८९ मा उनी [[रूपा गांगुली|रूपा गाङ्गुली]]सँग [[बासु चटर्जी]]को सकारात्मक आलोचना पाएको चलचित्र ''कमला की मौत''मा देखिएका थिए ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/reel/960485/irrfan-1967-2020-a-powerhouse-talent-gone-too-soon|title=Irrfan (1967–2020): A powerhouse talent gone too soon|trans-title=इरफान (सन् १९६७ - सन् २०२०): धेरै चाँडो गए|last=रामनाथ|first=नन्दिनी|date=२९ अप्रिल २०२०|website=स्क्रोल डट इन|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|url-status=सक्रिय|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> सन् १९९० मा ''एक डाक्टर की मौत'' र सन् १९९८ मा ''सच अ लङ वे'' लगायत अन्य कयौँ ध्यान नदिइएका चलचित्रमा काम गरेका खानले सञ्जय खानको टेलिभिजन शृङ्खला ''जय हनुमान''मा [[वाल्मीकि]]को भूमिका खेलेका थिए ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/from-the-namesake-to-ek-doctor-ki-maut-rare-and-unseen-moments-of-irrfan-khan-through-the-years/photostory/75445298.cms|title=From 'The Namesake' to 'Ek Doctor Ki Maut'; Rare and unseen moments of Irrfan Khan through the years!|trans-title='द नेमसेक' देखि 'एक डाक्टर की मौत' सम्म: इरफान खानका कहिल्यै नदेखिएका तस्वीरहरू|date=२९ अप्रिल २०२०|website=द टाइम्स अफ इन्डिया|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/irrfan-khan-the-commoner-khan-who-became-a-star/story-pgameu9mG4uoJ3LPNhMSFN.html|title=Irrfan Khan, the commoner Khan who became a star|trans-title=इरफान खान, लोक देखि लोकप्रिय सम्मको यात्रा|date=२९ अप्रिल २०२०|website=हिन्दुस्तान टाइम्स|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> सन् २००१ मा उनी त्रासजन्य प्रसङ्गयुक्त टेलिभिजन शृङ्खला ''श्श्श...कोई है''को "फ्रम रियल टू रील" नामक भागमा देखिएका थिए ।<ref>{{Citation|title=Mumkin|trans-title=मुमकिन|url=http://www.imdb.com/title/tt10518778/|access-date=२८ जून २०२०}}</ref> ===सन् २००१ - सन् २००८: लोकप्रियता=== [[File:Irfan Khan Tabu still1.jpg|thumb|right|''द नेमसेक''को प्रथम प्रदर्शनमा [[तबु|तब्बू]]को साथमा इरफान खान]] आसिफ कपाडियाले उनलाई ''द वारियर''मा अभिनय गर्ने अवसर दिएका थिए र त्यसको छायाङ्कन [[हिमाचल प्रदेश|हिमाञ्चल प्रदेश]] र [[राजस्थान]]मा ११ हप्ताको समयावधिमा पूरा भएको थियो । सन् २००१ मा ''द वारियर''लाई अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र उत्सवहरूमा सार्वजनिक गरिएको थियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/interview/6016.html|title=I now see myself in new light: Irfan Khan|trans-title=अहिले मैले आफैँलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन आएको छ: इरफान खान|publisher=इन्डिया ग्लिट्ज|date=२३ अप्रिल २००४|accessdate=२१ जुलाई २०१२|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810131035/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/interview/6016.html|archive-date=१० अगस्त २०१२|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810131035/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/interview/6016.html |date=2012-08-10 }}</ref> सन् २००३ र सन् २००४ को बीचमा उनले अश्विन कुमारको लघु चलचित्र ''रोड टू लदाख''मा काम गरेका थिए जसका लागि उनले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सकारात्मक प्रतिक्रिया पाएका थिए ।<ref>{{cite journal|last1=काल्ल|first1=अविनाश|title=On the High Road To Ladakh|trans-title=लदाखको बाटोमा|journal=द साउथ एसियन डट कम|date=मार्च २००३|url=http://www.the-south-asian.com/March2003/Film-Road%20to%20Ladakh.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030412180514/http://www.the-south-asian.com/March2003/Film-Road%20to%20Ladakh.htm|archivedate=१२ अप्रिल २००३|archive-url=https://web.archive.org/web/20030412180514/http://www.the-south-asian.com/March2003/Film-Road%20to%20Ladakh.htm|archive-date=2003-04-12|access-date=2020-09-08}}</ref> त्यही वर्ष उनले [[विलियम सेक्सपियर|शेक्सपियर]]को ''[[म्याकवेथ|म्याकबेथ]]''को आधिकारिक हिन्दी रूपान्तरण ''मक्बूल''मा शीर्ष भूमिका निभाई ख्याती प्राप्त गरेका थिए ।<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/pageturner/excerpt/how-irrfan-khan-landed-role-of-maqbool/411201/|title=Irrfan Khan landed the role of Maqbool after Naseeruddin Shah vetoed Kamal Haasan|trans-title=नसीरुद्दीन शाहले कमल हासनलाई निकालेपछि इरफान खान मक्बूलको शीर्ष भूमिकामा|last=छाब्रा|first=असीम|date=२९ अप्रिल २०२०|website=द प्रिन्ट|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> उनले सन् २००५ मा सार्वजनिक गरिएको ''रोग''मा आफ्नो कार्य जीवनको प्रथम प्रमुख भूमिका निर्वाह गरेका थिए । उनको अभिनयको धेरैले प्रशंसा गरेका थिए । एउटा चलचित्र समालोचकले लेखेका थिए, "इरफानका आँखाले उनका शब्द भन्दा बढी प्रभाव पार्छन् र जुन पनि दृश्यमा उनले अभिनय गरिरहेका हुन्छन्, उनका साथी बड्डीसँग कुरा गरिरहेको होस् वा सुहेलसँग झगडा गरिरहेको होस्, उनले आफ्नो अभिनय गर्ने क्षमताको स्पष्टसँग पुष्टि गर्छन् ।"<ref>{{cite web|url=http://www.smashits.com/rog/movie-review-4157.html|title=Movie Review of Rog – Irfaan bangs into commercial cinema too – Bollywood Articles|trans-title=रोग चलचित्रको समीक्षा - चलचित्रमा पनि इरफानको अभिनयले दर्शकको आकर्षण कैद गर्छन् - बलिउड लेखहरू|publisher=स्म्याश हिट्स|accessdate=२१ जुलाई २०१२|url-status=निष्क्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820021939/http://www.smashits.com/rog/movie-review-4157.html|archivedate=२० अगस्ट २०१३}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820021939/http://www.smashits.com/rog/movie-review-4157.html |date=2013-08-20 }}</ref> त्यसपश्चात उनले धेरै चलचित्रमा प्रमुख पत्र वा खलनायकको भूमिका निर्वाह गरिरहे । सन् २००४ मा उनले ''हासिल'' चलचित्रमा आफ्नो अभिनयका लागि [[फिल्मफेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार]] प्राप्त गरे ।<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2003/may/16haasil.htm |title='Haasil' is not for everybody|trans-title='हासिल' सबैका लागि होइन|publisher=रेडिफ|date=१६ मे २००३|accessdate=२१ जुलाई २०१२|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306002631/http://www.rediff.com/movies/2003/may/16haasil.htm |archive-date=६ मार्च २०१२|url-status=सक्रिय}}</ref> उनले [[तेलगु चलचित्र|तेलुगु चलचित्र]] ''सैनिकुडू''मा पनि खलनायकको भूमिका निभाएका थिए ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/mahesh-babu-on-sainikudu-co-star-irrfan-s-demise-brilliant-actor-gone-too-soon-1672422-2020-04-29|title=Mahesh Babu on Sainikudu co-star Irrfan's demise: Brilliant actor gone too soon|trans-title=सैनिकुडूको सहकर्मी इरफानको निधनमा महेश बाबु: शानदार अभिनेता, धेरै छिटो गए|website=इन्डिया टूडे|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> सन् २००७ मा उनी ''द नेमसेक'' र ''लाइफ इन अ...मेट्रो'' चलचित्रहरूमा देखिएका थिए । उल्लिखित दोस्रो चलचित्रमा उनको र [[कोन्कणा सेन शर्मा|कोङ्कणा सेन]]को प्रेम प्रसङ्गले गर्दा उनले [[फिल्मफेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार]] जितेका थिए । त्यही वर्ष उनी ''अ माइटी हार्ट'' र ''द दार्जिलिङ लिमिटेड'' जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रमा पनि अभिनय गर्न थाले ।<ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/entertainment/padma-shri-irrfan-khan-passes-away-at-54-here-are-some-of-his-most-iconic-performances-5202501.html|title=Padma Shri Irrfan Khan passes away at 54: Here are some of his most iconic performances|trans-title=पद्म श्री इरफान खानको ५४ वर्षको उमेरमा मृत्यु: यहाँ उनका उत्तम चलचित्रहरू हेर्नुहोस्|website=मनी कन्ट्रोल|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> बलिउडमा सफलता पाए पनि उनले टेलिभिजनमा काम गर्न भने छोडेनन् । उनले स्टार वनमा प्रसारित ''मानो या ना मानो'' र ''क्या कहें'' जस्ता कार्यक्रममा प्रस्तुतकर्ताको भूमिका निभाए ।<ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/latest/trends/irrfan-khan-death-news-legacy-modern-classics-salaam-bombay-to-angrezi-medium/story/402356.html|title=Salaam Bombay! to Angrezi Medium: Irrfan Khan's legacy of modern classics|trans-title=सलाम बम्बई ! देखि अङ्ग्रेजी मिडियम सम्म: इरफान खानका उत्कृष्ट आधुनिक चलचित्रको विरासत|website=बिजनेस टूडे डट इन|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> ===सन् २००८ - सन् २०२०: अन्तर्राष्ट्रिय सफलता=== खानले सन् २००८ मा ''[[स्लमडग मिलियनेयर]]''मा प्रहरी निरीक्षक खेलेका थिए जसका लागि उनले र चलचित्रका अन्य कलाकारहरूले सर्वश्रेष्ठ चलचित्र प्रदर्शनका लागि स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड पुरस्कार जितेका थिए । उनका बारेमा ड्यानी बोयलले भनेका थिए, "कुनै पनि पात्रको 'नैतिक केन्द्र' खोज्ने विशेष र प्राकृतिक क्षमता छ उनमा, जसले गर्दा ''स्लमडग'' हेर्दा पनि उनको पात्रले जमाललाई निर्दोष भनेर छोड्छन् भन्ने हामीलाई विश्वास रहिरहेको हुन्छ ।" बोयलले उनलाई एउटै चाललाई बारम्बार उत्कृष्ट ढङ्गले प्रदर्शन गर्ने खेलाडीसँग तुलना गरेका छन् । "उनको प्रस्तुति हेर्नमा नै रमाइलो हुन्छ ।"<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1959014,00.html#ixzz1eF4cWXZo|work=टाइम|title=Keeping It Real|trans-title=वास्तविकता झल्काउँदै|date=१५ फेब्रुअरी २०१०|access-date=९ फेब्रुअरी २०१०|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209014219/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1959014,00.html#ixzz1eF4cWXZo|archive-date=९ फेब्रुअरी २०१०|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209014219/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1959014,00.html#ixzz1eF4cWXZo |date=2010-02-09 }}</ref> सन् २००९ मा उनले ''एसिड फ्याक्ट्री''मा प्रमुख भूमिका खेले ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india/acid-factory-is-ghajini-multiplied-by-six/story-iSExSThUILaSoiixfBpctK.html|title='Acid Factory is Ghajini multiplied by six'|trans-title='एसिड फ्याक्ट्री' गजनीको ६ गुना छ|date=२ अक्टोबर २००९|website=हिन्दुस्तान टाइम्स|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> त्यही साल उनी चलचित्र ''न्यू योर्क''मा एफबिआइ कर्मचारीको भूमिकामा देखिए ।<ref>{{Cite news|last=सल्ट्ज|first=रेचल|url=https://www.nytimes.com/2009/06/27/movies/27saltz.html|title=Friendships in the Big City, Bent by 9/11|trans-title=ठूलो सहरमा मित्रता ९/११ ले ल्यायो बाधा|date=२६ जून २००९|work=द न्यू योर्क टाइम्सaccess-date=२९ अप्रिल २०२०|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624235759/https://www.nytimes.com/2009/06/27/movies/27saltz.html|archive-date=२४ जून २०१८|url-status=सक्रिय}}</ref> उनले मीरा नायरद्वारा निर्देशित [[नटाली पोर्टम्यान]] भएको ''न्यू योर्क, आइ लभ यू'' नामक १२ भागमा विभाजित चलचित्रमा गुजराती हिरा व्यापारी खेलेका थिए ।<ref>{{Cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/new-york-i-love-you-2009|title=New York, I Love You movie review (2009) {{!}} Roger Ebert|trans-title=न्यू योर्क, आइ लभ यू {{!}} रोजर एबर्ट |last=एबर्ट|first=रोजर|website=रोजर एबर्ट डट कम|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313064340/https://www.rogerebert.com/reviews/new-york-i-love-you-2009|archive-date=१३ मार्च २०२०|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् २०१० मा उनले ''इन ट्रीटमेन्ट'' नामक [[एचबिओ|एचबीओ]] शृङ्खलामा श्रीमतीको मृत्यु पछि महसुस भएको एक्लोपनलाई कम गर्न [[न्युयोर्क सहर|न्यू योर्क सहर]]को ब्रुकलिनमा बसाइ सरेका सुनिलको भूमिका निर्वाह गरे ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hbo.com/in-treatment/cast-and-crew/sunil|title=In Treatment – Sunil|trans-title=इन ट्रीटमेन्ट - सुनिल|website=एचबीओ|access-date=२९ अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210093917/https://www.hbo.com/in-treatment/cast-and-crew/sunil|archive-date=१० डिसेम्बर २०१९|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् २०१२ मा खान ''[[द अमेजिङ स्पाइडर-म्यान (चलचित्र)|द अमेजिङ स्पाइडर-म्यान]]''मा डा. रजित राथाको भूमिकामा देखिए ।<ref>{{cite news | url=http://www.hollywoodreporter.com/news/amazing-spider-man-widest-india-release-342712 | work=द हलिउड रिपोर्टर | first=न्याय | last=भूषण | title='The Amazing Spider-Man' Gets Widest-Ever India Release for A Hollywood Film | trans-title = 'द अमेजिङ स्पाइडर-म्यान' भारतमा सबैभन्दा चर्चित हलिउड चलचित्र | date=२८ जून २०१२ | access-date=४ फेब्रुअरी २०१३ | archive-url=https://web.archive.org/web/20121029013613/http://www.hollywoodreporter.com/news/amazing-spider-man-widest-india-release-342712 | archive-date=२९ अक्टोबर २०१२ | url-status=सक्रिय }}</ref> उनले [[आङ ली]]को ''लाइफ अफ पाई''मा व्यसक पिसिन मोलिटोर पटेलको भूमिका निर्वाह गरे जसले गर्दा उनी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चर्चित भए । सन् २०१२ मा नै सार्वजनिक गरिएको खेलाडीबाट डकैत बनेका [[पानसिंह तोमर|पान सिंह तोमर]]को कथामा आधारित चलचित्रमा ''पान सिंह तोमर''मा उनले शीर्ष भूमिका निर्वाह गरेको हुनाले सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको श्रेणीमा [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] प्राप्त गरेका थिए ।<ref name="60thaward">{{cite press_release|title=60th National Film Awards Announced|trans-title=६० औँ राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारको घोषणा|url=http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf|publisher=पत्र सूचना कार्यालय, भारत|accessdate=१८ मार्च २०१३|archive-url=https://web.archive.org/web/20130417215938/http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf|archive-date=१७ अप्रिल २०१३|url-status=सक्रिय}}</ref> सन् २०१३ मा उनले ''द लन्चबक्स''मा अभिनय गरे जसले कान चलचित्र उत्सवमा सर्वोत्कृष्ट चलचित्रको उपाधि र बाफ्टा पुरस्कार जिती उनको सर्वाधिक कमाइ भित्र्याएको हिन्दी चलचित्र बनेको थियो ।<ref name="firstpost"/> सन् २०१४ मा उनी ''गुण्डे''मा देखिएका थिए जसले बक्स अफिसमा मध्यम कमाइ बटुल्यो । उनी ''दी एक्स्पोजे''मा विशेष उपस्थिति र ''हैदर''मा प्रमुख भूमिका निर्वाह गरेका थिए । सन् २०१५ मा उनले [[दीपिका पादुकोण]] र [[अमिताभ बच्चन]]सँग ''पीकू''मा प्रमुख भूमिका खेलेका थिए । खानले त्यही साल ''जुरासिक वर्ल्ड''मा पनि सहायक अभिनेताको काम पाएका थिए र ''तलवार''का लागि सकारात्मक आलोचनात्मक प्रतिक्रिया पाएका थिए । अक्टोबर २०१५ मा [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]]को साथमा ''जज्बा''मा अभिनय गरेका थिए जसका लागि पनि उनले सकारात्मक आलोचनात्मक प्रतिक्रिया पाएका थिए । त्यसपश्चात उनले रोबर्ट ल्याङडनको पुस्तकमा आधारित ''इन्फर्नो''मा [[टम ह्याङ्क्स]]सँग सहायक भूमिकामा काम गरेका थिए ।<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/irrfan-khan-to-work-with-tom-hanks-in-inferno/article1-1317056.aspx|title=Irrfan Khan to work with Tom Hanks in Inferno|trans-title=इन्फर्नोमा इरफान खानले टम ह्याङ्क्ससँग काम गर्ने|first1=प्रशान्त|last1=सिंह|work=हिन्दुस्तान टाइम्स|location=नयाँ दिल्ली|date=१५ फेब्रुअरी २०१५|accessdate=२८ अक्टोबर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906155445/http://www.hindustantimes.com/bollywood/irrfan-khan-to-work-with-tom-hanks-in-inferno/article1-1317056.aspx|archive-date=६ सेप्टेम्बर २०१५|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906155445/http://www.hindustantimes.com/bollywood/irrfan-khan-to-work-with-tom-hanks-in-inferno/article1-1317056.aspx |date=2015-09-06 }}</ref> त्यही साल, सन् २०१६ मा उनले [[निशिकान्त कामत]]द्वारा निर्देशित ''मदारी'' चलचित्रमा पनि अभिनय गरेका थिए ।<ref>{{cite web|title=Madaari – Movie|trans-title=मदारी - चलचित्र|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=3339|website=बक्स अफिस इन्डिया|accessdate=४ डिसेम्बर २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206135750/https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=3339|archive-date=६ डिसेम्बर २०१७|url-status=निष्क्रिय}}</ref> सन् २०१७ मा खानले ''हिन्दी मिडियम'' लगायत दुइटा चलचित्रमा काम गरे । चलचित्रमा राज बत्राको भूमिका निर्वाह गरेका खानले [[फिल्मफेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] प्राप्त गरेका थिए ।<ref>{{cite news|title=63rd Jio Filmfare Awards 2018: Complete winners' list|trans-title=६३ औँ जियो फिल्मफेयर पुरस्कार २०१८: विजेताहरूको पूर्ण सूची|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/63rd-jio-filmfare-awards-2018-complete-winners-list/articleshow/62582673.cms|work=द टाइम्स अफ इन्डिया|date=२१ जनवरी २०१८|access-date=२९ अप्रिल २०२०|archive-url=https://archive.today/20180205074042/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/63rd-jio-filmfare-awards-2018-complete-winners-list/articleshow/62582673.cms|archive-date=५ फेब्रुअरी २०१८|url-status=सक्रिय}}</ref> [[भारत]] र [[चीन]]मा रातारात प्रसिद्ध भएको ''हिन्दी मिडियम''ले खानको सर्वाधिक कमाइ भित्र्याएको चलचित्रको स्थानबाट ''द लन्चबक्स''लाई प्रतिस्थापन गरेको थियो ।<ref name="firstpost">{{cite news|title=Hindi Medium records higher box office opening than Dangal, Bajrangi Bhaijaan in China; Irrfan's highest grosser worldwide|trans-title=चीनमा हिन्दी मिडियमले बजरङ्गी भाइजान र दङ्गल भन्दा बढी कमाइ भित्र्यायो; इरफानको विश्वभरको सर्वाधिक कमाइ भित्र्याउने चलचित्र|url=https://www.firstpost.com/entertainment/hindi-medium-records-higher-box-office-opening-than-dangal-bajrangi-bhaijaan-in-china-irrfans-highest-grosser-worldwide-4420391.html|accessdate=६ अप्रिल २०१८|work=फर्स्टपोस्ट|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629203820/https://www.firstpost.com/entertainment/hindi-medium-records-higher-box-office-opening-than-dangal-bajrangi-bhaijaan-in-china-irrfans-highest-grosser-worldwide-4420391.html|archive-date=२९ जून २०१९|url-status=निष्क्रिय}}</ref> उनले त्यो वर्ष ''डूब''मा पनि काम गरेका थिए ।<ref>{{cite web|url=http://www.thestatesman.com/entertainment/bollywood/doob-stunning-flow-crafted-images-1502522442.html/amp|title='Doob': Stunning flow of crafted images – The Statesman|trans-title='डूब': कौशल तस्वीरहरूको सुन्दर प्रवाह - द स्टेट्सम्यान|date=४ नोभेम्बर २०१७|website=द स्टेट्सम्यान|accessdate=२५ डिसेम्बर २०१७|url-status=सक्रिय|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429134611/https://www.thestatesman.com/entertainment/bollywood/doob-stunning-flow-crafted-images-1502522442.html/amp |archivedate=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> सन् २०१७ मा उनको चलचित्रले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ₹२ खर्ब ३७ अर्ब कमाएको थियो ।<ref name="mojo">{{cite web|title=Irrfan Khan Movie Box Office Results|trans-title=इरफान खान चलचित्र बक्स अफिस परिणाम|url=http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=irrfankhan.htm|website=बक्स अफिस मोजो|year=सन् २०१७|accessdate=७ अप्रिल २०१८|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409043106/http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=irrfankhan.htm|archive-date=९ अप्रिल २०१८|url-status=सक्रिय}}</ref> त्यसपछि उनी पार्वती तिरुवोतद्वारा अभिनित प्रथम हिन्दी चलचित्र ''करीब करीब सिङ्गल''मा प्रमुख भूमिका निर्वाह गरे जसका लागि उनले सकारात्मक आलोचनात्मक प्रतिक्रिया पाएका थिए । सन् २०१८ मा खानले दुलकर सलमान, मिथिला पालकर र [[कृति खरबन्दा]]का साथमा ''कारवाँ'' र कीर्ति कुलहरिको साथमा ''ब्ल्याकमेल''मा काम गरेका थिए ।<ref>{{Citation|title=Karwaan Review {3.5/5}: Brilliant performances by Dulquer and Irrfan|trans-title=कारवाँ समीक्षा {३.५/५}: दुलकर र इरफानद्वारा शानदार प्रदर्शन|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/karwaan/movie-review/65225677.cms|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/blackmail-movie-review-irrfan-khan-suffers-through-a-messy-and-mediocre-film-1833532|title=Blackmail Movie Review: Irrfan Khan Suffers Through A Messy And Mediocre Film|trans-title=ब्ल्याकमेल चलचित्र समीक्षा: इरफान खानले एउटा लथालिङ्ग परेको ठिकैको चलचित्र सहनुपर्यो|website=एनडिटिभी|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> ''हिन्दी मिडियम''को उत्तरकथाको रूपमा १३ मार्च २०२० मा सार्वजनिक गरिएको होमी अदजानियाद्वारा निर्देशित ''अङ्ग्रेजी मिडियम'' खानले खेलेको अन्तिम चलचित्र थियो ।<ref>{{Cite news|url = http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/irrfan-khan-dulquer-salmaan-starrer-karwan-release-june-1/|title = Irrfan Khan and Dulquer Salmaan starrer Karwan to release on June 1|trans-title=इरफान खान र दुलकर सलमानको कारवाँ जून १ मा सार्वजनिक गरिने|date = २३ जनवरी २०१८|work = बलिउड हङ्गामा|access-date =२४ जनवरी २०१८|archive-url = https://web.archive.org/web/20180123175040/http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/irrfan-khan-dulquer-salmaan-starrer-karwan-release-june-1/|archive-date = २३ जनवरी २०१८|url-status = सक्रिय}}</ref> ==अन्य कार्य== सेप्टेम्बर २०१५ मा उनलाई राजस्थान सरकारको ''रिसर्जेन्ट राजस्थान'' अभियानको शुभङ्करको भूमिकामा छनोट गरिएको थियो ।<ref name=":0">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Local-boy-Irrfan-in-Jaipur-as-a-face-of-Resurgent-Rajasthan/articleshow/48879463.cms|title=Local boy Irfan in Jaipur as a face of Resurgent Rajasthan|trans-title=जयपुरको स्थायी वासिन्दा इरफान रिसर्जेन्ट राजस्थानको शुभङ्कर|date=८ सेप्टेम्बर २०१५|work=द टाइम्स अफ इन्डिया|accessdate=२८ अक्टोबर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926075722/http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Local-boy-Irrfan-in-Jaipur-as-a-face-of-Resurgent-Rajasthan/articleshow/48879463.cms|archive-date=२६ सेप्टेम्बर २०१५|url-status=सक्रिय}}</ref> जयपुरको विधान सभा सडकमा भारतीय सेनाका लागि आयोजित युद्ध स्मृति श्रव्यदृश्य कार्यक्रममा उनले आफ्नो आवाज प्रदान गरेका थिए । उक्त कार्यक्रममा राजस्थानी सेनाको वीरता झल्काइएको थियो ।<ref>{{Cite web|url=http://www.news18.com/news/movies/irrfan-khan-is-the-new-face-of-rajasthan-tourism-1157495.html|title=Irrfan Khan is the face of a special campaign for Rajasthan|trans-title=इरफान खान राजस्थानको विशेष अभियानको शुभङ्कर|date=२८ अक्टोबर २०१५|access-date=१४ सेप्टेम्बर २०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022140659/http://www.news18.com/news/movies/irrfan-khan-is-the-new-face-of-rajasthan-tourism-1157495.html|archive-date=२२ अक्टोबर २०१६|url-status=सक्रिय}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== २३ फेब्रुअरी १९९५ मा खानले राष्ट्रिय नाट्य विद्यालयको सहपाठी र लेखिका सुतापा सिकदरसँग प्रेम विवाह गरे ।<ref>{{Cite web|title=Irrfan Khan Wiki Bio Actor - 14 Amazing Secrets !! 2020|trans-title=इरफान खान विकी विवरण अभिनेता - १४ अचम्मका रहस्यहरू !! २०२०|url=https://www.theidealthought.com/irrfan-khan-wiki-biography-actor/|date=३ मे २०२०|website=दी आइडियल ठट|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|access-date=३ मे २०२०|archive-date=१६ मे २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516121700/https://www.theidealthought.com/irrfan-khan-wiki-biography-actor/|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516121700/https://www.theidealthought.com/irrfan-khan-wiki-biography-actor/ |date=2020-05-16 }}</ref> उनका बाबिल र आयान गरी दुइटा छोरा जन्माए ।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/irrfan-khans-wife-sutapa-sikdar-was-his-reason-to-live-heres-a-look-back-at-their-love-story-2597609.html|title=Irrfan Khan's Wife Sutapa Sikdar was His Reason to Live, Here's a Look Back at Their Love Story|trans-title=इरफान खानकी श्रीमती सुतापा सिकदर उनको जीवनको सहारा थिइन्, यहाँ छ उनीहरूको प्रेम कथा|date=२९ अप्रिल २०२०|access-date=२९ अप्रिल २०२०|website=न्यूज १८|archive-date=२९ अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200429151133/https://www.news18.com/news/movies/irrfan-khans-wife-sutapa-sikdar-was-his-reason-to-live-heres-a-look-back-at-their-love-story-2597609.html|url-status=सक्रिय}}</ref> पछि गएर इरफानले आफ्नो नाममा "खान" लेख्न छोडे । सन् २०१६ मा लिइएको अन्तर्वार्ता अनुसार उनले आफूलाई आफ्नो वंशले होइन, कामले चिनाउन चाहन्थे ।<ref>{{cite news|title=Paan Singh Tomar has become a symbol: Irrfan|trans-title=पान सिंह तोमर राष्ट्रका प्रतीक बनेका छन्: इरफान|url=http://ibnlive.in.com/news/paan-singh-tomar-has-become-a-symbol-irrfan/235989-8-66.html|accessdate=२० मार्च २०१२|newspaper=आइबिएन लाइभ|date=४ मार्च २०१२|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307131416/http://ibnlive.in.com/news/paan-singh-tomar-has-become-a-symbol-irrfan/235989-8-66.html|archive-date=७ मार्च २०१२|url-status=सक्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307131416/http://ibnlive.in.com/news/paan-singh-tomar-has-become-a-symbol-irrfan/235989-8-66.html |date=2012-03-07 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/amp/movies/celebrities/story/why-irrfan-dropped-khan-from-his-name-1672447-2020-04-29|title=Why Irrfan Khan dropped Khan from his name|trans-title=इरफान खानले किन खान लेख्न छोडे|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> ===रोग र मृत्यु=== मार्च २०१८ मा खानले ट्विटरमा उनको न्यूरोएन्डोक्राइन ट्यूमरको बारेमा खुलासा गरेका थिए ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/irrfan-khan-says-he-has-neuroendocrine-tumour-is-travelling-abroad-for-treatment/story-o9jW5Zjy5bECRlrws7rcaI.html|title=Irrfan Khan has neuroendocrine tumour, is travelling abroad for treatment|trans-title=इरफान खानलाई न्यूरोएन्डोक्राइन ट्यूमर छ, उपचारका लागि विदेश जाँदै छन्|date=१६ मार्च २०१८|work=हिन्दुस्तान टाइम्स|access-date=२६ मार्च २०१८|language=अङ्ग्रेजी|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326202427/https://www.hindustantimes.com/bollywood/irrfan-khan-says-he-has-neuroendocrine-tumour-is-travelling-abroad-for-treatment/story-o9jW5Zjy5bECRlrws7rcaI.html|archive-date=२६ मार्च २०१८|url-status=सक्रिय}}</ref> एक वर्ष आफ्नो रोगको उपचार गरी खान फेब्रुअरी २०१९ मा भारत फर्केका थिए ।<ref name=it-actor>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/irrfan-dies-at-53-in-mumbai-1672361-2020-04-29|title=Actor Irrfan dies at 53 in Mumbai after two-year battle with cancer|trans-title=दुई वर्ष क्यान्सरसँग लडेका इरफान खानको ५३ वर्षको उमेरमा मृत्यु|website=इन्डिया टूडे|access-date=२९ अप्रिल २०२०|archive-date=२९ अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200429094201/https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/irrfan-dies-at-53-in-mumbai-1672361-2020-04-29|url-status=सक्रिय}}</ref> उनलाई २८ अप्रिल २०२० मा कोकिलाबेन धीरूभाई अम्बानी अस्पतालमा भर्ना गरिएको थियो, जहाँ उनको ठूलो आन्द्राको सङ्क्रमणको लागि उपचार सुरु गरिएको थिए ।<ref>{{Cite news|newspaper=हिन्दुस्तान टाइम्स|title=Irrfan Khan admitted to ICU at Mumbai's Kokilaben hospital|trans-title=इरफान खानको मुम्बईस्थित कोकिलाबेन अस्पतालको गहन चिकित्सा विभागमा भर्ना|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/irrfan-khan-undergoing-treatment-at-kokilaben-hospital/story-Z90Hlkjnb5oreUcUjDNyMI.html|date=२८ अप्रिल २०२०|access-date=२ मे २०२०|archive-date=३ मे २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503133026/https://www.hindustantimes.com/bollywood/irrfan-khan-undergoing-treatment-at-kokilaben-hospital/story-Z90Hlkjnb5oreUcUjDNyMI.html|url-status=सक्रिय}}</ref> अर्को दिन उक्त सङ्क्रमणको कारणले उनको मृत्यु भयो ।<ref name=it-actor/> उनकी ९३ वर्षीय आमा सईदा बेगमको पनि ४ दिन पहिले जयपुरमा मृत्यु भएको थियो ।<ref>{{Cite web|title=Irrfan Khan's last words were about his late mother|trans-title=इरफान खानका अन्तिम शब्दहरू उनकी आमाका बारेमा थिए|url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/celebrity-news/irrfan-khans-last-words-were-about-his-late-mother/ar-BB13ndNM?li=AAgfYGb|website=एमएसएन|access-date=२ मे २०२०|archive-date=१६ मे २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516121714/https://www.msn.com/en-in/entertainment/celebrity-news/irrfan-khans-last-words-were-about-his-late-mother/ar-BB13ndNM?li=AAgfYGb|url-status=सक्रिय}}</ref> विश्वभरका हस्तीहरूले उनको मृत्युको समाचारमा आफ्नो शोक जनाउँदै उनको परिवार प्रति समवेदना व्यक्त गरेका थिए ।<ref>{{Cite web |url=https://www.moneycontrol.com/news/india/left-too-soon-tributes-pour-in-on-social-media-as-irrfan-khan-passes-away-5202031.html |title='Left too soon': Tributes pour in on social media as Irrfan Khan passes away|trans-title=इरफान खानको मृत्युको खबर सुनेपछि विश्वभर शोक|access-date=२९ अप्रिल २०२०|url-status=सक्रिय|archive-date=२९ अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200429192049/https://www.moneycontrol.com/news/india/left-too-soon-tributes-pour-in-on-social-media-as-irrfan-khan-passes-away-5202031.html }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/veteran-actor-angrezi-medium-star-irrfan-khan-passes-away-at-53-tributes-pour-in/articleshow/75444247.cms |title=Irrfan Khan, actor of 'Maqbool' and 'Angrezi Medium', passes away at 53; tributes pour in|trans-title='मक्बूल' र 'अङ्ग्रेजी मिडियम' का अभिनेता इरफान खानको ५३ वर्षमा मृत्यु; परिवार प्रति समवेदना |newspaper=दी इकोनोमिक टाइम्स|date=२९ अप्रिल २०२०|access-date=३० अप्रिल २०२०|archive-date=३० अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430225137/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/veteran-actor-angrezi-medium-star-irrfan-khan-passes-away-at-53-tributes-pour-in/articleshow/75444247.cms |url-status=सक्रिय}}</ref> उनका छोराहरूले उनको दाहसंस्कार गरी उनलाई मुम्बईको वर्वोसा कब्रिस्तानमा गाडिएको थियो ।<ref>{{Cite web|title=Irrfan buried at Versova Kabristan, sons Babil and Ayan perform last rites|trans-title=छोराहरू बाबिल र आयानद्वारा इरफान खानको दाहसंस्कार, वर्वोसा कब्रिस्तानमा दफन|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/irrfan-buried-at-versova-kabristan-sons-babil-and-ayan-perform-last-rites-1672463-2020-04-29|access-date= १४ मे २०२०|archive-date=३० अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430050831/https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/irrfan-buried-at-versova-kabristan-sons-babil-and-ayan-perform-last-rites-1672463-2020-04-29|url-status=सक्रिय}}</ref> ==अभिनय== ===चलचित्र=== [[File:Irrfan Khan still5.jpg|thumb|upright=1|''द नेमसेक''को प्रथम प्रदर्शनमा खान]] [[File:Irrfan Khan Profile.jpg|thumb|upright=1|सन् २०१६ मा खान]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" width=75% !scope="col" width="5%"| वर्ष !scope="col" width="25%" | चलचित्र !scope="col" width="25%" | भूमिका !scope="col" width="15%" class="unsortable" | टिप्पणी !scope="col" width="5%" class="unsortable" | सन्दर्भ |- | सन् १९८८ || ''सलाम बम्बई !''|| चिठी लेखक ||[[एकेडेमी पुरस्कार]]को लागि मनोनित|| |- | सन् १९८९ || ''कमला की मौत'' || अजित || || |- |rowspan="2" | सन् १९९० || ''दृष्टि'' || राहुल || || |- | ''एक डाक्टर की मौत'' || अमूल्य|| || |- |rowspan="2" | सन् १९९१ || ''पिता'' || डा. सेन || || |- | ''जजीरे'' || अल्फ्रेड || टेलिभिजन चलचित्र || |- | सन् १९९२ || ''मुझसे दोस्ती करोगे'' || मिर हस्सन || ||<ref>{{cite web|url=http://www.ultraindia.com/film-details/4829-mujhse-dosti-karoge|title=Mujhse Dosti Karoge - 1992|trans-title=मुझसे दोस्ती करोगे - सन् १९९२|publisher=अल्ट्रा इन्डिया|access-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823205426/http://www.ultraindia.com/film-details/4829-mujhse-dosti-karoge|archive-date=2017-08-23}}</ref> |- | सन् १९९३ || ''करामाती कोट'' || जग्गु || ||<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/happy-birthday-irrfan-khan-5013880/ |title=Happy birthday Irrfan: The actor whose skills escape definition|trans-title=जन्मदिनको शुभकामना इरफानलाई, जसको अभिनयको वर्णन गर्न सकिदैन|publisher=दी इन्डियन एक्सप्रेस}}</ref> |- |rowspan="3"| सन् १९९४ || ''बादल द्वार'' || इरफान || लघु चलचित्र || |- | ''वादे इरादे'' || नरेश त्रिपाठी || || |- | ''पुरुष''|| || || |- | सन् १९९५ || ''अधुरा'' || || || |- | सन् १९९७ || ''प्राइभेट डिटेक्टिभ: टू प्लस टू प्लस वान'' || निरीक्षक खान || || |- |rowspan="2"| सन् १९९८ || ''सच अ लङ वे'' || गुस्तादका पिता || || |- | ''बडा दिन'' || प्रहरी निरीक्षक || || |- | सन् १९९९ || ''द गोल'' (हिन्दी) || अनुपम सिंह || || |- | सन् २०००|| ''घात'' || मामु/रमेश भागवत डोगरा || || |- |rowspan="2"| सन् २००१ || ''कसूर'' || सरकारी वकिल नितिन मेहता || || |- | ''द वारियर'' || लफ्कादिया - योद्धा || || |- |rowspan="5"| सन् २००२ || ''काली सलवार'' || शङ्कर || ||<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/unshackling-sultana/article18437382.ece |title=Unshackling Sultana|trans-title=सुल्तानाको स्वतन्त्रता|publisher=द हिन्दु}}</ref> |- | ''गुनाह'' || दिगविजय पाण्डे || || |- | ''प्रथा'' || पण्डित निन्नी पाण्डे || || |- | ''हाथी का अण्डा'' || बद्रुद्दीन || || |- | ''बोकशू, द मिथ'' || तान्त्रिक योगी || भारतीय अङ्ग्रेजी चलचित्र || <ref>{{cite web|url=https://variety.com/2006/film/markets-festivals/bokshu-the-myth-1200515561/|title=Bokshu, The Myth|trans-title=बोकशू, द मिथ|last=यङ|first=डेबरा|date=१३ जून २००६|publisher=भेराइटी|accessdate=१८ डिसेम्बर २००७}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2002/may/22sen.htm|title=Why can't an Indian make a film in English?|trans-title=एक भारतीय नागरिकले किन अङ्ग्रेजी चलचित्र बनाउन सक्दैन ?|last=वारियर|first=शोभा|date=२२ मे २००२|publisher=रेडिफ|accessdate=१८ डिसेम्बर २०१७}}</ref> |- |rowspan="6"| सन् २००३ || ''ढून्ढ'' || अजित खुराना || || |- | ''हासिल'' || रणविजय सिंह || || |- | ''सुपारी'' || बाबा || || |- | ''फुटपाथ'' || शेख || || |- | ''द बाइपास'' || प्रहरी || लघु चलचित्र || |- | ''मक्बूल'' || मियाँ मक्बूल || || |- |rowspan="4"| सन् २००४ || ''चरस: अ जोइन्ट अपरेशन'' || प्रहरी रणधीर सिंह राठौर || || |- | ''आन: मेन एट वर्क'' || युसुफ पठान || || |- | ''श्याडोज अफ टाइम'' || यानी मिश्रा || || |- | ''रोड टू लदाख'' || आतङ्कवादी || लघु चलचित्र || |- |rowspan="6"| सन् २००५ || ''रोग'' || निरीक्षक उदय राठौर || || |- | ''चेहरा'' || चन्द्रनाथ दिवान || || |- | ''चकलेट'' || पिपी || || |- | ''७½ फेरे'' || मनोज || || |- | ''द फिल्म'' || शमिम भाइ || स्वर || |- | ''दुबई रिटर्न'' || अफताब अङ्ग्रेज || || |- |rowspan="6"| सन् २००६ || ''यूँ होता तो क्या होता'' || सलिम रजबली || || |- | ''द किलर'' || विक्रम/रूपचन्द स्वरूपचन्द सोलङ्की || || |- | ''द नेमसेक'' || अशोक गाङ्गुली || अङ्ग्रेजी चलचित्र || |- | ''डेडलाइन: सिर्फ २४ घन्टे'' || क्रिश वैद्य || || |- | ''सैनिकुडू'' || पप्पु यादव || [[तेलगु चलचित्र|तेलुगु चलचित्र]] || |- | ''मिस्टर १००%'' || मिस्टर पर्फेक्ट || || |- |rowspan="6"| सन् २००७ || ''पार्टिशन'' || अवतार || अङ्ग्रेजी चलचित्र || |- | ''लाइफ इन अ...मेट्रो'' || मोन्टी || || |- | ''अ माइटी हार्ट'' || जीशन काज्मी || अङ्ग्रेजी चलचित्र || |- | ''द दार्जिलिङ लिमिटेड'' || बुबा || अङ्ग्रेजी चलचित्र || |- | ''अपना आसमान'' || रवि कुमार || || |- | ''आजा नचले'' || फारुख - नज्माका पति || || |- |rowspan="10"| सन् २००८ || ''तुलसी'' || सूरज || || |- | ''सन्डे'' || कुमार मङ्गत || || |- | ''वान टू थ्री'' || उद्घोषक || || |- | ''क्रेजी ४'' || डा. मुखर्जी || || |- | ''मुम्बई मेरी जान'' || थोमस || || |- | ''चम्कू'' || विशाल कपूर || || |- | ''माइग्रेशन'' || || लघु चलचित्र || |- | ''[[स्लमडग मिलियनेयर]]'' || प्रहरी निरीक्षक || अङ्ग्रेजी चलचित्र || |- | ''न्यू योर्क, आइ लभ यू'' || मन्सुख भाइ || अङ्ग्रेजी चलचित्र, मिरा नायरद्वारा निर्मित || |- | ''दिल कबड्डी'' || समित || || |- |rowspan="3"| सन् २००९ || ''बिल्लू'' || बिल्लू हजाम/विलास पर्देसी || || |- | ''न्यू योर्क'' || रोशन (एफबिआइ कर्मचारी) || || |- | ''एसिड फ्याक्ट्री'' || केसर || || |- |rowspan="3"| सन् २०१० || ''राइट या रङ' || निरीक्षक विनय पटनायक || || |- | ''नक आउट'' || बछू भाइ/टोनी खोसला || || |- | ''हिस्स'' || निरीक्षक विक्रम गुप्ता || || |- |rowspan="3"| सन् २०११ || ''ये साली जिन्दगी'' || अरुण || || |- | ''७ खून माफ'' || वासिउल्लाह खान (मुसफिर) || || |- | ''थ्याङ्क यू'' || विक्रम || || |- |rowspan="3"| सन् २०१२ || ''पान सिंह तोमर'' || [[पानसिंह तोमर|पान सिंह तोमर]] || सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको श्रेणीमा [[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]]को विजेता|| |- | ''[[द अमेजिङ स्पाइडर-म्यान (चलचित्र)|द अमेजिङ स्पाइडर-म्यान]]'' || डा. रजित राथा || अङ्ग्रेजी चलचित्र || |- | ''लाइफ अफ पाई'' || पिसिन मोलिटोर पटेल ("पाई") || अङ्ग्रेजी चलचित्र || |- |rowspan="5"| सन् २०१३|| ''साहेब, बीवी और ग्याङ्स्टर रिटर्न्स'' || इन्द्रजीत सिंह || || |- | ''द लन्चबक्स'' || साजन फर्नान्डिज || [[एकेडेमी पुरस्कार]]मा भारतको आधिकारिक प्रवेश || |- | ''मेरिडियन लाइन्स'' || देवराज || || |- | ''डी-डे'' || एजेन्ट वली खान || || |- | ''किस्सा'' || अम्बर सिंह || || |- |rowspan="3"| सन् २०१४ || ''गुण्डे'' || सहायक प्रहरी आयुक्त सत्यजीत सरकार || || |- | ''दी एक्स्पोजे'' || एलेक डिकोस्टा || विशेष उपस्थिति || |- | ''हैदर'' || रूह्दार || || |- |rowspan="5"| सन् २०१५ || ''पीकू'' || राणा चौधरी || || |- | ''जुरासिक वर्ल्ड'' || साइमन मसरानी || अङ्ग्रेजी चलचित्र || |- | ''जज्बा'' || निरीक्षक योहान || || |- | ''तलवार '' || आश्विन कुमार || || |- | ''[[बाजीराव मस्तानी]]'' || उद्घोषक || स्वर, श्रेय नदिइएको || |- |rowspan="3"| सन् २०१६ || ''[[द जङ्गल बुक (२०१६ चलचित्र)|द जङ्गल बुक]]'' || बलू || स्वर, हिन्दी डबिङमा || |- | ''मदारी'' || निर्मल कुमार || || |- | ''इन्फर्नो'' || ह्यारी "द प्रोभोस्ट" सिम्स || अङ्ग्रेजी चलचित्र || |- |rowspan="4"| सन् २०१७ || ''हिन्दी मिडियम'' || राज बत्रा || || |- | ''डूब'' || जावेद हसन || [[बलिउड]]-[[बङ्गलादेशी चलचित्र|ढालिउड]]को संयुक्त उपक्रम || |- | ''द सङ अफ स्कोर्पियन्स'' || आदम || || |- | ''करीब करीब सिङ्गल'' || योगी || || |- |rowspan="3"| सन् २०१८ || ''पजल'' || रोबर्ट || अङ्ग्रेजी चलचित्र || |- | ''ब्ल्याकमेल'' || देव कौशल || || |- | ''कारवाँ'' || शौकत || || |- | सन् २०२० || ''अङ्ग्रेजी मिडियम'' || चम्पक बंसल || इरफानको अन्तिम चलचित्र || <ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1114009094547841024|title=Irrfan Khan resumes work... #AngreziMedium shooting begins in #Udaipur today [5 April 2019]... Directed by Homi Adajania... Produced by Dinesh Vijan... Will be shot in #Udaipur and #London... #AngreziMedium is the sequel to the smash hit #HindiMedium, but with a new story.|trans-title=इरफान खानले कामको थालनी गर्छन्...अङ्ग्रेजी मिडियमको छायाङ्कन आज [५ अप्रिल २०१९] उदयपुरमा सुरु हुन्छ...होमी अदाजनियाद्वारा निर्देशित...दिनेश विजनद्वारा निर्मित...उदयपुर र लन्डनमा छायाङ्कन हुनेछ...अङ्ग्रेजी मिडियम लोकप्रिय चलचित्र हिन्दी मिडियमको उत्तरकथा हो तर फरक कथासँग ।|last=आदर्श|first=तरण|accessdate=५ अप्रिल २०१९}}</ref> |} ===टेलिभिजन=== {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष !! कार्यक्रम !! भूमिका !! टिप्पणी |- | सन् १९८७ | ''श्रीकान्त'' | | |- | सन् १९८८ | ''भारत एक खोज'' | अब्दुल कादिर बदायुनी | भाग ३२ र ३३ |- | सन् १९९१ | ''कहकशाँ'' | | |- | सन् १९९२ | ''चाणक्य'' | सेनापति भद्रसाल | |- |rowspan=2| सन् १९९३ | ''शेष प्रश्न'' | शिवनाथ | |- | ''किरदार'' | | |- |rowspan=2| सन् १९९४ | ''चन्द्रकान्ता'' | बद्रीनाथ/सोमनाथ | |- | ''द ग्रेट मराठा'' | नजीब उद दौला र गुलाम कादिर खान | |- | सन् १९९५ | ''बनेगी अपनी बात'' | कुमार | |- | सन् १९९६ | ''जस्ट मोहब्बत'' | मिस्टर सिंह | भाग ४ र ५<ref>{{cite web|title=Just Mohabbat: Episode 4, from SET India official Youtube channel|trans-title=जस्ट मोहब्बत: भाग ४, एसइटी इन्डियाको आधिकारिक युट्युब च्यानलबाट|url=https://www.youtube.com/watch?v=luj495o6X0o}}</ref> |- |rowspan=2| सन् १९९७ | ''जय हनुमान'' | [[वाल्मीकि|महर्षि वाल्मीकि]] | |- | ''बम्बई ब्लू'' | रामीज | |- |सन् १९९७ - सन् १९९८ |''सत्य'' |अधिवक्ता | |- | सन् १९९८ | ''स्पर्श'' | | |- |rowspan=2| सन् १९९९ | ''स्टार बेस्टसेलर्स'' | | भाग: "एक शाम के मुलाकात" |- | ''गीता रहस्य'' | कंस | |- | सन् २००० | ''एक्स जोन'' | जादुगर राहुल | भाग १२१ (किरदार) |- |सन् २००० | ''डर'' | क्रमिक हत्यारा | |- | सन् २००३ | ''श्श्श...कोई है'' | अमर | भाग ९ (मुमकिन)<ref>{{cite web|title=Ssshhhh...Koi Hai: Episode 9, from HOTSTAR Official Website|trans-title=श्श्श...कोई है: भाग ९, हटस्टारको आधिकारिक वेबसाइटबाट|url=https://www.hotstar.com/tv/ssshhhhkoi-hai/s-2097/from-reel-to-real/1000234010|access-date=2020-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606095422/https://www.hotstar.com/tv/ssshhhhkoi-hai/s-2097/from-reel-to-real/1000234010|archive-date=2019-06-06}}</ref> |- | सन् २००४ | ''क्या कहें'' | प्रस्तुतकर्ता | |- | सन् २००६ | ''मानो या ना मानो'' | प्रस्तुतकर्ता | |- | सन् २००७ | ''डन'' | प्रस्तुतकर्ता | |- | सन् २००९ | ''[[एमटिभी रोडिज|एमटिभी हिरो होन्डा रोडिज ७]]'' | आफैँ | |- | सन् २०१० | ''इन ट्रीटमेन्ट'' | सुनिल | |- | सन् २०१६ | ''टोक्यो ट्रायल'' | राधाविनोद पाल | |} ===भिडियो खेल=== {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! खेल !! भूमिका !! टिप्पणी |- |rowspan=2| सन् २०१५ | ''लेगो जुरासिक वर्ल्ड'' | साइमन मसरानी | |- | ''लेगो डाइमेन्शन्स'' | साइमन मसरानी | |} ===विज्ञापन=== * सिस्का एलइडी * [[भोडाफोन]] * एन्भी १००० * टिभिसी मास्टरकार्ड * जिभी मोबाइल * हेन्को * इडलवाइस समूह * ट्रीबो होटेल * क्यान्डिड * इन्डियामार्ट * गोपाल एक्जोटिक इलाइची * केइआइ वायर्स * ७ अप * सिइएटी एसयूभी<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/irrfan-khan-death-syska-led-vodafone-best-advertisements-featuring-the-actor|title=Irrfan Khan death: Syska LED, Vodafone - best advertisements featuring the actor|trans-title=इरफान खानको मृत्यु: सिस्का एलइडी, भोडाफोन - अभिनेताले गरेका सर्वोकृष्ट विज्ञापनहरू|website=फ्री प्रेस जर्नल|language=अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619151611/https://www.freepressjournal.in/entertainment/bollywood/irrfan-khan-death-syska-led-vodafone-best-advertisements-featuring-the-actor|archive-date=2020-06-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.socialsamosa.com/2020/04/irrfan-khan-brand-campaigns/|title=Remembering the starman: Irrfan Khan through the lens of advertising|trans-title=कलाकारको स्मृतिमा: विज्ञापनमा इरफान खान|last=यादव|first=स्नेहा|date=२९ अप्रिल २०२०|website=सोशल समोसा|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|access-date=२९ अप्रिल २०२०}}</ref> ==पुरस्कार तथा नामाङ्कन== [[File:The President, Smt. Pratibha Devisingh Patil presenting the Padma Shri Award to Shri Sahabzade Irrfan Ali Khan, at an Investiture Ceremony II, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 01, 2011.jpg|thumb|सन् २०११ मा इरफान खान [[पद्म श्री]]बाट सम्मानित]] {| class="wikitable sortable" !वर्ष !चलचित्र !पुरस्कार !श्रेणी !परिणाम !सन्दर्भ |- | rowspan="5" |सन् २००४ | rowspan="3" |''हासिल'' |[[फिल्मफेयर पुरस्कार]] |सर्वश्रेष्ठ खलनायक |{{Won}} | |- |जी सिने पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ खलनायक |{{Nom}} | |- | rowspan="2" |स्क्रीन पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ खलनायक |{{Won}} | |- | rowspan="2" |''मक्बूल'' |सर्वश्रेष्ठ खलनायक |{{Nom}} | |- |जी सिने पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ खलनायक |{{Nom}} | |- | rowspan="4" |सन् २००७ | rowspan="3" |''द नेमसेक'' |अलायन्स अफ विमेन फिल्म जर्नलिस्ट्स |सर्वश्रेष्ठ प्रलोभन |{{Won}} | |- |इन्डिपेन्डेन्ट स्पिरिट पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक पुरुष |{{Nom}} | |- |स्टारडस्ट पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Nom}} | |- | rowspan="6" |''लाइफ इन अ...मेट्रो'' |प्रोड्युसर्स गिल्ड चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Nom}} | |- | rowspan="6" |सन् २००८ |[[फिल्मफेयर पुरस्कार]] |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Won}} | |- | rowspan="2" |अन्तर्राष्ट्रिय भारतीय चलचित्र एकेडेमी पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Won}} | |- |सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता |{{Nom}} | |- |rowspan="2" | स्क्रीन पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ हास्य कलाकार |{{Won}} | |- |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Nom}} | |- | rowspan="2" |''[[स्लमडग मिलियनेयर]]'' |स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ चलचित्र प्रदर्शन |{{Won}} | |- | rowspan="3" |सन् २००९ |सेन्ट्रल ओहायो फिल्म क्रिटिक्स असोसिएसन |सर्वश्रेष्ठ टोली |{{Won}} | |- |''मुम्बई मेरी जान'' |अन्तर्राष्ट्रिय भारतीय चलचित्र एकेडेमी पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Nom}} | |- |{{N/a}} |जीक्यू (भारतीय संस्करण) |वर्षको पुरुष |{{Won}} | |- | rowspan="2" |सन् २०१० | rowspan="2" |''न्यू योर्क'' |प्रोड्युसर्स गिल्ड चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Nom}} | |- |अन्तर्राष्ट्रिय भारतीय चलचित्र एकेडेमी पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Nom}} | |- | rowspan="2" |सन् २०११ |{{N/a}} |[[पद्म श्री]] |कला |{{Won}} | |- |{{N/a}} |अन्तर्राष्ट्रिय भारतीय चलचित्र एकेडेमी पुरस्कार |अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रमा सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शनी |{{Won}} | |- | rowspan="2" |सन् २०१२ |{{N/a}} |सिएनएन-आइबिएन इन्डियन अफ द यर |मनोरञ्जन |{{Won}} | |- |''७ खून माफ'' |अन्तर्राष्ट्रिय भारतीय चलचित्र एकेडेमी पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ खलनायक |{{Nom}} | |- | rowspan="13" |सन् २०१३ | rowspan="8" |''पान सिंह तोमर'' |[[राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार]] |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Won}} | |- | rowspan="2" |[[फिल्मफेयर पुरस्कार]] |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Nom}} | |- |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (आलोचक) |{{Won}} | |- |प्रोड्युसर्स गिल्ड चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Nom}} | |- |जी सिने पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Nom}} | |- |टाइम्स अफ इन्डिया चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Won}} | |- |इन्स्टिट्युट फर रिसर्च एन्ड डक्युमेन्टेशन इन सोशल सायन्सेस |सर्वश्रेष्ठ पुरुष पात्र |{{Won}} | |- | rowspan="2" |स्क्रीन पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Won}} | |- | rowspan="8" |''द लन्चबक्स'' |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Nom}} | |- |एसियाली चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Won}} | |- | rowspan="2" |एसिया-पसिफिक चलचित्र उत्सव |उत्कृष्ट उपलब्धि पुरस्कार |{{Won}} | |- |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Nom}} | |- |दुबई अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Won}} | |- | rowspan="5" |सन् २०१४ | rowspan="3" |प्रोड्युसर्स गिल्ड चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Nom}} | |- |वर्षको प्रदर्शनकर्ता |{{Won}} | |- |वर्षको मनोरञ्जक |{{Won}} | |- |''किस्सा'' |क्विन्सल्यान्डको भारतीय अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र उत्सव |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Won}} | |- |''डी-डे'' |जी सिने पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Nom}} | |- | rowspan="3" |सन् २०१५ | rowspan="2" |''हैदर'' |बलिउड हङ्गामा सर्फर्स चोइस चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Nom}} | |- | rowspan="2" |प्रोड्युसर्स गिल्ड चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Nom}} | |- |''गुण्डे'' |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Nom}} | |- | rowspan="10" |सन् २०१६ | rowspan="3" |''तलवार'' |बिग स्टार मनोरञ्जन पुरस्कार |थ्रिलरमा सर्वश्रेष्ठ अभिनेता - पुरुष |{{Nom}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.filmibeat.com/bollywood/news/2015/big-star-entertainment-awards-2015-nominations-207309.html|title=Big Star Entertainment Awards 2015 Nominations List|trans-title=बिग स्टार मनोरञ्जन पुरस्कार २०१५ को नामाङ्कन सूची|date=४ डिसेम्बर २०१५|work=फिल्मी बीट|access-date=१२ मार्च २०१८|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> |- |स्क्रीन पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (निर्णायक मण्डलको छनोट) - पुरुष |{{Won}} |<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/9544|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330050107/http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/9544|url-status=निष्क्रिय|archive-date=३० मार्च २०१६|title=Winners of 22nd Annual Star Screen Awards 2015 {{!}} Latest Movie Features - Bollywood Hungama|trans-title=२२ औँ स्टार स्क्रीन पुरस्कार २०१५ का विजेताहरू {{!}} नयाँ चलचित्रहरू - बलिउड हङ्गामा|date=३० मार्च २०१६|access-date=१२ मार्च २०१८}}</ref> |- | rowspan="2" |स्टारडस्ट पुरस्कार |वर्षको प्रदर्शनकर्ता (पुरुष) - सम्पादकको छनोट |{{Won}} |<ref name="auto"/> |- | rowspan="7" |''पीकू'' |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता - पुरुष |{{Nom}} | |- |प्रोड्युसर्स गिल्ड चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Nom}} | |- |मेलबर्नको भारतीय चलचित्र उत्सव |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Won}} | |- |बिग स्टार मनोरञ्जन पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ मनोरञ्जक अभिनेता - पुरुष |{{Nom}} | |- |अन्तर्राष्ट्रिय भारतीय चलचित्र एकेडेमी पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता |{{Nom}} | |- |टाइम्स अफ इन्डिया चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता - पुरुष |{{Nom}} | |- |जी सिने पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता - पुरुष |{{Nom}} | |- |सन् २०१७|सन् २०१७ |{{N/a}} |दुबई अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र उत्सव |मानद पुरस्कार |{{Won}} | |- | rowspan="8" |सन् २०१८ | rowspan="6" |''हिन्दी मिडियम'' |जी सिने पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता - पुरुष (निर्णायक मण्डलको छनोट) |{{Nom}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.zeecineawards.com/timeline/2018/winners/|title=2018 Archives - Zee Cine Awards|trans-title=२०१८ सङ्ग्रह - जी सिने पुरस्कार|website=जी सिने पुरस्कार|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|access-date=३१ मार्च २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501090052/http://www.zeecineawards.com/timeline/2018/winners/|archive-date=2019-05-01}}</ref> |- |स्क्रीन पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Won}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.desimartini.com/news/martini-shots/awards/star-screen-awards-2018-complete-list-of-winners-bollywood-article69515.htm|title=Star Screen Awards 2018: Here's The Complete List Of Winners!|trans-title=स्टार स्क्रीन पुरस्कार २०१८: विजेताहरूको पूर्ण सूची !|work=देसी मार्टिनी|access-date=१ जनवरी २०१८|language=अङ्ग्रेजी|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101194309/https://www.desimartini.com/news/martini-shots/awards/star-screen-awards-2018-complete-list-of-winners-bollywood-article69515.htm|archive-date=2018-01-01}}</ref> |- | rowspan="2" |[[फिल्मफेयर पुरस्कार]] |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Won}} | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2018/winners|title=Filmfare Award 2018 Winners - List of Filmfare Award Winners|trans-title=फिल्मफेयर पुरस्कार २०१८ का विजेताहरू: फिल्मफेयर पुरस्कार विजेताहरूको सूची|website=फिल्मफेयर}}</ref> |- |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (आलोचक) |{{Nom}} |- |न्यूज १८ रील चलचित्र पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/reel-movie-awards-2018/on-screen-awards/|title=Reel Movie On Screen Awards 2018 {{!}} Best Film, Actor, Actress, Director and More|trans-title=रील चलचित्र अन स्क्रीन पुरस्कार २०१८ {{!}} सर्वश्रेष्ठ चलचित्र, अभिनेता, अभिनेत्री, निर्देशक र थप|website=न्यूज १८|language=अमेरिकी अङ्ग्रेजी|access-date=२७ फेब्रुअरी २०१८}}</ref> |- |अन्तर्राष्ट्रिय भारतीय चलचित्र एकेडेमी पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{won}} |<ref>{{cite web|url=https://www.iifa.com/awards2018 |title=IIFA Awards 2018 Winners|trans-title=आइफा पुरस्कार २०१८ विजेताहरू|publisher=अन्तर्राष्ट्रिय भारतीय चलचित्र एकेडेमी पुरस्कार}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/iifa-nominations-2018-tumhari-sulu-leads-with-7-nods-newton-follows-1855889|title=IIFA Nominations 2018: Tumhari Sulu Leads With 7 Nods, Newton Follows|trans-title=आइफा नामाङ्कन २०१८: तुम्हारी सुलुको सात श्रेणीमा मनोनयन, न्युटन अनुसरण गर्दै|work=एनडिटिभी|access-date=२८ मे २०१८}}</ref> |- |''करीब करीब सिङ्गल'' |स्क्रीन पुरस्कार |सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |{{Nom}} | |- | ''डूब'' | [[फिल्मफेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर पुरस्कार पूर्व]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (पुरुष) | {{nom}} | <ref>{{Cite news|url=https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-jio-filmfare-awards-east-2018_-26583-2.html|title=Nominations for the Jio Filmfare Awards (East) 2018|trans-title=जियो फिल्मफेयर पुरस्कार (पूर्व) २०१८ को नामाङ्कन|work=फिल्मफेयर|access-date=१४ फेब्रुअरी २०१८|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> |} ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडी== {{Commons category}} * {{Facebook}} * {{Instagram}} * {{IMDb name}} {{Navboxes | title = इरफान खानले पाएका पुरस्कारहरू | list = {{FilmfareAwardBestActor}} {{FilmfareAwardBestVillain}} }} {{कमन्सश्रेणी|Irrfan Khan}} [[श्रेणी:सन् १९६७ मा जन्म]] [[श्रेणी:सन् २०२० मा मृत्यु]] [[श्रेणी:फिल्मफेयर पुरस्कार विजेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय मञ्च अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय टेलिभिजन अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:भारतीय मुसलमानहरू]] ht9lol8buq4h3uxfzy47bg3y5hxkqbm 0 88341 1393651 1328733 2026-11-03T06:00:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393651 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = क्योटो | native_name = {{nobold|{{lang|ja|京都市}}}} | native_name_lang = ja | official_name = क्योटो शहर | settlement_type = नगर <!-- images, nickname, motto ---> | image_skyline = Kyoto montage.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = क्योटो सहरको धरोहरहरू | image_flag = Flag of Kyoto City.svg{{!}}border | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | image_blank_emblem = Emblem of Kyoto, Kyoto.svg | nickname = | motto = <!-- maps and coordinates ------> | image_map = Kyoto in Kyoto Prefecture Ja.svg | map_alt = | map_caption = क्योटो महानगरमा क्योटोको अवस्थिति | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_base_alt = | dot_map_alt = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Japan | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = &nbsp; | latd = 35 | latm = 0 | lats = 42 | latNS = N | longd = 135 | longm = 46 | longs = 6 | longEW = E | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> <!-- location ------------------> | coordinates_region = JP | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{JPN}} | subdivision_type1 = [[जापानका क्षेत्रहरूको सूची|क्षेत्र]] | subdivision_name1 = [[कानसाई क्षेत्र|कानसाई]] | subdivision_type2 = पर्फेक्चर | subdivision_name2 = [[क्योटो पर्फेक्चर]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = <!-- established ---------------> | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts -------> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | leader_party = | leader_title = मेयर | leader_name = दाइसाकु कादोकावा | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings ---------> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area ----------------------> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 827.90 | area_total_sq_mi = <!-- see table @ Template:Infobox settlement for details --> | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = <!-- elevation -----------------> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | population_total = 1,474,570 | population_as_of = अक्टोबर १, २०१५ | population_density_km2 = auto | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = <!-- demonym, ie. Liverpudlian for someone from Liverpool --> | population_note = <!-- time zone(s) --------------> | timezone1 = [[जापानको प्रमाणिक समय]] | utc_offset1 = +९ <!-- postal codes, area code ---> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = सहर प्रतीक | blank1_name_sec1 = - रुख | blank1_info_sec1 = जापानी मेपल आ कस्तुरा | blank2_name_sec1 = - फूल | blank2_info_sec1 = [[Camellia]], [[Azalea]] and Sugar [[Cherry]] <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = फोन नम्बर | blank_info_sec2 = ०७५-२२२-३१११ | blank1_name_sec2 = ठेगाना | blank1_info_sec2 = 488 Teramachi-Oike, Nakagyō-ku, Kyōto-shi, Kyōto-fu<br>604-8571 <!-- website, footnotes --------> | website = {{plainlist| *{{URL|www2.city.kyoto.lg.jp/koho/eng/index.html}} *{{URL|kyoto.travel}} }} | footnotes = }} {{nihongo|'''क्योटो'''|京都市|Kyōto-shi|extra={{IPA-ja|kʲjoːꜜto.ɕi|pron|Ja-Kyoto-shi.oga}}; {{IPAc-en|uk|k|ɪ|ˈ|əʊ|t|əʊ}}, {{IPAc-en|us|k|i|ˈ|oʊ|-}}, वा {{IPAc-en|ˈ|k|j|oʊ|-}}<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/kyoto?showCookiePolicy=true|title=Kyoto or Kioto |accessdate=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.}}</ref>}} [[होन्शु]] टापुको मध्यमा अवस्थित [[जापान]]को एक महानगर हो । क्वामू शासन कालमा यस सहरलाई 'हे यान जो' अर्थात् 'शान्तिको नगर' को संज्ञा दिइएको थियो । ११औँ शताब्दी सम्म क्योटो जापानको [[राजधानी]] थियो र आज पनि पश्चिमी प्रदेशको राजधानी हो । यस सहरलाई आधुनिकीकरण तथा यसको पुनर्संरचनाको लागि सन् १८९० मा यस नगरसँगै रहेका बिवा ताललाई लगभग ७ माइल लामो नहरद्वारा बाँधियो र आकर्षक बनाइयो । यो सहरलाई आज पनि '''हजारौ वर्षको राजधानी''' भन्ने गरिन्छ । विशाल मन्दिरहरू, कलात्मक भवनहरूको लागि क्योटो सम्पूर्ण जापानमा प्रसिद्ध छ । यहाँ [[रेसम|रेशम]]को कपडा, [[चिनिया माटो]]को भाडा, खेलौना र अन्य प्रकारका धातुका भाडाकुडाको उद्योग अधिक विकसित छन् । यो जापानमा [[बौद्ध धर्म]]को सबैभन्दा ठुलो केन्द्र हो । ==नाम== जापानी भाषामा यस सहरलाई '''क्यो''' ({{lang|ja|京}}), '''मियाको''' ({{lang|ja|都||lit. अर्थ "शाही दरवारको स्थान" वा "राजधानी"}}), वा '''क्यो नो मियाको''' ({{lang|ja|京の都}}) भनिन्छ । ११औँ शताब्दीमा, यो सहरको नाम चिनिया शब्दको ''{{transl|zh|jingdu}}'' ({{lang|zh|京都}}) राजधानीबाट क्योटो ('''राजधानी सहर''') राखियो ।<ref>Lowe, John. (2000). ''Old Kyoto: A short Social History,'' p. x.</ref> == इतिहास == यद्यपि पुरातात्त्विक प्रमाणहरूले क्योटोमा मानिसको बसोबास पालियलिथिक समय देखि नै शुरू भएको देखाउछ, तर उक्त स्थानमा मानव गतिविधिको बारेमा पत्ता भने ६ औँ शताब्दी भन्दा अघि शिमोगामो श्रिनको पालोको समयको देखिन्छ । ==धार्मिक अवस्था== [[File:Киото, главная улица, 1891.jpg|300px|thumb|क्योटो, १८९१]] [[File:Kyoto01.jpg|300px|thumb|क्योटो नगरको दृष्य]] ==जनसङ्ख्या== सन् २०१५ को जापानको जनगणना अनुसार क्योटोको जनसङ्ख्या १४,७४,५७० रहेको छ ।<ref>https://www2.city.kyoto.lg.jp/sogo/toukei/Population/index.html][http://www.city.kyoto.lg.jp/sogo/page/0000193102.html {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ऐतिहासिक रूपमा क्योटो जापानको सबैभन्दा ठुलो सहर रहेको थियो जसलाई १६औं शताब्दीमा आएर [[ओसाका]] र [[एडो]] ([[टोकियो|टोक्यो]])ले पछाडी पारे । युद्धको समयमा [[कोबे]] र [[नागोया]] क्रमसः चौथौ र पाँचौ ठुलो सहरसँग यसको व्यापारिक सम्बन्ध रहेको थियो । सन् १९४७ मा यो तेस्रो, सन् १९६० मा पाँचौ, सन् १९९० मा सातौँ र सन् २०१५ मा आएर यो जापानको ९औं ठुलो सहर बन्न पुगेको हो । ==यातायात व्यवस्था== [[File:Kyoto and Karasuma Street (MA 59).jpg|thumb|[[क्योटो टावर]]बाट क्योटो र कारासुमा सडकको दृश्य]] [[File:KyotoStation2871.jpg|thumb|[[क्योटो स्टेसन]]भित्र]] ===हवाई मार्ग=== {{See also|कानसाई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल|इतामी विमानस्थल}} हुनत क्योटोमा कुनै पनि विमानस्थल छैन, तर भ्रमण गर्ने यात्रीहरू [[कानसाई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] तथा [[ओसाका अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]]बाट यस सहर प्रवेश गर्न सक्छन् । जेआर पश्चिमद्वारा कानसाई विमानस्थल एक्सप्रेस, हारुका सञ्चालित रहेको छ जसले कानसाई विमानस्थलबाट क्योटो स्टेसन ७३ मिनेटमा पुगाउने गर्दछ ।<ref>[http://www.westjr.co.jp/english/travel/kix/index.html JR-WEST: Travel Information > Access to Kansai Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060407004442/http://www.westjr.co.jp/english/travel/kix/index.html |date=2006-04-07 }}</ref> [[ओसाका विमानस्थल यातायात]] बसहरू [[इतामी विमानस्थल]] र क्योटो स्टेसन ५० मिनेटमा पुगाउने गर्दछ । ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== {{Wikivoyage|Kyoto|क्योटो}} {{Wiktionary|京都|Kyōto}} {{Commonscat|Kyoto|क्योटो}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== {{क्षेत्रका आधारमा एसियाका राजधानीहरू}} [[श्रेणी:जापानका पूर्व राजधानी सहरहरू]] [[श्रेणी:जापानका सहरहरू]] qgr0r8w19z5eehv0ie44jqllc79qb02 0 91150 1393714 1385625 2026-11-03T10:57:50Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393714 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix= प्रहरी महानिरीक्षक |name=ज्ञानबहादुर याक्थुम्बा (लिम्बू) |image= |caption= |office2=बर्माको लागि नेपाली राजदूत {{flag icon|Burma}} |term_start2=१९६५|term_end2=१ मार्च, १९७० |monarch2=[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] |primeminister2=[[सूर्यबहादुर थापा]] |predecessor2= |successor2= |office1=<!-- Commented out: [[File:Interpol logo.png|26 px]] --> तेस्रो प्रहरी महानिरीक्षक |term_start1=डिसेम्बर, १९५३ |term_end1=अगस्ट, १९५५ |monarch1=[[त्रिभुवन वीरविक्रम शाह|राजा त्रिभुवन]] |primeminister1=[[मातृकाप्रसाद कोइराला|मातृका प्रसाद कोइराला]] |predecessor1=नर शम्शेर जबरा |successor1=गोपाल शम्शेर जबरा |birth_date=१६ मार्च, १९२०<ref name=edingo-p19-1-8/> |birth_place=सिलाङ्गे बस्ती<ref name=edingo-p19-1-8> {{cite book |last = Edingo |first =Dilli Bikram |date = 2010 |title = G.B. Yakthumba...A Champion of Democracy... A Biography |edition =1st |ISBN =9789937100601 |page = 19 (1st stanza, 8th line) |url =http://w.marymartin.com/web/selectedIndex?mEntry=129031 |access-date=July 26, 2015 }}</ref>|death_date=१ मार्च, १९७०<ref> {{cite book |last = Edingo |first =Dilli Bikram |date = 2010 |title = G.B. Yakthumba...A Champion of Democracy... A Biography |edition =1st |ISBN =9789937100601 |page = 12 (1st stanza, 4th line) |url = |access-date=July 26, 2015 }}</ref>|citizenship=नेपाली|nationality=नेपाली |party= [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |spouse=इन्दिरा याक्थुम्बा (ज्ञानोदय विद्यालयको संस्थापिका) |children=३ छोरा, २ छोरी <br> Madhukar Yakthumba (eldest son),<br> Prabhakar Yakthumba (son),<br> Nirakar Yakthumba (youngest son),<br> Bharati Yakthumba (elder daughter),<br> Nirvana Yakthumba (daughter)<ref> {{cite book |last = Edingo |first = Dilli Bikram |date = 2010 |title = G.B. Yakthumba...A Champion of Democracy... A Biography |edition = 1st |ISBN = 9789937100601 |pages = 101–104 |url = |access-date=July 26, 2015 }}</ref>|residence=|occupation=सैनिक अधिकृत <br> प्रहरी अधिकृत <br> कूटनीतिज्ञ |religion= |allegiance={{flag|नेपाल}} |branch=बर्मा सेना चौथो ब्रान्च<br> रक्षा दल |rank=[[लेफ्टिनेन्ट]] बर्मा सेनामा <br>[[मेजर]] रक्षा दलमा |awards=[[गोरखा दक्षिण बाहु]] (१९६४)<ref> {{cite book |last = Edingo |first =Dilli Bikram |date = 2010 |title = G.B. Yakthumba...A Champion of Democracy... A Biography |edition =1st |ISBN =9789937100601 |page = 88 |url = |access-date=July 26, 2015 }}</ref> <br> [[त्रिशक्ति पट्ट]] (१९६७)<ref> {{cite book |last = Edingo |first =Dilli Bikram |date = 2010 |title = G.B. Yakthumba...A Champion of Democracy... A Biography |edition =1st |page = 89 |ISBN =9789937100601 |url = |access-date=July 26, 2015 }}</ref>}} '''ज्ञानबहादुर याक्थुम्बा''' [[नेपाल प्रहरी]]को तेस्रो प्रहरी महानिरीक्षक हुन् । उनले प्रहरीमा भर्ना सेनाको [[मेजर|मेजर पद]]बाट गरेका थिए र पछि [[नर शमशेर जङ्गबहादुर राणा|नर शम्शेर जबरा]]पश्चात २०१० माघ २८ मा उनी प्रहरी महानिरीक्षक भए ।<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=548 |title=नेपाल राजपत्र |access-date=2020-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112165545/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=548 |archive-date=2020-01-12}}</ref> त्यस पश्चात बर्माका लागि नेपाली राजदूत भएका थिए । उनी स्वतन्त्रता सेनानी, मानव अधिकारको प्रवक्ता, गरिबजनको नायकका रूपमा स्थापित भएका थिए ।<ref name="blog-crime">{{Cite web|url=http://crimejustice.blogspot.com/2008/03/community-policing-in-nepal.html|title=Community policing in Nepal|last=Dr. Govind Prasad Thapa|website=crimejustice.blogspot.com.au|access-date=2017-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132420/http://crimejustice.blogspot.com/2008/03/community-policing-in-nepal.html|archive-date=2014-04-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nepalpolice.gov.np/police-history/ex-chief-of-police.html|title=Police History - Ex-Chief of Police|date=March 2008}}</ref> ज्ञानोदय विद्यालयहरू उनको नाममा [[काठमाडौँ|काठमाडौं]]मा स्थापना गरिएको थियो । <ref name="blog">{{Cite web|url=http://lojesub.blogspot.com.au/2009_02_01_archive.html|title=MRS,INDIRA YAKTHUMBA (LIMBU)|last=Subhadra Lingden|date=February 27, 2009|website=lojesub.blogspot.com|quote=Mrs, Indira Yakthumba founded the school as a tribute to the memory of her beloved husband, His Excellency Late Gyan Bahadur Yakthumba, who died in 1970 at the young age of 50, and to give reality to his vision of a literate and prosperous Nepal. Late Mr. Yakthumba was a man of multi-faceted personality - a soldier, freedom fighter, crusader of the oppressed and under privileged, champion of civil liberty, human rights and justice and a diplomat - who accomplished his every role with consummate skill ,courage, commitment, grace and dignity. ''Gyanodaya Bal Batika School Founder Principal''}}</ref> == सन्दर्भहरू == {{reflist}} {{नेपाल प्रहरीका प्रमुखहरू}} [[श्रेणी:नेपाल प्रहरी]] [[श्रेणी:नेपालका प्रहरी महानिरीक्षकहरू]] [[श्रेणी:बर्माका लागि नेपाली राजदूतहरू]] [[श्रेणी:सन् १९२० मा जन्म]] hhyjl7o7ejth1x8yz853kcrmwkcy2jd 0 91348 1393657 1364472 2026-11-03T06:53:18Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393657 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{Infobox officeholder |honorific-prefix = महारथी श्री |name = गडुल शम्शेर जबरा |office = [[नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति|प्रधान सेनापति]] |term_start = २०४८ जेठ १ <ref>{{Cite web|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16413|title=गडूल शमशेर ज.व.रा. लाई शाहि नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति पदमा नियुक्त गरेको|last=|first=|date=२०४८ जेठ १|website=नेपाल राजपत्र|publisher=|accessdate=२०४८ जेठ १|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111212259/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=16413|archive-date=2019-11-11 }}</ref>सन् १९९१ |term_end = सन् १९९५ |predecessor = [[सत्चित शमशेर जङ्गबहादुर राणा|सत्चित शम्शेर जबरा]] |successor = [[धर्मपालवरसिंह थापा|धर्मपालवरसिँह थापा]] |battles = }} '''गडुल शम्शेर जबरा''' [[नेपाली सेना]]का प्रधान सेनापति थिए। उनको कार्यकाल सन् १९९१ देखि सन् १९९५ सम्म रह्यो। <ref>http://www.revolvy.com/main/index.php?s=Nepalese%20Army</ref> == जीवनी == जनरल गडुल शमशेर जङ्गबहादुर राणाको जन्म सन् १९३६ को मार्च महिनामा ललितपुरमा भएको थियो। उनी प्रधानसेनापति [[धीर शमशेर राणा|धीर शमशेर]]का पनाति, खम्ब शमशेरका नाति तथा तुला शमशेरका छोरा थिए। === सैन्य जीवन === उनले इन्डियन मिलिटरी एकेडेमी (IMA) बाट सैन्य शिक्षा हासिल गरी सन् १९५४ मा [[सेकेन्ड लेफ्टिनेन्ट]]को रुपमा नेपाली सेनामा प्रवेश गरेका थिए। उनको सैन्य करियर निकै विशिष्ट रहेको थियो। उनी चीन-नेपाल सीमा आयोगका सदस्य थिए र सन् १९७४ देखि १९७५ सम्म मध्यपूर्वमा संयुक्त राष्ट्र सङ्घको आपतकालीन बलमा सेवा गरेका थिए। विभिन्न पदहरूमा सेवा गर्दै उनी सन् १९८२ मा ब्रिगेडियर जनरल र १९८७ मा मेजर जनरल पदमा पदोन्नति भए। अन्ततः, सन् १९९१ देखि १९९५ सम्म उनले नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति को रूपमा नेतृत्व गरे। === सम्मान === * 'त्रि-शक्ति पट्ट' र * 'गोरखा दक्षिण बाहु' (प्रथम श्रेणी) === व्यक्तिगत जीवन === उनले रानी निर्मला राज्य लक्ष्मीसँग विवाह गरेका थिए। उनका दुई छोराहरू (सम्राट र संजोग) र दुई छोरीहरू (हिमा र रति) छन्। ==स्रोत== {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरू]] f1binisnwmucqngkjqhijnsqod70cuv 0 92405 1393702 1385513 2026-11-03T10:21:13Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393702 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = जीवा लामिछाने | honorific_suffix = | native_name = जीवा | native_name_lang = नेपाली | image = | caption = जीवा लामिछाने | birth_name = | birth_date = सन् १९६७ फेब्रुअरी १३ | birth_place = पदमपुर, [[चितवन जिल्ला|चितवन]] [[नेपाल]] | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | monuments = | residence = | nationality = {{flagicon|नेपाल}} [[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = | citizenship = | education = स्नातकोत्तर (सिभिल इन्जिनियरिङ) | alma_mater = | occupation = लेखन, व्यापार | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = [[यात्रा संस्मरण]], अनुवाद | notable_works = [[सरसर्ती संसार]] | style = | influences = | influenced = | home_town = [[चितवन जिल्ला|चितवन]] | salary = | height = | weight = | television = | title = | term = | religion = | spouse = डा. विन्दिता पोखरेल | partner = | children = अनुराग लामिछाने र अनुकृत लामिछाने | parents = स्व. खेमलाल लामिछाने र हरिकला लामिछाने | relatives = | callsign = | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = | footnotes = }} '''जीवा लामिछाने''' नेपाली उद्यमी एवम् [[गैर आवासीय नेपाली सङ्घ|गैर आवासीय नेपाली सङ्गठन]] को अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय परिषदका भूतपूर्व अध्यक्ष हुन्।<ref>{{cite web|title=ICC 2011-2013|url=http://nrna.org.np/article-icc_2011_2013|website=Non Resident Nepali Association|publisher=Non Resident Nepali Association|accessdate=17 December 2016|ref=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214141611/http://nrna.org.np/article-icc_2011_2013|archive-date=14 December 2016}}</ref> उनी गैर आवासीय नेपाली सङ्गठनका संस्थापक सदस्य हुन्।<ref name="Jiba Nath Lamichhane">{{cite web|title=Jiba Nath Lamichhane|url=http://nrnil.com/jiba-nath-lamichhane|website=NRN Investment Limited|publisher=NRN Investment Limited|accessdate=17 December 2016|ref=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220180237/http://nrnil.com/jiba-nath-lamichhane|archive-date=20 December 2016}}</ref> आजभन्दा करीब आधा शताब्दी अघि सन् १९६७ फेब्रुअरी १३ मा [[चितवन जिल्ला|चितवन]] जिल्लाको पदमपुर गाविसमा जन्मिएका जीवा लामिछाने अध्ययनले इन्जिनियर, पेशाले व्यवसायी र रूचीले साहित्यकार तथा समाजसेवी हुन्। पिता स्व. खेमलाल लामिछाने र आमा हरिकला लामिछानेको चौथो सन्तानका रूपमा जन्मिएका उनी सानैदेखि पढाइमा तेज थिए। विश्वका विभिन्न स्थानहरूमा घुम्न रूची राख्ने उनको 'सरसर्ती संसार' <ref>[http://himalkhabar.com/news/1356 हिमालखबर डटकम-व्यवसायी लामिछानेको ''''सरसर्ती संसार'''' सार्वजनिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514032546/http://himalkhabar.com/news/1356 |date=2019-05-14 }}</ref> नामक यात्रा संस्मरण प्रकाशित भएको छ। यसका अतिरिक्त उनका फुटकर साहित्य सिर्जनाहरू [[गोरखापत्र]], [[मधुपर्क (पत्रिका)]], [[कान्तिपुर दैनिक]]<ref>[https://www.kantipurdaily.com/koseli/2017/05/20/20170520084852.html कान्तिपुरडेली डटकम-कंकाल सम्याएर उभिएको विकास]</ref>, [[नागरिक दैनिक]], [[नयाँ पत्रिका दैनिक]] लगायत अन्य पत्रपत्रिका तथा अनलाइनहरूमा प्रकाशित भएका छन्। रूस-नेपाल उद्योग वाणिज्य संघको संस्थापक सदस्य रहेका उनी [[गैर आवासीय नेपाली सङ्घ|गैरआवासीय नेपाली सङ्घ]]को पनि संस्थापक सदस्य हुन्। उनले सन् २०११ देखि २०१३ सम्म गैरआवासीय नेपाली संघको अध्यक्षको कार्यभार सम्हालेका थिए। हाल उनी एनआरएनको संरक्षक हुन्। <ref>[https://nepalkanoon.com/2015/11/26065/ नेपालकानून डटकम-जीवा लामिछाने एनआरएन प्रमुख संरक्षक मनोनित] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190515065433/https://nepalkanoon.com/2015/11/26065/ |date=2019-05-15 }}</ref> खेमलाल-हरिकला प्रतिष्ठान, चितवनका अध्यक्ष <ref>[http://himalkhabar.com/news/421 हिमालखबर डटकम]{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> रहेका उनलाई नेपाली समुदायप्रति गरेको योगदानको कदरस्वरूप [[नेपाल सरकार]]बाट सन् २०१३ मा''' प्रवल जन-सेवाश्री पदक'''बाट <ref>[http://www.bizmandu.com/print/news/-3219.html विजमाण्डू डटकम- गणतन्त्र दिवशमा राष्ट्रपतिले १८९ जनालाई दिए मानपदवी, सुरज र जिवालाई पनि]</ref> विभूषित गरिएको थियो। ==बाल्यकाल== जीवा लामिछानेको जन्म सन् १९६७ फेब्रुअरी १३ मा [[चितवन जिल्ला|चितवन]] जिल्लाको पदमपुरमा मध्यमवर्गीय किसान परिवारमा भएको हो। उनको पुर्ख्यौली घर [[कास्की जिल्ला|कास्की]] जिल्लाको हर्पाक, अर्मला हो। उनका दुई दाजुहरू, एक भाइ र एक दिदी छन्। उनको जेठो दाजुको मृत्यु भइसकेको छ। आम नेपालीको जस्तै उनको बाल्यकाल पनि सामान्यरूपमा बितेको पाइन्छ। ==शिक्षा== बीस-तीसको दशकमा नेपालमा अहिलेजस्तो छ्यापछ्याप्ती बोर्डिङ् स्कुलहरू खुलेका थिएनन्। सीमित बोर्डिङ् स्कुलमा पढाउने उनको परिवारको क्षमता पनि थिएन। यसैले उनी गाउँकै विद्यालयमा भर्ना भए। कक्षा एकदेखि तीनसम्म '''राष्ट्रिय प्राथमिक बिद्यालय''', पिपरिया र कक्षा चारदेखि सातसम्म '''भीमोदय निम्न माध्यामिक विद्यालय'''मा अध्ययन गरे। सानैदेखि पढ्नमा तेज उनी कक्षामा प्रथम हुन्थे। सात कक्षासम्म यसै स्कुलमा अध्ययन गरेपछि उनी [[रत्ननगर नगरपालिका|रत्ननगर]], टाँडी [[चितवन जिल्ला|चितवन]]स्थित '''नेपाल माध्यमिक विद्यालय'''मा भर्ना भए। नेपाल मा.वि. बाटै वि.सं. २०३९ सालमा उनले [[प्रवेशिका परीक्षा|एसएलसी]] प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण गरे। त्यसपछि उनी [[उच्च शिक्षा]]को प्रारम्भिक अध्ययनका लागि [[काठमाडौँ]] आए। [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] अन्तर्गत् [[इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान|इन्जियरिङ अध्ययन संस्थान]], [[पुल्चोक क्याम्पस]]मा वि.स. २०३९ मा भर्ना भए। पुल्चोक क्याम्पसबाट वि.सं. २०४३ मा सिभिल संकायतर्फ प्रविणता प्रमाणपत्र तहमा उनी प्रथम श्रेणीमा प्रथम भए। त्यसपछि त्यसै साल अर्थात् सन् १९८६ मा [[नेपाल सरकार]]को तर्फबाट छात्रवृति प्राप्त गरी उच्च शिक्षा अध्ययनकालागि तत्कालीन [[सोभियत सङ्घ]] (युएसएसआर) गए। रुसको रसायन सहरका रूपमा प्रख्यात् नोभोमस्कोभ्स्क<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Novomoskovsk,_Russia Novomoskovsk, Russia]</ref> स्थित मेन्डेलिभ केमिकल टेक्नोलोजी इन्ष्टिच्युट<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/D._Mendeleev_University_of_Chemical_Technology_of_Russia Mendeleev University of Chemical Technology of Russia]</ref>मा [[रुसी भाषा|रसियन भाषा]] अध्ययनका लागि भर्ना भए। एकवर्ष त्यसै अध्ययन संस्थानमा रसियन भाषा र आधारभूत विज्ञानका बिषयहरूको अध्ययनपछि मस्को स्टेट युनिभर्सिटी अफ सिभिल इन्जिनियारिङ<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Moscow_State_University_of_Civil_Engineering Moscow State University of Civil Engineering]</ref> (मिसी)मा [[सिभिल इन्जिनियरिङ]] संकायमा उनी भर्ना भए। सन् १९९२ मा सोही युनिभर्सिटीबाट उनले सिभिल इन्जिनियरिङ विषयमा [[स्नातकोत्तर]] डिग्री प्राप्त गरे। ==व्यक्तिगत जीवन== जीवा लामिछानेको विवाह सन् १९९६ मा डा. विन्दिता पोखरेलसँग [[मस्को]]मा भयो। विन्दिताले मस्कोस्थित पेपुल्स फ्रेन्डशिप युनिभर्सिटी<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Peoples%27_Friendship_University_of_Russia Peoples Friendship University of Russia]</ref>बाट मेडिकल डाक्टर अध्ययन गरेकी छन्। उनीहरूको पहिलो सन्तानको रूपमा सन् १९९८ मा अनुराग लामिछाने र दोस्रो सन्तान अनुकृत लामिछानेको जन्म सन् २००० मा भयो। हाल उनी सपरिवार [[जर्मनी]]को फ्र्यान्क्फार्ट<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Frankfurt Frankfurt]</ref> सहरमा बसोबास गर्छन् भने संगमचोक [[नयाँ बानेश्वर]], [[काठमाडौँ]]मा उनको परिवारका अन्य सदस्य बसोबास गर्छन्। ==कार्यजीवन== सोभियत संघका तत्कालीन राष्ट्रपति [[मिखाइल गोर्बाचोभ|मिखाइ गोर्बाचोभ]]को 'ग्लासनोस्त र पेरेस्त्रोइका' (खुल्लापन र पुनर्निर्माण) नीतिपश्चात्‌ खुल्ला बजार अर्थतन्त्रको सुरुवात भयो। त्यसैको फाइदा उठाएर सन् १९९२ मा लामिछानेले ग्रोसरी खालको किराना पसल, मम क्याफे हुँदै मस्कोमा इलेक्ट्रोनिक्स सामानको व्यवसाय सुरु गरे। उनी आवद्ध कम्पनीले रुसमा सोनी, पानासोनिक, क्यानन, निकोन, जेभीसीलगायत् अन्य विद्युतीय सामग्रीको आधिकारिक बिक्रेता भई काम गर्न थाल्यो। नेपालमा पनि विविध क्षेत्रमा उनको लगानी रहेको छ। सन् २००३ मा उनले [[कान्तिपुर टेलिभिजन]]मा लगानी सुरु गरेका उनी कान्तिपुर टेलिभिजन नेटवर्कको कार्यकारी निर्देशक <ref>[https://www.kantipurdaily.com/other/2010/07/13/314567.html कान्तिपुरडेली डटकम]</ref> थिए। हाल उनी कान्तिपुर टेलिभिजन नेटवर्क लगायत सानिमा ग्रुपका अन्य कपम्नीहरूमा संलग्न रहेका छन्। उनी एनआरएन इन्भेष्टमेन्ट कम्पनी लिमिटेड, नेपालका अध्यक्ष हुन्। सन् २०१२ देखि उनी फ्याङ्कफर्ट, जर्मनीमा होटल व्यवसायमा संलग्न छन्। उनी आवद्ध समुहले ट्रीप इन्न होटेल <ref>[https://tripinn-hotels.com/en/ ट्रिपइन-होटल डटकम-ट्रपइन होटल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514032553/https://tripinn-hotels.com/en/ |date=2019-05-14 }}</ref> चेन मार्फत [[जर्मनी]] र [[युरोप]]का अन्य केही सहरहरूमा होटेल सञ्चालन गर्दै आएको छ। सन् २००३ मा स्थापना भएको [[गैर आवासीय नेपाली सङ्घ|गैरआवासीय नेपाली सङ्घ]] (एनआरएन) को संस्थापक उनी सन् २०११ मा त्यस संस्थाको अध्यक्ष भए। हाल उनी संरक्षक रहेको त्यस सङ्घ विश्वका विभिन्न ८० देशमा शाखा बिस्तार सहित विदेशमा बसोबास गर्ने पचास लाखभन्दा बढी नेपालीहरूको साझा संगठनको रूपमा प्रसिद्ध छ। जीवा लामिछाने व्यापार व्यवसायमा मात्र सीमित छैनन्। उनको योगदान समाजसेवा र साहित्यलेखनमा पनि उत्तिकै छ। उनले आफ्नो बाबु-आमाको सम्मानमा खेमलाल-हरिकला लामिछाने प्रतिष्ठानको स्थापना गरेका छन्। उनी संरक्षक रहेको उक्त प्रतिष्ठानले साहित्यका क्षेत्रमा प्रत्येक वर्ष [[पद्मश्री साहित्य पुरस्कार]] र पद्मश्री साधना सम्मान प्रदान गर्ने गर्छ। यस्तै उनी रसिया चेम्बर अफ कमर्स एण्ड इन्डष्ट्रीको आजीवन सदस्य तथा रत्ननगर चेम्बर अफ कमर्स एण्ड इन्डष्ट्रीको सल्लाहकार समेत हुन्। ==साहित्यिक जीवन== व्यवसाय र समाजसेवाको अतिरिक्त साहित्य अध्ययन र सिर्जना उनको रूचीको विषय हो। वि.सं. २०३७ सालमा नेपाल माध्यामिक विद्यालय, [[रत्ननगर नगरपालिका]], [[चितवन जिल्ला|चितवन]]को वार्षिक मुखपत्र 'नेपाल ज्योति'मा [[निबन्ध]] प्रकाशित गरेर साहित्यको गोरेटोमा पाइला राखेका उनका रचनाहरू [[कान्तिपुर दैनिक]], [[हिमाल (पत्रिका)|हिमाल पत्रिका]], [[नागरिक दैनिक]], नेपाल साप्ताहिक, [[अन्नपूर्ण पोष्ट]] आदि पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भइसकेका छन्। विश्वका विभिन्न देश तथा स्थानहरू घुम्न मन पराउने लामिछाने उक्त स्थानको फोटो खिच्ने तथा भ्रमणलाई यात्रा संस्मरणका रूपमा लेख्ने गर्दछन्। उनको चर्चित यात्रा संस्मरण 'सरसर्ती संसार' नेपा-लय प्रकाशन गृहद्वारा वि.सं. २०७३ (डिसेम्बर २०१६)मा प्रकाशित भइसकेको छ। नेपालका ५० जिल्लाभन्दा बढी तथा विश्वका पाँचै महादेशका १०० भन्दा बढी मुलुक घुमिसकेका उनको यो कृतिले पाठकलाई विश्वको धेरै भूभागको भ्रमण गराउँछ। नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय जगतसम्म पुर्‍याउनका लागि नेपाली साहित्यकृति अङ्ग्रेजी र रूसी भाषामा अनुवाद गरी प्रकाशन गराउन महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ। उनले 'सेलेक्टेड नेपाली पोयम्स',<ref>[https://www.amazon.com/Selected-Nepali-Poems-n/dp/B01E4EIUCM एमेजन डटकम-सेलेक्टेड नेपाली पोयम्स]</ref> 'सेलेक्टेड नेपाली लिरिकल पोयम',<ref>[https://books.google.com.np/books/about/Selected_Nepali_Lyrical_Poems.html?id=vtRjAAAAMAAJ&redir_esc=y बुक्स डट गुगल डटकम डटएनपि-सेलेक्टेड नेपाली लिरिकल पोयम्स]</ref>, 'सेलेक्टेड नेपाली एस्सेज्',<ref>[https://books.google.com.np/books/about/Selected_Nepali_Essays.html?id=AN1jAAAAMAAJ&redir_esc=y बुक्स डट गुगल डटकम डटएनपि-सेलेक्टेड नेपाली एस्सेज]</ref>, 'कारागार' <ref>{{Cite web |url=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9942165513503681 |title=फ्याङ्कलिन डटलाइब्रेरी डटयुपिइएनउन डटइडियु-पेनन लाइब्रेरी |access-date=2019-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514032543/https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9942165513503681 |archive-date=2019-05-14}}</ref> लगायतका कृतिहरू अनुवाद गरी प्रकाशन गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान गरेका छन्। ==पुरस्कार तथा नियुक्ति== उनको अनुभव तथा योगदानको कदर गर्दै सन् २०११ नोभेम्बरदेखि २०१३ मार्चसम्म तत्कालीन प्रधानमन्त्री [[बाबुराम भट्टराई]]ले आर्थिक सल्लाहकार परिषद्को सदस्यमा उनलाई नियुक्ति गरेका थिए। नेपाल र प्रवासी नेपालीहरूलाई पुर्‍याएको योगदानको कदरस्वरूप सन् २०१३ मा उनले तत्कालीन नेपालको प्रथम राष्ट्रपति डा. [[रामवरण यादव]]को हातबाट प्रवल जनसेवाश्री पदक प्राप्त गरे। सन् २०१८ देखि प्रधानमन्त्री [[खड्गप्रसाद ओली]]को आर्थिक सल्लाहकार परिषद सदस्यका रूपमा रहेका छन्।   ==विभूषण तथा नियुक्ति== * प्रवल जनसेवाश्री पदक​ (सन् २०१३) * प्रधामन्त्रीको [[बाबुराम भट्टराई|डा बाबुराम भट्टराई]]को आर्थिक सल्लाहकार परिषद्को सदस्य (सन् २०११ देखि २०१३) * प्रधानमन्त्री [[खड्गप्रसाद ओली|केपी शर्मा ओली]]द्वारा गठित आर्थिक सल्लाहकार परिषदको सदस्यमा मनोनित सन् २०१८ देखि   ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[http://www.ghatanarabichar.com/5837 जीवा लामिछाने अध्यक्षमा निर्विरोध निर्वाचित] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514032546/http://www.ghatanarabichar.com/5837 |date=2019-05-14 }} *[https://www.facebook.com/profile.php?id=100005958273979 जीवा लामिछानेको फेसबुक पृष्ठ] *[https://twitter.com/Jibalamichhane जीवा लामिछानेको टुइटर पृष्ठ] [[श्रेणी:नेपालका नागरिकहरू]] [[श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू]] 4z9tvlsi64dxr4fa89cfhaoklgsh1ah 0 93357 1393596 1391908 2026-11-02T12:45:19Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393596 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अखिल अक्किनेनी<br/>Akhil Akkineni | image = Akkineni Akhil.jpg | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1994|04|08}}<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-nagarjuna-says-sons-have-found-soulmateshints-the-possibility-of-a-double-engagement-soon-2230802|title=Akhil Akkineni, 22-years-old|agency=www.dnaindia.com}}</ref> | birth_place = [[सान होसे, क्यालिफोर्निया|सान होसे]], [[क्यालिफोर्निया]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | residence = [[हैदराबाद]], [[तेलङ्गाना]], [[भारत]] | nationality [[भारतीय]] | alma_mater = | occupation = अभिनेता | years_active = १९९४; २०१४–वर्तमान | parents = [[अक्किनेनी नागार्जुन]]<br/>[[अमला (अभिनेत्री)|अमला]] | relations = [[दग्गुबाती-अक्किनेनी परिवार|अक्किनेनी परिवार]] हेर्नुस् }} '''अखिल अक्किनेनी''' (जन्म ८ अप्रिल १९९४) एक भारतीय अभिनेता हुन् जो [[तेलगु चलचित्र|तेलुगु सिनेमा]]मा काम गर्छन्।<ref name="The Times of India">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/I-was-mobbed-by-girls-a-few-times-Akhil/articleshow/46252275.cms|title=I was mobbed by girls a few times: Akhil|work=The Times of India}}</ref><ref name="akhindu">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/akhil-akkineni-theres-no-guarantee-for-success/article7846059.ece?secpage=true&secname=entertainment|title=Akhil Akkineni|author=Sangeetha Devi Dundoo|work=The Hindu}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/mamas-boy/article403655.ece|title=Mama's boy|work=The Hindu|access-date=2017-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517122139/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/mamas-boy/article403655.ece|archive-date=2014-05-17}}</ref> ==बाल्यकाल== अखिल अक्किनेनी अभिनेता [[अक्किनेनी नागार्जुन]] र [[अमला (अभिनेत्री)]]का छोरा, अभिनेता [[अक्किनेनी नागेश्वर राव]] <ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/balakrishna-nagarjuna-and-keerthy-suresh-among-tsr-tv9-film-award-winners-96844|title=Balakrishna, Nagarjuna and Keerthy Suresh among TSR-TV9 film award winners|website=The News Minute|date=2019-02-16|access-date=2019-12-17}}</ref> का नाति, र [[नागा चैतन्य]] का सौतेनी भाइ हुन्। उनकि भूतपूर्व भाउजु [[सामन्था रुथ प्रभु|सामन्था अक्किनेनी]] पनि एक अभिनेता हुन्। अक्किनेनीले [[ली स्ट्र्रासबर्ग थिएटर र फिल्म संस्थान]] मा अभिनय गरे जुन २०१४ मा ''[[मनम (फिल्म)|मनम]]''मा एक क्यामिको माध्यमबाट फिल्महरूमा आफ्नो डेब्यू गर्न अघि। उनको मुख्य भूमिकामा पहिलो फिल्म '' [[अखिल (फिल्म)]] '' (२०१५) मा आएको थियो।<ref name="The Times of India"/> २०१६ मा, अक्किनेनी श्रीया भूपलसँग एङ्गेजमेन्ट भएकी थिइन् उनी व्यापारिक टाइकुन [[जि.वि. कृष्ण रेड्डी]]।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/small-was-big-for-southern-cinema-ians-special-2014-in-retrospect-news-others-omsmuojhgjhjd.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150210081634/http://www.sify.com/movies/small-was-big-for-southern-cinema-ians-special-2014-in-retrospect-news-others-omsmuojhgjhjd.html|title=Small was big for southern cinema (IANS Special: 2014 In Retrospect)|archivedate=10 February 2015|work=Sify}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Winners-62nd-Britannia-Filmfare-Awards-South/articleshow/47836755.cms?|title=Winners: 62nd Britannia Filmfare Awards (South)|work=The Times of India}}</ref> तिनीहरूको विवाह २०१७ मा योजना बनाइएको थियो तर पछि उनीहरुलाई बोलाइयो।<ref>{{Cite web|date=2017-02-23|title=Real reason why Nagarjuna’s son Akhil Akkineni, Shriya Bhupal called off wedding?|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/real-reason-why-nagarjuna-son-akhil-akkineni-shriya-bhupal-called-off-wedding-4539732/|access-date=2020-07-07|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/nagarjunas-son-akhil-akkineni-to-make-his-debut-south/20141225.htm|title=Nagarjuna's son Akhil Akkineni to make his debut|date=25 December 2014|work=Rediff}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofap.com/cinema/i-felt-very-nervous-that-day-akhil-akkineni.html|title=Akhil Akkineni Interview, Akhil Akkineni interview about manam, Akhil Akkineni interview on manam I felt very nervous that day: Akhil Akkineni|work=timesofap.com|access-date=5 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905153158/http://timesofap.com/cinema/i-felt-very-nervous-that-day-akhil-akkineni.html|archive-date=5 September 2019|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905153158/http://timesofap.com/cinema/i-felt-very-nervous-that-day-akhil-akkineni.html |date=5 September 2019 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bangaloremirror.com/entertainment/south-masala/Samanthas-tweet-has-Nag-fuming/articleshow/26324058.cms|title=Samantha’s tweet has Nag fuming|work=Bangalore Mirror}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/nag-kings-lift-tollywood-trophy/article455896.ece|title=Nag Kings lift Tollywood trophy|author=Staff Reporter|work=The Hindu}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==क्यारियर== शिशुको रूपमा, अक्केनेनीले आफ्नो बुबाको निर्माण, शिव नागेश्वर रावको कमेडी सिसिद्री (१९९५), बेबी डे आउट (१९९४) को भारतीय रूपान्तरणमा डेब्यू गरे। पछि किशोरावस्थामा, उनले क्रिकेटको खोजी गरे र २०१० मा सेलिब्रिटी टॉलिवुड ट्रफीमा, जुन फिल्म आर्टिस्ट एसोसिएशनका लागि कोषकर्ता थिए, आफ्नो बुबाको किंग्स टीममा सदस्य भए। भेन्कटेश डग्गुबातीका योद्धाको बिरूद्ध फाइनलमा उनको खेल जित्ने अर्धशतकले उनलाई म्यान अफ द म्याच र म्यान अफ द सीरीज पुरस्कारहरू सुरक्षित देखेको थियो। उनको प्रदर्शनले उनलाई २०११ मा उद्घाटन सेलेब्रिटी क्रिकेट लीग (सीसीएल) मा तेलुगु वारियर्सको लागि खेल्न बोलाएको थियो। त्यसबेलादेखि उनले नियमित रूपमा सीसीएल टूर्नामेन्टमा भाग लिएको छ, २०१६ को संस्करणमा उनको टीमको कप्तानको रूपमा जितेको। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== * {{IMDb name|1366335}} {{DEFAULTSORT:Akkineni, Akhil}} {{कमन्सश्रेणी|Akhil Akkineni}} [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:तेलगु चलचित्र अभिनेताहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९४ मा जन्म]] [[श्रेणी:दक्षिण भारतीय अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार विजेताहरू]] spnalbejep3kx85af9b8oquczlrs9f4 0 93502 1393650 1393262 2026-11-03T05:43:17Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393650 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = कुशवाहा (कोइरी)<br>kushwaha (Koiri) | image = [[File:Koiri caste couple of nepal.png|thumb|Koiri caste couple of nepal]] | caption = | popplace = {{flag|नेपाल}}, {{flag|भारत}}, {{flag|मौरिसस }}, {{flag|पाकिस्तान }}, {{flag|बर्मा }}, {{flag|बङ्गलादेश }} | pop = ३,५५,७०७ (नेपालको कुल जनसंख्याको १.२२%) २०२१ राष्ट्रिय जनगणना | languages = [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]] र [[भोजपुरी]] | religions = [[हिन्दू धर्म]] १००% (२०२१) | related = अन्य इन्डो-आर्यन जाति र [[मधेशी]] समुदायहरू<ref>{{cite web |title=नेपाली मधेशी समाज (Nepalko Madheshi Samaj) |url=https://www.researchgate.net/publication/340827126 |website=ResearchGate |access-date=30 March 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.scribd.com/doc/93185530/Social-Composition-of-Nepal-Caste-Ethnicity-amp-Religion |title=Chapter 3. Social composition of the Population: Caste/Ethnicity and Religion in Nepal |author=Dr. Dilli Ram Dahal |publisher=[[Government of Nepal]], Central Bureau of Statistics |date=2002-12-30 |accessdate=2013-12-05}}</ref> }} '''कुशवाहा (कोइरी)''' [[तराई]] मा वसोवास गर्ने एक उच्च जाति हो । नेपालमा कुशवाहा समुदायको जनसंख्या करिब १.२२% जति रहेको छ। यसको संख्या करिब ३ लाख ५५ हजार भन्दा बढी छ। यो समुदाय मुख्य रूपमा [[मधेश प्रदेश]], [[कोशी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]] का जिल्लाहरूमा बढी बसोबास गर्छन् र मधेशी समाजमा एक महत्वपूर्ण समुदाय मानिन्छ। <ref>Government of Nepal, National Statistics Office. ''National Population and Housing Census 2021: Caste/Ethnicity Report''. Kathmandu: NSO, 2023. https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Caste%20Ethnicity_report_NPHC_2021.pdf</ref> यिनीहरूको मुख्य पुरखौली पेशा कृषि अनि जमिन्दारी हो । तर अब तिनीहरू हरेक पेशा, व्यवसाय, शिक्षा, निजामती सेवा, सेना आदिमा छन्, तिनीहरू अन्य मधेशी जातिहरूको तुलनामा प्रभावशाली र सुव्यवस्थित शक्तिशाली जाति हुन्। यिनीहरू निकै परिश्रमी हुन्छन् । कुशवाहा समुदाय मधेशी उच्च जातिको [[वैश्य]] वर्ग मा पर्दछन्<ref>Government of Nepal; Central Bureau of Statistics; UNFPA. ''Population Monograph of Nepal, Volume II: Social Demography''. Kathmandu: CBS/UNFPA, 2014. https://nepal.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population%20Monograph%20V02.pdf</ref>, तर धेरैले आफूलाई [[क्षत्रिय]] दर्जा भएको दाबी पनि गर्छन्। यिनीहरूका पूर्वज शाकाहारी भएतापनि हाल यसमा परिवर्तन हुँदै आएको छ। यस समुदायमा परम्परागत रूपमा प्रचलित थर महतो रहेको पाइन्छ। नेपालमा कुशवाहा/कोइरी समुदायमा प्रयोग हुने थरहरूमा महतो, सिंह, कुशवाहा, मेहता, मौर्य, मुराव, भगत, सिन्हा तथा वर्मा आदि पर्दछन्। नेपालका केही कुशवाहा संगठनहरूले नेपालमा कुशवाहा(कोइरी) समुदायको जनसंख्या १० लाखभन्दा बढी रहेको दाबी गरेका छन्। यदि यो संख्या मानिने हो भने, यो नेपालका कुल जनसंख्याको करिब ३.४% बराबर हुन्छ।<ref>{{cite web |title=Kushwaha community claims over 10 lakh population in Nepal |url=https://www.enewsbureau.com/news-details/9602/2021-01-20 |website=eNews Bureau |date=20 January 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=National Population and Housing Census 2021 |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Final_Population_compostion_12_2.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics, Nepal}}</ref> == इतिहास == === उत्पत्ति === कुशवाहा समुदायको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध भारतका [[बिहार]] र [[उत्तर प्रदेश]] का कुशवाहासँग गहिरो छ। सयौं वर्षअघिदेखि धेरैजसो कुशवाहा नेपालमा बसोबास गर्न आएका हुन् र आफ्नो समृद्ध कृषि परम्परा ल्याएका छन्। यो समुदाय आफ्नो वंशलाई सूर्यवंशी राजवंशसँग जोड्दछ र परम्परागत रूपमा [[क्षत्रिय]] वर्गसँग सम्बन्धित मानिन्छ। उनीहरूलाई पौराणिक राजा कुश, जो भगवान् रामका पुत्र थिए, का वंशज मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Jha |first=Hari Bansh |title=The Terai Community and National Integration in Nepal |date=1993 |publisher=Centre for Economic and Technical Studies |isbn=978-81-7022-523-2}}</ref> ऐतिहासिक अभिलेखहरूले देखाउँछन् कि उनीहरूको मधेश क्षेत्रमा बसोबास आधुनिक नेपाल निर्माण हुनु अघि देखि नै रहेको थियो।<ref>{{Cite web |title=Kushwaha Identity |url=https://kushwaha.in/kushwaha-our-identity/ |website=Kushwaha Community Portal|date=3 March 2011}}</ref><ref name="madeshi EthnicGroupsNepal">{{cite web |title=Ethnic Groups in Nepal |url=https://www.madhesiyouth.com/data/federal-states-in-nepal/ethnic-groups-in-nepal/ }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नेपाल र विश्वभर कुशवाहा थर पनि व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ।<ref name="KushwahaSurname">{{cite web |title=Kushwaha Surname Distribution |url=https://forebears.io/surnames/kushwaha}}</ref> कुशवाहा समुदायका केही प्रतिनिधि खेलकुद र अन्य क्षेत्रमा पनि परिचित छन्, जस्तै अजय कुशवाहा(Ajay Kushwaha)।<ref name="AjayKushwahaFIBA">{{cite web |title=Ajay Kushwaha - FIBA Profile |url=https://www.fiba.basketball/en/players/251732-ajay-kushwaha}}</ref> नेपालमा कुशवाहाहरूको प्राचीन इतिहास विभिन्न क्षेत्रका ऐतिहासिक अभिलेखबाट ट्रेस गर्न सकिन्छ। मधेश क्षेत्रमा कुशवाहाहरूको उपस्थिति आधुनिक नेपालको स्थापना हुनु अघि नै देखिन्छ, जसलाई [[मिथिला |मिथिला]] र वरिपरि क्षेत्रहरूमा उनीहरूको बसोबास र शासनको ऐतिहासिक सन्दर्भहरूले प्रमाणित गर्दछ।<ref>{{Cite web |title=Kushwaha Identity and History |url=https://kushwaha.in/kushwaha-our-identity/ |website=Kushwaha Community Portal |date=3 March 2011 |access-date=2025-03-11}}</ref> कुशवाहा समुदायले आफ्नो [[क्षत्रिय]] दर्जा प्राचीन शासन गर्ने [[वंश]]हरूसँगको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र परम्परागत सम्बन्धको आधारमा दाबी गरेको छ।<ref name="KushwahaHistory">{{cite web |title=History of Kushwaha |url=https://kushwaha.in/history-of-kushwaha/}}</ref> {{Infobox royalty | name = कुश | title = [[अयोध्या|अयोध्या]] का राजकुमार<br>कासुर का राजा | type = हिन्दू | image = Kusa, one of Rāma’s sons..jpg | image_size = 100px | caption = कुश, [[राम]] र [[सीता]]का जुडवाँ पुत्रमध्ये एक | father = [[राम]] | mother = [[सीता]] | dynasty = [[रघुवंश|रघुवंश]]-[[सूर्यवंश]] | issue = अतिथि | spouse = कुमुदवती (''आनन्द रामायण'' अनुसार चम्पिका भनिने) }} नेपालमा कुशवाहा समुदायले आफ्नो [[क्षत्रिय]] दर्जा प्राचीन शासन गर्ने वंशहरूसँगको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र परम्परागत सम्बन्धको आधारमा दाबी गरेको छ।<ref name="KushwahaHistory"/> भारत र नेपालमा कुशवाहा समुदायले आफूलाई [[राम]] र [[सीता]]का पुत्र कुशका वंशज मान्दछ, मुख्य रूपमा रामायणसँगको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्बन्धका कारण। हिन्दू परम्पराअनुसार, कुश आफ्नो जुडवाँ भाई [[लव]]सँगै पिता रामद्वारा निर्वासित गरिएपछि [[वाल्मीकि]]द्वारा हुर्काइएका थिए र पछि एक महत्वपूर्ण व्यक्तित्व बने। कुशवाहा समुदायले विश्वास गर्छ कि उनीहरूको नाम “कुश” बाट उत्पन्न भएको हो, जसले उनीहरूलाई [[अयोध्या]]को शाही वंशसँग प्रतीकात्मक रूपमा जोड्दछ।<ref>{{cite book |last1=Kumar |first1=Ashwani |title=Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar |date=2008 |publisher=Anthem Press |isbn=9781843317098 |page=36 |url=https://books.google.com/books?id=num2I4NFGqIC}}</ref> यो दाबी प्रायः उनीहरूको ऐतिहासिक भूमिका युद्धकर्मी र कृषकको रूपमा रहेर पनि बलियो बनाइन्छ, जुन [[क्षत्रिय]] वर्ग, अर्थात् युद्धकर्मी वर्ग,सँग मेल खान्छ, जसमा कुश रहेको मानिन्छ। धेरै कुशवाहाहरूले आफूलाई [[मौर्य वंश]] र [[शाक्य]] वंश (गौतम बुद्धको वंशज)सँग पनि जोड्ने दाबी गर्छन्, जसले उनीहरूको क्षत्रिय वंशावलीको विश्वासलाई थप बलियो बनाउँछ। समयसँगै, समुदायले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान कायम राख्दै आएको छ, जुन मुख्य रूपमा कृषि र कुशको विरासतमा आधारित रहेको छ।सांस्कृतिक रूपमा, कुशवाहा समुदायले अझै पनि केही संस्कार, प्रथा र परम्पराहरू पालन गर्दै आएको छ, जसलाई उनीहरूले आफ्नो शाही विरासतसँग सम्बन्धित ठान्छन्। कुशसँगको यो सम्बन्ध उनीहरूको पहिचानको महत्वपूर्ण भाग हो र प्राचीन, कुलीन वंशावलीप्रति गर्वको अनुभूति प्रदान गर्छ। कुषावती कोसाल राज्य को एउटा नगर थियो, जसलाई महाकाव्य [[रामायण]]सँग सम्बन्धित गरिएको छ र कुश तथा कुशवाहा समुदायसँग जोडिएको मानिन्छ। पिता राम पछि कुश शासनमा आएका थिए र उनले क्रमशः लवपुरी (आजको लाहोर) र कुष (कासुर)का शहरहरू स्थापना गरेका थिए।[[File:Valmiki train Lava Kushas in Art of Archery.jpg|thumb|left|वाल्मीकि लव र कुशलाई धनुर्विद्यामा प्रशिक्षण दिँदै]] [[File:The Poet Valmiki, teaching Ramayana to Kusa and Lava.jpg|thumb|250px|ऋषि वाल्मीकि, लव र कुशलाई रामायण सिकाउँदै]] [[रामायण]] अनुसार, गर्भवती रानी [[सीता]]लाई राजा [[राम]]ले अयोध्याबाट बाहिर पठाउनुभयो। यसको उद्देश्य धर्मको सर्वोच्चता देखाउनु र आफ्नो राज्यका एक नागरिकले लगाएको आरोपलाई खारेज गर्नु थियो। त्यसपछि सीता वाल्मीकि आश्रम मा शरण लिए, जुन त्रिवेणी धाम नजिक अवस्थित थियो, जहाँ तमासा नदी, सोना र सप्तगण्डकी नदीहरू भेटिन्छन्। यो आश्रम हालको [[चितवन जिल्ला]] मा तमसा नदी को नजिक रहेको छ।<ref>{{cite book|title=Historic Rama of Valmiki|author=Vishvanath Limaye|publisher=Gyan Ganga Prakashan|year=1984}}</ref> त्यहाँ सीताले जुडवाँ पुत्रहरू, [[कुश]] र [[लव]] जन्माइन्। उनीहरू वाल्मीकि ऋषिद्वारा शिक्षा र सैनिक प्रशिक्षण प्राप्त गरे। साथै, उनीहरूले [[राम]]को कथा पनि सिके।'''कुश''' ({{langx|sa|कुश}}, {{IAST3|Kuśa}}) [[राम]] र [[सीता]]का पुत्र थिए।<ref>{{Cite book |last=Mani |first=Chandra Mauli |url=https://books.google.com/books?id=0xludqcKE4IC&pg=PA77 |title=Memorable Characters from the Rāmāyaṇa and the Mahābhārata |date=2009 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-257-8 |pages=77 |language=en}}</ref> उनको कथा हिन्दू महाकाव्य [[रामायण]]मा वर्णन गरिएको छ। हिन्दू परम्पराअनुसार, उनले [[कश्मीर]], [[सिन्धु नदी]] र हिन्दू कुश क्षेत्रहरू भारतको सीमा भूभागको रूपमा शासन गरेको मानिन्छ, जसलाई हिन्दू कुश क्षेत्र भनेर चिनिन्छ। कथा अनुसार उनले [[कश्मीर उपत्यका]]मा [[श्रीनगर]] नगर स्थापना गरे र कासुर नगर लवपुरीसँगै स्थापना गरेको पनि बताइन्छ।<ref>{{cite book | last = Nadiem | first = Ihsan N | title = Punjab | page = 111 | year = 2005 | publisher = Al-Faisal Nashran | isbn = 9789695034347 | url = https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ }}</ref> यद्यपि स्थानीय कथाहरूले जनाउँछन् कि कासुर १५२५ मा पश्तुन आप्रवासीहरूले स्थापना गरेका थिए।<ref>{{Citebook|url=https://books.google.com/books?id=EZifwYm8MT0C&q=kasur+arabic+punjab|title=Chiefs and Families of Note in the Punjab|last=Chopra|first=Gulshan Lall|date=1940|publisher=Government Printing|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xoJICgAAQBAJ&dq=kasur+arabic&pg=PT77|title=Beyond The Border: An Indian in Pakistan|last=Sikand|first=Yoginder|date=2011-07-19|publisher=Penguin UK|isbn=9789352141326|language=en}}</ref><ref>{{Citebook|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur+pashtun|title=Punjab: land, history, people|last=Nadiem|first=Ihsan H.|date=2005|publisher=al-Faisal Nashran|isbn=9789695032831|language=en}}</ref> काशी–बनारस राज्य र [[मौर्य साम्राज्य]], जसले ईसा पूर्व ३२० देखि १८५ सम्म [[दक्षिण एशिया]]मा शासन गरेको थियो, का शासक वंशहरूले आफूलाई कुशका वंशज भएको दाबी गरेका छन्। कुशलाई [[रघुवंश]]का इक्ष्वाकु वंश तथा [[सूर्यवंश]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ। कथा अनुसार, उनले आफ्नी पत्नी कुमुदवतीबाट दुई सन्तान प्राप्त गरेका थिए: अतिथि (पुत्र) र कनिकमालिका (पुत्री), जसको विवाह यादव वंशका राजा महाभोजसँग भएको बताइन्छ। === वंशहरूको सूची === कुशवाहा समुदाय ऐतिहासिक रूपमा विभिन्न शासन गर्ने तथा योद्धा वंशहरूसँग सम्बन्धित मानिन्छ, जसमध्ये केही प्रमुख वंशहरू यसप्रकार छन्: * '''[[मौर्य साम्राज्य|मौर्य वंश]]''': सम्राट [[चन्द्रगुप्त मौर्य]]सँग सम्बन्धित मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Ashoka and the Decline of the Mauryas |date=1961 |publisher=Oxford University Press}}</ref> कुशवाहा समुदायले ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका आधारमा आफ्नो वंशावली [[मौर्य साम्राज्य]]सँग जोड्ने दाबी गर्छ। उनीहरूले आफूलाई [[सूर्यवंशी]] क्षत्रिय का वंशजको रूपमा पनि पहिचान गर्ने गर्दछन्, विशेष गरी मौर्य वंशका संस्थापक [[चन्द्रगुप्त मौर्य]]सँग सम्बन्धित भएको बताइन्छ।<ref name="MauryaHistory">{{cite web |title=About Maurya |url=https://www.sksmcommunity.com/AboutMaurya.html |access-date=2026-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610060326/https://www.sksmcommunity.com/AboutMaurya.html |archive-date=2025-06-10 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Thapar |first1=Romila |title=Asoka and the Decline of the Mauryas |url=https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap |date=1998 |publisher=OUP India |isbn=9780195644456 |pages=[https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap/page/334 334]}}</ref> * '''[[शाक्य]]''': [[गौतम बुद्ध]]सँग सम्बन्धित प्राचीन वंश। कुशवाहा समुदायका केही समूहहरूले आफ्नो वंशावली [[शाक्य]] वंशसँग पनि जोड्ने दाबी गर्छन्। शाक्यहरू उत्तरी भारत र नेपाल क्षेत्रमा बसोबास गर्ने एक प्राचीन समुदाय थिए, जसलाई प्रायः [[क्षत्रिय]] वर्गसँग सम्बन्धित मानिन्छ। शाक्य गणराज्यको पतनपछि यसको केही सदस्यहरूले कृषि कार्यलाई निरन्तरता दिएका थिए।<ref name="ShakyaCaste">{{cite web |title=Shakya Caste |url=https://sites.google.com/view/shakya-caste}}</ref> [[File:Koiri kushwaha heritage Nepal.png|thumb| Koiri kushwaha heritage Nepal terai region]] * '''लिच्छवि''': प्राचीन नेपालका शिलालेखहरूमा विभिन्न समुदायहरूको प्रशासनिक भूमिकाको उल्लेख पाइन्छ। कोइरी जातिले लिच्छवीहरू आफ्नो जात को भएको दाबी गर्छन् किनभने तिनीहरू मूल रूपमा वैशाली बिहारका का हुन्। उनीहरूले नेपालमा शासन गरे। <ref>{{Cite book |last=Regmi |first=D.R. |title=Ancient Nepal |date=1969 |publisher=Firma K. L. Mukhopadhyay}}</ref> * '''कछवाहा(कुशवाहा)''': कछवाहा/कुशवाहा वंश एक प्रमुख राजपूत वंश हो, जसले विशेष गरी [[राजस्थान]] र [[जयपुर]] क्षेत्रमा शासन गरेको इतिहास पाइन्छ।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Rajendra |title=The Kachhwaha Dynasty: History and Heritage |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=45–60}}</ref> *'''हरिकेल''' (वा हरकल): प्राचीन पूर्वी बंगालको एक शक्तिशाली र स्वतन्त्र राज्य थियो। यस राज्यको स्थापना र प्रारम्भिक शासन [[कोइरी]] (Koiri/Koeri) जातका '''महाराजाधिराज कान्तिदेव'''ले गरेका थिए।<ref name="Ray2014">{{cite book |last=Ray |first=Himanshu Prabha |title=Archaeology of Religion in South Asia |url=https://www.google.co.in/books/edition/Archaeology_of_Religion_in_South_Asia/QEkgEAAAQBAJ?hl=en |publisher=Routledge |year=2014 |isbn=978-0415325912 |access-date=2026-03-20 |language=en}}</ref> हरिकेल राज्य करिब ५०० वर्षसम्म अस्तित्वमा रहेको थियो, जसमा वर्तमान बंगलादेशका सिलेट र चट्टग्राम विभागहरूका साथै भारतको त्रिपुरा र दक्षिण आसाम (कछार) का केही भागहरू समावेश थिए। [[File:The flag of the Harikela dynasty, which belonged to the Koiri caste.jpg|thumb|The flag of the Harikela dynasty which belonged to the Koiri caste.]] मध्यकालको प्रारम्भिक चरण (इस्वी संवत् ८ औँ शताब्दी) मा दरभंगा जिल्लाको मानपुर नजिकै कोइरी समुदायसँग सम्बन्धित एउटा महत्वपूर्ण शिलालेख फेला परेको छ। उक्त शिलालेखमा 'भूमिस्पर्श मुद्रा' मा रहेका गौतम बुद्धको मूर्ति दान गरिएको उल्लेख छ। मूर्तिको आसनमुनि '''"येन धर्मदत्त कोइरी"''' (Yena dhar-madatta Koiri) भन्ने वाक्यांश कुँदिएको छ, जसले त्यस समयमा कोइरी समुदायको धार्मिक र सामाजिक प्रतिष्ठालाई झल्काउँछ।<ref name="Ray2014" /> [[File:Silver coins of the Harikela dynasty, associated with the Koiri caste; the first coin features a bull (Nandi), and the second features a trident (Trishula).jpg|thumb|Silver coins of the Harikela dynasty associated with the Koiri caste; the first coin features a bull (Nandi) and the second features a trident (Trishula)]] [[File:Mata Prasad was owner of easte in Katehir who belonged to koiri caste.jpg|thumb|Mata Prasad was owner of easte in Katehir who belonged to koiri caste .]] [[File:Mata PrasRaja Bodh Ram who obtained Raja title from Asaf-ud-daula who was Koiri by caste.jpg|thumb|Raja Bodh Ram who obtained Raja title from Asaf-ud-daula who was Koiri by caste.]] == सामाजिक-आर्थिक अवस्था == [[File:Literacy rate of nepali koiri.png|thumb|Caste-wise literacy rate of Nepali Koiris]] नेपालमा कुशवाहा (कोइरी) समुदाय मुख्यतः कृषि सम्बन्धित पेशामा संलग्न भए पनि, उच्च साक्षरताको कारण उनीहरू सामाजिक र आर्थिक रूपमा अत्यन्त सशक्त बनेका छन्। विशेष गरी तराई क्षेत्रमा, कुशवाहा समुदायले शिक्षा, पेशागत दक्षता, र नेतृत्व क्षमतामा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरेको छ।पछिल्लो जनगणना अनुसार ८०% भन्दा बढी कुशवाहा साक्षर छन् जुन नेपालको औसत साक्षरता दरभन्दा बढी हो। नेपालको औसत साक्षरता दर ७७.४% छ। कोइरी समुदाय केवल कृषिमा सीमित नभई सरकारी सेवा, राजनीति, व्यवसाय, र अन्य पेशागत क्षेत्रमा पनि प्रभावशाली उपस्थित छ। उनीहरूको उच्च साक्षरता दर र सामुदायिक एकता उनीहरूलाई नीति निर्माण, प्रशासन, र स्थानीय नेतृत्वमा अग्रणी बनाउँछ। कुशवाहा एकताबद्ध र शक्तिशाली प्रमुख मधेशी जाति मध्ये एक हुन्।नेपालमा जमिन नभएको र गरिब कोइरी विरलै देख्नुहुनेछ, तिनीहरू नेपालमा आर्थिक, राजनीतिक रूपमा माथिल्लो जातका जमिनदार हुन्। समुदायका विभिन्न सामाजिक र सामुदायिक संस्थाहरूले शिक्षा सचेतना, सांस्कृतिक संरक्षण, सामाजिक विकास, र नेतृत्व क्षमताको विकासमा सक्रिय भूमिका खेलिरहेका छन्। यी पहलहरूले कुशवाहा समुदायलाई नेपाली समाजभित्र प्रभावशाली, सशक्त, र अग्रणी समुदायको रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ।<ref name="NKKS">{{cite web |title=Nepal Kushwaha Kalyan Samaj |url=https://nkks.org.np/ |access-date=2026-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610060432/https://nkks.org.np/ |archive-date=2025-06-10 }}</ref> == तराई क्षेत्रमा जाति अनुसार कृषि जमिन स्वामित्व == [[File:Caste-wise Agricultural Landholding Data - Terai Region.jpg|thumb|Caste-wise Agricultural Landholding Data - Terai Region.]] नेपालको २०२१ को राष्ट्रिय जनगणनासँग सम्बन्धित तथ्यांकका आधारमा तयार गरिएको यस तालिकाले तराई क्षेत्रमा विभिन्न जाति समुदायहरूको औसत कृषि जमिन स्वामित्व तथा कुल कृषि जमिनमा उनीहरूको हिस्सा देखाउँछ। कुशवाहाको तराईमा अन्य कुनै पनि जातिको तुलनामा धेरै जग्गा छ, उनीहरू तराई क्षेत्रमा बहुमत जग्गाधनी हुन्। धेरै तल्लो जातका मानिसहरू पहिले कोइरीको जमिनमा मजदुरी गर्थे र कोही अझै पनि गर्छन्। यस अनुसार कुशवाहा (कोइरी) समुदाय मुख्यतः कृषिमा संलग्न रहेको देखिन्छ र औसत रूपमा करिब ६.२ बिगाहा जमिन स्वामित्व रहेको उल्लेख गरिएको छ, जुन तालिकामा समावेश गरिएको समुदायहरू मध्ये उच्चमध्ये एक हो। यस्तै यादव, भूमिहार र थारु समुदायहरू पनि कृषिमा प्रमुख रूपमा संलग्न देखिन्छन् र उनीहरूको पनि उल्लेखनीय कृषि जमिन स्वामित्व रहेको देखिन्छ। कृषि नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो र तराई नेपालको अन्न भण्डार हो। यस प्रकारको तथ्यांकले तराई क्षेत्रमा कृषि पेशामा संलग्न विभिन्न समुदायहरूको आर्थिक र सामाजिक संरचनालाई बुझ्न मद्दत पुर्‍याउँछ। कोइरी नेपालको एक बलियो कृषिप्रधान जाति हो। == संस्कृति == [[File:Holi festival celebration in Kathmandu 2025-070A3169.jpg|thumb|women's of kushwaha (koiri) community celebrating holi in nepal]] [[File:Chhath Puja Ritual from India.jpg|thumb|Nepali kushwaha (koiri) community celebrating chhath puja in Kathmandu]] कुशवाहा समुदाय मुख्यतः [[हिन्दू धर्म]] मान्ने समुदाय हो। यस समुदायले विशेषगरी [[शिव]], [[राम]] र [[विष्णु]] जस्ता देवताहरूको पूजा–आराधना गर्ने गर्छन्। कुशवाहा समुदायमा मनाइने प्रमुख पर्वहरूमा [[छठ पर्व]], [[दीपावली]] र [[होली]] पर्दछन्।<ref>{{Cite web |title=Kushwaha Religious Practices |url=https://news.sainicaste.com/2024/03/who-is-kushwaha-caste-god.html |website=Saini Caste News}}</ref> == उपसमूह (कुलहरू) == ऐतिहासिक रूपमा [[कोइरी]] समुदायभित्र विभिन्न उपसमूहहरू(कुलहरू) रहेको उल्लेख पाइन्छ। ब्रिटिशकालीन जाति अध्ययनहरूमा कोइरी समुदायभित्र निम्न उपसमूहहरूको उल्लेख गरिएको छ:<ref>{{cite book |title=The Tribes and Castes of Bengal |last=Risley |first=H. H. |year=1891 |publisher=Government of Bengal}}</ref> * बरकी-दांगी (Barki-Dangi) * छोटकी-दांगी (Chhotki-Dangi) * जरुहार (Jaruhar) * कनौजिया (Kanaujia) * मगहिया (Magahiya) * तिरहुतिया (Tirhutia) * चिरमैट (Chirmait) * कुम्रह (Kumrh) * बनाफर (Banaphar) * गोइता (Goita) * धार (Dhar) * रेतिया (Reutia) * पौरिया (Pauria) * बराकर (Barakar) * पालमोहाँ (Palmohan) == वास्तुकला == [[File:Janaki temple janakpur.jpg|thumb|जानकी मन्दिर जनकपुर कोइरी शैलीको वास्तुकला ]] कोइरी (कुशवाहा) समुदायसँग सम्बन्धित वास्तुकलाको एक उदाहरण [[जानकी मन्दिर]] (जनकपुर) मा देख्न सकिन्छ, जसलाई प्रायः ‘‘कोइरी शैली’’को वास्तुकलाको महत्वपूर्ण नमुना मानिन्छ। यो कोइरी जातिले पनि निर्माण गरेको हुन सक्छ। कुशवाहा (कोइरी) वैदिक क्षत्रिय वा विगतका क्षत्रिय हुन् भन्ने कुरा प्रमाणित हुन्छ । <ref>{{cite web |title=Janaki Mandir |url=https://visitsnepal.com/product/janaki-mandir/}}</ref> [[File:Drone image of jankai temple ( jankapur nepal) in koiri style architecture.png|thumb|Drone image of janaki temple ( jankapur nepal) in koiri style architecture]] यस प्रकारको वास्तुकलामा हिन्दु, मुगल र क्षेत्रीय मिथिला कलाको मिश्रण देखिन्छ। जनकपुरस्थित जानकी मन्दिर तीन तलाको संरचना हो र यो मुख्यतः ढुंगा तथा सेतो संगमरमरबाट निर्माण गरिएको छ।<ref>{{cite web |title=Janaki Mandir |url=https://visitsnepal.com/product/janaki-mandir/}}</ref> मन्दिरको संरचनामा गुम्बज, झ्यालहरूमा जालीदार नक्काशी, रंगीन सिसा, स्तम्भ तथा मिथिला चित्रकलाबाट सजावट गरिएको हुन्छ। मन्दिर परिसरमा करिब ६० वटा कोठाहरू रहेको उल्लेख पाइन्छ, जसले यस वास्तुकलालाई विशिष्ट र आकर्षक बनाउँछ।<ref>{{cite web |title=Janaki Mandir |url=https://visitsnepal.com/product/janaki-mandir/}}</ref> यस शैलीको वास्तुकलाले मधेश तथा मिथिला क्षेत्रको सांस्कृतिक प्रभाव र धार्मिक परम्परालाई प्रतिबिम्बित गरेको मानिन्छ। == सामाजिक स्थिति == नेपालका विभिन्न जाति तथा जातीय समूहहरूको ऐतिहासिक रूपमा सरकार, कृषि, व्यापार, निजामती सेवा, न्यायपालिका र सैनिक संस्थाहरूमा प्रतिनिधित्व फरक–फरक रहेको छ। नेपालको [[शाह वंश]]को शासनकाल (१७६८–२००८) मा पहाडी उच्च जाति जस्तै [[बाहुन]] र [[क्षेत्री]]हरूले निजामती सेवा, न्यायपालिका तथा सेनाको उच्च पदहरूमा उल्लेखनीय प्रभुत्व राखेका थिए। तराई क्षेत्रमा गरिएको केही अध्ययनहरू अनुसार (२०१५ भन्दा अगाडिका तथ्याङ्कहरू), केही मधेसी जाति समूहहरूको निजामती सेवामा प्रतिनिधित्व उनीहरूको जनसंख्या अनुपातभन्दा बढी देखिएको थियो। उदाहरणका लागि, कुशवाहा ([[कोइरी]]) समुदायको नेपाल सरकारको निजामती सेवामा प्रतिनिधित्व उनीहरूको राष्ट्रिय जनसंख्या हिस्साभन्दा करिब ३.२ गुणा बढी रहेको उल्लेख गरिएको छ, जसले उनीहरूलाई प्रतिनिधित्वको हिसाबले देशमा चौथो स्थानमा राख्दछ। यसैगरी [[राजपूत]] समुदायको प्रतिनिधित्व उनीहरूको जनसंख्या अनुपातभन्दा करिब ५.६ गुणा बढी रहेको पाइन्छ भने [[मैथिल ब्राह्मण]]हरूको प्रतिनिधित्व करिब ४.२ गुणा रहेको देखिन्छ।<ref name="Hatlebakk07">{{cite web |last=Hatlebakk |first=Magnus |year=2007 |title=Economic and social structures that may explain the recent conflicts in the Terai of Nepal |location=Kathmandu |publisher=Norwegian Embassy |url=http://www.norway.org.np/NR/rdonlyres/0993F5660B3548A98F819167B4FD596C/72944/http___wwwcmi.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724190445/http://www.norway.org.np/NR/rdonlyres/0993F5660B3548A98F819167B4FD596C/72944/http___wwwcmi.pdf |archive-date=2011-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724190445/http://www.norway.org.np/NR/rdonlyres/0993F5660B3548A98F819167B4FD596C/72944/http___wwwcmi.pdf |date=2011-07-24 }}</ref> [[यादव]] समुदाय नेपालका मधेसी समुदायभित्रका सबैभन्दा ठूलो जाति समूहहरूमध्ये एक हो। केही जिल्लाहरूमा उनीहरूको ठूलो जनसंख्याका कारण पछिल्ला दशकहरूमा राजनीतिक प्रतिनिधित्व पनि उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। यस समुदायका एक प्रमुख व्यक्तित्व [[रामबरन यादव]] हुन्, जो सन् २००८ जुलाई २३ देखि २०१५ अक्टोबर २९ सम्म नेपालका प्रथम राष्ट्रपति बनेका थिए।<ref name="OCHA1">{{cite journal|url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/B66F206172F49BE4C12572D50030C3F0/$file/OCHA+overview+no+12+April+07.pdf |title=Highlights |journal=OCHA Nepal Situation Overview |issue=12 |date=April 2007 |publisher=OCHA |archive-url=https://web.archive.org/web/20091113112940/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/B66F206172F49BE4C12572F49BE4C12572D50030C3F0/$file/OCHA+overview+no+12+April+07.pdf |archive-date=13 November 2009}}</ref> नेपालमा [[नेपाली भाषा]] राष्ट्रिय भाषा हो भने [[मैथिली भाषा]] दोस्रो धेरै बोलिने भाषामध्ये एक हो। हिन्दू समाजमा प्रचलित [[जाति व्यवस्था]]लाई सन् १९६१ मा लागू गरिएको ''नयाँ मुलुकी ऐन'' द्वारा कानुनी रूपमा निषेध गरिएको थियो।<ref name="OCHA2">{{cite journal|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/2E89F2121C2C57A24925733F000F4F21-Full_report.pdf |title=Highlights |journal=OCHA Nepal Situation Overview |issue=16 |date=July–August 2007 |publisher=OCHA}}</ref><ref name="OCHA3">{{cite journal|url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/5CC0BE0C971587F2C1257496004A9B9E/$file/ocha+sitrep+12+july08.pdf |title=Highlights |journal=OCHA Nepal Situation Overview |issue=30 |date=June–July 2008 |publisher=OCHA |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218090410/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/5CC0BE0C971587F2C1257496004A9B9E/$file/ocha+sitrep+12+july08.pdf |archive-date=18 February 2010}}</ref><ref name="Him-ext">{{cite web |url=http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Body+of+murder+victim+found+in+Gulmi&NewsID=266104 |title=Body of murder victim found in Gulmi |publisher=The Himalayan Times |first=Hari |last=Sharma |date=2010-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525142109/http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Body+of+murder+victim+found+in+Gulmi&NewsID=266104 |archive-date=25 May 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525142109/http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Body+of+murder+victim+found+in+Gulmi&NewsID=266104 |date=2012-05-25 }}</ref> == जनसंख्या == नेपालको केन्द्रीय तथ्यांक विभागले कुशवाहा जातिलाई व्यापक मधेसी जाति समूह अन्तर्गतको एक उपसमूहका रूपमा वर्गीकृत गरेको छ। यो समुदाय मुख्यतः नेपालको [[तराई]] क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आएको छ, जहाँ कृषिलाई मुख्य पेशाका रूपमा अपनाइन्छ। [[राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालय]] द्वारा प्रकाशित [[२०२१ नेपाल जनगणना]] अनुसार नेपालमा कुशवाहा समुदायको जनसंख्या ३५५,७०७ रहेको छ, जुन नेपालको कुल जनसंख्याको करिब १.२२% हो।<ref name="Census2021">{{Cite book |title=National Population and Housing Census 2021: Caste/Ethnicity Report |publisher=National Statistics Office, Nepal |year=2021}}</ref> प्रदेश अनुसार कुशवाहा जनसंख्याको वितरण निम्नानुसार रहेको छ:<ref name="Census2021"/> * [[मधेश प्रदेश]] – ४.५६% * [[लुम्बिनी प्रदेश]] – २% * [[कोशी प्रदेश]] – १% * [[बागमती प्रदेश]] – ०.५% * [[गण्डकी प्रदेश]] – ०.१% * [[कर्णाली प्रदेश]] – ०.१% * [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] – ०.७% राष्ट्रिय औसत (करिब १.३%) भन्दा बढी कुशवाहा जनसंख्या रहेका जिल्लाहरू निम्न छन्:<ref>{{Cite web |title=2011 Nepal Census, District Level Detail Report |url=https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Volume05Part02.pdf |access-date=2025-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314170005/https://cbs.gov.np/wp-content/upLoads/2018/12/Volume05Part02.pdf |archive-date=2023-03-14 }}</ref> * [[सर्लाही]] – ७.९% * [[रौतहट]] – ३.५% * [[बारा]] – ४.५% * [[पर्सा]] – ३.९% * [[धनुषा]] – ५.१% * [[सिराहा]] – ६.०% * [[सप्तरी]] – १.०% * [[महोत्तरी]] – ५.८% * [[सुनसरी]] – ४.१% * [[मोरङ]] – १.०% * [[कपिलवस्तु]] – ०.५% * [[रुपन्देही]] – १.०% * [[बाँके]] – ०.५% * [[बर्दिया]] – ०.२% * [[झापा]] – ०.१% * [[चितवन]] – <०.१% * [[नवलपरासी]] – <०.१% * [[काठमाडौं]] – ०.१% ==उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरू== * '''रामचन्द्र सिंह कुशवाहा''' – नेपालका लोकतान्त्रिक आन्दोलनसँग सम्बन्धित एक स्वतन्त्रता सेनानी। उहाँ महोत्तरी जिल्लाको पडरिया निवासी हुनुहुन्थ्यो। लामो समयदेखि क्यान्सरबाट पीडित रहनु भएका उहाँको काठमाडौँस्थित वीर अस्पतालमा उपचारका क्रममा सन् २०२5 मा निधन भएको थियो।<ref>{{cite web |title=Freedom fighter Kushwaha no more |url=https://english.onlinekhabar.com/freedom-fighter-kushwaha-no-more.html |website=OnlineKhabar |date=16 July 2025}}</ref> * [[डॉ. उपेन्द्र महतो]] (नेपाली: डॉ. उपेन्द्र महतो), व्यवसायी, परोपकारी तथा गैर‑आवासीय नेपाली संघ (NRNA) का संस्थापक अध्यक्ष।<ref>{{cite web |title=Upendra Mahato: Nepali Business Tycoon & NRNA Founder |url=https://www.sourcenepal.com/upendra-mahato/}}</ref> * [[राजेन्द्र महतो]] (नेपाली: राजेन्द्र महतो; जन्म १९५८), नेपाली राजनीतिज्ञ, पूर्व उप–प्रधानमन्त्री तथा विभिन्न पार्टीका नेता।<ref>{{cite web |title=Rajendra Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Rajendra_Mahato}}</ref> * [[लक्ष्मी महतो कोइरी]] (नेपाली: लझ्मी महतो कोइरी; जन्म १९६४), नेपाली राजनीतिज्ञ, House of Representatives का सदस्य (२०८० सम्म) र CPN (UML) का प्रतिनिधि।<ref>{{cite web |title=Laxmi Mahato Koiri |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Laxmi_Mahato_Koiri}}</ref> * उपेन्द्र महतो (राजनीतिज्ञ) – मधेश प्रदेश सभाका सदस्य, Sarlahi‑1 (A) बाट निर्वाचित प्रदेश विपक्षी नेता (२०१७ देखि)।<ref>{{cite web |title=Upendra Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Upendra_Mahato}}</ref> * [[बिरेन्द्र प्रसाद महतो]] (नेपाली: बिरेन्द्र प्रसाद महतो; जन्म १९६९), नेपाली राजनीतिज्ञ, पूर्व वन तथा वातावरण मन्त्री र संघीय संसद सदस्य।<ref>{{cite web |title=Birendra Prasad Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Birendra_Prasad_Mahato}}</ref> * [[संजय कुमार महतो]] (नेपाली: संजयकुमार महतो), नेपाली कांग्रेसका प्रदेश सभा सदस्य, मधेश प्रदेश १ (Dhanusha‑1A) बाट निर्वाचित।<ref>{{cite web |title=Sanjay Kumar Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sanjay_Kumar_Mahato}}</ref> * [[सिताराम महतो]] (नेपाली: सिताराम महतो; जन्म १९५५), नेपाली कांग्रेस पार्टीका राजनीतिज्ञ र संघीय प्रतिनिधि सभा सदस्य, Sunsari‑2 बाट निर्वाचित।<ref>{{cite web |title=Sitaram Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sitaram_Mahato}}</ref> * [[मुगा लाल महतो]] (नेपाली: मुगा लाल महतो), नेपाली राजनीतिज्ञ, Sunsari‑4 निर्वाचन क्षेत्रमा संविधान सभा सदस्य।<ref>{{cite web |title=Muga Lal Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Muga_Lal_Mahato}}</ref> * रबिन महतो (Rabin Mahato) – रास्ट्रिया स्वतन्त्र पार्टीका उम्मेदवार; सर्लाही–२ क्षेत्रबाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा विजयी।<ref>{{cite news |title=RSP’s Rabin Mahato defeats NCP’s Yadav in Sarlahi-2 by 33,989 votes |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/rsps-rabin-mahato-defeats-ncps-yadav-in-sarlahi-2-by-33989-votes-41-52.html}}</ref> * प्रमोद कुमार महतो (Pramod Kumar Mahato) – रास्ट्रिया स्वतन्त्र पार्टीका उम्मेदवार; महोत्तरी–१ क्षेत्रबाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा विजयी।<ref>{{cite news |title=Pramod Kumar Mahato Wins Mahottari-1 Seat with 34,636 Votes |url=https://khojsamachar.com/pramod-kumar-mahato-wins-mahottari-1-election/}}</ref> * '''इर. बसन्त कुशवाहा''' – मधेश प्रदेशका एक नेपाली राजनीतिज्ञ तथा इन्जिनियर। उहाँ २०२५ देखि मधेश प्रदेश सरकारमा खेलकुद तथा समाज कल्याण मन्त्रीको रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ र मधेश प्रदेश सभाका सदस्य पनि हुनुहुन्छ।<ref>{{cite web |title=Er. Basant Kushwaha |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Er._Basant_Kushwaha}}</ref> * '''सरोज सिंह कुशवाहा''' – मधेश प्रदेशका प्रदेश सभा सदस्य तथा जनता समाजवादी पार्टी (नेपाल) का राजनीतिज्ञ। उहाँ महोत्तरी निर्वाचन क्षेत्रबाट निर्वाचित भएका हुन्।<ref>{{cite web |title=JSP-N lawmaker Saroj Singh Kushwaha suspended |url=https://kathmandupost.com/province-no-2/2025/10/17/jsp-n-lawmaker-saroj-singh-kushwaha-suspended}}</ref> * '''अजय कुमार कुशवाहा''' – बारा जिल्लाको कलैया उपमहानगरपालिका वडा नं. ११ का निर्वाचित वडा अध्यक्ष।<ref>{{cite web |title=Ajay Kumar Kushwaha |url=https://kalaiyamun.gov.np/en/content/ajay-kumar-kushwaha}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''राम प्रसाद मेहता''' – सुनसरी जिल्लाका नेपाली राजनीतिज्ञ तथा कोशी प्रदेश सरकारका सामाजिक विकास मन्त्री। उहाँ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) (CPN-UML) सँग सम्बन्धित हुनुहुन्छ। उहाँले २०७९ को निर्वाचनमा सुनसरी २ (ख) बाट प्रदेश सभा सदस्य निर्वाचित भएका थिए र हाल कोशी प्रदेशमा मन्त्रीको रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ।<ref>{{cite web |title=Over 47000 votes invalid in Sunsari |url=https://risingnepaldaily.com/news/19590 |website=Rising Nepal}}</ref><ref>{{cite web |title=“Effective Cooperation Needed for Drug Control,” Says Koshi Province Chief Minister |url=https://english.pardafas.com/effective-cooperation-needed-for-drug-control-says-koshi-province-chief-minister |website=Pardafas}}</ref> * '''राजन मेहता''' – सुनसरी जिल्लाको इनरुवा नगरपालिकाका मेयर तथा राजनीतिज्ञ। उहाँ नेपाली कांग्रेससँग सम्बन्धित हुनुहुन्छ र स्थानीय तह निर्वाचनमा निर्वाचित भएका हुन्। उहाँले जिल्ला समन्वय समिति, सुनसरीको प्रमुखको रूपमा पनि जिम्मेवारी सम्हाल्नु भएको छ।<ref>{{cite web |title=District Coordination Committee, Sunsari Chief Mr. Rajan Mehta hosted the coordination meeting |url=https://daosunsari.moha.gov.np/en/post/district-coordination-committee-sunsari-chief-mr-rajan-mehta-hosted-the |website=DAO Sunsari}}</ref><ref>{{cite web |title=Mayor Rajan Mehta Receiving Victory Certificate after Local Level Election |url=https://www.dreamstime.com/rajan-mehta-the-newly-elected-mayor-of-inaruwa-municipality-is-receiving-the-official-certificate-of-victory-from-the-election-image422987909 |website=Dreamstime }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''[[निशा मेहता]]''' सुनसरी जिल्लासँग सम्बन्धित राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) की नेतृ तथा प्रतिनिधि सभा सदस्य हुन्। उहाँ २०७९ सालको प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा रास्वपाबाट मधेसी महिला क्लस्टर अन्तर्गत समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीमार्फत निर्वाचित हुनुभएको हो।<ref>{{cite web |title=प्रतिनिधि सभा समानुपातिक सदस्यहरूको सूची|url=https://election.gov.np}}</ref>उहाँ नेपाल सरकारको मन्त्रिपरिषद्मा स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्री तथा खानेपानी मन्त्रीको रूपमा नियुक्त हुनुभएको छ।<ref>{{cite web |title=नयाँ मन्त्रिपरिषद् गठन |url=https://moha.gov.np}}</ref>मेहता स्वास्थ्य क्षेत्रसँग सम्बन्धित व्यक्ति हुन्। उहाँले नर्सिङ विषयमा स्नातकोत्तर (Master’s) उपाधि हासिल गर्नुभएको छ र यसअघि स्वास्थ्य सेवा तथा शिक्षण क्षेत्रमा कार्यरत रहनुभएको थियो।<ref>{{cite web |title=Nisha Mehta |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nisha_Mehta}}</ref> *'''जवाहरलाल कुशवाहा''' मधेश प्रदेश सभाका सदस्य हुन्, जो सर्लाही निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ३ (क) बाट निर्वाचित भएका थिए। उनी स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा निर्वाचित भई पछि नेकपा (माओवादी केन्द्र) मा प्रवेश गरेका हुन्।<ref name="JawaharMaoist">{{cite news |title=स्वतन्त्र सांसद जवाहरलाल कुशवाहा माओवादी केन्द्रमा प्रवेश |url=https://www.ratopati.com/story/321456/jawaharlal-kushwaha |work=रातोपाटी |date=२०२३-०१-२२ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref><ref name="MadheshAssembly">{{cite web |title=प्रदेश सभा सदस्यहरूको विवरण |url=https://pams.gov.np/member |website=मधेश प्रदेश सभा सचिवालय |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''रघुनाथ महतो कोइरी''' सुनसरी जिल्लाका एक स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ हुन्। उनले विभिन्न तहका निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा सहभागिता जनाउँदै स्थानीय राजनीतिमा सक्रिय भूमिका खेल्दै आएका छन्।<ref name="EC_Nepal_Result">{{cite web |title=प्रतिनिधि सभा तथा प्रदेश सभा निर्वाचन परिणाम |url=https://result.election.gov.np/ |publisher=निर्वाचन आयोग नेपाल |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123062409/https://result.election.gov.np/ |archive-date=2022-11-23 }}</ref> *'''लक्ष्मण महतो कोइरी''' धनुषा जिल्लासँग सम्बन्धित राजनीतिज्ञ हुन्। उनले मधेश प्रदेशको प्रदेश सभा तथा स्थानीय तहका निर्वाचनहरूमा स्वतन्त्र उम्मेदवारको रूपमा प्रतिस्पर्धा गरेका छन्।<ref name="ElectionRecord">{{cite news |title=धनुषामा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको प्रभाव |url=https://ekantipur.com/news |work=कान्तिपुर पब्लिकेसन्स |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref> *'''रामनरेश महतो कोइरी''' धनुषा जिल्लाका स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ हुन्। उनले मुख्यतया तराई-मधेस क्षेत्रमा कुशवाहा (कोइरी) समुदायको हकहित र प्रतिनिधित्वको सवालमा आवाज उठाउँदै आएका छन्।<ref name="CommunityLeader">{{cite web |title=मधेसको राजनीतिमा जातीय समीकरण र प्रतिनिधित्व |url=https://gorkhapatraonline.com/ |website=गोरखापत्र अनलाइन |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref> *'''राज किशोर महतो''' राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का राजनीतिज्ञ हुन्। उनी २०८२ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा धनुषा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ४ बाट भारी मतका साथ निर्वाचित भएका हुन्। उनले नेपाली कांग्रेसका प्रभावशाली नेता महेन्द्र यादवलाई पराजित गर्दै युवा राजनीतिको लहरलाई स्थापित गरेका थिए।<ref name="Dhanusa4_2082">{{cite news |title=धनुषा ४ मा रास्वपाका राज किशोर महतो विजयी |url=https://election.ekantipur.com/pradesh-2/district-dhanusa/constituency-4 |work=कान्तिपुर पब्लिकेसन्स |date=२०२६-०३-११ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref> *'''वीरेन्द्र कुमार मेहता''' राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका केन्द्रीय सदस्य हुन्। उनी मधेस प्रदेशमा पार्टीको संगठन विस्तार र वैकल्पिक राजनीतिको प्रवर्द्धनमा सक्रिय भूमिका खेलिरहेका छन्। उनी २०८२ को निर्वाचनमा पार्टीको रणनीतिक योजना निर्माण र युवा परिचालनमा संलग्न रहेका थिए।<ref name="VirendraRSP">{{cite news |title=रास्वपा केन्द्रीय समितिमा नयाँ अनुहार |url=https://kfgo.com/2026/03/07/inside-the-nepal-campaign |work=The Mighty 790 KFGO |date=२०२६-०३-०७ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=en}}</ref> *'''फकिरा महतो''' मधेस प्रदेश सभाका सदस्य हुन्। उनी सर्लाही निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ४ (ख) बाट निर्वाचित भएका थिए। उनी हाल मधेस प्रदेश सभामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) को प्रतिनिधित्व गर्दै विभिन्न संसदीय समितिहरूमा सक्रिय छन्।<ref name="FakeeraMadhesh">{{cite web |title=मधेस प्रदेश सभा सदस्यहरूको विवरण |url=https://pams.gov.np/member |website=मधेश प्रदेश सभा सचिवालय |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''सञ्जय कुमार महतो''' धनुषा जिल्लाका राजनीतिज्ञ हुन्। उनले २०८२ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा धनुषा-४ बाट नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको तर्फबाट उम्मेदवारी दिएका थिए। उनी मधेसको स्थानीय राजनीति र सामुदायिक विकासका मुद्दाहरूमा सक्रिय रहँदै आएका छन्।<ref name="SanjayDhanusa">{{cite web |title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ - परिणाम |url=https://result.election.gov.np/ |publisher=निर्वाचन आयोग नेपाल |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123062409/https://result.election.gov.np/ |archive-date=2022-11-23 }}</ref> *'''प्रमेश्वर महतो''' (सहिद) सिरहा जिल्लाको लाहानसँग सम्बन्धित एक मधेशी आन्दोलनकारी हुन्। उनले २०६३ सालको ऐतिहासिक मधेश आन्दोलनका क्रममा लाहानमा भएको प्रदर्शनमा सहादत प्राप्त गरेका थिए। उनलाई नेपाल सरकारले औपचारिक रूपमा सहिद घोषणा गरेको छ र उनको सम्मानमा लाहानका विभिन्न स्थानमा स्मारकहरू निर्माण गरिएका छन्।<ref name="Sahid_Lahan">{{cite news |title=मधेश आन्दोलनका सहिदहरूको सम्झना |url=https://gorkhapatraonline.com/news/72431 |work=गोरखापत्र अनलाइन |date=२०२२-०१-२२ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref><ref name="Madesh_Martyrs">{{cite web |title=सहिदहरूको सूची - मधेश प्रदेश सरकार |url=https://madesh.gov.np/martyrs-list |website=मधेश प्रदेश सरकार मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''बेचन मेहता''' (सहिद) सुनसरी जिल्लाको इनरुवासँग सम्बन्धित एक मधेशी आन्दोलनकारी हुन्। उनले २०६३ सालको मधेश आन्दोलनका क्रममा माघ महिनामा इनरुवामा भएको विरोध प्रदर्शनका क्रममा सहादत प्राप्त गरेका थिए। नेपाल सरकारले उनलाई औपचारिक रूपमा सहिद घोषणा गरेको छ। इनरुवा नगरपालिका भित्र उनको सम्मानमा 'सहिद बेचन मेहता चोक' र उनको पूर्ण कदको सालिक निर्माण गरिएको छ।<ref name="BechanSahid">{{cite news |title=मधेश आन्दोलनका सहिद बेचन मेहताको स्मरण |url=https://www.onlinekhabar.com/2019/01/735624 |work=अनलाइनखबर |date=२०१९-०१-२१ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne}}</ref><ref name="SunsariMartyr">{{cite web |title=सुनसरीका सहिदहरूको विवरण |url=https://madesh.gov.np/ |website=मधेश प्रदेश सरकार |access-date=२०२६-०३-१२ |language=ne }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''अनिता देवी''' जनमत पार्टीकी एक प्रभावशाली नेतृ हुन्। उनी नेपाल सरकारको संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रीको रूपमा कार्य गरिसकेकी छिन्। उनी कुशवाहा समुदायबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा उच्च तहमा पुग्ने थोरै महिला नेतृहरूमध्ये एक हुन्।<ref name="AnitaDevi">{{cite news |title=अनिता देवी सामान्य प्रशासन मन्त्री नियुक्त |url=https://www.nepallive.com/story/301245 |work=नेपाल लाइभ |date=२०२३-०८-१४ |access-date=२०२६-०३-१७ |language=ne}}</ref> === खेलकुद === * [[इन्दु बर्मा]] (नेपाली: इन्दु बर्मा), नेपाली महिला क्रिकेट टोलीकी अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी तथा कप्तान।<ref name="ICC">{{cite web |title=Indu Barma |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/70947/indu-barma |publisher=International Cricket Council}}</ref> * [[पुजा महतो]] (नेपाली: पुजा महतो; जन्म १७ फेब्रुअरी २००६), नेपाली महिला क्रिकेट टोलीकी अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी।<ref name="ESPNCricinfo"/> * [[किशोर महतो]] (नेपाली: किशोर महतो), नेपाली पुरुष क्रिकेट खेलाडी।<ref>{{cite web |title=Kishore Mahato |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Kishore_Mahato |website=Wikipedia}}</ref> * [[संगम महतो]] (नेपाली: संगम महतो), नेपाली महिला भलिबल टोलीकी खेलाडी।<ref>{{cite web |title=Sangam Mahato Profile |url=https://www.hamrokhelkud.net/players/sangam-mahato/ |website=HamroKhelkud }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[अजय कुशवाहा]] (नेपाली: अजय कुशवाहा; जन्म १४ अप्रिल १९९८), नेपाली बास्केटबल खेलाडी तथा नेपाल राष्ट्रिय बास्केटबल टोलीका अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी।<ref name="FIBA">{{cite web |title=Ajay Kushwaha |url=https://www.fiba.basketball/en/players/251732-ajay-kushwaha |publisher=FIBA}}</ref> * [[प्रतीक कुशवाहा]] (नेपाली: प्रतीक कुशवाहा), नेपाली युवा क्रिकेट खेलाडी; सन् २०२३ मा नेपालबाट इन्डो–नेपाल मैत्रीपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय यू–१६ क्रिकेट प्रतियोगितामा सहभागी।<ref name="DAV">{{cite web |title=DAV Team Departed for Indo-Nepal Friendship International U-16 Sports Meet |url=https://davnepal.com/news/news.php?id=1170 |publisher=DAV Sushil Kedia Vishwa Bharati School}}</ref> * [[भरत सिंह महता]] (नेपाली: भरत सिंह महता; जन्म १२ अगस्ट १९९७), नेपाली पारा‑टाइक्वान्डो प्रतिस्पर्धी; पेरालम्पिक्समा प्रतिस्पर्धा।<ref>{{cite web |title=Bharat Singh Mahata |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bharat_Singh_Mahata |website=Wikipedia}}</ref> * कुशल सिंह मेहता (Kushal Singh Mehta), क्रिकेट खेलाडी (क्रिकहिरोज प्रोफाइल अनुसार)।<ref>{{cite web |title=Kushal‑singh‑mehta Cricket Stats |url=https://cricheroes.com/player-profile/8161779/kushal-singh-mehta/stats}}</ref> *'''सर्वज्ञ सिंह कुशवाहा''' विश्वकै सबैभन्दा कम उमेरका 'फिडे रेटेड' (FIDE rated) चेस खेलाडी हुन्। उनले मात्र ३ वर्ष ७ महिनाको उमेरमा १५७२ रेटिङ प्राप्त गरेर गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड्समा आफ्नो नाम दर्ता गराउने प्रयास गरिरहेका छन्।<ref name="Sarwagya_Chess">{{cite news |title=Sarwagya Singh Kushwaha becomes youngest FIDE-rated chess player |url=https://khelnow.com/chess/sarwagya-singh-kushwaha-youngest-fide-rated-202512 |work=Khel Now |date=२०२५-१२-०३ |access-date=२०२६-०३-१२ |language=en}}</ref> == प्राचीन पुर्ख्यौली DNA तथा शारीरिक बनावटको विश्लेषण: नेपालका कुशवाहा (कोइरी) == '''स्वतःसञ्चालित DNA तथा मानवशास्त्रीय प्रोफाइल: नेपालका कुशवाहा (तराई/मधेश)''' इरान_N + ANE + ANF (सिन्धु / जाग्रोसियन कृषक): ४०.५% AASI (प्राचीन पुर्ख्यौली दक्षिण भारतीय): ३८.५% एन्ड्रोनोभो (मध्य स्टेपी मध्य कांस्य युग): २०.०% तिब्बती (पूर्वी एसियाली / तिब्बती-बर्मेली): १.०% '''औसत उचाइ:''' पुरुष: ५ फिट ९ इन्च (१७५.२६ सेमी) | महिला: ५ फिट ४ इन्च (१६२.५ सेमी) '''सारांश:''' उर्वर मिथिला र मधेशका मैदानहरूमा जरा गाडेको कुशवाहा (मेहता/कोइरी) समुदायको जीनोममा लगभग ७९% सिन्धु उपत्यकासँग सम्बन्धित (Iran_N + AASI) कृषक पुर्ख्यौली आधार रहेको छ, जससँगै कांस्य युगको स्टेपी क्षेत्रका पशुपालकहरूसँग सम्बन्धित २०% (एन्ड्रोनोभो) पुर्ख्यौली योगदान रहेको छ। हिमाली पहाडी समूहहरूको तुलनामा, तराईका मैदानहरूमा कडा अन्तर्विवाह प्रथाका कारण तिब्बती-बर्मेली मिश्रण न्यूनतम (लगभग १%) रहेको र राष्ट्रिय औसतको तुलनामा औसत शारीरिक उचाइ बढी रहेको छ। '''उपकरण तथा मोडेलिङ रूपरेखा:''' Eurogenes G25 / Vahaduo (दक्षिण एसियाली स्केल गरिएका निर्देशाङ्क), IllustrativeDNA (कांस्य युगको विश्वव्यापी चार-घटक मोडेल) र HarappaWorld सन्दर्भ तथ्याङ्क। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==यो पनि हेर्नुहोस्== [[श्रेणी:नेपालका जातिहरू]] * [[क्षत्रिय ]] * [[मौर्य साम्राज्य ]] * [[मधेश प्रदेश ]] * [[तराई]] * [[निशा मेहता]] smi1tzm9802b5dlwkt40nf2bzrw9egp 0 97997 1393658 1384713 2026-11-03T06:56:33Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393658 wikitext text/x-wiki नेपालमा [[जेठ १५]] लाई गणतन्त्र दिवसको रुपमा मनाइन्छ । [[नेपालको जनआन्दोलन २०६३|जनआन्दोलन २०६२/६३]] पछि राजतन्त्रको अधिकार कटौती भयो। [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]]बाट गठित [[नेपालको पहिलो संविधान सभा|संविधानसभा]]को पहिलो बैठकले २०६५ [[जेठ]] १५ गते नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरेको थियो।<ref>{{Cite news|url=https://president.gov.np/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0/|title=नेपालमा गणतन्त्रको पृष्ठभूमि - राष्ट्रपतिको कार्यालय|work=राष्ट्रपतिको कार्यालय|access-date=2026-08-20|language=ne-NP|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903191200/https://president.gov.np/%e0%a4%a8%e0%a5%87%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%ae%e0%a4%be-%e0%a4%97%e0%a4%a3%e0%a4%a4%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%aa%e0%a5%83%e0%a4%b7%e0%a5%8d%e0%a4%a0/|archive-date=2026-09-03}}</ref> २३८ वर्ष लामो [[शाह वंश]] राजपरम्पराको अन्त्यको घोषणा भएको उक्त दिनलाई प्रत्येक वर्ष '''गणतन्त्र दिवस'''का रूपमा मनाउन थालिएको छ।<ref>{{वेब स्रोत|लेखक=|शीर्षक=आज गणतन्त्र दिवस|युआरएल=https://annapurnapost.com/news/aaj-gnntntr-divs-128370|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=अन्नपूर्ण पोस्ट|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२० अप्रिल २०२२}}</ref> नेपालमा जेठ १५ गणतन्त्र दिवसमा संसदमा [[नेपालमा बजेट|बजेट]] पेश गर्नु पर्ने संवैधानिक प्रावधान छ।<ref>{{Cite news|url=https://www.aarthikdainik.com/view/63455/|title=गणतन्त्र दिवस र बजेट वक्तव्य : एकै दिन|last=सिंह|first=शंकर मान|date=२०७९, जेठ १|work=aarthikdainik|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523071902/https://www.aarthikdainik.com/view/63455/|archive-date=2024-05-23|access-date=2026-09-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=गणतन्त्र दिवसमा खप्टिएको ‘बजेट डे’|title=https://ekantipur.com/opinion/2017/05/29/20170529081742.html|last=वाग्ले|first=अच्युत|date=जेष्ठ १५, २०७४|work=कान्तिपुर}}</ref> [[नेपालको संविधान|संविधानको]] धारा ११९ को उपधारा (३) मा ‘नेपाल सरकारको [[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थमन्त्री]]ले राजस्व र व्ययको अनुमान प्रत्येक वर्ष जेठ महिनाको पन्ध्र गते संघीय संसदमा पेस गर्नेछ’ भन्ने प्रावधान छ । == यो पनि हेर्नुहोस == * [[नेपालको इतिहास]] {{दिवसहरू}} == सन्दर्भ == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपालको इतिहास]] [[श्रेणी:दिवसहरू]] m0eue7cq41i5vrhud8aib41esd5dzj3 0 98434 1393587 1393349 2026-11-02T12:18:50Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393587 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = अक्टोबर क्रान्ति | partof = [[रूसी गृहयुद्ध]], [[सन् १९१७-२३ को क्रान्ति]] | image = [[चित्र:Red Guard Vulkan factory.jpg|300px]] | caption = सन् १९१७ मा भुलकान कारखानाका सैनिकहरू | date = ७ नोभेम्बर, (२५ अक्टोबर) सन् १९१७ | place = [[सेन्ट पिटर्सवर्ग|पेत्रोग्राद]], [[रूसी प्रजातन्त्र]] | casus = | territory = | result = बोल्सेभिकको जित *रूसी प्रगतिशील सरकारको अन्त्य, रूसी प्रजातन्त्र र दोहोरो शक्ति * सोभियत रूसको निर्माण * दोस्रो सोभियत रूसी काङ्ग्रेसद्वारा आफूलाई देशकै सर्वोच्च परिचालक निकायको घोषणा * रूसी गृहयुद्धको सुुुरुवात | combatant1 = {{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[बोल्सेभिक पार्टी]]<br>{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} बोर्ड रक्षक | combatant2 = {{flagicon image|Flag of Russia.svg}} रूसी अस्थायी सरकार | commander1 = {{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[भ्लादिमिर लेनिन]]<br>{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[लेओन त्रेत्स्की]]<br>{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[पाभेल दिबेस्क]]| commander2 = {{झण्डा चिन्ह|रूस}} [[अलेक्जेन्डर करेनस्की]]<br>{{झण्डा चिन्ह|रूस}} [[पेत्र क्रसनोभ]] | strength1 = १०,००० लाल नाविक, २०,०००-३०,००० लाल रक्षावाहिनी | strength2 = ५००-१,००० स्वयम्सेवक सैनिक, १,००० महिला सैनिक | casualties1 = कयौँ लाल रक्षावाहिनी घाइते<ref>History.com Staff. “Russian Revolution.” History.com, A&E Television Networks, 2009, www.history.com/topics/russian-revolution.</ref> | casualties2 = कयौँ कैद भए }} '''अक्टोबर समाजवादी क्रान्ति''' ([[रुसी भाषा|रूसी]]:Великая Октябрьская социалистическая революция), वेलिकया ओक्त्याब्र्स्कया सोत्सिअलिस्तीचेस्कया रेभोल्यूत्सिया) सन् १९१७ मा रूसमा भएको एक रूसी क्रान्ति थियो जसको कारण रूसी रोमानोभ वंशको तीन सय वर्षको राजतन्त्रको अन्त्य हुँदै विश्वको इतिहासमा मजदुर र किसानको पहिलो राज्य [[सोभियत सङ्घ]]को स्थापना भएको थियो। सन् १९९१ मा [[साम्यवाद|साम्यवादी]] सोभियत सङ्घ विखण्डित भएको थियो। हाल यस क्षेत्रमा १५ फरकफरक [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] राज्यहरू छन्। == क्रान्तिको घटना वर्णन == ===फेब्रुअरीको क्रान्ति=== सन् १९१७ को फेब्रुअरीमा [[रुस|रूस]]मा [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] क्रान्ति सुरु भएको थियो भने रूसी राजसत्ता अस्थायी सरकारलाई र पूँजीवादी अधिनायकत्वको त्यस संस्थाको हातमा गएको थियो जसले रूसी राज्यको शासनलाई नियन्त्रणमा लिएका थिए। ===युद्ध विरोधी प्रदर्शन=== === योजना === सन् १९१७ अक्टोबर १० का दिन (२३ अक्टोबर, न्यु स्टाइल) बोल्सेभिक केन्द्रिय समितिले "शसस्त्र विद्रोह अपरिहार्य रहेको" कुरा १०-२ मतले पारित गरेको थियो।<ref name="RevoltApproved">{{cite web|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/10a.htm|title=Central Committee Meeting—10 Oct 1917|publisher=}}</ref> समितिको बैठकमा लेनिनले रूसका जनताहरू "सशस्त्र आन्दोलनको लामो प्रतीक्षा गरिरहेको र यो बोल्सेभिकले सत्ता लिने समय भएको" कुरा बताएका थिए। त्यससमय लेनिनले सशस्त्र विद्रोह सफल हुने विश्वास व्यक्त गरेका थिए<ref>{{Cite book|title=Voices of the Revolution, 1917|url=https://archive.org/details/voicesofrevoluti0000stei|last=Steinberg|first=Mark|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=0300090161|location=Binghamton, New York|pages=[https://archive.org/details/voicesofrevoluti0000stei/page/170 170]}}</ref><!-- Beckett notes the CC had explicitly *not* approved armed revolution. -->बोल्सेभिकले सोभियत प्रमुख लेओन त्रेत्स्कीको नेतृत्वमा क्रान्तिकारी सैन्य समितिको निमार्ण गरेको थियो। यस समितिमा सशस्त्र कामदार तथा सैनिकहरू थिए। समितिले सहरका रणनीतिक स्थानहरू आफ्नो तयारीलाई गोप्य राख्दै कब्जा गर्ने योजना बनाएको थियो। अन्तरिम सरकारका प्रमुख करेन्स्की स्वयं कामेनेभ र जिनोविभको सुराकीले यी सबै विस्तृत जानकार थिए। <ref name="arte">{{cite news|url=http://www.arte.tv/guide/fr/037647-000/1917-la-revolution-russe|title=1917 – La Revolution Russe|date=16 September 2007|accessdate=25 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201134229/http://www.arte.tv/guide/fr/037647-000/1917-la-revolution-russe|archivedate=1 February 2016|publisher=Arte TV|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201134229/http://www.arte.tv/guide/fr/037647-000/1917-la-revolution-russe |date=1 February 2016 }}</ref><ref name="suny">{{cite book|last1=Suny|first1=Ronald|title=The Soviet Experiment|url=https://archive.org/details/sovietexperiment0000suny_2edi|date=2011|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/sovietexperiment0000suny_2edi/page/63 63]–67}}</ref> === सुरुवात === २४ अक्टोबर (६ नोबेम्बर, न्यु स्टाइल) का दिन बिहानै करेन्स्की सरकार प्रती बफादार एक सैनिक समूहले बोल्सेभिक पत्रिका रबोचिय पतको (''नेपाली अनुवाद: मजदुरको बाटो'') छापाखानामा पसेर प्रेस तथा छपाइ उपकरण र पत्रिकाहरू जफत गरि नष्ट गरेको थियो। त्यस लगत्तै सरकारले ''रबोचिय पत'' लगायत बामपन्थी पत्रिका ''सोलदत'' र उग्र दक्षिणपन्थी पत्रिकाहरू "झिभो स्लोभो" र "नोभैया रस" तुरुन्तै बन्द गर्ने घोषणा गरेको थियो। यी पत्रिकाका सम्पादक तथा समाचार सङ्कलकलाई अपराधिक मुद्दा तथा विद्रोहको आरोप लगाइएको थियो<ref name=rabinowitch /> त्यसको प्रतिक्रिया स्वरुप, बिहान ९{{nbsp}} बजे बोल्सेभिक सैन्य क्रान्तिकारी समितिले सरकारको कदमको निन्दा गर्दै वक्तव्य जारी गरेको थियो। बिहान १०{{nbsp}} बजे बोल्सेभिक पक्षीय सेनाले "रबोचिय पत" छापाखाना आफ्नो कब्जामा ल्याएको थियो। करेन्स्कीले करिब ३ {{nbsp}} बजे पेत्रोग्रादको सबै पुल कब्जामा लिन आदेश दिएका थिए। त्यसपछि पुलहरू नियन्त्रण लिनका लागि सैन्य क्रान्तिकारी समिति सम्बद्ध लाल सेना र सरकार प्रति बफादार सेना बीच शृङ्खलाबद्ध झडप भएको थियो। करिब ५ {{nbsp}}बजे सम्ममा सैन्य क्रान्तिकारी समितिले केन्द्रिय टेलिग्राफ कब्जा गरी सहरको सम्पूर्ण सञ्चार प्रणाली बोल्सेभिकको नियन्त्रणमा गएको थियो। <ref name="rabinowitch" /><ref name="bard">{{Cite web|url=https://projects.eh.bard.edu/1917/oct-maps.html|title=From Empire To Republic: October 24 – November 1, 1917|access-date=24 February 2018|author=Bard College: Experimental Humanities and Eurasian Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719165813/https://projects.eh.bard.edu/1917/oct-maps.html|archive-date=19 July 2023}}</ref> सन् १९१७ अक्टोबर २५ का दिन (७ नोबेम्बर, न्यु स्टाइल) बोल्सेभिकले पेत्रोग्रादमा (हाल [[सेन्ट पिटर्सवर्ग]]; तत्कालीन रूसको राजधानी) करेन्स्की सरकार विरुद्ध आन्दोलनका लागि नेतृत्व गरेको थियो। लाल सेना र लाल रक्षकले मुख्य सरकारी भवन, सुविधा, मुख्य सञ्चार क्षेत्र र मुख्य विन्दु कब्जा गरेको थियो। पेत्रोग्राद ग्यारिसन र सहरका सैन्य बलले पनि विद्रोहमा सहभागीता जनाएका थिए।<ref name="suny" /> यो सशस्त्र आन्दोलन नियोजित र सङ्गठित थियो। यसले राज्य सत्ता मजदुर तथा सैनिकमा हस्तान्तरण गरेको थियो। क्रान्तिको समयमा करेन्स्की र अन्तरिम सरकार आन्दोलन रोक्न असफल बनेका थिए। रेलमार्ग, रेल स्टेसन सोभियम मजदुर र सैनिकको नियन्त्रणमा गरेकाले सरकारी अधिकारीको चाल बन्द भएको थियो। सरकारले कुनै गाडी राख्न सकेको थिएन।<ref name="rabinowitch">{{cite book|last1=Rabinowitch|first1=Alexander|title=The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd|date=2004|publisher=Pluto Press|pages=273–305}}</ref> करेन्स्कीले सहर छोडेपछि लेनिनले रूसका नागरिकहरूलाई सम्बोधन गर्दै सैन्य क्रान्तिकारी समितिले अन्तरिम सरकारलाई विस्थापित गरेको घोषणा गरेका थिए। यस घोषणालाई टेलिग्राफमार्फत रूसभर प्रसार गरिएको थियो।<ref name="rabinowitch" /> === शीत कालीन दरबारमा आक्रमण === [[चित्र:Stormningen_av_vinterpalatset.jpg|thumb|शीत महलमा आक्रमण]] शीत महलमा ३,००० कार्यकर्ता, अधिकारी र महिला सैनिक विरुद्धको अन्तिम आक्रमण रक्तहीन भएको थियो।<ref name="rabinowitch" /><ref name="beckett528">{{harvnb|Beckett||p=528}}</ref> हतियार नभेटिएकाले बोल्सेभिकले आक्रमणमा केही ढिलाइ गरेको थियो।<ref>Alexander Rabinowitch, The Bolsheviks Come to Power: the Revolution of 1917 in Petrograd (Haymarket Books: Chicago Illinois 2004)</ref> ६:१५ मा एउटा ठूलो समूहले हतियार सहित दरबार छाडेेेेको थियो। ८:०० बजे अन्य २०० जनाले दरबार छाडेका थिए। <ref name="rabinowitch" /> दरबार भित्र अन्तरिम सरकारको के कस्तो कदम चाल्ने बहस भैरहेको समयमा बोल्सेभिकले आत्मसमर्पण गर्न समय दिएको थियो। मजदुर र लाल सेनाले बाँकी रहेको अन्तिम एउटा टेलिग्रफ स्टेसन पनि कब्जा गर्दै सहर बाहिर रहेको सरकार समर्थित सेना बीचको सञ्चार पनि काटिदिएका थिए। रात छिप्पिदै गए पछि विद्रोही हरूले दरबार घेरेका थिए।<ref name="rabinowitch" /> राति ९:४५ {{nbsp}} क्रुजर अरोराले हार्बरबाट ब्ल्याङ्क सट प्रहार गरेको थियो चने १०:२५ मा केही क्रान्तिकारीहरू दरबार भित्र प्रवेश गरेेेको ३ घण्टा पछि सबै क्रान्तिकारीहरू दरबार भित्र प्रवेश गरेका थिए। २६ अक्टोबरको २:१० बजे बोल्सेभिकले दरबारलाई नियन्त्रण गरेको थियो। भित्र रहेका कार्यकर्ता र १४० महिला सैनिकले ४०,००० सँग लड्नु भन्दा आत्मसमर्पण गरेका थिए।<ref>Michael Lynch, ''Access to History: Reaction and Revolution: Russia 1894-1924'', Fourth Edition (Hodder Education: April 2015)</ref><ref>Raul Edward Chao, ''Damn the Revolution!'' (Dupont Circle Editions: Washington DC, London, Sydney, 2016) p.191</ref> अन्तरिम सरकारको संसदले [[आत्मसमर्पण (सैन्य)|आत्मसमर्पण]] गरेेेेपछि उनीहरूलाई पिटर एन्ड पल किल्लामा कैद गरिएको थियो। उक्त सरकारको कैद नहुने व्यक्ति स्वयं करेन्स्कीनै थिए जसले पहिलेनै दरबार छोडिसकेका थिए। <ref name="rabinowitch" /><ref>{{Cite web|url=http://www.project1917.com/|title=1917 Free History|last=|first=|date=|website=Yandex Publishing|access-date=8 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108180902/https://project1917.com/|archive-date=8 November 2017}}</ref> पेत्रोग्राद सोभियतको कब्जामा आएपछि अखिल रूसी काङ्ग्रेसको अधिवेशनमा अस्थायी सरकारको अन्तिम किल्ला शीत महल माथि कब्जा गरिएको खबर बाहिर ल्याइएको थियो। केन्द्र र अन्य स्थानमा राज्यशासन सोभियतको हातमा आएको थियो। अक्टोबर क्रान्ति तत्कालीन रूसका किसान सैनिक र श्रमिकहरूको बलमा भएको थियो। त्यहाँका मजदुर वर्ग सङ्घर्षको लामो प्रक्रियाबाट गुज्रिएका थिए र उनीहरूले बोल्सेभिक पार्टीको नेतृत्वमा आफ्ना क्रियाकलाप अगाडि बढाएका थिए। == परिणाम == === रूसी गृहयुद्ध === क्रान्तिलाई सर्वव्यापी मान्यता नभएकाले यसपछिका दिनहरूमा देशले [[गृहयुद्ध]]को (सन् १९१७-२२) समना गर्नु परेको थियो भने सन् १९२२ मा [[सोभियत सङ्घ]]को निर्माण भएको थियो। === सरकारी सुधार === सन् १९१७ डिसेम्बर २० का दिन लेनिनको आदेशमा गुप्तचर संस्था चेका स्थापना भएको थियो।<ref>Figes, 1996.</ref> यो बोल्सेभिकको राजनैतिक विपक्षी विरुद्ध दमनको सुरुवात थियो। लेनिनको असफल हत्या प्रयास पछि सन् १९१८ को सेप्टेम्बर पछि लाल-आतङ्क सुरु भएको थियो। फ्रान्सेली आतङ्की शासन सोभियत बोल्सेभिकका लागि उदाहरण थियो। लेेओन त्रेस्त्कीले लेनिनको तुलना [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]सँग गरेका थिए।<ref>Richard Pipes: [https://books.google.com/books?id=XtE54LuhFzEC&pg=PA789&hl=en&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f The Russian Revolution]</ref> जमिन सम्बन्धी कानुनले निजी जमिनको पुनर्वितरणलाई अनुमोदन गरेको थियो। बोल्सेभिक आफुलाई मजदुर र किसानको प्रतिनिधि मान्थ्यो। सोभियत सङ्घको चिन्ह र निशान छापमा [[हँसिया हथौडा]] थियो। अन्य कानुन: * सम्पूर्ण निजी सम्पत्तिको राष्ट्रियकरण * सबै रूसी बैङ्कहरू राष्ट्रियकरण * निजी बैङ्क खाताहरू जफत * गिर्जाघरको सबै सम्पत्ति (बैङ्क खाता सहित) जफत * सबै वैदेशिक ऋणहरू अस्विकार वा परित्याग * उद्योग कारखानाको नियन्त्रण सोभियतलाई * ज्याला निश्चित, युद्धको समयमा बढी र सामन्य अवस्थामा कम, आठ घण्टा कार्य समय तोकियो == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{विश्वको इतिहास}} {{कमन्सश्रेणी|October Revolution}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:अक्टोबर क्रान्ति]] [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:कम्युनिस्ट क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:कम्युनिष्ट क्रान्तिहरू]] bwl1bt6nvomegraq2hq7h09rp99xgr7 1393604 1393587 2026-11-02T13:46:34Z Bishaldev100 28807 1393604 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = अक्टोबर क्रान्ति | partof = [[रूसी गृहयुद्ध]], [[सन् १९१७-२३ को क्रान्ति]] | image = [[चित्र:Red Guard Vulkan factory.jpg|300px]] | caption = सन् १९१७ मा भुलकान कारखानाका सैनिकहरू | date = ७ नोभेम्बर, (२५ अक्टोबर) सन् १९१७ | place = [[सेन्ट पिटर्सवर्ग|पेत्रोग्राद]], [[रूसी प्रजातन्त्र]] | casus = | territory = | result = बोल्सेभिकको जित *रूसी प्रगतिशील सरकारको अन्त्य, रूसी प्रजातन्त्र र दोहोरो शक्ति * सोभियत रूसको निर्माण * दोस्रो सोभियत रूसी काङ्ग्रेसद्वारा आफूलाई देशकै सर्वोच्च परिचालक निकायको घोषणा * रूसी गृहयुद्धको सुुुरुवात | combatant1 = {{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[बोल्सेभिक पार्टी]]<br>{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} बोर्ड रक्षक | combatant2 = {{flagicon image|Flag of Russia.svg}} रूसी अस्थायी सरकार | commander1 = {{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[भ्लादिमिर लेनिन]]<br>{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[लेओन त्रेत्स्की]]<br>{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[पाभेल दिबेस्क]]| commander2 = {{झण्डा चिन्ह|रूस}} [[अलेक्जेन्डर करेनस्की]]<br>{{झण्डा चिन्ह|रूस}} [[पेत्र क्रसनोभ]] | strength1 = १०,००० लाल नाविक, २०,०००-३०,००० लाल रक्षावाहिनी | strength2 = ५००-१,००० स्वयम्सेवक सैनिक, १,००० महिला सैनिक | casualties1 = कयौँ लाल रक्षावाहिनी घाइते<ref>History.com Staff. “Russian Revolution.” History.com, A&E Television Networks, 2009, www.history.com/topics/russian-revolution.</ref> | casualties2 = कयौँ कैद भए }} '''अक्टोबर समाजवादी क्रान्ति''' ([[रुसी भाषा|रूसी]]:Великая Октябрьская социалистическая революция), वेलिकया ओक्त्याब्र्स्कया सोत्सिअलिस्तीचेस्कया रेभोल्यूत्सिया) सन् १९१७ मा रूसमा भएको एक रूसी क्रान्ति थियो जसको कारण रूसी रोमानोभ वंशको तीन सय वर्षको राजतन्त्रको अन्त्य हुँदै विश्वको इतिहासमा मजदुर र किसानको पहिलो राज्य [[सोभियत सङ्घ]]को स्थापना भएको थियो। सन् १९९१ मा [[साम्यवाद|साम्यवादी]] [[सोभियत सङ्घको विघटन|सोभियत सङ्घ विखण्डित]] भएको थियो। हाल यस क्षेत्रमा १५ फरकफरक [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] राज्यहरू छन्। == क्रान्तिको घटना वर्णन == ===फेब्रुअरीको क्रान्ति=== सन् १९१७ को फेब्रुअरीमा [[रुस|रूस]]मा [[पूँजीवाद|पूँजीवादी]] क्रान्ति सुरु भएको थियो भने रूसी राजसत्ता अस्थायी सरकारलाई र पूँजीवादी अधिनायकत्वको त्यस संस्थाको हातमा गएको थियो जसले रूसी राज्यको शासनलाई नियन्त्रणमा लिएका थिए। ===युद्ध विरोधी प्रदर्शन=== === योजना === सन् १९१७ अक्टोबर १० का दिन (२३ अक्टोबर, न्यु स्टाइल) बोल्सेभिक केन्द्रिय समितिले "शसस्त्र विद्रोह अपरिहार्य रहेको" कुरा १०-२ मतले पारित गरेको थियो।<ref name="RevoltApproved">{{cite web|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/10a.htm|title=Central Committee Meeting—10 Oct 1917|publisher=}}</ref> समितिको बैठकमा लेनिनले रूसका जनताहरू "सशस्त्र आन्दोलनको लामो प्रतीक्षा गरिरहेको र यो बोल्सेभिकले सत्ता लिने समय भएको" कुरा बताएका थिए। त्यससमय लेनिनले सशस्त्र विद्रोह सफल हुने विश्वास व्यक्त गरेका थिए<ref>{{Cite book|title=Voices of the Revolution, 1917|url=https://archive.org/details/voicesofrevoluti0000stei|last=Steinberg|first=Mark|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=0300090161|location=Binghamton, New York|pages=[https://archive.org/details/voicesofrevoluti0000stei/page/170 170]}}</ref><!-- Beckett notes the CC had explicitly *not* approved armed revolution. -->बोल्सेभिकले सोभियत प्रमुख लेओन त्रेत्स्कीको नेतृत्वमा क्रान्तिकारी सैन्य समितिको निमार्ण गरेको थियो। यस समितिमा सशस्त्र कामदार तथा सैनिकहरू थिए। समितिले सहरका रणनीतिक स्थानहरू आफ्नो तयारीलाई गोप्य राख्दै कब्जा गर्ने योजना बनाएको थियो। अन्तरिम सरकारका प्रमुख करेन्स्की स्वयं कामेनेभ र जिनोविभको सुराकीले यी सबै विस्तृत जानकार थिए। <ref name="arte">{{cite news|url=http://www.arte.tv/guide/fr/037647-000/1917-la-revolution-russe|title=1917 – La Revolution Russe|date=16 September 2007|accessdate=25 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201134229/http://www.arte.tv/guide/fr/037647-000/1917-la-revolution-russe|archivedate=1 February 2016|publisher=Arte TV|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201134229/http://www.arte.tv/guide/fr/037647-000/1917-la-revolution-russe |date=1 February 2016 }}</ref><ref name="suny">{{cite book|last1=Suny|first1=Ronald|title=The Soviet Experiment|url=https://archive.org/details/sovietexperiment0000suny_2edi|date=2011|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/sovietexperiment0000suny_2edi/page/63 63]–67}}</ref> === सुरुवात === २४ अक्टोबर (६ नोबेम्बर, न्यु स्टाइल) का दिन बिहानै करेन्स्की सरकार प्रती बफादार एक सैनिक समूहले बोल्सेभिक पत्रिका रबोचिय पतको (''नेपाली अनुवाद: मजदुरको बाटो'') छापाखानामा पसेर प्रेस तथा छपाइ उपकरण र पत्रिकाहरू जफत गरि नष्ट गरेको थियो। त्यस लगत्तै सरकारले ''रबोचिय पत'' लगायत बामपन्थी पत्रिका ''सोलदत'' र उग्र दक्षिणपन्थी पत्रिकाहरू "झिभो स्लोभो" र "नोभैया रस" तुरुन्तै बन्द गर्ने घोषणा गरेको थियो। यी पत्रिकाका सम्पादक तथा समाचार सङ्कलकलाई अपराधिक मुद्दा तथा विद्रोहको आरोप लगाइएको थियो<ref name=rabinowitch /> त्यसको प्रतिक्रिया स्वरुप, बिहान ९{{nbsp}} बजे बोल्सेभिक सैन्य क्रान्तिकारी समितिले सरकारको कदमको निन्दा गर्दै वक्तव्य जारी गरेको थियो। बिहान १०{{nbsp}} बजे बोल्सेभिक पक्षीय सेनाले "रबोचिय पत" छापाखाना आफ्नो कब्जामा ल्याएको थियो। करेन्स्कीले करिब ३ {{nbsp}} बजे पेत्रोग्रादको सबै पुल कब्जामा लिन आदेश दिएका थिए। त्यसपछि पुलहरू नियन्त्रण लिनका लागि सैन्य क्रान्तिकारी समिति सम्बद्ध लाल सेना र सरकार प्रति बफादार सेना बीच शृङ्खलाबद्ध झडप भएको थियो। करिब ५ {{nbsp}}बजे सम्ममा सैन्य क्रान्तिकारी समितिले केन्द्रिय टेलिग्राफ कब्जा गरी सहरको सम्पूर्ण सञ्चार प्रणाली बोल्सेभिकको नियन्त्रणमा गएको थियो। <ref name="rabinowitch" /><ref name="bard">{{Cite web|url=https://projects.eh.bard.edu/1917/oct-maps.html|title=From Empire To Republic: October 24 – November 1, 1917|access-date=24 February 2018|author=Bard College: Experimental Humanities and Eurasian Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719165813/https://projects.eh.bard.edu/1917/oct-maps.html|archive-date=19 July 2023}}</ref> सन् १९१७ अक्टोबर २५ का दिन (७ नोबेम्बर, न्यु स्टाइल) बोल्सेभिकले पेत्रोग्रादमा (हाल [[सेन्ट पिटर्सवर्ग]]; तत्कालीन रूसको राजधानी) करेन्स्की सरकार विरुद्ध आन्दोलनका लागि नेतृत्व गरेको थियो। लाल सेना र लाल रक्षकले मुख्य सरकारी भवन, सुविधा, मुख्य सञ्चार क्षेत्र र मुख्य विन्दु कब्जा गरेको थियो। पेत्रोग्राद ग्यारिसन र सहरका सैन्य बलले पनि विद्रोहमा सहभागीता जनाएका थिए।<ref name="suny" /> यो सशस्त्र आन्दोलन नियोजित र सङ्गठित थियो। यसले राज्य सत्ता मजदुर तथा सैनिकमा हस्तान्तरण गरेको थियो। क्रान्तिको समयमा करेन्स्की र अन्तरिम सरकार आन्दोलन रोक्न असफल बनेका थिए। रेलमार्ग, रेल स्टेसन सोभियम मजदुर र सैनिकको नियन्त्रणमा गरेकाले सरकारी अधिकारीको चाल बन्द भएको थियो। सरकारले कुनै गाडी राख्न सकेको थिएन।<ref name="rabinowitch">{{cite book|last1=Rabinowitch|first1=Alexander|title=The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd|date=2004|publisher=Pluto Press|pages=273–305}}</ref> करेन्स्कीले सहर छोडेपछि लेनिनले रूसका नागरिकहरूलाई सम्बोधन गर्दै सैन्य क्रान्तिकारी समितिले अन्तरिम सरकारलाई विस्थापित गरेको घोषणा गरेका थिए। यस घोषणालाई टेलिग्राफमार्फत रूसभर प्रसार गरिएको थियो।<ref name="rabinowitch" /> === शीत कालीन दरबारमा आक्रमण === [[चित्र:Stormningen_av_vinterpalatset.jpg|thumb|शीत महलमा आक्रमण]] शीत महलमा ३,००० कार्यकर्ता, अधिकारी र महिला सैनिक विरुद्धको अन्तिम आक्रमण रक्तहीन भएको थियो।<ref name="rabinowitch" /><ref name="beckett528">{{harvnb|Beckett||p=528}}</ref> हतियार नभेटिएकाले बोल्सेभिकले आक्रमणमा केही ढिलाइ गरेको थियो।<ref>Alexander Rabinowitch, The Bolsheviks Come to Power: the Revolution of 1917 in Petrograd (Haymarket Books: Chicago Illinois 2004)</ref> ६:१५ मा एउटा ठूलो समूहले हतियार सहित दरबार छाडेेेेको थियो। ८:०० बजे अन्य २०० जनाले दरबार छाडेका थिए। <ref name="rabinowitch" /> दरबार भित्र अन्तरिम सरकारको के कस्तो कदम चाल्ने बहस भैरहेको समयमा बोल्सेभिकले आत्मसमर्पण गर्न समय दिएको थियो। मजदुर र लाल सेनाले बाँकी रहेको अन्तिम एउटा टेलिग्रफ स्टेसन पनि कब्जा गर्दै सहर बाहिर रहेको सरकार समर्थित सेना बीचको सञ्चार पनि काटिदिएका थिए। रात छिप्पिदै गए पछि विद्रोही हरूले दरबार घेरेका थिए।<ref name="rabinowitch" /> राति ९:४५ {{nbsp}} क्रुजर अरोराले हार्बरबाट ब्ल्याङ्क सट प्रहार गरेको थियो चने १०:२५ मा केही क्रान्तिकारीहरू दरबार भित्र प्रवेश गरेेेको ३ घण्टा पछि सबै क्रान्तिकारीहरू दरबार भित्र प्रवेश गरेका थिए। २६ अक्टोबरको २:१० बजे बोल्सेभिकले दरबारलाई नियन्त्रण गरेको थियो। भित्र रहेका कार्यकर्ता र १४० महिला सैनिकले ४०,००० सँग लड्नु भन्दा आत्मसमर्पण गरेका थिए।<ref>Michael Lynch, ''Access to History: Reaction and Revolution: Russia 1894-1924'', Fourth Edition (Hodder Education: April 2015)</ref><ref>Raul Edward Chao, ''Damn the Revolution!'' (Dupont Circle Editions: Washington DC, London, Sydney, 2016) p.191</ref> अन्तरिम सरकारको संसदले [[आत्मसमर्पण (सैन्य)|आत्मसमर्पण]] गरेेेेपछि उनीहरूलाई पिटर एन्ड पल किल्लामा कैद गरिएको थियो। उक्त सरकारको कैद नहुने व्यक्ति स्वयं करेन्स्कीनै थिए जसले पहिलेनै दरबार छोडिसकेका थिए। <ref name="rabinowitch" /><ref>{{Cite web|url=http://www.project1917.com/|title=1917 Free History|last=|first=|date=|website=Yandex Publishing|access-date=8 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108180902/https://project1917.com/|archive-date=8 November 2017}}</ref> पेत्रोग्राद सोभियतको कब्जामा आएपछि अखिल रूसी काङ्ग्रेसको अधिवेशनमा अस्थायी सरकारको अन्तिम किल्ला शीत महल माथि कब्जा गरिएको खबर बाहिर ल्याइएको थियो। केन्द्र र अन्य स्थानमा राज्यशासन सोभियतको हातमा आएको थियो। अक्टोबर क्रान्ति तत्कालीन रूसका किसान सैनिक र श्रमिकहरूको बलमा भएको थियो। त्यहाँका मजदुर वर्ग सङ्घर्षको लामो प्रक्रियाबाट गुज्रिएका थिए र उनीहरूले बोल्सेभिक पार्टीको नेतृत्वमा आफ्ना क्रियाकलाप अगाडि बढाएका थिए। == परिणाम == === रूसी गृहयुद्ध === क्रान्तिलाई सर्वव्यापी मान्यता नभएकाले यसपछिका दिनहरूमा देशले [[गृहयुद्ध]]को (सन् १९१७-२२) समना गर्नु परेको थियो भने सन् १९२२ मा [[सोभियत सङ्घ]]को निर्माण भएको थियो। === सरकारी सुधार === सन् १९१७ डिसेम्बर २० का दिन लेनिनको आदेशमा गुप्तचर संस्था चेका स्थापना भएको थियो।<ref>Figes, 1996.</ref> यो बोल्सेभिकको राजनैतिक विपक्षी विरुद्ध दमनको सुरुवात थियो। लेनिनको असफल हत्या प्रयास पछि सन् १९१८ को सेप्टेम्बर पछि लाल-आतङ्क सुरु भएको थियो। फ्रान्सेली आतङ्की शासन सोभियत बोल्सेभिकका लागि उदाहरण थियो। लेेओन त्रेस्त्कीले लेनिनको तुलना [[माक्सिमिलियेँ रबस्पियर]]सँग गरेका थिए।<ref>Richard Pipes: [https://books.google.com/books?id=XtE54LuhFzEC&pg=PA789&hl=en&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f The Russian Revolution]</ref> जमिन सम्बन्धी कानुनले निजी जमिनको पुनर्वितरणलाई अनुमोदन गरेको थियो। बोल्सेभिक आफुलाई मजदुर र किसानको प्रतिनिधि मान्थ्यो। सोभियत सङ्घको चिन्ह र निशान छापमा [[हँसिया हथौडा]] थियो। अन्य कानुन: * सम्पूर्ण निजी सम्पत्तिको राष्ट्रियकरण * सबै रूसी बैङ्कहरू राष्ट्रियकरण * निजी बैङ्क खाताहरू जफत * गिर्जाघरको सबै सम्पत्ति (बैङ्क खाता सहित) जफत * सबै वैदेशिक ऋणहरू अस्विकार वा परित्याग * उद्योग कारखानाको नियन्त्रण सोभियतलाई * ज्याला निश्चित, युद्धको समयमा बढी र सामन्य अवस्थामा कम, आठ घण्टा कार्य समय तोकियो == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{विश्वको इतिहास}} {{कमन्सश्रेणी|October Revolution}} [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:अक्टोबर क्रान्ति]] [[श्रेणी:क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:कम्युनिस्ट क्रान्तिहरू]] [[श्रेणी:कम्युनिष्ट क्रान्तिहरू]] 7m86q38c75e5eceapj45uuw8dj5m23s 0 100446 1393710 1385616 2026-11-03T10:53:46Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393710 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = जोर्डन पिकफोर्ड | image = Jordan Pickford 2018 (cropped).jpg | image_size = | caption = सन् २०१८ को विश्वकपमा पिकफोर्ड | fullname = जोर्डन लि पिकफोर्ड<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/612828 |title=Updated squads for 2017/18 Premier League confirmed |publisher=Premier League |date=2 February 2018 |accessdate=11 February 2018}}</ref> | birth_name = जोर्डन लि लोगन<ref>{{cite web |url=http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersP/BioPickfordJL.html |title=Jordan Pickford |website=England Football Online |date=9 June 2019 |accessdate=6 August 2019}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1994|3|7|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.11v11.com/players/jordan-pickford-236512/ |title=Jordan Pickford |website=11v11.com |publisher=AFS Enterprises |accessdate=18 May 2018}}</ref> | birth_place = वासिङ्टन, इङ्ल्यान्ड | height = {{convert|1.85|m|order=flip}}<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4640/Jordan-Pickford/overview |title=Jordan Pickford: Overview |publisher=Premier League |accessdate=15 August 2020}}</ref> | position = [[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलरक्षक]]<ref>{{Hugman|26312|accessdate=12 April 2020}}</ref> | currentclub = [[एभर्टन फुटबल क्लब|एभर्टन]] | clubnumber = १ | youthyears1 = २००२–२०११ | youthclubs1 = [[सुन्डरल्यान्ड फुटबल प्रशिक्षण केन्द्र|सुन्डरल्यान्ड]] | years1 = २०११–२०१७ | clubs1 = [[सुन्डरल्यान्ड फुटबल क्लब|सुन्डरल्यान्ड]] | caps1 = ३१ | goals1 = ० | years2 = २०१२ | clubs2 = → [[डार्लिङटन फुटबल क्लब|डार्लिङटन]] (ऋण) | caps2 = १७ | goals2 = ० | years3 = २०१३ | clubs3 = → [[अल्फर्टन टाउन फुटबल क्लब|अल्फर्टन]] (ऋण) | caps3 = १२ | goals3 = ० | years4 = २०१३ | clubs4 = → [[ब्रुटन एल्बियन फुटबल क्लब|ब्रुटन एल्बियन]] (ऋण) | caps4 = १२ | goals4 = ० | years5 = २०१४ | clubs5 = → [[कार्लायल युनाइटेड फुटबल क्लब|कार्लायल]] (ऋण) | caps5 = १८ | goals5 = ० | years6 = २०२४–२०१५ | clubs6 = → [[ब्राडफोर्ड सिटी फुटबल क्लब|ब्राडफोर्ड सिटी]] (ऋण) | caps6 = ३३ | goals6 = ० | years7 = २०१५–२०१६ | clubs7 = → [[प्रिस्टोन नर्थ इन्ड फुटबल क्लब|प्रिस्टोन नर्थ इन्ड]] (ऋण) | caps7 = २४ | goals7 = ० | years8 = २०१७– | clubs8 = [[एभर्टन फुटबल क्लब|एभर्टन]] | caps8 = २२५ | goals8 = ० | nationalyears1 = २००९–२०१० | nationalteam1 = [[इङ्ल्यान्ड यू-१६ राष्ट्रिय फुटबल टिम|१६ वर्ष मुनि]] | nationalcaps1 = ५ | nationalgoals1 = ० | nationalyears2 = २०१०–२०११ | nationalteam2 = [[इङ्ल्यान्ड यू-१७ राष्ट्रिय फुटबल टिम|१७ वर्ष मुनि]] | nationalcaps2 = १७ | nationalgoals2 = ० | nationalyears3 = २०१०–२०१२ | nationalteam3 = [[इङ्ल्यान्ड यू-१८ राष्ट्रिय फुटबल टिम|१८ वर्ष मुनि]] | nationalcaps3 = ३ | nationalgoals3 = ० | nationalyears4 = २०१२–२०१३ | nationalteam4 = [[इङ्ल्यान्ड यू-१९ राष्ट्रिय फुटबल टिम|१९ वर्ष मुनि]]<ref>{{cite web |url=http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU19pg2.html |title=England's matches: The under 19's: 2010–20 |website=England Football Online |date=9 April 2019 |accessdate=6 August 2019}}</ref> | nationalcaps4 = ८ | nationalgoals4 = ० | nationalyears5 = २०१५ | nationalteam5 = [[इङ्ल्यान्ड यु-२० राष्ट्रिय फुटबल टोली|२० वर्ष मुनि]]<ref>{{cite web |url=http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU20.html |title=England's matches: The under 20's |website=England Football Online |date=11 June 2019 |accessdate=6 August 2019}}</ref> | nationalcaps5 = ३ | nationalgoals5 = ० | nationalyears6 = २०१५–२०१७ | nationalteam6 = [[इङ्ल्यान्ड यू-२१ राष्ट्रिय फुटबल टोली|२१ वर्ष मुनि]]<ref>{{cite web |url=http://www.englandfootballonline.com/MatchRsl/MatchRslTmU21pg4.html |title=England's matches: The under 21's: 2010–20 |website=England Football Online |date=24 June 2019 |accessdate=6 August 2019}}</ref> | nationalcaps6 = १४ | nationalgoals6 = ० | nationalyears7 = सन् २०१७– | nationalteam7 = [[इङ्ल्यान्ड राष्ट्रिय फुटबल टोली|इङ्ल्यान्ड]] | nationalcaps7 = ५५ | nationalgoals7 = ० | club-update = १७:११, ३ अक्टोबर २०२१ (युटिसी) | nationalteam-update = १५:५२, ९ सेप्टेम्बर २०२१ (युटिसी) | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुष [[फुटबल खेल|फुटबल]]}} {{MedalCountry|{{fb|ENG}}}} {{Medal|Competition|[[युइएफए राष्ट्र लिग|युएफा राष्ट्र लिग]]}} {{Medal|Bronze|[[सन् २०१९ युएफा राष्ट्र लिग फाइनल|सन् २०१९]]|}} }} '''जोर्डन पिकफोर्ड''' (जन्म: ४ मार्च १९९२) एक अङ्ग्रेजी व्यावसायिक फुटबल खेलाडी हुन जसले अङ्ग्रेजी क्लब [[एभर्टन फुटबल क्लब|एभर्टन]] र इङ्ल्यान्ड राष्ट्रिय फुटबल टोलीका लागि [[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलरक्षक]]को रूपमा खेल्छन्। पिकफोर्डले सन् २००२ मा मात्र ८ वर्षक‍ उमेरमा सुन्दरल्यान्ड नामक एक फुटबल क्लबको प्रशिक्षण केन्द्रमा भर्ना भएका थिए। सन् २००११ देखि पिकफोर्ड आधिकारिक रूपमा सोही क्लबको वरिष्ठ फुटबल क्लबमा पदोन्नति भएका थिए भने उनले त्यस क्लब मार्फत व्यावसायिक फुटबल खेल जीवनको सुरुवात गरेका थिए। सन् २०१२ पिकफोर्डलाई डार्लिङ्टन नामक एक फुटबल क्लबले ऋणमा आफ्नो क्लबमा आवद्ध गराएको थियो भने लगभग १ वर्षको अवधिमा उनले उक्त क्लबका लागि गोलरक्षकको रूपमा १७ उपस्थितिहरू जनाएका थिए। सन् २०१३ मा पिकफोर्डलाई अलफर्टन नामक एक फुटबल क्लबले ऋणमा आफ्नो क्लबमा आवद्ध गराएको थियो भने लगभग १ वर्षको अवधिमा उनले उक्त क्लबका लागि गोलरक्षकको रूपमा १२ उपस्थितिहरू जनाएका थिए। उनी [[प्रिमियर लिग]]मा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्लब [[एभर्टन फुटबल क्लब|एभर्टन]]मा २ करोड ५० लाख युरोमा आवद्ध हुनु अघि उनले सन् २०१३ मा ब्रुटल एल्बियर, सन् २०१४ मा क्रिस्ले युनाइटेड, सन् २०१४ देखि सन् २०१५ सम्म ब्राडफोर्ड सिटी र सन् २०१६ देखि सन् २०१७ सम्म प्रस्टन नर्थ इन्ड नामक फुटबल क्लबहरूसँग ऋणमा आवद्ध भएका थिए भने उनले सबै क्लबहरूका लागि १० भन्दा बढी उपस्थितिहरू जनाएका थिए। पिकफोर्डले सन् २००९ मा [[इङ्ल्यान्ड]]को १६ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय टोलीको प्रतिनिधित्व गर्दै आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल खेल जीवनको सुरुवात गरेका थिए भने उनको उक्त टोलीका लागि १ वर्षको अवधिमा ५ उपस्थितिहरू जनाएका थिए। सन् २०१७ मा पिकफोर्डको [[इङ्ल्यान्ड राष्ट्रिय फुटबल टोली|इङ्ल्यान्ड राष्ट्रिय टोली]]मा पदोन्नति हुनु अगाडि उनले १७,१८,१९,२० र २१ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय टोलीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय खेलहरूमा सहभागिता जनाएका थिए। सन् २०१८ मा [[रुस|रूस]]मा आयोजना हुन लागेको [[फिफा विश्वकप]]को छनोट खेलमा इङ्ल्यान्डको सामाना स्लोभेनियासँग भएको थियो भने उनले उक्त खेलमा [[गोलरक्षक (फुटबल)|गोलरक्षक]]को रूपमा खेल खेल्नका लागि बोलाइएको थियो भने उक्त खेल सन् २०१६ अक्टोबरमा आयोजना गरिएको थियो। पिकफोर्डले सन् २०१७ को नोभेम्बर महिनामा [[जर्मनी]]को विरुद्धको एक मैत्रीपूर्ण खेलमा पहिलोपटक राष्ट्रिय टोलीको प्रतिनिधित्व गरेका थिए। सन् २०१८ को फिफा विश्वकपमा पिकफोर्डले राष्ट्रिय टोलीका गोलरक्षकको रूपमा भूमिका निर्वाह गरेका थिए भने उक्त प्रतियोगितामा इङ्ल्यान्डले चौँथो स्थान सुनिश्चित गरेको थियो। == क्लब खेलजीवन == === सन्डरल्यान्ड === पिकफोर्डले सन् २००२ मा मात्र ८ वर्षको उमेरमा सन्डरल्यान्ड नामक एक फुटबल क्लबको प्रशिक्षण केन्द्रमा भर्ना भई फुटबलमा प्रशिक्षण लिन सुरु गरेका थिए भने सन् २०११ मा उनको सोही क्लबको वरिष्ठ टोलीम पदोन्नति भएपश्चात् उनको व्यावसायिक फुटबल जीवनको सुरुवात भएको थियो।<ref name="skysports.com">{{cite news |last=Charles |first=Andy |url=http://www.skysports.com/football/news/11695/10144727/sunderland-goalkeeper-jordan-pickford-signs-new-contract |title=Sunderland goalkeeper Jordan Pickford signs new contract |website=Sky Sports |date=26 January 2016 |accessdate=11 October 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Black Cats boss has keeper dilemma |url=http://www.thenorthernecho.co.uk/sport/9080459.Black_Cats_boss_has_keeper_dilemma/ |newspaper=The Northern Echo |location=Darlington |date=13 June 2011 |accessdate=17 October 2016}}</ref> सन् २०११ मा पिकफोर्डले उक्त क्लबसँगको आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए जुन उनको पहिलो सफलता रहेको थियो।<ref>{{cite news |title=Poyet still wants Sunderland back-up, despite Pickford deal |url=http://www.sunderlandecho.com/sport/football/sunderland-afc/poyet-still-wants-sunderland-back-up-despite-pickford-deal-1-6648325 |newspaper=Sunderland Echo |date=2 June 2014 |accessdate=17 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815181328/http://www.sunderlandecho.com/sport/football/sunderland-afc/poyet-still-wants-sunderland-back-up-despite-pickford-deal-1-6648325 |archive-date=15 August 2017}}</ref> त्यसको अर्को वर्षदेखि उनी मुख्य रूपमा सोही क्लबमा आवद्ध भएतापनि उनले विभिन्न क्लबहरूसँग ऋणमा आवद्ध भएका थिए। <ref>{{cite news |title=Sunderland sign up two players to their youth system |url=http://www.chroniclelive.co.uk/sport/football/football-news/sunderland-sign-up-two-players-1367457 |newspaper=Evening Chronicle |location=Newcastle upon Tyne |date=8 June 2012 |accessdate=17 October 2016}}</ref> === एभर्टन === ==== सन् २०१७-१८ संस्करण ==== सन् २०१७ जुन १५ का दिन पिकफोर्डले प्रिमियर लिग नामक इङ्ल्यान्डको सर्वोच्च फुटबल लिगमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्लब एभर्टनसँगको पाँच वर्षे आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिए।<ref>{{cite news |title=Jordan Pickford: Everton confirm £25m, rising to £30m, deal with Sunderland |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40258852 |website=BBC Sport |date=15 June 2017 |accessdate=5 September 2017}}</ref> उनलाई एभर्टन फुटबल क्लबले ३० मिलियन युरोमा खरिद गरेका थियो जसकारण उनी इतिहासकै सबैभन्दा तेस्रो महङ्गो गोलरक्षक बन्न सफल भएका थिए।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40848343 |title=Gylfi Sigurdsson: Everton sign £45m deal for Swansea midfielder |website=BBC Sport |date=16 August 2017 |accessdate=9 September 2017}}</ref> पिकफोर्डले सन् २०१७ अगस्ट १२ का दिन प्रिमियर लिगको एक खेलमा क्लब लागि पर्दापण गरेका थिए भने उक्त खेल एभर्टन र स्टोक सिटी बीच आयोजना गरिएको थियो। एभर्टन र स्टोक सिटी बीचको उक्त खेल १-१ को बराबरीमा टुङ्गिएको थियो भने उक्त खेल गुडिसन पार्कमा आयोजना गरिएको थियो। उनले उक्त वर्ष लिग चरणका खेलहरूमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका कारण उनी एभर्टनका उत्कृष्ट खेलाडी बन्न सफल भएका थिए। <ref>{{cite news |url=http://www.skysports.com/football/news/11671/11355385/jordan-pickford-honoured-after-dominating-everton-awards-night |title=Jordan Pickford 'honoured' after dominating Everton awards night |website=Sky Sports |date=1 May 2017 |accessdate=4 July 2018}}</ref> ==== सन् २०१८-१९ संस्करण ==== सन् २०१८-१९ संस्करणको प्रिमियर लिग पनि पिकफोर्डले एभर्टनकै लागि खेलेका थिए भने सन् २०१८ डिसेम्बर २ का दिन लिभरपुलका विरुद्ध आयोजित एक खेलको ९६औँ मिनेटमा उनको सानो गलतीका कारण लिभरपुलका दिभोग ओहिगीले एक गोल गरेका कारण उक्त खेल लिभरपुलले १-० गोल अन्तरले जितेको थियो।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/46333097 |title=Liverpool 1–0 Everton: Jordan Pickford error gifts Divock Origi late winner |website=BBC Sport |date=2 December 2018 |accessdate=12 December 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/liverpool-everton-jordan-pickford-mistake-goal-error-divock-origi-a8664181.html |title= Liverpool vs Everton: Jordan Pickford explains what he was trying to do in 'freak' mistake |newspaper=The Independent |date=2 December 2018 |accessdate=12 December 2018}}</ref> सन् २०१९ मार्च १० का दिन न्यु क्यासल युनाइटेड विरुद्धको खेलमा युनाइटेडले पेनाल्टी प्राप्त गरेको थियो भने पिकफोर्डले युनाइटेडका म्याट रिचीको पेनाल्टीलाई बचाउन सफल भएका थिए भने खेलको निर्धारित समय समाप्त हुनु अघि एभर्टनले १ गोल गर्दै क्लबले दोब्बर अग्रताका साथ खेल जित्न सफल भएको थियो।<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2019/03/09/villain-hero-scapegoat-jordan-pickford-spotlight-newcastle/ |title=From villain, to hero, to scapegoat – Jordan Pickford in the spotlight as Newcastle fight back to stun Everton|newspaper=The Daily Telegraph |date=9 March 2019 |accessdate=21 March 2019}}</ref> हालसम्म पिकफोर्ड एभर्टनका लागि १०० भन्दा बढी खेलहरूमा गोलरक्षकको रूपमा उपस्थिति जनाइसकेका छन्।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/47424848|title=Newcastle United 3–2 Everton|website=BBC Sport|date=10 March 2019|accessdate=22 March 2019}}</ref> == अन्तर्राष्ट्रिय खेलजीवन == [[File:2017083200955 2017-03-24 Fussball U21 Deutschland vs England - Sven - 1D X - 0153 - DV3P6479 - Jordan Pickford.jpg|thumb|upright|सन् २०१७ मा पिकफोर्ड]] सन् २०१७ मा पिकफोर्डको इङ्ल्यान्ड राष्ट्रिय टोलीमा पदोन्नति हुनु अगाडि उनले १७,१८,१९,२० र २१ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय टोलीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय खेलहरूमा सहभागिता जनाएका थिए।<ref name="Echo_October2016">{{cite news |title=10 things you may not know about England new boy Jordan Pickford |url=http://www.sunderlandecho.com/sport/football/sunderland-afc/10-things-you-may-not-know-about-england-new-boy-jordan-pickford-1-8173261 |newspaper=Sunderland Echo |accessdate=13 June 2017}}</ref> उनले सन् २००९ अक्टोबर महिनामा वेल्सका विरुद्ध आयोजित खेलमा इङ्ल्यान्डको १६ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय टोलीको मार्फत अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल खेल जीवनको सुरुवात गरेका थिए।<ref>{{cite news |title=Bruce chasing Zenden |url=http://www.thenorthernecho.co.uk/sport/4686565.Bruce_chasing_Zenden |newspaper=The Northern Echo |location=Darlington |date=16 October 2009 |accessdate=17 October 2016}}</ref> सन् २०११ मा पिकफोर्डले मेक्सिकोमा आयोजित सन् २०११ फिफा यु १७ विश्वकपमा पनि इङ्ल्यान्ड १७ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय टोलीको प्रतिनिधित्व गरेका थिए।<ref>{{Cite news |title=Canadian goalkeeper makes history with goal at u17 World Cup |url=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/canadian-goalkeeper-makes-history-with-goal-at-u-17-world-cup/article584267/ |newspaper=The Globe and Mail |accessdate=5 April 2014}}</ref> क्यानडा १७ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय फुटबल टोली विरुद्ध आयोजित एक खेलमा क्यानडेली गोलरक्षकको प्रहार किलियन रोबर्टसको प्रहारलाई पिकफोर्डले रोक्न नसक्दा गोलरक्षकले फिफा विश्वकपको इतिहासमै पहिलोपटक गोल गरेको एक कीर्तिमान बनेको थियो भने उक्त खेल २-२ को गोल अन्तरमा समाप्त भएको थियो।<ref>{{cite web |title=Uruguay advance as records fell |url=https://www.fifa.com/u17worldcup/news/newsid=1458456/index.html |publisher=FIFA |accessdate=14 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110626121039/http://www.fifa.com/u17worldcup/news/newsid=1458456/index.html |archive-date=26 June 2011}}</ref> सन् २०१५ अगस्ट २५ का दिन उनलाई इङ्ल्यान्ड २१ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय फुटबल टोलीको प्रतिनिधित्व गर्नका लागि पहिलोपटक बोलाइएको थियो।<ref>{{cite news |url=http://www.sunderlandecho.com/sport/sunderland-afc/latest-safc-news/safc-match-analysis/sunderland-s-duncan-watmore-and-jordan-pickford-selected-for-england-u21s-1-7427777 |title=Sunderland's Duncan Watmore and Jordan Pickford selected for England U21s |newspaper=Sunderland Echo |accessdate=11 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123418/http://www.sunderlandecho.com/sport/sunderland-afc/latest-safc-news/safc-match-analysis/sunderland-s-duncan-watmore-and-jordan-pickford-selected-for-england-u21s-1-7427777 |archive-date=24 September 2015}}</ref> पिकफोर्ड सन् २०१५ सेप्टेम्बर ३ का दिन संयुक्त राज्य अमेरिका विरुद्धको एक मैत्रीपूर्ण खेलमा २१ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय फुटबल टोलीको प्रतिनिधित्व गरेका थिए।<ref name="Echo_October2016"/> १४ अक्टोबरका दिन उनले कजाख्तानको विरुद्ध आयोजित एक मैत्रीपूर्ण खेलमा नेथन रेडमन्डलाई पेनाल्टी क्षेत्रबाट प्रहार गर्दै गोल गर्नका लागि सहायता प्रदान गरेका थिए।<ref>{{cite news |url=http://www.sunderlandecho.com/sport/sunderland-afc/latest-safc-news/safc-match-analysis/watch-sunderland-s-ace-goalkeeper-jordan-pickford-hailed-after-england-assist-1-7513763 |title=Watch: Sunderland's ace goalkeeper Jordan Pickford hailed after England assist |newspaper=Sunderland Echo |accessdate=11 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081137/http://www.sunderlandecho.com/sport/sunderland-afc/latest-safc-news/safc-match-analysis/watch-sunderland-s-ace-goalkeeper-jordan-pickford-hailed-after-england-assist-1-7513763 |archive-date=4 March 2016}}</ref> २१ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय फुटबल टोलीले सन् २०१६ मा फ्रान्समा आयोजित तुलोँ फुटबल प्रतियोगिताको उपाधि।समेत जित्न सफल भएको थियो।<ref name=toulon>{{cite news |title=England Under-21s win Toulon Tournament for first time in 22 years |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36410296 |accessdate=11 October 2016 |website=BBC Sport |date=29 May 2016}}</ref> सन् २०१७ को युएफा युरोपेली यु २१ च्याम्पियनसिप नामक एक अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगितामा २१ वर्ष मुनिको राष्ट्रिय टोलीले सेमिफाइनलसम्मको यात्रा तय गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://www.safc.com/news/team-news/2016/october/pickford-gets-england-call |title=Pickford for England |publisher=Sunderland A.F.C. |accessdate=11 October 2016}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/8/main/2017/06/30/36749952/saul-pickford-star-in-euro-under-21-team-of-the-tournament |title=Saul & Pickford star in Euro Under-21 Team of the Tournament |website=Goal.com |date=30 June 2017}}</ref> [[File:Jordan Pickford 2018-07-03 1.jpg|thumb|upright|सन् २०१८ को फिफा विश्वकपमा पिकफोर्ड राष्ट्रिय टोलीका तर्फबाट खेल्दै]] सन् २०१८ मा रूसमा आयोजना हुन लागेको फिफा विश्वकपको छनोट खेलमा इङ्ल्यान्डको सामाना स्लोभेनियासँग भएको थियो भने उनले उक्त खेलमा गोलरक्षकको रूपमा खेल खेल्नका लागि बोलाइएको थियो भने उक्त खेल सन् २०१६ अक्टोबरमा आयोजना गरिएको थियो।<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2017/aug/24/england-squad-maguire-chalobah-slovakia-malta |title=Harry Maguire and Nathaniel Chalobah called up to England squad for first time |newspaper=The Guardian |location=London |date=24 August 2017 |accessdate=12 November 2017}}</ref> पिकफोर्डले सन् २०१७ को नोभेम्बर महिनामा जर्मनीको विरुद्धको एक मैत्रीपूर्ण खेलमा पहिलोपटक राष्ट्रिय टोलीको प्रतिनिधित्व गरेका थिए भने उक्त खेल गोल रहित बराबरीमा टुङ्गिएको थियो।<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2017/aug/29/jordan-pickford-out-england-squad-world-cup-qualifiers |title=Jordan Pickford ruled out of England's squad for World Cup qualifiers |newspaper=The Guardian |location=London |date=29 August 2017 |accessdate=5 September 2017}}</ref> यस खेललाई इङ्ल्यान्डको विम्ब्ले रङ्गशालामा आयोजना गरिएको थियो। सन् २०१८ मा रूसमा आयोजना हुन लागेको फिफा विश्वकपको संस्करणमा पनि पिकफिर्डलाई राष्ट्रिय टोलीका तर्फबाट मुख्य गोलरक्षकको रूपमा छनोट गरिएको थियो।<ref>{{cite news |first=Phil |last=McNulty |title=England 0–0 Germany |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/41854505 |website=BBC Sport |date=10 November 2017 |accessdate=11 November 2017}}</ref> उक्त अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा इङ्ल्यान्डको सामना ट्युनिसियासँग भएको भने उक्त खेलमा राष्ट्रिय ट‍ोलीले २-१ गोल अन्तरले जित हासिल गरेको थियो।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44138600 |title=England World Cup squad: Trent Alexander-Arnold in 23-man squad |website=BBC Sport |date=16 May 2018 |accessdate=17 May 2018}}</ref> सन् २०१८ जुलाई ३ का दिन आयोजित उक्त प्रतियोगिताको १६ चरणको खेल इङ्ल्यान्ड र कोलोम्बिया बीच आयोजना गरिएको थियो भने उक्त खेलको निर्धारित समयसम्म दुवै टोलीका तर्फबाट समान १-१ गोल भएका कारण इङ्ल्यान्डले पेनाल्टी मार्फत कोलोम्बियालाई ४-३ गोल अन्तरले पराजित गर्न सफल भएको थियो।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44434276 |title=Tunisia 1–2 England |website=BBC Sport |date=19 June 2018 |accessdate=19 June 2018}}</ref> सन् २०१८ जुलाई ७ का दिन आयोजित स्विडेन विरुद्धको खेलमा राष्ट्रिय टोलीले स्विडेनलाई २-० गोल अन्तरले पराजित गर्दै क्वाटरफाइनलसम्मको यात्रा तय गरेको थियो।<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44610244 |title=Colombia 1–1 England |first=Phil |last=McNulty |website=BBC Sport |date=3 July 2018 |accessdate=3 July 2018}}</ref> सन् २०१९ जुनमा आयोजित युएफा राष्ट्र लिगको एक खेलमा राष्ट्रिय टोलीले स्वीट्जरल्यान्डलाई पराजित गर्न सफल भएका थिए भने उक्त खेलमा उनी पेनाल्टी प्रहार बचाउन सफल भएका थिए।<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44665445 |title=World Cup 2018: England beat Sweden 2–0 to reach semi-finals |first=Phil |last=McNulty |website=BBC Sport |date=7 July 2018 |accessdate=7 July 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48191915 |title=Switzerland 0 0 England |first=Phil |last=McNulty |website=BBC Sport |date=9 June 2019 |accessdate=16 June 2019}}</ref> == खेलजीवन तथ्याङ्क == === क्लब === {{updated|३ अक्टोबर २०२०}} {| class=wikitable style=text-align:center |+ क्लबका लागि जनाएको उपस्थिति तथा गरेका गोलहरू |- !rowspan=2|क्लब !rowspan=2|संस्करण !colspan=3|लिग !colspan=2|एफए कप !colspan=2|इइफएल कप !colspan=2|अन्य !colspan=2|जम्मा |- !विभाग!!उपस्थिति!!गोल!!उपस्थिति!!गोल!!उपस्थिति!!गोल!!उपस्थिति!!गोल!!उपस्थिति!!गोल |- |rowspan=7|[[सुन्डरल्यान्ड फुटबल क्लब|सुन्डरल्यान्ड]] |[[२०११–१२ सुन्डरल्यान्ड फुटबल क्लब संस्करण|२०११–१२]]<ref name=sb१११२>{{soccerbase season|63860|2011|accessdate=११ October २०१६}}</ref> |[[प्रिमियर लिग]] |०||०||०||०||०||०||colspan=2|—||०||० |- |[[२०१२–१३ सुन्डरल्यान्ड फुटबल क्लब संस्करण|२०१२–१३]]<ref name=sb१२१३>{{soccerbase season|63860|2012|accessdate=११ October २०१६}}</ref> |प्रिमियर लिग |०||०||०||०||०||०||colspan=2|—||०||० |- |[[२०१३–१४ सुन्डरल्यान्ड फुटबल क्लब संस्करण|२०१३–१४]]<ref name=sb१३१४>{{soccerbase season|63860|2013|accessdate=२४ June २०१८}}</ref> |प्रिमियर लिग |०||०||०||०||०||०||colspan=2|—||०||० |- |[[२०१४–१५ सुन्डरल्यान्ड फुटबल क्लब संस्करण|२०१४–१५]]<ref name=sb१४१५>{{soccerbase season|63860|2014|accessdate=११ October २०१६}}</ref> |प्रिमियर लिग |०||०||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||०||० |- |[[२०१५–१६ सुन्डरल्यान्ड फुटबल क्लब संस्करण|२०१५–१६]]<ref name=sb१५१६>{{soccerbase season|63860|2015|accessdate=११ October २०१६}}</ref> |प्रिमियर लिग |२||०||१||०||colspan=2|—||colspan=2|—||३||० |- |[[२०१६–१७ सुन्डरल्यान्ड फुटबल क्लब संस्करण|२०१६–१७]]<ref name=sb१६१७>{{soccerbase season|63860|2016|accessdate=२८ July २०१७}}</ref> |प्रिमियर लिग |२९||०||०||०||३||०||colspan=2|—||३२||० |- !colspan=2|जम्मा !३१||०||१||०||३||०||colspan=2|—||३५||० |- |[[डार्लिङटन फुटबल क्लब|डार्लिङटन]] (ऋण) |[[२०११–१२ Football Conference#Conference Premier|२०११–१२]]<ref name=Soccerway>{{cite web |url=https://uk.soccerway.com/players/jordan-pickford/%E0%A5%A7%E0%A5%AC%E0%A5%A6%E0%A5%AA%E0%A5%A6%E0%A5%AB/ |title=J. Pickford: Summary |website=Soccerway |publisher=Perform Group |accessdate=१८ May २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011100814/https://uk.soccerway.com/players/jordan-pickford/%E0%A5%A7%E0%A5%AC%E0%A5%A6%E0%A5%AA%E0%A5%A6%E0%A5%AB/ |archive-date=2023-10-11 }}</ref> |कन्फेरेन्स प्रिमियर |१७||०||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||१७||० |- |[[अल्फरटन टाउन फुटबल क्लब|अलफर्टन]] (ऋण) |[[२०१२–१३ Football Conference#Conference Premier|२०१२–१३]]<ref name=Soccerway/> |कन्फेरेन्स प्रिमियर |१२||०||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||१२||० |- |[[ब्रुटन एल्बियन फुटबल क्लब|ब्रुटन एल्बियन]] (ऋण) |[[२०१३–१४ ब्रुटन एल्बियन फुटबल क्लब संस्करण|२०१३–१४]]<ref name=sb१३१४/> |इएफएल लिग २ |१२||०||colspan=2|—||१||०||colspan=2|—||१३||० |- |[[कार्लायल युनाइटेड फुटबल क्लब|कार्लायल युनाइटेड]] (ऋण) |[[२०१३–१४ कार्लायल युनाइटेड फुटबल क्लब संस्करण|२०१३–१४]]<ref name=sb१३१४/> |[[इएफएल लिग १|लिग १]] |१८||०||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||१८||० |- |[[ब्राडफोर्ड सिटी फुटबल क्लब|ब्राडफोर्ड सिटी]] (ऋण) |[[२०१४–१५ ब्राडफोर्ड सिटी फुटबल क्लब संस्करण|२०१४–१५]]<ref name=sb१४१५/> |लिग १ |३३||०||colspan=2|—||colspan=2|—||१{{efn|फुटबल लिग ट्रोफीमा जनाएको उपस्थिति सहित}}||०||३४||० |- |[[प्रिस्टोन नर्थ इन्ड]] (ऋण) |[[२०१५–१६ प्रिस्टोन नर्थ इन्ड फुटबल क्लब संस्करण|२०१५–१६]]<ref name=sb१५१६/> |इएफएल च्याम्पियनसिप |२४||०||colspan=2|—||३||०||colspan=2|—||२७||० |- | rowspan="5" |[[एभर्टन फुटबल क्लब|एभर्टन]] |[[२०१७–१८ एभर्टन फुटबल क्लब संस्करण|२०१७–१८]]<ref name=sb१७१८>{{soccerbase season|63860|2017|accessdate=१४ July २०१८}}</ref> |प्रिमियर लिग |३८||०||१||०||१||०||६{{efn|युएफा युरोपा लिगमत जनाएको उपस्थिति सहित}}||०||४६||० |- |[[२०१८–१९ एभर्टन फुटबल क्लब संस्करण|२०१८–१९]]<ref name=sb१८१९>{{soccerbase season|63860|2018|accessdate=९ June २०१९}}</ref> |प्रिमियर लिग |३८||०||२||०||०||०||colspan=2|—||४०||० |- |[[२०१९–२० एभर्टन फुटबल क्लब संस्करण|२०१९–२०]]<ref name=sb१९२०>{{soccerbase season|63860|2019|accessdate=९ September २०२०}}</ref> |प्रिमियर लिग |३८||०||१||०||४||०||colspan=2|—||४३||० |- |[[२०२०–२१ एभर्टन फुटबल क्लब संस्करण|२०२०–२१]] |प्रिमियर लिग |४||०||०||०||२||०||colspan=2|—||६||० |- !colspan=2|जम्मा !११८||०||४||०||८||०||६||०||१३८||० |- !colspan=3|कुल !२६५||०||५||०||१५||०||७||०||२९४||० |} {{notelist}} === अन्तर्राष्ट्रिय === {{updated|८ सेप्टेम्बर २०२०}}<ref>{{NFT player |id=६९२६८ |name=Pickford, Jordan |accessdate=९ September २०२०}}</ref> {| class=wikitable style=text-align:center |+ राष्ट्रिय टोलीका जनाएको उपस्थिति तथा गरेका गोलहरू |- !राष्ट्रिय टोली!!वर्ष!!उपस्थिति!!गोल |- |rowspan=4|[[इङ्ल्यान्ड राष्ट्रिय फुटबल टोली|इङ्ल्यान्ड]] |२०१७||१||० |- |२०१८||१४||० |- |२०१९||९||० |- |२०२०||२||० |- !colspan=2|जम्मा||२६||० |} ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == {{commons category|Jordan Pickford|जोर्डन पिकफोर्ड}} *[https://web.archive.org/web/20171018215006/http://www.evertonfc.com/players/j/jp/jordan-pickford एभर्टन एफसीमा पिकफोर्डको प्रोफाइल ] *[http://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/jordan-pickford फुटबलको आधिकारिक वेबसाइटमा पिकफोर्ड ] *{{Soccerbase}} {{ढाँचा:England squad 2018 FIFA World Cup}} [[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:इङ्ल्यान्डका फुटबल खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:सन् १९९४ मा जन्म]] [[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]] [[श्रेणी:२०२६ फिफा विश्वकपका खेलाडीहरू]] [[श्रेणी:पुरुष फुटबल गोलरक्षकहरू]] jrvcs478ovf27o3p07j5ou0aw7jvau7 0 100900 1393640 1383906 2026-11-03T02:19:27Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393640 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = एसिया सेल | logo = Logo -Asiacell.png | type = [[प्राइभेट लिमिटेड कम्पनी|निजी]] | foundation = १९९९ | location = [[सुलेमानिया]], [[इराक]] | key_people = फरूक मुस्ताफा रसूल ([[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]]) | industry = [[दूरसञ्चार]] | num_employees = | products = [[दूरसञ्चार]] | revenue = | homepage = http://www.asiacell.com }} '''एसिया सेल''' ({{lang-ar|آسياسيل}}) {{lang-ku|ئاسیاسێڵ}}) [[इराक]] को दूरसञ्चार कम्पनी हो जुन मुख्य रूपमा इराकमा मोबाइल फोन सेवा र मोबाइल इन्टरनेट सेवाहरू प्रदान गर्दछ । <ref>{{Cite web |url=http://www.investingroup.org/publications/kurdistan/overview/telecom/ |title=टेलिकम - कुर्दिशतान क्षेत्र |access-date=2018-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018064312/http://investingroup.org/publications/kurdistan/overview/telecom/ |archive-date=2018-10-18}}</ref> एसिया सेल राज्यको एक अत्याधुनिक ग्राहक सेवा सुविधा प्रदान गरेको छ एक दिन यो चौबिसै घन्टा काम गर्दछ, हप्ता ७ दिन ग्राहकहरुको लागि समर्पित टिमहरूसँग निगमको सेवा गर्नको लागि समर्थन गर्दछ । यसको मुख्य कार्यलय ईराकको प्रमुख व्यापारीक केन्द्र सुलेमानिया शहरमा अवस्थित छ। ==इतिहास== एसिया सेल, इराकमा पहिलो मोबाइल दूरसञ्चार कम्पनी हो जुन सुलेमानमिया सहर मा स्थापित भएको थियो । एसिया सेलले सन् २००० मा आफ्नो पहिलो व्यवसायिक सेवा सुरु गरेको थियोे । अक्टोबर २००३ मा, एसिया सेलले इराकका छ वटा उत्तरी प्रान्तका लागि दुई वर्षको [[विश्वव्यापी मोबाइल सञ्चालन प्रणाली]] इजाजत पत्र प्रदान गरिएको थियो । इजाजत पत्र गणतन्त्र इराकको सम्पूर्ण क्षेत्रमा सेवा पुर्‍याउन २००५ मा विस्तार गरिएको थियो । आज यो देशब्यापी रूपमा सेवा उपलब्ध गराउने एकमात्र सञ्जाल हो । अगस्ट २००७ मा, एसिया सेलले बोली प्रक्रियामा र १५-वर्षको राष्ट्रिय इजाजत पत्र प्राप्त गरेको थियोे र जीएसएम दूरसञ्चार परिचालकको रूपमा देशमा सबैभन्दा लामो दीर्घकालिक नेटवर्क बन्न सफल भएको थियोे । नयाँ व्यापार सञ्चालन गर्न, एसिया सेलले [[बगदाद]], मोसुल र इराकका अन्य प्रमुख शहरहरूमा पनि नयाँ कार्यकारी कार्यालयहरू स्थापना गरेको थियो । हाल यसका देशभरी ९.१ मिलियन प्रयोगकर्ताहरू रहेका छन् । अप्रिल २०१५ मा इराकका प्रसिद्ध गायक काधिम अल-सहेर ब्रान्डको प्रतिनिधि भएका थिए ।<ref>{{cite web |url= http://rpnlebanon.com/site/kadim-al-sahir-becomes-the-new-face-of-asiacell/ |title= काधिम अल-सहेर एसिया सेलको प्रतिनिधिमा नियुक्त भएका छन् |date= ९ अप्रिल २०१५ |website= आरपिएन लेब्नान |access-date= २८ फेब्रुअरी २०१७ |6= |archive-url= https://web.archive.org/web/20170301180513/http://rpnlebanon.com/site/kadim-al-sahir-becomes-the-new-face-of-asiacell/ |archive-date= 2017-03-01 }}</ref> एसिया सेलले यसको ३.९ जी डाटा सेवाको साथ सर्वोत्तम इन्टरनेट प्रदायक बनेको छ । जुन जनवरी २०१५ देखि इराकको एक सबैभन्दा राम्रो नेटवर्क पनि बनेको छ । सन् २०११ मा, इराक सञ्चार मन्त्रालयले एसिया सेललाई उत्कृष्ट जीएसएम परिचालकको रूपमा मान्यता दिएको थियोे । एसिया सेल [[जयन समूह|जेइन इराक]]को प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी हो। ==सेवा र उत्पादनहरू== एसिया सेल, कुर्दिश्तान र इराकमा पहिलो मोबाइल दूरसञ्चार कम्पनी हो । यो सन् १९९७ मा सुलेमानमिया शहरमा कुर्द व्यापारी फारूक रहोद्वारा स्थापित गरिएको थियो । एसिया सेलले सन् २००० मा आफ्नो पहिलो व्यवसायिक सेवा सुरु गरेको थियोे । फेब्रुअरी २०१७ मा, कम्पनीले आफ्ना ग्राहकहरूको लागि विकिपिडिया नि: शुल्क प्रदान गरेको थियो ।<ref>{{cite web |url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-4267312/Asiacell-offer-free-access-Wikipedia-Iraq.html |title= इराकमा एसिया सेलले नि:शुल्क विकिपिडिया प्रदान गरेको छ |date= २८ फेब्रुअरी २०१७ |website=डेल्ली मेल |publisher= |access-date= २८ फेब्रुअरी २०१७ }}</ref> हाल यसका देशब्यापी रूपमा १३ मिलियन प्रयोगकर्ताहरू रहेका छन् । ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== * {{official website|http://www.asiacell.com}} [[श्रेणी:विकिथन-७ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] [[श्रेणी:दूरसञ्चार]] [[श्रेणी:इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरू]] [[श्रेणी:टेलिकम]] meqrz3f27v29126mvd1r7ylamyiqgfg 0 101116 1393592 1383054 2026-11-02T12:33:39Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393592 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir |image = Akshardham (Delhi).jpg |caption= स्वामिनारायण अक्षरधाम मन्दिर, दिल्ली |creator = [[BAPS]], [[प्रमुख स्वामी महाराज]] |proper_name = अक्षरधाम |date_built = ६ नोवेम्बर २००५<small>(consecration)</small> |primary_deity = [[भगवान स्वामिनारायण]] |architecture = [[वास्तु शास्त्र]] एवम् [[पंचरात्र|पंचरात्र शास्त्र]] |location = रा.रा. 24, [[नोएडा|नोएडा मोड़]], [[नयाँ दिल्ली]], [[भारत]] |coordinates = {{coord|28|36|50.35|N|77|16|39.73|E|type:landmark_scale:100|display=inline,title}} }} [[नयाँ दिल्ली]] मा अवस्थित स्वामिनारायण '''अक्षरधाम मन्दिर''' एउटा धार्मिक एवम् सांस्कृतिक तीर्थ स्थल हो। यसलाई ज्योतिर्धर भगवान स्वामिनारायणको पुण्य स्मृतिमा बनाइएको छ। यो मन्दिर १०० एकड जग्गामा फैलिएको छ। संसारको सबैभन्दा विशाल [[हिन्दु धर्म|हिन्दू]] [[मन्दिर]] परिसर भएको कारणले गर्दा २६ डिसेम्बर २००७ मा यसलाई गिनीज बुक अफ व‌र्ल्ड रिकर्ड्समा सूचीकृत गरिएको थियो। योगी महाराज द्वारा प्रेरित हो र प्रमुख स्वामी महाराज द्वारा बनाईएको यो बीएपीएस द्वारा निर्माण गरिएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://akshardham.com/|title=स्वामिनारायण अक्षरधाम मन्दिर, नयाँ दिल्ली }}</ref>यो मन्दिरले, दिल्ली भ्रमण गर्ने सबै पर्यटकहरूको लगभग ७० प्रतिशत <ref>{{cite web |url=https://www.omaxe.com/blog/5-magnificent-monuments-of-delhi/ |title= दिल्लीको उत्कृष्ट स्मारकहरू |accessdate=डिसेम्बर १८, २०१८ |last=Grover |first=Gundeep|publisher=Omaxe |quote= |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206161432/https://www.omaxe.com/blog/5-magnificent-monuments-of-delhi/ |archivedate=6 December 2017 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.voguetraveller.com/2016/09/04/akshardham-temple-delhi-largest-hindu-temple-in-the-world/|title=आठौँ आश्चर्य - दिल्ली स्वामीनारायण मंदिरले आधुनिक टेक्नोलोजी प्रयोग गर्दछ|last=Verma|first=Sharad|publisher=New India Times|accessdate=डिसेम्बर १८, २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113041727/https://www.voguetraveller.com/2016/09/04/akshardham-temple-delhi-largest-hindu-temple-in-the-world/|archive-date=2017-11-13}}</ref> लाई आकर्षित गर्दछ र यसलाई आधिकारिक रूपमा ६ नोभेम्बर २००५ मा डा.ए.पी.जे. अब्दुल कलाम द्वारा खोलिएको थियो। ==विशेषताहरू== === दसद्वार === यो द्वार दसौँ दिशाहरूको प्रतीक हो, जसले वैदिक शुभकामनाहरु लाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। === भक्तिद्वार === यो द्वार परम्परागत भारतीय शैली मा रहेको छ। भक्ति एवम् उपासना को २०८ स्वरूप भक्तिद्वारमा मंडित छन्। === मयूर द्वार === [[भारत]]को राष्ट्रिय पक्षी मयूर, आफ्नो सौन्दर्य, संयम र शुचिता को प्रतीकको रूपमा भगवानको सदा नै प्रिय रहेको हुन्छ। यहाँको स्वागत द्वारमा परस्पर हुदैं भव्य मयूर तोरण एवम् कलामन्डित स्तंभहरूको को ८६९ मयूर नृत्य गरिरहेका छन्। यो शिल्पकला को अत्योत्तम कृति हो। === श्रीहरि चरणार्विंद === [[चित्र:Akshardham_Delhi.jpg|thumb|right|अक्षरधाम मन्दिर]] == कीर्तिमान स्थापित == [[चित्र:Akshardhaam Temple.jpg|thumb|right|अक्षरधाम मन्दिर]] अक्षरधाम मन्दिरलाई संसारको सबैभन्दा विशाल हिन्दू मन्दिर परिसर भएको कारणले गिनीज बुक अफ व‌र्ल्ड रिकर्ड्समा [[बुधबार|बुधवार]], २६ डिसेम्बर [[सन् २००७|२००७]] म सूचीकृत गरिएको थियो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{कमन्सश्रेणी|Akshardham}} [[श्रेणी:हिन्दु मन्दिर]] [[श्रेणी:भारतका मन्दिरहरू]] 1609k0bh5ohuelpk73ipsu5dazywuzb 0 102839 1393620 1383096 2026-11-02T21:37:24Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393620 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = अदानचुली |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[गाउँपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = हुम्ला जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल |coordinates = {{coord|29.69|81.90|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[हुम्ला जिल्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-humla/adanchuli?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = अध्यक्ष |leader_name = मोहनविक्रम सिंह <small> <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |leader_title1 = उपाध्यक्ष |leader_name1 = कर्ण रोकाया <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७३ फागुन २७ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 150.61 |area_rank = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=61&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 8265 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +०५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_codes = +९७७-०१९ |blank_name = केन्द्र |blank_info = साविक [[श्रीनगर, हुम्ला|श्रीनगर]] गाविसको कार्यालय |website = {{URL|adanchulimun.gov.np}} |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' नेपालको [[कर्णाली प्रदेश]]को [[हुम्ला जिल्ला]]को एक गाउँपालिका हो।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> यो जिल्लाको ७ गाउँपालिकाहरू मध्ये एक हो।<ref>{{cite news|title=अब ७६६ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-date=2017-09-03}}</ref> यस गाउँपालिकामा ६ वटा वडा रहेका छन्। साविकको [[श्रीनगर, हुम्ला|श्रीनगर]] र [[कालिका, हुम्ला|कालिका]] गाविसलाई मिलाएर बनाइएको गाउँपालिका हो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल १५०.६१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको प्रमुख कार्यालय साविकको श्रीनगर गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ८,२६५ रहेको छ भने यहाँ १,४८० घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ अदानचुली गाउँपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[श्रीनगर, हुम्ला|श्रीनगर]] (६-८) || १,२०० || ९.९ || १२१.२१ |- | २ || [[श्रीनगर, हुम्ला|श्रीनगर]] (१-३) || १,४८९ || ६.३३ || २३५.२३ |- | ३ || [[श्रीनगर, हुम्ला|श्रीनगर]] (४-५) || १,४२२ || २८.९२ || ४९.१७ |- | ४ || [[श्रीनगर, हुम्ला|श्रीनगर]] (९) र [[कालिका, हुम्ला|कालिका]] (८-९) || ९४१ || २९.२१ || ३२.२२ |- | ५ || [[कालिका, हुम्ला|कालिका]] (१-४) || १,७५० || २२.६ || ७७.४३ |- | ६ || [[कालिका, हुम्ला|कालिका]] (५-७) || १,४६३ || ५३.६५ || २७.२७ |- ! colspan="2" | जम्मा !! ८,२६५ !! १५०.६१ !! ५४.८८ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://dcchumla.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, हुम्ला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240723155731/https://dcchumla.gov.np/ |date=2024-07-23 }} {{हुम्ला जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:हुम्ला जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] oj5wst8biml9u8dy5x8inuzt28j61hn 0 102840 1393673 1385026 2026-11-03T08:13:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393673 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = चंखेली |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[गाउँपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = हुम्ला जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल |coordinates = {{coord|29.93|82.31|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[हुम्ला जिल्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-humla/chankheli?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = अध्यक्ष |leader_name = प्यारीलाल शाही <small> <small> ([[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]) |leader_title1 = उपाध्यक्ष |leader_name1 = प्रेमकला शाही <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी)|नेकपा (एकीकृत समाजवादी)]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७३ फागुन २७ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 1310.41 |area_rank = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=53&municipality=6|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 6579 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +०५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_codes = +९७७-०१९ |blank_name = केन्द्र |blank_info =साविक [[श्रीमष्ठा]] गाविसको कार्यालय |website = {{URL|chankhelimun.gov.np/}} |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' नेपालको [[कर्णाली प्रदेश]]को [[हुम्ला जिल्ला]]को एक गाउँपालिका हो।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> यो जिल्लाको ७ गाउँपालिकाहरू मध्ये एक हो।<ref>{{cite news|title=अब ७६६ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-date=2017-09-03}}</ref> यस गाउँपालिकामा ६ वटा वडा रहेका छन्। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल १३१०.४१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साविकको [[दार्मा]], [[मिमी]], [[श्रीमष्ठा]], [[मेल्छाम]] र [[गोठी]] गाविसको वडा नं. ३ मिलाएर बनाइएको गाउँपालिका थियो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल १३१०.४१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ । साथै यो गाउँपालिकाको प्रमुख कार्यालय साविक साविक श्रीमस्था गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। नेपालको प्रख्यात हिमाल [[चङ्खेली हिमाल|चङ्खेली]] हिमालको नामबाट यो गाउँपालिको नामाङ्कन गरिएको थियो। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ६,५७९ रहेको छ भने यहाँ १,१९३ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ नाम्खा गाउँपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[दार्मा]] (७-९) || ७०१ || ७४.२२ || ९.४४ |- | २ || [[दार्मा]] (१-६) || १,७८० || ६.८३ || २६०.६१ |- | ३ || [[मिमी]] || १,५६७ || ६३९.०० || २.४५ |- | ४ || [[श्रीमष्ठा]] (१-६) || ९१८ || १६.३६ || ५६.११ |- | ५ || [[श्रीमष्ठा]] (७-९) || ३८२ || ५४०.६१ || ०.७० |- | ६ || [[मेल्छाम]] र [[गोठी]] (३) || १,२३१ || ३३.४३ || ३६.८२ |- ! colspan="2" | जम्मा !! ६,५७९ !! १,३१०.४५ !! ५.०२ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://dcchumla.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, हुम्ला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240723155731/https://dcchumla.gov.np/ |date=2024-07-23 }} {{हुम्ला जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:हुम्ला जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] jv49dicu38rtmmv0imf2v5whjnoqimg 0 102842 1393656 1384629 2026-11-03T06:35:13Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393656 wikitext text/x-wiki {{छोटो विवरण|कर्णाली प्रदेशको हुम्ला जिल्लामा अवस्थसत एक गाउँपालिका}} {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |name = खार्पुनाथ |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[गाउँपालिका]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_size = 300 |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = |map_caption = | pushpin_map_caption = | pushpin_map = हुम्ला जिल्ला#कर्णाली प्रदेश#नेपाल |coordinates ={{coord|30.05|82.10|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 = [[कर्णाली प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[हुम्ला जिल्ला]]<ref>{{Cite web |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |title=निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण सम्बन्धि सूचना |website=नेपाल राजपत्र |date=वि.सं. २०७४ भदौ १५ |accessdate=वि.सं. २०७८ माघ २५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706002534/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=23083 |archive-date=2020-07-06}}</ref> |<!-- Politics --> |government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-6/district-humla/kharpunath?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> |government_type = |leader_title = अध्यक्ष |leader_name = कर्णबहादुर रावल <small> <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |leader_title1 = उपाध्यक्ष |leader_name1 = ज्ञानबहादुर सिंह <small> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]]) |established_title = स्थापना |established_date = २०७३ फागुन २७ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 880 |area_rank = |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=6&district=61&municipality=2|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 6736 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +०५:४५ |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_codes = +९७७-०१९ |blank_name = केन्द्र |blank_info =साविक [[खार्पुनाथ]] गाविसको कार्यालय |website = {{URL|kharpunathmun.gov.np}} |footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' नेपालको [[कर्णाली प्रदेश]]को [[हुम्ला जिल्ला]]को एक गाउँपालिका हो।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=[[नयाँ पत्रिका दैनिक]]|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> यो जिल्लाको ७ गाउँपालिकाहरू मध्ये एक हो।<ref>{{cite news|title=अब ७६६ स्थानीय तह|url=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|accessdate=जेष्ठ १२, २०७४|publisher=[[कान्तिपुर दैनिक]]|date=जेष्ठ १२, २०७४|ref=http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903115749/http://kantipur.ekantipur.com/news/2017-05-26/20170525210136.html|archive-date=2017-09-03}}</ref> यस गाउँपालिकामा ५ वटा वडा रहेका छन्। साविकको [[लाली, हुम्ला|लाली]], [[राया]], [[छिप्रा]] र [[खार्पुनाथ]] गाविस मिलाएर बनाइएको गाउँपालिका थियो। यो गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ८८० वर्ग किलोमिटर रहेको छ। साथै यो गाउँपालिकाको प्रमुख कार्यालय साविक खार्पुनाथ गाविसको कार्यालयलाई निर्धारण गरिएको छ। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ६,७३६ रहेको छ भने यहाँ १,४३७ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ खार्पुनाथ गाउँपालिकाको वडागत विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविक गाविसहरू !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[लाली]] || १,६९१ || ३८.८९ || ४३.४८ |- | २ || [[राया]] (५-९) || ९५२ || १३.२१ || ७२.०७ |- | ३ || [[राया]] (१-४) || १,१२७ || ५५.७७ || २०.२१ |- | ४ || [[छिप्रा]] || १,२३४ || ३३.६४ || ३६.६८ |- | ५ || [[खार्पुनाथ]] || १,७३२ || ७३८.४९ || २.३५ |- ! colspan="2" | जम्मा !! ६,७३६ !! ८८० !! ७.६५ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://dcchumla.gov.np/ जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, हुम्ला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240723155731/https://dcchumla.gov.np/ |date=2024-07-23 }} {{हुम्ला जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:हुम्ला जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका गाउँपालिकाहरू]] hw0a2rrfgogv0wntkr1pgxsa51brvqv 0 107137 1393653 1384556 2026-11-03T06:07:50Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393653 wikitext text/x-wiki {{infobox website | name = क्वान्टकास्ट निगम | logo = | logo_size = | company_type = [[प्राइभेट लिमिटेड कम्पनी|निजी]] | foundation = {{start date|2006}} | editors = कोनरोड फेल्डम्यान<br>पल सुटर | location_city = [[सान फ्रान्सिस्को]], [[क्यालिफोर्निया]] | location_country = [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] | locations = | area_served = अन्तर्राष्ट्रिय | industry = सफ्टवेयर<ref>{{cite news|accessdate=2009-12-10|url=https://www.wsj.com/articles/SB124684239585598449|title=Quantcast Shakes up Ad-Targeting model | publisher= Wall Street Journal | first=Jessica E. | last=Vascellaro | date=2009-07-06}}</ref> | products = क्वाण्टकाष्ट विज्ञापन <br/>क्वाण्टकाष्ट मेजर<br/>क्वाण्टकाष्ट च्वाइस | services = | market cap = | revenue = | operating_income = | net_income = | owner = | num_employees = | parent = | divisions = | subsid = | url = http://www.quantcast.com/ | alexa = {{IncreaseNegative}} २,६२१ (अप्रिल १, २०१४)<ref name="alexa">{{cite web |url= https://www.alexa.com/siteinfo/Quantcast.com |title= क्वाण्टकाष्ट डटकमको जानकारी |publisher= [[अलेक्सा इन्टरनेट|अलेक्सा इण्टरनेट]] |accessdate= 2014-04-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160205053316/http://www.alexa.com/siteinfo/quantcast.com |archive-date= 2016-02-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205053316/http://www.alexa.com/siteinfo/quantcast.com |date=2016-02-05 }}</ref> | screenshot = [[File:Quantcast 2018.jpg]] | caption = | website_type = | language = | advertising = | registration = | launch_date = {{start date and age|2006}} | current_status = | footnotes = | intl = }} '''क्वान्टकास्ट''' एक अमेरिकी प्रविधि कम्पनी हो जसको स्थापना सन् २००६ मा भएको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://adage.com/article/quantcast/agency-adds-ai-era/312933/|title=How An Agency Adds Value In An AI Era|last=Horler|first=Rob|date=|work=AdAge|access-date=2018-04-03|language=en}}</ref> जुन एआइद्वारा सञ्चालित वास्तविक-समय विज्ञापन, श्रोता अन्तरदृष्टि र मापनमा आधारित छ। कम्पनीले १० करोड भन्दा बढी वेब गन्तव्यहरूमा सही दर्शक मापन गरेको दावी गरेको छ। यसको कार्यालयहरू संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलिया, सिङ्गापुर, संयुक्त अधिराज्य, आयरल्यान्ड, फ्रान्स, जर्मनी, इटाली र स्वीडेनमा रहेका छन्।<ref name="autogenerated1">Are You Building A 21st Century Brand? Rte.ie (2018-04-05). Retrieved on 2018-05-24.</ref> यसको प्रधान कार्यालय सान फ्रान्सिस्को, क्यालिफोर्नियामा अवस्थित छ।<ref>Quantcast takes it first leap into Asia, launching in seven new marketings. TheDrum (2018-01-25). Retrieved on 201-05-24.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.quantcast.com/about-us/|title=About Quantcast {{!}} Quantcast|work=Quantcast|access-date=2017-08-28|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> == इतिहास == क्वान्टकास्टलाई सन् २००६ मा सुरू गरिएको थियो। <ref>[http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/person.asp?personId=820848&privcapId=30566748 Konrad Feldman: Executive Profile & Biography - Businessweek] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Investing.businessweek.com (2005-02-01). Retrieved on 2014-04-19.</ref> कम्पनीले मापनमा निर्भर हुने पहिलो मुल्याङ्कन सेवा भएको दाबी गरेको थियो जून निल्सेनले अग्रगामी परम्परागत सूचीपत्र आधारित विधिको विपरीत हो।<ref>{{cite web|url=http://www.mediasmith.com/quantcast-the-next-generation-of-media-search/|title=Media Planning|work=mediasmith.com|access-date=2019-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407081005/http://www.mediasmith.com/quantcast-the-next-generation-of-media-search/|archive-date=2014-04-07}}</ref><ref name="autogenerated2">http://www.econ.ucla.edu/sboard/teaching/tech/Quantcast.pdf</ref> अङ्कीय विज्ञापन सफल हुनका लागि विश्वसनीय आँकडा आवश्यक पर्ने विश्वासमा कम्पनीको निर्माण गरिएको थियो जसको प्राथमिक उद्देश्य इण्टरनेट भरिका दर्शकहरूको विशेषताहरूमा विस्तृत र वास्तविक-समय अन्तरदृष्टि जम्मा गर्नु थियो। <ref name="clickz1">{{cite web|url=http://adage.com/article/quantcast/making-moment-moment/313632/|title=ARE YOU MAKING THIS MOMENT YOUR MOMENT?|work=adage.com|accessdate=2018-05-31}}</ref> खुला इण्टरनेटका अङ्कीय सामग्रीहरूमा ट्यागहरू राखेर, कम्पनीले श्रोताहरूको उमेर, लिङ्ग , रुचि, किसिम र केही प्रकारका सामग्रीहरूसँग उनीहरूको संग्नताको लम्बाइ र आवृत्ति जस्ता सामग्रीहरूको मापन गर्दछ।<ref>{{cite web|url=http://gigaom.com/2010/06/14/419-audience-measurement-firms-race-to-the-finish-line-but-not-there-yet/|title=Audience Measurement Firms Race To The Finish Line — But Not There Yet — Tech News and Analysis|work=gigaom.com|date=2010-06-14|accessdate=2014-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407084128/http://gigaom.com/2010/06/14/419-audience-measurement-firms-race-to-the-finish-line-but-not-there-yet/|archive-date=2014-04-07}}</ref> सम्पूर्ण निजी जानकारीहरू सार्वजनिक रूपमा प्रकाशकहरूद्वारा सही उपयोग गर्नका लागि उनीहरूको विवरणमा आधारित श्रोतालाई बुझ्नका लागि उपलब्ध गरिएको छ। सन् २००९ मा, क्वान्टकास्टले प्रयोगकर्ताको प्रत्यक्ष मापनबाट उनीहरूले प्राप्त गरेका मानवीय व्यवहारको सबै अन्तरदृष्टिहरूको प्रयोग गरी उनीहरूको व्यावसायको वास्तविक समय विज्ञापनको सुरूवात गरेको थियो। सन् २०१० मा क्वान्टकास्टको प्रकाशक कार्यक्रम, मिडिया मुल्याङ्कन परिषद् (एमआरसी)बाट आधिकारिक मान्यता प्राप्त गर्ने पहिलो अनलाइन ट्राफिक मापन सेवा बनेको थियो।<ref>[https://techcrunch.com/2013/01/08/quantcast-acquires-makegood/ Quantcast Acquires Startup MakeGood To Improve Ad Data Aggregation]. TechCrunch (2013-01-08). Retrieved on 2014-04-19.</ref> सन् २०१३ मा, कम्पनीले विज्ञापन प्रविधि कम्पनी, मेक गुड सफ्टवेयरको अधिग्रहण गरेको थियो जसले डाटा व्यवस्थापन र अनलाइन विज्ञापन अभियानहरूको लागि प्रतिवेदन तयार पार्न सरल बनाएको थियो। यस प्रविधिलाई क्वान्टकास्ट विज्ञापनको साथ क्वान्टकास्ट अभियानहरूको लागि उपलब्ध गराइएका प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने कार्यहरूको विस्तार गर्न एकीकृत गरिएको थियो जसले कम्पनीलाई विज्ञापन प्रभावशीलताको कोटीमा प्रतिस्पर्धाको नजिकधकेल्छ, जसमा कम स्कोर लगायतका कम्पनिहरू समावेश छन्।<ref>Kaplan, David. (2013-01-08) [http://www.adexchanger.com/analytics/quantcast-acquires-ad-effectiveness-analyst-makegood-software/ Quantcast Acquires Ad Effectiveness Analyst MakeGood Software]. Adexchanger.com. Retrieved on 2014-04-19.</ref><ref>[http://www.geekwire.com/2013/quantcast-buys-seattle-online-ad-startup-makegood-software/ Quantcast buys Seattle online ad startup MakeGood Software]. GeekWire. Retrieved on 2014-04-19.</ref> == मान्यताहरू == *सन् २०१३, सञ्चार माध्यममा १० शीर्ष निजी कम्पनीहरू जून व्यापार देखि व्यापार विज्ञापन विश्लेषणमा आधारित छ।<ref>{{cite web |url=http://www.aonetwork.com/AOStory/Announcing-2013-OnMedia-100-Top-Private-Companies |title=Archived copy |accessdate=March 27, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130315033819/http://www.aonetwork.com/AOStory/Announcing-2013-OnMedia-100-Top-Private-Companies |archivedate=March 15, 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130315033819/http://www.aonetwork.com/AOStory/Announcing-2013-OnMedia-100-Top-Private-Companies |date=March 15, 2013 }}</ref> *सन् २०१२ वियर्ड पत्रिका: तपाईले काम गर्न चाहनुहुने शीर्ष १० सान फ्रान्सिस्कोमा आधारित प्रविधि कम्पनीहरू<ref>{{cite news | url=https://www.wired.com/business/2012/10/best-san-francisco-tech-companies/#slideid-75354 | work=Wired | first=Marcus | last=Wohlsen | title=The 10 San Francisco Tech Companies You Wish You Worked For | date=2012-10-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140326042547/http://www.wired.com/business/2012/10/best-san-francisco-tech-companies#slideid-75354 | archive-date=2014-03-26 | access-date=2019-10-17}}</ref> *सन् २०१२ को विश्वव्यापी २५० शीर्ष निजी कम्पनीहरू रूपमा सम्मानित<ref>{{cite web |url=http://www.aonetwork.com/AOStory/Announcing-2012-AlwaysOn-Global-250-Top-Private-Companies |title=Archived copy |accessdate=March 27, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130225075858/http://www.aonetwork.com/AOStory/Announcing-2012-AlwaysOn-Global-250-Top-Private-Companies |archivedate=February 25, 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225075858/http://www.aonetwork.com/AOStory/Announcing-2012-AlwaysOn-Global-250-Top-Private-Companies |date=February 25, 2013 }}</ref> *सन् २०११, सञ्चार माध्यममा १० शीर्ष निजी कम्पनीहरू जून व्यापार देखि व्यापार विज्ञापन विश्लेषणमा आधारित छ।<ref>{{cite web |url=http://www.aonetwork.com/AOStory/Announcing-2011-OnMedia-100-Top-Private-Companies |title=Archived copy |accessdate=March 27, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301100110/http://www.aonetwork.com/AOStory/Announcing-2011-OnMedia-100-Top-Private-Companies |archivedate=March 1, 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301100110/http://www.aonetwork.com/AOStory/Announcing-2011-OnMedia-100-Top-Private-Companies |date=March 1, 2013 }}</ref> *सन् २०११ विजनेस इन्साइडर डिजिटल १००<ref name="prnewswire.com">{{Cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/quantcast-honored-as-one-of-the-best-places-to-work-in-2015-a-glassdoor-employees-choice-award-300007722.html|title=Fortune’s Best Places to Work... - Quantcast Office Photo|website=Glassdoor|language=en|access-date=2018-06-29}}</ref> *सन् २०१० पहिलो सबैभन्दा नवीन कम्पनीहरू - वेब<ref>{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/1547668/most-innovated-companies-web|title=Most Innovated Companies - Web|date=11 February 2010|work=Fast Company}}</ref> *सन् २०१५ ग्लासडोर कर्मचारीको छनौट पुरस्कार, काम गर्ने उत्तम ठाउँ<ref name="prnewswire.com"/><ref>{{cite web|url=https://www.quantcast.com/resources/rtaacademy/|title=Real-Time Advertising Academy|access-date=2019-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920000344/https://www.quantcast.com/resources/rtaacademy/|archive-date=2017-09-20}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.businessinsider.com/the-37-hottest-pre-ipo-ad-tech-companies-2016-5|title=RANKED: The 37 hottest pre-IPO ad tech startups of 2016|work=Business Insider|access-date=2018-06-29}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == [[श्रेणी:विकिथन-८ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू]] r937yzbztgl1j51wh0r3v5osm1uhvb3 0 108823 1393635 1383713 2026-11-03T01:37:47Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393635 wikitext text/x-wiki {{विशेष लेख}} {{Infobox company | name = उरिदू | logo = [[File:Ooredoo logo 2017.png|300px]] | type = [[पब्लिक कम्पनी|सार्वजनिक]] | traded_as = | fate = | predecessor = | successor = | foundation = <!-- {{Start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | founder = | defunct = <!-- {{End date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | location_city = [[दोहा]] | location_country = [[कतार]] | locations = | areas_served = उत्तर अफ्रिका, मध्य पूर्व, युरोप र एसिया, | key_people = अब्दुल्ला बिन मोहम्मद बिन साउल अल थानी <small>(अध्यक्ष)</small> साउद बिन नसिर अल थानी <small>(कार्यकारी)</small> | industry = [[दूरसञ्चार]] | products = | services = | revenue = $८.८ अर्ब <small> (सन् २०१५)</small><ref name="AR2013">{{cite web |url=http://www.ooredoo.com/uploads/pdf/Ooredoo_Annual_Report_2014_eng.pdf |format=पिडिएफ |title=सन् २०१४ को वार्षिक प्रतिवेदन |publisher=उरिदू |year=सन् २०१५}}</ref> | operating_income = ३,०८,०४,५८,००० <small>(सन् २०१४)</small><ref name="AR2013" /> | profit = २,५२,८३,८७,००० <small>(सन् २०१४)</small><ref name="AR2013" /> | assets = १,००,०३,४७,००० <small>(सन् २०१४)</small><ref name="AR2013" /> | equity = ३०,४६,८५,१३,००० <small>(सन् २०१४)</small><ref name="AR2013" /> | owner = | num_employees = १७,००० <small>(सन् २०१)</small><ref name="AR2013" /> | parent = | divisions = | subsid = | homepage = {{URL|www.ooredoo.com|उरिदू.कम}} | footnotes = | intl = }} '''उरिदू कतारी सेयरधनी कम्पनी''' ({{भाषा-अरबी| أوريدو‎}})<ref>https://www.gulf-times.com/story/357550/Legal-name-officially-changes-to-Ooredoo-QSC</ref> पूर्व कुतल, एक अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार कम्पनी हो। यो [[कतार]]मा दूरसञ्चार सेवा प्रदान गर्ने पहिलो कम्पनी पनि हो। सन् २०१४ सम्म, यो देशको सबैभन्दा ठूलो सार्वजनिक कम्पनीहरू मध्ये एक हो जसमा १४,००० भन्दा बढी कर्मचारीहरू कार्यरत छन्। कम्पनी सफलतापूर्वक विभिन्न वित्तीय बजारहरूमा सूचीकृत भएको छ जसमा यो [[दोहा]]मा सन् १९९८, लण्डनमा १९९९, [[बहराइन]]मा सन् २००१ र अबु धाबीमा सन् २००२ मा सूचीत भएको थियो। क्यूटेलले सन् २००५ मा, खाडी सफल पुरस्कार र सन् २००६ मा खाडी आर्थिक पुरस्कार समेत जित्न सफल भएको थियो। यो संसारको सबैभन्दा ठूलो मोबाइल दूरसञ्चार कम्पनीहरु मध्ये एक हो, जसको सेप्टेम्बर २०१५ सम्ममा विश्वभरि ११५ मिलियन भन्दा बढी ग्राहकहरू रहेका थिए।<ref name="ooredoo.com">https://www.ooredoo.com/wp-content/uploads/2019/03/Q4-Financial-results-presentation-F.pdf</ref> यो सन् २००५ देखि छिटो वृद्धि हुने दूरसञ्चार कम्पनी पनि हो। कतरमा यस कम्पनी, विश्वको उत्कृष्ट दूरसञ्चार सेवा प्रदानका लागि व्यक्तिगत, संयुक्त र घरेलू ग्राहकहरूको छनौट बन्न सफल छ। उरिदूले ओमानमा [[उरिदू ओमान]] मार्फत सेवा पुर्‍याएको छ। यो १५अौँ एसियाली खेलकुदको आयोजक समितिको मुख्य सदस्य पनि हो। १५अौँ एसियाली खेलकुद दोहामा १ देखि १५ डिसेम्बर २००६ सम्म आयोजना गरिएको थियो र यसले कार्यक्रमको बेलामा विशेष रूपमा दूरसञ्चार सेवा प्रदान गरेको थियो। अक्टोबर २००६ मा, उरिदूले एक [[कोरिया|कोरियाली]] दूरसञ्चार कम्पनीसँग सम्झौता ज्ञापन पत्रमा हस्ताक्षर गरेको थियो। यो सम्झौता ज्ञापनमा दुई कम्पनीहरूले आधारभूत संरचना निर्माण, सूचना प्रविधि समाधान र उत्कृष्ट-सहर स्थापनामा कतारमा एकसाथ काम गर्ने सम्झौता रहेको थियो। सन् २००६ मा यसले दोस्रो मोबाइल सञ्जाल सञ्चालकको रूपमा [[प्यालेस्टाइन राज्य|प्यालेस्टाइन]]मा अनुमतिपत्र प्राप्त गरेको थियो। प्यालेष्टाइनको राष्ट्रिय मोबाइल कम्पनीले ओरिडू, एक कतारी कम्पनीसँग साझेदारी गरेको थियो र कम्पनीलाई प्यालेष्टाइनलाई वाटानिया मोबाइल रूपमा स्थापना गरिएको थियो। वाटानिया मोबाइलको शेयर पूँजी सार्वजनिक प्रस्ताव मार्फत १५% सम्म बृद्धि भएको थियो। हाल [[उरिदू प्यालेस्टाइन|उरिदू प्यालेष्टाइन]] (पूर्व वाटानिया मोबाइल) ओरिडूको सहायक कम्पनी हो जसको यसमा ४८.४५% स्वामित्व रहेको छ र प्यालेष्टाइनी लगानी कोषको ३४.०३% र बाँकी १७.५२% स्वतन्त्र सार्वजनिक स्वामित्वमा रहेको छ। नोभेम्बर २००६ मा, यसले मध्य पूर्वको डाटा प्रदायक कम्पनी न्याभ लिङ्कको अधिग्रहण गर्ने घोषण गरेको थियो। उरिदूले मध्य पूर्व, उत्तर अफ्रिका, दक्षिणपूर्वी एसियाका गरी १२ वटा देशहरूमा सेवा सञ्चालन गरेको छ जसमा [[कुवेत]], इराक, म्यानमार, लाओस, ओमान, कतार, सिङ्गापुर, [[ट्युनिसिया]], माल्दिभ्स, प्यालेष्टाइन, अल्जेरिया र [[इन्डोनेसिया]] लगायतका देशहरू समावेश छन्। उरिदूले यसको उन्नत, डाटा केन्द्रिय मोबाइल र निश्चित सञ्जाल मार्फत सामग्री र सेवाहरूको विस्तृत दायरा प्रदान गर्दछ। उरिदूले मे २०१८ मा, संसारमै पहिलो पटक पाँचौँ पुस्ता सञ्जाल सञ्चालन गरी इतिहास रचेको थियो। <ref name="ooredoo.com"/> सन् २०१४ यता उरिदूले पाँचौं पुस्ता प्रविधिको विकास तिब्र रूपमा गरेको थियो। पाँचौं पुस्ताको सञ्जाल आधिकारिक रूपमा कतार र कुवेतमा सुरु गरिएको छ। ३१ डिसेम्बर २०१८ मा, उरिदूले ८.२ बिलियन अमेरिकी डलर राजस्व उत्पन्न गरेको थियो। कम्पनीको सेयर कतार सेयर र अबु धाबी सेयर बजारमा सूचित छन्। सन् २०१३ मा यो विश्व सञ्चार पुरस्कारमा उत्कृष्ट मोबाइल सञ्चालकको रूपमा नामाकरण भएको थियो। २०१९ ब्राण्ड वित्तिय प्रतिवेदनका अनुसार, कतारमा आधारित यस दूरसञ्चार प्रदायक कम्पनी सन् २०१८ मा उत्कृष्ट ५० दूरसञ्चार कम्पनीहरू मध्ये ४३अौँ स्थानबाट ४१अौँ स्थानमा उक्लिन सफल भएको थियो जसले गर्दा यसको ब्राण्ड मूल्यमा (३.८ बिलियन अमेरिकी डलर) १२% ले वृद्धि भएको थियो। यसका साथै उरिदू समूहले यसको ब्राण्ड मुल्याङ्कन स्थिति उत्कृष्ट अथवा एए+ कायम गरेको थियो जसमा यसको ब्राण्ड शक्ति सूचकाङ्क अघिल्लो वर्ष ७४.७बाट ७७.४ मा आएको थियो। ==इतिहास== ओरिडू सन् १९८७ मा कतारको राजधानी [[दोहा]]मा सुरुवातमा दूरभाष विनियम कम्पनीको रूपमा स्थापना गरिएको थियो। विस्तृत पट्टी, अङ्कीय, र दूरसञ्चार सेवा सहित देशमा नयाँ प्रविधि प्रदान गर्दै यो संसारको सबैभन्दा ठूलो दूरसञ्चार प्रदायक मध्ये एक बनेको छ। सार्वजनिक रूपमा व्यापार गरिरहेको यस कम्पनीमा शाही परिवारको स्वामित्व रहेको छ। क्यूटेल समूह र विश्वभरी सञ्चालित सबै कम्पनीहरू आधिकारिक रूपमा दूरसञ्चार उद्योग भित्र विश्वव्यापी व्यापारको निर्माण गर्न<ref name=":1">{{Cite web|url = http://www.gulf-times.com/qatar/178/details/343575/qtel-rebrands-as-ooredoo-in-major-global-initiative|title = Qtel Rebrands As Ooredoo in Major Global Initiative|date = |access-date = |website = |publisher = |last = |first = }}</ref> र यसको सम्पत्तिहरू मिलाउनका लागि यसले फेब्रुअरी २०१३ देखि उरिदू समूह अन्तर्गत एकीकृत गरिएको छ। उरिदूको अर्थ [[नेपाली भाषा]]मा "मलाई रोज्नु पर्छ" हुन्छ।<ref>{{Cite web|url = http://blogs.ft.com/beyond-brics/2013/02/26/qtels-rebranding-calling-dr-dre/|title = Qtel Rebranding Calling Dr. Dre|date = |access-date = |website = |publisher = |last = |first = }}</ref> उरिदूले गत ६ वर्ष देखि कम्पनीमा महत्त्वपूर्ण वृद्धिको अनुभव गरेको छ। यसले एकल बजार सञ्चालक देखि [[मध्य पूर्व]] र [[एसिया]]मा गरी अन्तर्राष्ट्रिय बजार समेतमा आफ्नो सेवा विस्तार गर्न सफल भएको छ। यो संसारको सबैभन्दा ठूलो मोबाइल दूरसञ्चार कम्पनीहरु मध्ये एक हो, जसको सेप्टेम्बर २०१५ सम्ममा विश्वभरि ११४ मिलियन भन्दा बढी ग्राहकहरू रहेका थिए। यसले आर्थिक वर्ष सन् २०१५ मा २४.२ बिलियन कतारी रियल राजस्व सङ्कलन गरेको थियो।<ref name=mbas>{{cite web|url=http://www.mbaskool.com/brandguide/telecom-service-providers/2528-qtel.html|title=QTel SWOT Analysis - USP & Competitors - BrandGuide - MBA Skool-Study.Learn.Share.|first=|last=|publisher=|accessdate=29 August 2017}}</ref> सन् २०१० मा कम्पनीले आफ्नो सञ्जाल दोस्रो पुस्ताबाट तेस्रो पुस्तामा बढवा गरेको थियो र यसले मोबाइल वित्तीय सेवाको पनि सुरुवात गरेको थियो। सन् २०१२ देखि, यसले आफ्नो सञ्जाल फाइबर सञ्जाल मार्फत वृद्धि गरेको थियो जसले डाउनलोड गति १०० मेगाबाइट प्रति सेकेन्ड सम्म प्रदान गरेको थियो। कम्पनीमा ग्राहकहरू सङ्ख्या सुरुवात देखिनै वृद्धि भएको छ। [[कतार]]मा, सन् २००८ मा यसका ग्राहकहरू १० लाख ९० हजार रहेका थिए भने यो सङ्ख्या सन् २०१२ मा आएर २० लाख ५० हजार पुगेको थियो। यसको वार्षिक राजस्व सन् २०१२ देखि १३ सम्म ३.५ बिलियनले वृद्धि भएको थियो।<ref>{{cite web|url=http://www.qatar.doingbusinessguide.co.uk/partner-profiles/qtel/|title=Qtel - Qatar|website=www.qatar.doingbusinessguide.co.uk|accessdate=29 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829204021/http://www.qatar.doingbusinessguide.co.uk/partner-profiles/qtel/|archive-date=29 August 2017}}</ref> == हालको स्थिति == सन् २०१० मा कम्पनीले कतारमा [[नोकिया]]सँग बलियो साझेदारीको विकास गरेको थियो। मे २०१६ मा कम्पनीले [[नोकिया]]सँगको साझेदारीमा विस्तार गरेको थियो जसमा यसले तीन वर्षीय सम्झौतामा हस्ताक्षर गरी राष्ट्रव्यापी मोबाइल सञ्जालको विकास गरेको थियो।<ref>{{cite web|url=http://telecoms.com/tag/qatar/|title=Qatar - Telecoms.com|website=टेलिकम्स डटकम|accessdate=29 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915223002/http://telecoms.com/tag/qatar/|archive-date=15 September 2017}}</ref> यसले आफ्नो मोबाइल सञ्जाल मध्य पूर्व, उत्तर अफ्रिका र [[एसिया]]मा गरी १२ वटा देशहरूमा सेवा सञ्चालन गर्दछ।<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/e60c4070-1153-11e2-a637-00144feabdc0|title=Financial Times|website=फाइनान्सिएल टाइम्स|accessdate=29 August 2017}}</ref> सन् २०१३ मा कम्पनीलाई, उरिदू समूहको रूपमा एकीकृत गरिएको थियो। त्यसयता कम्पनीमा महत्त्वपूर्ण वृद्धि भएको छ। सन् २०१५ मा यसको राजस्व २४.२ बिलियन पुगेको थियो भने यसमा १७,००० जना कर्मचारीहरू कार्यरत छन्। == स्वामित्व == सन् २०१६ मा उरिदू भनाई अनुसार, यसमा कतार सरकारसँग सम्बन्धित संस्थाहरूको ६८% स्वामित्व रहेको छ यस्तै गरी अबु धाबी लगानी प्राधिकरणको यसमा १०% र बाँकी २२% सार्वजनिक स्वामित्वमा रहेको छ।<ref>http://ooredoo.com/wp-content/uploads/2016/08/201608_Ooredoo_Ownership_Structure.pdf</ref> == उरिदूद्वारा सञ्चालित कम्पनीहरू == === मध्य पूर्व === ==== उरिदू कतार ==== [[File:Ooredoo, Al Khor, Qatar 2013 - panoramio.jpg|thumb|190px|left|अल थाकहिरामा रहेको कम्पनीको कार्यालय]] क्युटेल वा कतार दूरसञ्चारको स्थापना सन् १९८७ मा भएको थियो।<ref>{{Cite web|title = Qatar Telecom|url = https://www.linkedin.com/company/ooredoo-qatar|website = www.linkedin.com|access-date = 2016-02-09}}</ref> फेब्रुअरी २०१३ मा क्युटेल आधिकारिक रूपमा उरिदूमा पुनर्गठित भएको थियो।<ref>{{cite tweet|user=OoredooQatar|author=Ooredoo Qatar|number=883110222298046464|date=6 July 2017|title=Dear customer, Ooredoos' network name has been changed to "Tamim Almajd ". #WeAreAllQatar}}</ref> ==== उरिदू ओमान ==== ओरिडू ओमान (पूर्व नवरास) मध्य पूर्वमा अवस्थित राष्ट्र [[ओमान]]को एक अग्रणी दूरसञ्चार कम्पनी हो जून कतारको बहुराष्ट्रिय दूरसञ्चार कम्पनी उरिदूको नियन्त्रणमा रहेको छ। यो ओमानको पहिलो निजी स्वामित्वमा रहेको दूरसञ्चार कम्पनी हो। यसले सन् २०१० सम्ममा २० लाख ग्राहकहरूलाई सेवा प्रदान गरेको थियो। यसले दोस्रो पुस्ता, तेस्रो पुस्ता, वाइम्याक्स र फाइबर बीचमा आवाज तथा डाटा सेवाहरू बिक्री वितरण गर्दछ। ==== उरिदू कुवेत ==== उरिदू कुवेतको सेवा सञ्चालन सन् १९९९ देखि वाटानिया दूरसञ्चारको रूपमा सुरुवात भएको थियो। त्यतिबेला यो देश दोस्रो दूरसञ्चार सेवा प्रदायक कम्पनी बनेको थियो। मार्च २००७ मा, उरिदूले यस कम्पनीलाई २.८ अरब अमेरिकी डलरमा खरिद गरेको थियो।<ref>{{Cite web|title = KUNA :: Wataniya deal closed at USD 3.8&nbsp;billion 14/03/2007|url = http://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=1718361&language=अङ्ग्रेजी|website = www.kuna.net.kw|access-date = 2016-02-09}}</ref> मे २०१४ मा, वाटानिया दूरसञ्चार आधिकारिक रूपमा उरिदू कुवेतको रूपमा पुनर्गठित भएको थियो।<ref>{{Cite web|title = Wataniya becomes Ooredoo, a global brand – Telecom player now operates in 15 countries, serves 97,000,000 customers – Kuwait Times|url = http://news.kuwaittimes.net/wataniya-becomes-ooredoo-global-brand-telecom-player-now-operates-15-countries-serves-97000000-customers/|website = Kuwait Times|access-date = 2016-02-09|language = अमेरिकी अङ्ग्रेजी|archive-url = https://web.archive.org/web/20200104065059/http://news.kuwaittimes.net/wataniya-becomes-ooredoo-global-brand-telecom-player-now-operates-15-countries-serves-97000000-customers/|archive-date = 2020-01-04}}</ref> ओरिदू कुवेत, [[जयन समूह|जेइन कुवेत]]को प्रतिस्पर्धी प्रमुख मानिन्छ। ==== उरिदू प्यालेष्टाइन ==== '''उरिदू प्यालेष्टाइन''' ({{भाषा-अरबी|أوريدو فلسطين}}) (पूर्व वाटानिया मोबाइल दूरसञ्चार कम्पनी वा छोट्करीमा वाटानिया), [[प्यालेस्टाइन राज्य|प्यालेष्टाइन]]मा रहेको प्रमुख दुरसञ्चार कम्पनी हो र यो [[जावल]] पछिको अर्को प्रमुख दुरसञ्चार कम्पनी हो।<ref name="wataniya1">{{cite web |url=http://www.wataniya.ps/en/corporate/about |title=Overview |trans-title=अवलोकन |publisher=वाटानियन डटपिएस |date= |accessdate=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403234611/http://www.wataniya.ps/en/corporate/about |archive-date=2016-04-03 }}</ref> यो सन् २००६ मा स्थापना भएको थियो। यो बहुराष्ट्रिय कतारी दूरसञ्चार कम्पनी उरिदूको सहायक कम्पनी हो। उरिदूको यसमा ४८.४५% को सेयर रहेको छ भने ३४.०३% प्यालेष्टाइन लगानी कोषको र बाँकी १७.५२% अन्य लगानीकर्ताहरू रहेको छ। <ref name="wataniya1"/> कम्पनीका हालका [[अध्यक्ष]] मोहम्मद अबु रमादन हुन्। उनी पहिला प्यालेष्टाइनका योजना मन्त्री रहेका थिए। कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत दुरघाम माराई हुन्।<ref>{{cite web |url=http://www.wataniya.ps/en/corporate/management-team |title=वाटानिया मोबाइल - कार्यकारी व्यवस्थापन |publisher=वाटानिया डटपिएस |date= |accessdate=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505161656/http://www.wataniya.ps/en/corporate/management-team |archive-date=2016-05-05 }}</ref> सन् २०१२ को अन्त्य सम्ममा, यसमा ६,१०,००० ग्राहकहरू रहेका छन् र यसले दूरसञ्चार क्षेत्रमा २८% बजार साझेदारी गरेको छ। बजार पूँजीकरणका हिसाबले, प्यालेष्टाइन सेयर बजारमा यो तेस्रो सबैभन्दा ठूलो कम्पनी हो। यसले १३.८% प्यालेष्टाइन सेयर बजारको बजार प्रतिनिधित्व गरेको छ। यसले प्यालेष्टाइन सरकारबाट दूरसञ्चार सेवा प्रदान गर्नका लागि दोस्रो अनुमति पत्र प्राप्त गरेको थियो।<ref>{{cite web |url=http://pif.ps/old/index.php?lang=en&page=1249306121901 |title=प्यालेष्टाइन लगानी कोष - वाटानियन मोबाइल |publisher=पिआइएफ डटपिएफ |date= |accessdate=2016-04-10 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== एसिया सेल (इराक) ==== '''एसिया सेल''' ({{भाषा-अरबी|آسياسيل}}) {{lang-ku|ئاسیاسێڵ}}) [[इराक]] को दूरसञ्चार कम्पनी हो जुन मुख्य रूपमा इराकमा मोबाइल फोन सेवा र मोबाइल इन्टरनेट सेवाहरू प्रदान गर्दछ। <ref>{{Cite web |url=http://www.investingroup.org/publications/kurdistan/overview/telecom/ |title=टेलिकम - कुर्दिशतान क्षेत्र |access-date=2020-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018064312/http://investingroup.org/publications/kurdistan/overview/telecom/ |archive-date=2018-10-18}}</ref> एसिया सेल राज्यको एक अत्याधुनिक ग्राहक सेवा सुविधा प्रदान गरेको छ एक दिन यो चौबिसै घन्टा काम गर्दछ, हप्ता ७ दिन ग्राहकहरुको लागि समर्पित टिमहरूसँग निगमको सेवा गर्नको लागि समर्थन गर्दछ । यसको मुख्य कार्यलय ईराकको प्रमुख व्यापारीक केन्द्र सुलेमानिया सहरमा अवस्थित छ। === एसिया === ==== उरिदू माल्दिभ्स ==== उरिदू माल्दिभ्स (पूर्व वाटानिया माल्दिभ्स) दक्षिण एसियाली राष्ट्र [[माल्दिभ्स]]को एक प्रमुख मोबाइल सञ्जाल सञ्चालक वा दूरसञ्चार कम्पनी हो। यो कम्पनी प्रख्यात कतारी बहुराष्ट्रिय दूरसञ्चार कम्पनी उरिदूको सहायक कम्पनी हो। कम्पनीको प्रधान कार्यालय माल्दिभ्सको राजधानी [[माले]]मा अवस्थित छ। ==== उरिदू म्यानमार ==== उरिदू म्यानमार, [[म्यानमार]]मा सञ्चालित एक दूरसञ्चार कम्पनी हो जुन उरिदूको स्वामित्वमा रहेको छ।<ref>{{Cite web|title = Exclusive: Ooredoo CEO Dr.Nasser Marafih On Rebranding, Taxes And 2022 World Cup {{!}} Gulf Business|url = http://gulfbusiness.com/articles/insights/interviews/exclusive-ooredoo-ceo-dr-nasser-marafih-on-rebranding-taxes-and-2022-world-cup/|website = गल्फ बिजनेस|access-date = 2016-02-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20160310234231/http://www.gulfbusiness.com/articles/insights/interviews/exclusive-ooredoo-ceo-dr-nasser-marafih-on-rebranding-taxes-and-2022-world-cup/|archive-date = 2016-03-10}}</ref> ==== इण्डोस्याट उरिदू ==== '''पिटी इण्डोस्याट टिबिके''', (व्यापारीक नाम '''इण्डोस्याट उरिदू''' सन् २०१५ देखि, उरिदूको ६५% स्वामित्वमा रहेकाले), [[इन्डोनेसिया]]को एक प्रमुख दूरसञ्चार प्रदायकहरू मध्ये एक हो।<ref>{{Cite web|title = Indosat Indonesia Investments|url = http://www.indonesia-investments.com/business/indonesian-companies/indosat/item200|website = www.indonesia-investments.com|access-date = 2016-02-02|first = Indonesia|last = Investments}}</ref> यो कम्पनीले मोबाइल फोनको लागि ताररहित सेवा प्रदान गर्दै आइरहेको छ। इण्डोस्याटले तिनिहरूको ताररहित सेवाहरू केही उप-ब्राण्डहरूमा सञ्चालन गर्दछ जसमध्ये आईएम३, मेन्तारी, र म्याट्रिक्स पर्दछन्। यी ब्राण्डहरू तिनिहरूको भुक्तानी नमूनाका साथसाथै (प्रि-पेड र पोष्ट पेड) मूल्य निर्धारणमा पनि फरक पर्दछन्। इण्डोस्याटले अन्तर्राष्ट्रिय प्रत्यक्ष सम्पर्क, निश्चित दूरसञ्चार र बहुसञ्चार माध्यम जस्ता अन्य सेवा तथा सुविधाहरू पनि प्रदान गर्दै आइरहेको छ।<ref>{{Cite web|title = Conexus|url = http://www.conexusmobile.com/alliance-sub-indonesia.html|website = www.conexusmobile.com|access-date = 2016-02-02}}</ref> फेब्रुअरी २०१३ मा क्युटेल, इण्डोस्याटको बहुसङ्ख्यक शेयरधनीले आफ्नो नाम उरिदूमा परिवर्तन गरी कम्पनीको पुनर्गठन गरेको थियो। त्यसपछि, यसका विभिन्न देशहरमा रहेका सबै सहायक कम्पनीहरूको नाम क्रमशः रूपमा परिवर्तन गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|title = Qtel rebrands as Ooredoo - - ITP.net|url = http://www.itp.net/592393-qtel-rebrands-as-ooredoo#.UYVVvYJQ0Vk|website = आइटिपि|access-date = 2016-02-02}}</ref> जस्तै, इण्डोस्याटलाई १९ नोभेम्बर २०१५ मा इण्डोस्याट ओरिडुमा परिवर्तन गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|title = Indosat Ganti Nama jadi Indosat Ooredoo|url = http://www.cnnindonesia.com/teknologi/20151119102759-213-92642/indosat-ganti-nama-jadi-indosat-ooredoo/|website = सिएनएन इन्डोनेसिया|access-date = 2016-02-02}}</ref> === उत्तर अफ्रिका === ==== उरिदू तुनिसिया ==== उरिदू म्यानमार, [[ट्युनिसिया]]मा सञ्चालित एक दूरसञ्चार कम्पनी हो जुन उरिदूको स्वामित्वमा रहेको छ। ==== उरिदू अल्जेरिया ==== उरिदू म्यानमार, [[अल्जेरिया]]मा सञ्चालित एक दूरसञ्चार कम्पनी हो जुन उरिदूको स्वामित्वमा रहेको छ। == प्रायोजन == सन् २०१३ यता [[लियोनेल मेसी|लियोनेल मेस्सी]]ले ओरेदुसँग विश्वव्यापी ब्राण्ड राजदूतको रूपमा काम गर्दै आइरहेका छन्। साझेदारीको भागको रूपमा, ओरिडू र [[लियोनेल मेसी|लियोनेल मेस्सी]] कोषले मध्यपूर्व, उत्तर अफ्रिका र दक्षिणपूर्व एसियामा मानव विकास र विकासलाई प्रोत्साहित गर्नका प्रायोजित परियोजनाहरू विकास गरिरहेका छन्।<ref>{{Cite web|title = Messi becomes brand ambassador for 'Ooredoo'|url = http://www.emirates247.com/sports/football/messi-becomes-brand-ambassador-for-ooredoo-2013-02-28-1.496919|website = www.emirates247.com|access-date = 2016-02-09|language = बेलायती अङ्ग्रेजी|first = |last = |archive-url = https://web.archive.org/web/20181129130838/https://www.emirates247.com/sports/football/messi-becomes-brand-ambassador-for-ooredoo-2013-02-28-1.496919|archive-date = 2018-11-29 }}</ref> ओरिडूले सन् २०१३ देखि फ्रान्सेली लिग १ क्लब [[पेरिस सेन्ट-जर्मेन फुटबल क्लब]]लाई प्रायोजन गर्दै आइरहेको छ। फुटबल क्लब र उरिदूले संयुक्त रूपमा फुटबल प्रशिक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्दछ जसले विश्वभरिका युवा युवतीहरू विकासमा मद्दत गरेको छ। ओरिडू र पेरिस सेण्ट-जर्मेमले संयुक्त रूपमा 'फ्यान्स डु ओन्डर्स' नामक एक डिजिटल अभियान सञ्चालन गरेका छन् जहाँ विश्वभरिका फुटबल क्लबका अनुयायीहरूले इण्टरनेट सञ्जाल प्रयोग गरेर यस क्लबमा आवद्ध उत्कृष्ट खेलाडीहरूसँग जोडिएका छन्। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == {{उरिदू}} {{कमन्सश्रेणी|Ooredoo}} [[श्रेणी:कतारका इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरू]] [[श्रेणी:लन्डन सेयर बजारमा सूचीकृत कम्पनीहरू]] [[श्रेणी:कतारका दूरसञ्चार कम्पनीहरू]] 71bko489wts2ioatsrmewl1izulzyje 0 111029 1393709 1342503 2026-11-03T10:53:29Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393709 wikitext text/x-wiki [[गणन|कम्प्युटिङ]]को संसारमा, '''जोम्बी''' भनेको एउटा इन्टरनेटमा जोडिएको कम्प्युटर हो जुन [[ह्याकर (कम्प्युटर सुरक्षा)|ह्याकर]], [[कम्प्युटर भाइरस]] वा ट्रोजन हर्स अनुप्रयोगद्वारा प्रयोगमा रहेको हुन्छ। यो सुदूरमा जोडिएर रहेको कम्प्युटरमा उत्पातपूर्ण कार्यहरू गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ। जोम्बी कम्प्युटरको बोटनेटहरू प्राय: इ-मेल स्प्याम फैलाउन र सेवा अवरुद्ध गर्न (डस आक्रमणहरू) प्रयोग गरिन्छ। जोम्बी कम्प्युटरका धेरैजसो प्रयोगकर्ताहरू उनीहरूको प्रणाली यसरी प्रयोग भइरहेको पत्तो पाउँदैन्न्। प्रयोगकर्ताहरू अनभिज्ञ हुने कारणले , यी कम्प्युटरहरूलाई काल्पनिक जोम्बीको तुलनामा रूपात्मक रूपमा गरिन्छ। बहु बोटनेट मेसिनहरूद्वारा गरिने डिडस आक्रमण 'जोम्बी भीड आक्रमण'सँग मिल्दोजुल्दो भएकोले यसलाई काल्पनिक जोम्बी चलचित्रहरूमा चित्रण गरिएको छ। <br /> [[चित्र:Circle_of_spam.svg|right|thumb|300x300px| (१) &nbsp; स्प्यामरको वेब साइट (२) &nbsp; स्प्यामर (३) &nbsp; स्पामवेयर (४)) &nbsp; संक्रमित कम्प्युटरहरू (५)) &nbsp; भाइरस वा ट्रोजन (६)) &nbsp; मेल सर्वरहरू (७)) &nbsp; प्रयोगकर्ताहरू (८)) &nbsp; वेब ट्राफिक ]] == विज्ञापन == जोम्बी कम्प्युटरहरू विस्तृत रूपमा स्प्याम इ-मेल पठाउन प्रयोग गरिएको छ। सन् २००५ अनुसार अनुमानित ५०% देखि ८०% सबै विश्वव्यापी स्प्याम इमेलहरू जोम्बी कम्प्युटरद्वारा पठाइएको थियो। <ref>{{Cite web|url=http://www.pcworld.com/article/121381/article.html|title=Spam Slayer: Slaying Spam-Spewing Zombie PCs|last=Tom Spring|date=June 20, 2005|publisher=PC World|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716042122/http://www.pcworld.com/article/121381/article.html|archivedate=July 16, 2017|accessdate=December 19, 2015}}</ref> यसले स्प्यामरहरूलाई पहिचानबाट बच्न मद्दत पुर्‍याउँछ र सम्भाव्य रूपमा तिनीहरूको ब्यान्डविथ लागत कम गर्दछ, किनकि जोम्बीको मालिकहरूले आफ्नै ब्यान्डविथको लागि भुक्तान गर्छन्। यस स्प्यामले ट्रोजन हर्स प्रसारलाई निकै बढाउने काम गर्छ, किनकि ट्रोजनहरू स्वयं-प्रतिकृति होइनन्। तिनीहरू बढ्नको लागि इ-मेल वा स्प्यामको आगमनमा भर पर्छन्, जबकि ट्रोजनहरू अन्य माध्यमबाट समेत फैलिन सक्छ। समान कारणहरूले गर्दा जोम्बीलाई विज्ञापन प्रदर्शन गर्ने साइटविरूद्ध क्लिक धोखाधडी गर्न प्रयोग गरिन्छ। == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्य कडीहरू == * [https://web.archive.org/web/20061230152432/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2144375/botnet-operation-ruled-million बोटनेट अपरेशनले १. million मिलियन पीसीहरू नियन्त्रण गर्‍यो] * [http://antivirus.about.com/od/whatisavirus/a/zombiepc.htm के तपाईको पीसी एक ज़ोंबी हो? About.com मा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724184532/http://antivirus.about.com/od/whatisavirus/a/zombiepc.htm |date=2011-07-24 }} * [http://lowkeysoft.com/proxy/ एक वेब आधारित प्रोक्सी ज़ोंबी नेटवर्क को इंट्रुसिभ विश्लेषण] * [http://tweezersedge.com/archives/2005/02/000534.html एक ज़ोम्बी मेसिन कस्तो देखिन्छ र यसले यसलाई "फिक्स" गर्न के लिन्छ त्यसको विस्तृत विवरण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427120006/http://tweezersedge.com/archives/2005/02/000534.html |date=2006-04-27 }} * [http://radsoft.net/news/roundups/grc/wkd/ स्टीव गिब्सन र दुष्ट बीचको पत्राचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035411/http://radsoft.net/news/roundups/grc/wkd/ |date=2016-03-04 }} * [http://johnbokma.com/mexit/2006/01/16/zombie-comment-spam-referer-spam.html ज़ोंबी नेटवर्क, टिप्पणी स्प्याम, र रेफरर [sic &#x5D; स्पाम] * [http://gadgetwise.blogs.nytimes.com/2009/08/14/phone-hacking-threat-is-low-but-it-exists/ न्यू योर्क टाइम्स: फोन ह्याकिac खतरा कम छ, तर यो अवस्थित छ] * [https://www.youtube.com/watch?v=lqB-0sI8e-4 ह्याकर्स सेल फोन लक्ष्य, WPLG-TV / ABC-10 मियामी] * [https://web.archive.org/web/20131011065708/http://www.wired.com/threatlevel/2009/07/blackberry-spyware/ अन्वेषक: ब्ल्याकबेरी स्पाइवेयर प्राइम टाइमको लागि तयार थिएनन्] * [https://www.forbes.com/2009/07/28/hackers-iphone-apple-technology-security-hackers.html फोर्ब्स: विश्वमा प्रत्येक आईफोन हाईज्याक कसरी गर्ने] * [https://www.pcworld.com/article/173089/hackers_plan_to_clobber_the_cloud_spy_on_blackberries.html ह्याकरहरू क्लाउड क्लाउबर गर्ने योजना बनाउँछन्, ब्ल्याकबेरीहरूमा जासूस] * [https://web.archive.org/web/20091024033302/http://www.blackberrycool.com/2009/07/16/smobile-systems-release-solution-for-etisalat-blackberry-spyware/ इटोसलाट ब्ल्याकबेरी स्पाइवेयरका लागि एसएमबाइल प्रणालीहरूले समाधान समाधान गर्दछ] * [[sourceforge:projects/loic-irc-0/|LOIC IRC-0 - नेटवर्क तनाव परीक्षणका लागि एक खुला स्रोत IRC बोटनेट]] * [[sourceforge:projects/loic-slow-irc/|नेटवर्क तनाव परीक्षणको लागि एक खुला स्रोत आईआरसी र [[वेबपृष्ठ]] बोटनेट]] [[श्रेणी:कम्प्युटर इन्टरनेट सुरक्षा]] sj5nvunbxej9l9n44aawft6rsbwm77l 0 115541 1393624 1383373 2026-11-02T23:02:45Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393624 wikitext text/x-wiki {{short description|मिडिया र फाइल साझेदारी अनुप्रयोग}} {{Infobox software | name = आइमेश | developer = आइमेश | released = नोभेम्बर १९९९ | discontinued= जून ९, २०१६ <!---| latest release version = 11.0.933 | latest release date = {{release date and age|2012|08|5}}--> | operating_system = [[माइक्रोसफ्ट विन्डोज|विन्डोज]] | size = १४ एमबी | programming language = [[सी++]] | genre = [[पियर टू पियर]] | license = स्वामित्व | website = }} '''आइमेश''' नौँ भाषामा उपलब्ध मिडिया र फाइल साझेदारी अनुप्रयोग थियो जसले स्वामित्व, केन्द्रीकृत [[पियर टू पियर]] नेटवर्कको प्रयोग गर्थ्यो ।<ref>{{cite web|url=http://www.imesh.com/helpTech.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080730021201/http://www.imesh.com/helpTech.html|url-status=निष्क्रिय|archive-date=जुलाई ३०, २००८|title=iMesh - Over 15,000,000 Music downloads and MP3's - 100% legal|trans-title=आइमेश - १,५०,००,००० भन्दा बढी श्रव्य फाइल - १००% वैध|date=जुलाई ३०, २००८}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114023004/http://www.imesh.com/helpTech.html |date=2012-01-14 }}</ref> आइमेश अनुप्रयोग आइमेश नामक अमेरिकी कम्पनीद्वारा निर्माण गरिएको थियो जसले विश्वभर विकास केन्द्र कायम राखेको थियो । सन् २००९ मा यो संयुक्त राज्य अमेरिकाको सबै भन्दा प्रसिद्ध सङ्गीत सदस्यता सेवाका सूचीमा तेस्रो स्थानमा थियो ।<ref>{{cite web|url=http://paidcontent.co.uk/article/419-indie-music-rights-agency-merlin-adds-tracks-to-p2p-network-imesh/|title=Indie Music Rights Agency Merlin Adds Tracks To P2P Network iMesh|trans-title=स्वतन्त्र सङ्गीत अधिकार एजेन्सीद्वारा पियर टू पियर आइमेश नेटवर्कमा ट्र्याकको जडान|first=एडिट|last=स्टाफ|date=मार्च ८, २००९|website=पेड कन्टेन्ट|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213120720/http://paidcontent.co.uk/article/419-indie-music-rights-agency-merlin-adds-tracks-to-p2p-network-imesh|archive-date=2012-02-13}}</ref> आइमेशले [[रेकर्डिङ इन्डस्ट्री असोसिएसन अफ अमेरिका]]को स्वीकृति पाएको प्रथम पियर टू पियर सेवा प्रदान गरेको हुनाले अमेरिकी र क्यानाडेली प्रयोगकर्ताहरूले प्रिमियम सदस्यता वा "टू गो" सदस्यता लिई निश्चित शुल्कमा आफूले मन पराएका गीत र श्रव्य फाइल आफ्नो कम्प्युटरमा भर्न मिल्थ्यो । [[खुला सङ्गीत मोडल]]ले सदस्यताको यो दृष्टिलाई मान्यता दिएको थियो । अमेरिकी र क्यानाडेली प्रयोगकर्ताहरूले सदस्यता नलिई प्रत्येक गीत वा श्रव्य फाइललाई $०.९९ मा खरिद गर्ने विकल्प पनि उपलब्ध गराइएको थियो । सेप्टेम्बर २०१३ मा आइमेशको वेबसाइट ह्याक भई अनुमानित ५ करोड प्रयोगकर्ताका इमेल, पासवर्ड र आइपी ठेगाना जस्ता संवेदनशील जानकारीलाई सन् २०१६ मा [[डार्कनेट बजार]]मा सार्वजनिक गरिएको थियो ।<ref>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.uk/imesh-hack-more-51-million-user-records-former-filesharing-site-sale-dark-web-1565185|title=iMesh hack: More than 51 million user records from former filesharing site for sale on dark web|trans-title=आइमेश ह्याक: ५ करोड भन्दा बढी प्रयोगकर्ता तथ्याङ्क डार्क वेबमा|date=जून १३, २०१६}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://haveibeenpwned.com/PwnedWebsites#iMesh|title=iMesh case on haveibeenpwned.com|trans-title=आइमेशको मुद्दा डार्क वेबमा}}</ref> ==विघटन== जून १९, २०१६ मा पूर्व सूचना सार्वजनिक नगराई नै आइमेशले आफ्नो सङ्गीत सेवाको विघटन गरे ।<ref name=Facebook>{{cite web|url=http://support.imesh.com/|title=iMesh - After many years of wonderful music, iMesh is no... &#124; Facebook|trans-title=आइमेश - उत्कृष्ट सङ्गीतको धेरै साल पछि आइमेशको विघटन|date=जून ९, २०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228211858/http://support.imesh.com/|archive-date=डिसेम्बर २८, २०१६|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228211858/http://support.imesh.com/ |date=2016-12-28 }}</ref> आइमेश वेबसाइटको गृहपृष्ठमा लेखिएको थियो, "आइमेश अब देखि अनुपलब्ध भएको सूचना दिनुपरेकोमा हामी दु:खी छौँ ।"<ref>{{cite web|url=http://www.imesh.com/|title=iMesh support|trans-title=आइमेश सहयोग|date=जून ९, २०१६|url-status=निष्क्रिय|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221054340/http://www.imesh.com/|archive-date=डिसेम्बर २१, २०१६|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221054340/http://www.imesh.com/ |date=2012-12-21 }}</ref> सहयोग पृष्ठमा लेखिएको थियो, "सङ्गीत उद्योगमा आएका परिवर्तनले गर्दा आइमेशमा गीतसङ्गीत अब देखि अनुपलब्ध भएको सुनाउनुपर्दा हामीलाई दु:ख लागिरहेको छ ।"<ref>{{cite web|url=http://support.imesh.com/|title=iMesh Support and Knowledge Base|trans-title=आइमेश सहयोग र ज्ञानको आधार|date=जून ९, २०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228211858/http://support.imesh.com/|archive-date=डिसेम्बर २८, २०१६|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228211858/http://support.imesh.com/ |date=2016-12-28 }}</ref> आइमेशको [[फेसबुक]] पृष्ठमा लेखिएको थियो, "उत्कृष्ट सङ्गीतको धेरै साल पछि आइमेशको विघटन भएको छ । हामीलाई साथ दिनुभएको र हाम्रो सेवामा सदस्यता लिनुभएकोमा धन्यवाद । हाम्रो अर्को उद्यमको लागि हामीसँग सम्पर्कमा रहिरहनुहोला ।"<ref name=Facebook /> आइमेशको सामाजिक सञ्जाल सुविधाको प्रयोग गरी आफ्ना प्रियजनहरूसँग सम्पर्क राख्न नसकिने हुँदा प्रयोगकर्ताहरूले टिप्पणीमा आफ्नो निराशा व्यक्त गरे ।<ref name=Facebook /> ==कानूनी पक्ष== ===रेकर्डिङ इन्डस्ट्री असोसिएसन अफ अमेरिका मुद्दा=== सेप्टेम्बर १८, २००३ मा [[रेकर्डिङ इन्डस्ट्री असोसिएसन अफ अमेरिका]]ले प्रतिलिपि अधिकारको हननको प्रोत्साहनको आरोपमा आइमेशलाई अदालतमा नासिल गर्यो ।<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=2003&resultpage=5&id=D800116B-7177-E185-C8E2-390871BD1FFB|title=Recording Industry Files Copyright Infringement Claims Against P2P Service|trans-title=रेकर्डिङ इन्डस्ट्रीद्वारा पियर टू पियर सेवालाई प्रतिलिपि अधिकार हननको आरोपमा अदालतमा नासिल|publisher=रिआ}}</ref> नासिल गरेको झन्डै १० महिना पछि जुलाई २०, २००४ मा आइमेशले रेकर्डिङ इन्डस्ट्री असोसिएसन अफ अमेरिकालाई $४१ लाख तिरेर आफ्नो सेवालाई निरन्तरता दिने कुरा भयो । यसको फलस्वरूप आइमेश ६.० मा शुल्क सदस्यताको परिचय भयो ।<ref name="mp3.com">{{cite web|url=http://www.mp3.com/news/stories/2126.html|title=MP3.com|trans-title=एमपी ३ डट कम|website=एमपी ३ डट कम|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211103051/http://www.mp3.com/news/stories/2126.html|archive-date=फेब्रुअरी ११, २००९|url-status=निष्क्रिय}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211103051/http://www.mp3.com/news/stories/2126.html |date=2009-02-11 }}</ref> आइमेशले शुल्क सदस्यता समावेश गरेको संस्करण सन् २००४ मा सार्वजनिक गर्ने घोषणा गरे पनि प्राविधिक समस्याका कारणले सन् २००५ मा छैठौँ संस्करण सार्वजनिक गरियो ।<ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/121755/imesh_looks_to_go_legal.html|title=IMesh Looks to Go Legal|trans-title=आइमेशको वैधता|website=पिसी वर्ल्ड|access-date=2020-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120822113653/http://www.pcworld.com/article/121755/imesh_looks_to_go_legal.html|archive-date=2012-08-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/Legal-P2P-opens-for-business/2100-1027_3-5911718.html?tag=mncol|title=Legal P2P opens for business|trans-title=वैध पियर टू पियरको सुरुवात|website=सीनेट}}</ref> ===वैधता=== आइमेशलाई १ करोड ५० लाख अनुमति पत्र दिइएका गीत र भिडियो राखी पुनः सार्वजनिक गरिएको आइमेशको वैधतालाई [[रेकर्डिङ इन्डस्ट्री असोसिएसन अफ अमेरिका]]ले नै प्रमाणित गरेको थियो ।<ref>{{cite web|title=Where Can I Download Free Music?|trans-title=नि:शुल्क गीत कहाँ डाउनलोड गर्न सकिन्छ ?|url=http://www.legalfreemusicdownloads.com/|publisher=लीगल फ्री म्यूजिक डाउनलोड्स|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304213204/http://www.legalfreemusicdownloads.com/|archive-date=मार्च ४, २०१३|url-status=निष्क्रिय}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/toolsforparents.php?content_selector=legal_music_sites|title=RIAA List of Legal Download sites|trans-title=वैध सङ्गीत डाउनलोड वेबसाइटका रिआ सूची|publisher=रिआ}}</ref> [[अडिबल म्याजिक]]द्वारा प्रदान गरिएको [[अकुस्टिक छाप]] रद्द गर्ने सुविधाले गर्दा आइमेश ६.० र पछिल्लो संस्करणले कानूनी मान्यता पायो ।<ref name="mp3.com"/> [[मोशन पिक्चर्स असोसिएसन अफ अमेरिका]]सँग गरेको साझेदारी अनुसार आइमेशमा १५ [[मेगाबाइट|एमबी]] भन्दा ठूलो र १५ मिनेट भन्दा लामो फाइलको साझेदारी गर्न रोक लगाइएको थियो ।<ref>{{cite web|url=https://www.wired.com/entertainment/music/news/2005/11/69457|title=Peer-to-Peer Goes Legit|trans-title=पियर टू पियर अब वैध|access-date=2020-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322043753/http://www.wired.com/entertainment/music/news/2005/11/69457|archive-date=2014-03-22}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्री== {{reflist}} o3ayx2rrmcqk8y0bqp79t40dz3hkarc 0 119047 1393719 1349776 2026-11-03T11:38:58Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393719 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name =टङ्गाल |native_name = |settlement_type = छिमेकी सहर |image_skyline = Tanga Hiti , Tangal , Lalitpur, Nepal.jpg | image_caption = टङ्गा हिटी |pushpin_map = Nepal |mapsize = 150px |subdivision_type = [[सार्वभौम सम्पन्न राष्ट्रहरूको सूची|राष्ट्र]] |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 =[[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] |subdivision_name1 =[[बागमती प्रदेश|बागमती प्रदेश]] |subdivision_type2 =[[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[ललितपुर जिल्ला|ललितपुर]] |subdivision_type3 =[[नेपालका नगरपालिकाहरू|नगरपालिका]] |subdivision_name3 =[[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_total_km2 = |area_footnotes = |population_as_of = वि.सं. २०६८ |population_total = |population_density_km2 =auto |timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +५:४५ |coordinates = {{coord|27.72|85.32|type:city_region:NP|display=it}} |elevation_m = |area_code = |website = |footnotes = }} '''टङ्गाल''' [[ललितपुर जिल्ला]]को [[ललितपुर महानगरपालिका]]मा रहेको एक ठाउँ हो। व्यापारिक तथा सांस्कृतिक<ref>{{Cite web |url=https://www.newsabhiyan.com.np/news-details.php?nid=170998 |title=मच्छिन्द्रनाथ सुन्धाराबाट टङ्गालमा |website=न्युज अभियान |language=नेपाली |accessdate=2020-11-23 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण रहेको यो सहरमा [[अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल]]को प्रधान कार्यालय रहेको छ।<ref>{{Cite web |url=http://www.ciaa.gov.np/contact |title=अख्तियार दुरूपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल |website=मुख्य वेबसाइट |language=नेपाली |accessdate=2020-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203002546/http://www.ciaa.gov.np/contact |archive-date=2020-12-03}}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:काठमाडौँ उपत्यकाका व्यापारिक केन्द्रहरू]] q5taxgtmplac1n8uats34wizf30wsjg 8 120336 1393612 990229 2026-11-02T19:43:01Z Maintenance script 21402 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1393612 javascript text/javascript /* _____________________________________________________________________________ * | | * | === WARNING: GLOBAL GADGET FILE === | * | Changes to this page affect many users. | * | Please discuss changes on the talk page or on [[WT:Gadget]] before editing. | * |_____________________________________________________________________________| * * Imported from version 925484053 as of 14 November 2019 from [[User:Evad37/XFDcloser/v3.js]] * XFDcloser: close deletion discussions at XfD venues, including actions to implement closes; see [[WP:XFDC]] * Author: Evad37 * Licencing and attribution: [[WP:XFDC#Licencing and attribution]] */ /* jshint esversion: 5, esnext:false, laxbreak: true, undef: true, eqnull: true, maxerr: 3000 */ /* globals console, document, window, $, mw, OO, extraJs, Morebits */ /* <nowiki> */ var XFDC_VERSION = "3.16.6"; // Record script start time ASAP var XFDC_START_TIME = new Date(); $.ready.then(function() { /* ========== Config ============================================================================ */ // A global object that stores all the page and user configuration and settings var config = {}; // Script info config.script = { // Advert to append to edit summaries advert: ' ([[:en:WP:XFDC|लेमेछ बन्द]])', version: XFDC_VERSION }; // MediaWiki configuration values config.mw = mw.config.get( [ 'wgPageName', 'wgUserGroups', 'wgFormattedNamespaces' ] ); /* --------- Quick checks that script should be running ----------------------------------------- */ if ( !config.mw.wgUserGroups.includes('extendedconfirmed') && !config.mw.wgUserGroups.includes('sysop') ) { // User is not extendedconfirmed or sysop return; } /* --------- Additional configuration ----------------------------------------------------------- */ config.isMobileSite = window.location.host.includes(".m.") || window.location.search.includes("useformat=mobile"); // Set custom version of namespaces with description for namespace 0 config.mw.namespaces = $.extend({}, config.mw.wgFormattedNamespaces, {0: 'article'}); // Month names - no longer provided by mw.config, see phab:T219340 config.wgMonthNames = ["", "जनवरी", "फेब्रुअरी", "मार्च", "अप्रिल", "मे", "जुन", "जुलाई", "अगस्ट", "सेप्टेम्बर", "अक्टोबर", "नोभेम्बर", "डिसेम्बर"]; // 0-indexed month names (remove "" from start of array) config.monthNames = config.wgMonthNames.slice(1); // Set sysop status if ( config.mw.wgUserGroups.includes('sysop') ) { config.user = { 'isSysop': true, 'sig': '~~~~' }; } else { config.user = { 'isSysop': false, 'sig': '<small>[[वि:गैप्रछब|(गैर-प्रबन्धकद्वारा बन्द)]]</small> ~~~~' }; } // Start time, for detecting edit conflicts config.startTime = XFDC_START_TIME; // Variables for tracking across multiple discussions config.track = { // Track Afd logpage edits using deferred objects, to know when it is safe to read the wikitext 'afdLogEdit': [$.Deferred().resolve()], // Track how many closes/relists have been started and completed 'started': 0, 'finished': 0, 'discussions': [] }; //Warn if unloading before closes/relists are completed $(window).on('beforeunload', function(e) { if ( config.track.started > config.track.finished ) { e.returnValue = ''; return ''; } }); // ========== Convinenance functions ============================================================ */ /** * Un-escapes some HTML tags (<br>, <p>, <ul>, <li>, <hr>, <strong>, <em>, and <pre>); * turns wikilinks into real links. Ignores anything within <pre>...</pre> tags -- unless * wrapped with {{subst:^|}} (e.g. `{{subst:^|<strong>}}` is replaced with a real <strong> tag). * Input will first be escaped using mw.html.escape() unless specified * @param {String} text * @param {Object} config Configuration options * @config {Boolean} noEscape - do not escape the input first * @returns {String} unescaped text */ var safeUnescape = function(text, config) { return ( config && config.noEscape && text || mw.html.escape(text) ) // Step 1: unescape <pre> tags .replace( /&lt;(\/?pre\s?\/?)&gt;/g, '<$1>' ) // Step 2: replace piped wikilinks with real links (unless inside <pre> tags) .replace( /\[\[([^\|\]]*?)\|([^\|\]]*?)\]\](?![^<]*?<\/pre>)/g, '<a href="' + mw.util.getUrl('$1') + '" target="_blank">$2</a>' ) // Step 3: replace other wikilinks with real links (unless inside <pre> tags) .replace( /\[\[([^\|\]]+?)]\](?![^<]*?<\/pre>)/g, '<a href="' + mw.util.getUrl('$1') + '" target="_blank">$1</a>' ) // Step 4: unescape other tags (unless inside <pre> tags) .replace( /&lt;(\/?(?:br|p|ul|li|hr|strong|em)\s?\/?)&gt;(?![^<]*?<\/pre>)/g, '<$1>' ) // Step 5: unescape tags warpped in {{subst:^|}} .replace( /{{subst:\^\|&lt;(\/?(?:br|p|ul|li|hr|strong|em)\s?\/?)&gt;}}/g, '<$1>' ); }; var formatErrorMessage = function(details) { var type = details && details.type || 'Script'; var error = details && details.error || 'Unknown error'; var message = ( details.message ) ? ' - ' + safeUnescape(details.message) : ''; return type + ' error: ' + error + message; }; // TODO: how to pass in a message.... or maybe this should just return {type:..., error:...} objects? var formatApiError = function(code, jqxhr, message) { if ( code === 'http') { var httpError = ( jqxhr.textStatus === 'error') ? jqxhr.xhr.status : jqxhr.textStatus; return formatErrorMessage({ type: 'HTTP', error: httpError, message: message }); } if ( code === 'okay-but-empty' ) { return formatErrorMessage({ type: 'Server', error: 'Got an empty response from the server' }); } return formatErrorMessage({ type: 'API', error: code, message: message }); }; /* ========== XfdVenue class ==================================================================== Each instance represents an XfD venue, with properties/function specific to that venue ---------------------------------------------------------------------------------------------- */ // Constructor var XfdVenue = function(type, settings) { this.type = type; for ( var key in settings ) { this[key] = settings[key]; } }; // ---------- XfdVenue prototype --------------------------------------------------------------- */ XfdVenue.prototype.hasNomTemplate = function(wikitext) { var pattern = new RegExp(this.regex.nomTemplate); return pattern.test(wikitext); }; XfdVenue.prototype.removeNomTemplate = function(wikitext) { var pattern = new RegExp(this.regex.nomTemplate); var matches = wikitext.match(pattern); if ( !matches ) { return wikitext; } if ( matches.length > 1 ) { throw new Error('पृष्ठमा बहु नामाङ्कन ढाँचाहरू'); } return wikitext.replace(pattern, ''); }; XfdVenue.prototype.updateNomTemplateAfterRelist = function(wikitext, today, sectionHeader) { var matches = wikitext.match(this.regex.relistPattern); if ( !matches ) { return wikitext; } if ( matches.length > 1 ) { throw new Error('पृष्ठमा बहु नामाङ्कन ढाँचाहरू'); } return wikitext.replace( this.regex.relistPattern, this.wikitext.relistReplace .replace("__TODAY__", today) .replace("__SECTION_HEADER__", sectionHeader) ); }; // ---------- Venue-specific instances ----------------------------------------------------------- */ // MFD XfdVenue.Mfd = function() { var venue = new XfdVenue('mfd', { path: 'विकिपिडिया:मेटाउनको लागि विविधहरू', subpagePath: 'विकिपिडिया:मेटाउनको लागि विविधहरू/', ns_number: null, html: { head: 'h4', list: 'dl', listitem: 'dd' }, wikitext: { closeTop: "{{subst:Mfd top}} '''__RESULT__'''__TO_TARGET____RATIONALE__ __SIG__", closeBottom: "{{subst:Mfd bottom}}", oldXfd: "{{Old MfD |date=__DATE__ |result='''__RESULT__''' |page=__SUBPAGE__}}"+ "\n", mergeFrom: "{{mfd-mergefrom|__NOMINATED__|__DEBATE__|__DATE__}}\n", mergeTo: "{{mfd-mergeto|__TARGET__|__DEBATE__|__DATE__|__TARGETTALK__}}\n", alreadyClosed: "{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|विकिपिडिया:मेटाउनको लागि विवधहरू|"+ "{{collapse bottom}}|}}" }, regex: { nomTemplate: /(?:<noinclude>\s*)?(?:{{mfd[^}}]*}}|<span id="mfd".*?<\/span>&nbsp;{{#invoke:Noinclude\|noinclude\|text=\[\[श्रेणी:मेटाउनको लागि छलफल भइरहेका लेखहरू (विविध)‎\|{{PAGENAME}}\]\]}}\s*)(?:\s*<\/noinclude>)?/gi } }); return venue; }; // CFD XfdVenue.Cfd = function() { var venue = new XfdVenue('cfd', { path: 'विकिपिडिया:मेटाउनको लागि श्रेणीहरू/लग/', ns_number: [14], html: { head: 'h4', list: 'ul', listitem: 'li', nthSpan: '2' }, wikitext: { closeTop: "{{subst:cfd top}} '''__RESULT__'''__TO_TARGET____RATIONALE__ __SIG__", closeBottom: "{{subst:cfd bottom}}", oldXfd: "{{Old CfD |__SECTION__ |date=__DATE__ |action=__ACTION__ "+ "|result=__RESULT__}}\n", alreadyClosed: "<!-- Template:Cfd top -->", relistReplace: " full|day=__DAY__|month=__MONTH__|year=__YEAR__", }, regex: { nomTemplate: /<!--\s*BEGIN CFD TEMPLATE\s*-->(?:.|\n)+<!--\s*END CFD TEMPLATE\s*-->\n*/gi, relistPattern: / full\|day\=\d\d?\|month=\w+\|year\=\d{4}/gi } }); // Override prototype venue.updateNomTemplateAfterRelist = function(wikitext, today, _sectionHeader) { var matches = wikitext.match(venue.regex.relistPattern); if ( !matches ) { return wikitext; } if ( matches.length > 1 ) { throw new Error('पृष्ठमा बहु नामाङ्कन ढाँचाहरू'); } var todayParts = today.split(' '); return wikitext.replace( venue.regex.relistPattern, venue.wikitext.relistReplace .replace("__DAY__", todayParts[2]) .replace("__MONTH__", todayParts[1]) .replace("__YEAR__", todayParts[0]) ) .replace( // {{cfc}} is a bit different to the other CFD nomination template /\'\'\'\[\[Wikipedia\:Categories for discussion\/Log\/\d{4} \w+ \d{1,2}\#/, "'''[[Wikipedia:Categories for discussion/Log/" + today + "#" ); }; return venue; }; // FFD XfdVenue.Ffd = function() { var venue = new XfdVenue('ffd', { path: 'Wikipedia:Files for discussion/', ns_number: [6], ns_unlink: ['0', '10', '100', '118'], // main, Template, Portal, Draft html: { head: 'h4', list: 'dl', listitem: 'dd', nthSpan: '1' }, wikitext: { closeTop: "{{subst:ffd top|'''__RESULT__'''}}__TO_TARGET____RATIONALE__ __SIG__", closeBottom: "{{subst:ffd bottom}}", oldXfd: "{{oldffdfull |date=__DATE__ |result='''__RESULT__''' "+ "|page=__SECTION__}}\n", pagelinks: "{{subst:ffd2|__PAGE__|multi=yes}}\n", relistReplace: "{{ffd|log=__TODAY__", alreadyClosed: "<!--Template:Ffd top-->" }, regex: { nomTemplate: /{{ffd[^}}]*}}/gi, relistPattern: /{{\s*ffd\s*\|\s*log\s*=\s*[^|}}]*/gi } }); return venue; }; // TFD XfdVenue.Tfd = function() { var venue = new XfdVenue('tfd', { path: 'Wikipedia:Templates for discussion/Log/', subpagePath: 'Wikipedia:Templates for discussion/', ns_number: [10, 828], html: { head: 'h4', list: 'ul', listitem: 'li', nthSpan: '1' }, wikitext: { closeTop: "{{subst:Tfd top|'''__RESULT__'''}}__TO_TARGET____RATIONALE__ __SIG__", closeBottom: "{{subst:Tfd bottom}}", oldXfd: "{{oldtfdfull|date= __DATE__ |result=__RESULT__ |disc=__SECTION__}}\n", pagelinks: "* {{tfd links|__PAGE__}}\n", relistReplace: "Wikipedia:Templates for discussion/Log/__TODAY__#", alreadyClosed: "<!-- Tfd top -->" }, regex: { nomTemplate: /(<noinclude>[\n\s]*)?{{(?:Template for discussion|Tfm)\/dated[^{}]*(?:{{[^}}]*}}[^}}]*)*?}}([\n\s]*<\/noinclude>)?(\n)?/gi, relistPattern: /Wikipedia:Templates(_|\s){1}for(_|\s){1}discussion\/Log\/\d{4}(_|\s){1}\w*(_|\s){1}\d{1,2}#(?=[^}]*}{2})/gi }, holdingCellSectionNumber: { "review": 3, "merge-infobox": 5, "merge-navigation": 6, "merge-link": 7, "merge-other": 8, "merge-meta": 9, "convert": 10, "substitute": 11, "orphan": 12, "ready": 13 // (ready for deletion) } }); // Override prototype venue.removeNomTemplate = function(wikitext) { var pattern = new RegExp(venue.regex.nomTemplate); var matches = wikitext.match(pattern); if ( !matches ) { return wikitext; } if ( matches.length > 1 ) { throw new Error('पृष्ठमा बहु नामाङ्कन ढाँचाहरू'); } var tags = pattern.exec(wikitext); if ( !tags ) { return wikitext; } var logical_xor = function(first, second) { return (first ? true : false) !== (second ? true : false); }; var unbalancedNoincludeTags = logical_xor(tags[1], tags[2]); var replacement = ( unbalancedNoincludeTags ) ? "$1$2" : ""; return wikitext.replace(pattern, replacement); }; venue.updateNomTemplateAfterRelist = function(wikitext, today, sectionHeader) { var matches = wikitext.match(venue.regex.relistPattern); if ( !matches ) { return wikitext; } if ( matches.length > 1 ) { throw new Error('पृष्ठमा बहु नामाङ्कन ढाँचाहरू'); } return wikitext.replace( venue.regex.relistPattern, venue.wikitext.relistReplace .replace("__TODAY__", today) .replace("__SECTION_HEADER__", sectionHeader) ); }; return venue; }; // RFD XfdVenue.Rfd = function() { var venue = new XfdVenue('rfd', { type: 'rfd', path: 'Wikipedia:Redirects for discussion/Log/', ns_number: null, html: { head: 'h4', list: 'ul', listitem: 'li' }, wikitext: { closeTop: "{{subst:Rfd top|'''__RESULT__'''}}__TO_TARGET____RATIONALE__ __SIG__", closeBottom: "{{subst:Rfd bottom}}", oldXfd: "{{Old RfD |date={{subst:date|__FIRSTDATE__}} |result='''__RESULT__'''"+ " |page=__DATE__#__SECTION__}}\n", alreadyClosed: "<!-- Template:Rfd top-->", relistReplace: "#invoke:RfD||2=__SECTION_HEADER__|" }, regex: { nomTemplate: /(^\s*{{.*#invoke:RfD(?:.|\n)*?-->\|content=\n?|\n?<!-- Don't add anything after this line.*? -->\n}}|\[\[Category:Temporary maintenance holdings\]\]\n?)/g, fullNomTemplate: /(^\s*{{.*#invoke:RfD(?:.|\n)*?<!-- Don't add anything after this line.*? -->\n}}|\[\[Category:Temporary maintenance holdings\]\]\n?)/g, relistPattern: /#invoke:RfD\|\|\|/gi }, }); // Override prototype venue.removeNomTemplate = function(wikitext) { var pattern = new RegExp(venue.regex.nomTemplate); return wikitext.replace(pattern, ''); }; return venue; }; // AFD XfdVenue.Afd = function(transcludedOnly) { var venue = new XfdVenue('afd', { type: 'afd', path: 'विकिपिडिया:मेटाउनु पर्ने लेखहरू/लग/', subpagePath: 'विकिपिडिया:मेटाउनु पर्ने लेखहरू/', ns_number: [0], // main ns_logpages: 4, // Wikipedia ns_unlink: ['0', '10', '100', '118'], // main, Template, Portal, Draft html: { head: 'h3', list: 'dl', listitem: 'dd', nthSpan: '2' }, wikitext: { closeTop: "{{subst:Afd top|'''__RESULT__'''}}__TO_TARGET____RATIONALE__ __SIG__", closeBottom: "{{subst:Afd bottom}}", mergeFrom: "{{Afd-merge from|__NOMINATED__|__DEBATE__|__DATE__}}\n", mergeTo: "{{Afd-merge to|__TARGET__|__DEBATE__|__DATE__}}\n", alreadyClosed: "<!--Template:Afd bottom-->" }, regex: { nomTemplate: /(?:{{[Aa](?:rticle for deletion\/dated|fDM|fd\/dated)|<!-- Please do not remove or change this AfD message)(?:.|\n)*?}}(?:(?:.|\n)+this\ point -->)?\s*/g }, transcludedOnly: transcludedOnly }); return venue; }; XfdVenue.newFromPageName = function(pageName) { // Create xfd venue object for this page var isAfd = /(मेटाउनु_पर्ने_लेखहरू|User:Cyberbot_I|Wikipedia:WikiProject_Deletion_sorting)/.test(pageName); var afdTranscludedOnly = /(User:Cyberbot_I|Wikipedia:WikiProject_Deletion_sorting)/.test(pageName); if ( pageName.includes('Wikipedia:Miscellany_for_deletion') ) { return XfdVenue.Mfd(); } else if ( pageName.includes('Categories_for_discussion/') ) { return XfdVenue.Cfd(); } else if ( pageName.includes('Files_for_discussion') ) { return XfdVenue.Ffd(); } else if ( pageName.includes('Templates_for_discussion') ) { return XfdVenue.Tfd(); } else if ( pageName.includes('Redirects_for_discussion') ) { return XfdVenue.Rfd(); } else if ( isAfd ) { return XfdVenue.Afd(afdTranscludedOnly); } else { throw new Error('"' + pageName + '" is not an XFD page'); } }; config.xfd = XfdVenue.newFromPageName(config.mw.wgPageName); if (window.XFDC_SANDBOX) config = window.XFDC_MAKE_SANDBOX_CONFIG(config); // Adjust some settings if running in sandbox mode /* ========== API =============================================================================== */ var API = new mw.Api( { ajax: { headers: { 'Api-User-Agent': 'XFDcloser/' + config.script.version + ' ( https://en.wikipedia.org/wiki/WP:XFDC )' } } } ); // Helper functions for processing results var arrayFromResponsePages = function(response) { return $.map(response.query.pages, function(page) { return page; }); }; var pageFromResponse = function(response) { return arrayFromResponsePages(response)[0]; }; API.editWithRetry = function(titles, getParams, transform, onEachSuccess, onEachFail) { var processPage = function(page, id, starttime) { var basetimestamp = page.revisions && page.revisions[0].timestamp; var simplifiedPage = { pageid: page.pageid, missing: page.missing === "", redirect: page.redirect === "", categories: page.categories, ns: page.ns, title: page.title, content: page.revisions && page.revisions[0].slots.main["*"] }; return $.when( transform(simplifiedPage) ) .then(function(editParams) { var query = $.extend( { action: 'edit', title: page.title, // Protect against errors and conflicts assert: 'user', basetimestamp: basetimestamp, starttimestamp: starttime }, editParams ); var doEdit = function(isRetry) { return API.postWithToken('csrf', query) .then( function(data) { if (onEachSuccess) { onEachSuccess(data); } return data.edit; }, function(code, error) { if (code === 'http' && !isRetry) { return doEdit(true); } else if ( code === 'editconflict' ) { return doGetQuery(page.title); } if (onEachFail) { onEachFail(code, error, page.title); } return $.Deferred().reject(code, error, page.title); } ); }; return doEdit(); }, function(code, error) { if (onEachFail) { onEachFail(code, error, page.title); } return $.Deferred().reject(code, error, page.title); }); }; var doGetQuery = function(titles, isRetry) { return API.get( $.extend( { "action": "query", "format": "json", "curtimestamp": 1, "titles": titles, "prop": "revisions|info", "rvprop": "content|timestamp", "rvslots": "main" }, getParams ) ).then(function(response) { var starttime = response.curtimestamp; // Get an array of promises of edits (which may either be resolved or rejected) var pages = $.map(response.query.pages, function(page, id) { return processPage(page, id, starttime); }); // If only for one title, return that promise (which may either be resolved or rejected) if (!$.isArray(titles)) { return pages[0]; } // Otherwise, convert the array of promises into a single promise, resolved if all were // resolved, or rejected with an array of errors of all that failed. return $.when.apply( null, // Force promises to resolve as an object with a `success` key, so that // $.when will wait for all of them to be resolved or rejected pages.map(function(page) { return page.then( function(success) { return {success: true}; }, function(code, error, title) { return { success: false, code: code, error: error, title: title }; } ); // end page.then }) // end page.map ) // end $.when .then(function() { var args = Array.prototype.slice.call(arguments); var errors = args.filter(function(arg) { return !arg.success; }); if (errors.length > 0) { return $.Deferred().reject("write", errors); } return true; }); }, function(code, error) { if (!isRetry) { return doGetQuery(titles, true); } return $.Deferred().reject("read", code, error); }); }; return doGetQuery(titles); }; var dmyDateString = function(date) { return date.getUTCDate().toString() + ' ' + config.monthNames[date.getUTCMonth()] + ' ' + date.getUTCFullYear().toString(); }; /** * Generates a JS Date object from the text of a timestamp * @param {String} sigTimestamp in format "`hh`:`mm`, `d` `Month` `yyyy` (UTC)", e.g. "09:42, 11 January 2019 (UTC)" * @returns {Date|NaN} Date object, or NaN if sigTimestamp could not be parsed */ var dateFromSigTimestamp = function(sigTimestamp) { var pattern = /(\d\d\:\d\d), (\d{1,2}) (\w+) (\d\d\d\d) \(UTC\)/; var parts = pattern.exec(sigTimestamp); if ( parts === null ) { return NaN; } var year = parts[4]; var monthIndex = config.wgMonthNames.indexOf(parts[3]); if ( monthIndex === -1 ) { return NaN; } var month = ( monthIndex < 10 ) ? '0' + monthIndex : monthIndex; var day = ( parts[2].length === 1 ) ? '0' + parts[2] : parts[2]; var time = 'T' + parts[1] + 'Z'; var iso8601DateString = year + '-' + month + '-' + day + time; return Date.parse(iso8601DateString) && new Date(iso8601DateString); }; /* ========== Additional functions for working with mw.Title objects ============================ */ var hasCorrectNamespace = function(mwTitleObject) { return ( config.xfd.ns_number === null || config.xfd.ns_number.includes(mwTitleObject.getNamespaceId()) ); }; var setExistence = function(mwTitleObject, exists) { mw.Title.exist.set(mwTitleObject.toString(), exists); }; /* ========== Multibutton confirm dialog ======================================================== */ /** multiButtonConfirm * @param {Object} config * @config {String} title Title for the dialogue * @config {String} message Message for the dialogue. HTML tags (except for <br>, <p>, <ul>, * <li>, <hr>, and <pre> tags) are escaped; wikilinks are turned into real links. * @config {Array} actions Optional. Array of configuration objects for OO.ui.ActionWidget * <https://doc.wikimedia.org/oojs-ui/master/js/#!/api/OO.ui.ActionWidget>. * If not specified, the default actions are 'accept' (with label 'OK') and 'reject' (with * label 'Cancel'). * @config {String} size Symbolic name of the dialog size: small, medium, large, larger or full. * @return {Promise<String>} action taken by user */ var multiButtonConfirm = function(config) { var dialogClosed = $.Deferred(); // Wrap message in a HtmlSnippet to prevent escaping var htmlSnippetMessage = new OO.ui.HtmlSnippet( safeUnescape(config.message) ); var windowManager = new OO.ui.WindowManager(); var messageDialog = new OO.ui.MessageDialog(); $('body').append( windowManager.$element ); windowManager.addWindows( [ messageDialog ] ); windowManager.openWindow( messageDialog, { 'title': config.title, 'message': htmlSnippetMessage, 'actions': config.actions, 'size': config.size } ); windowManager.on('closing', function(_win, promise) { promise.then(function(data) { dialogClosed.resolve(data && data.action); windowManager.destroy(); }); }); return dialogClosed.promise(); }; /* ========== Discusssion class ================================================================= Each instance represents an XfD discussion. ---------------------------------------------------------------------------------------------- */ /** Constructor * @param {Object} discussionConfig configuration object: * @config {String} id - A unique ID for this discussion (used in various elements' IDs) * @config {String} nomPage - Page where the XFD discussion is taking place; either a dated or * name-based subpage * @config {String} sectionHeader - text of the section heading for the XFD discussion * @config {String} sectionNumber - edit section number for the XFD discussion * @config {mw.Title[]} pages - pages nominated in the XFD discussion; omit if in basic mode * @config {String} firstDate - first timestamp date, for RFD discussions * @config {Boolean} isOld - `true` if discussion has been listed (or relisted) for more than 7 days * @config {Boolean} isRelisted - `true` if discussion has been relisted * */ var Discussion = function(discussionConfig) { var defaultConfig = { pages: [], deferred: {} // For later tracking of jQuery Deferred objects }; $.extend(this, defaultConfig, discussionConfig); }; // Construct from headline span element Discussion.newFromHeadlineSpan = function (headingIndex, context) { var $headlineSpan = $(context); var $heading = $headlineSpan.parent(); var $statusContainer = config.isMobileSite ? $heading.next() : $heading; // Fix for "Auto-number headings" preference $('.mw-headline-number', context).prependTo($heading); // Get section header var sectionHeader = $headlineSpan.text().trim(); // Check if already closed. Closed AfDs and MfDs have the box above the heading. if ( /(afd|mfd)/.test(config.xfd.type) && $heading.parent().attr('class') && $heading.parent().attr('class').includes('xfd-closed') ) { // Skip return; } else if ( !/(afd|mfd)/.test(config.xfd.type) && $heading.next().attr('class') ) { // Only for closed discussion will the next element after the heading have any class set // Skip, add class to enable hiding of closed discussions $heading.addClass('xfd-closed'); return; } var sectionlink = $heading.find('.mw-editsection a') .not('.mw-editsection-visualeditor, .autoCloserButton').attr('href'); if (!sectionlink) { // Try to find a section link generated by Module:XfD_old. sectionlink = $heading.next().find(".xfdOldSectionEdit > a").attr("href"); if (!sectionlink) { // XFDcloser can't work without knowing the nompage and section number, so skip this section. return; } // Add a "T-" so the next check will see this as a transcluded section sectionlink = sectionlink.replace("section=", "section=T-"); } var editsection = sectionlink.split('section=')[1].split('&')[0]; var nompage = ''; if ( /T/.test(editsection) ) { // Section is transcluded from another page nompage = mw.Title.newFromText( decodeURIComponent(sectionlink.split("title=")[1].split("&")[0]) ).getPrefixedText(); if ( -1 !== $.inArray(nompage, [ 'Wikipedia:Redirects for discussion/Header', 'Wikipedia:Redirect/Deletion reasons', 'Wikipedia:Templates for discussion/Holding cell', 'Wikipedia:Categories for discussion/Speedy' ]) ) { // ignore headings transcuded from these pages return; } // remove "T-" from section number editsection = editsection.substr(2); } else { // Section is on current page, not transcluded if ( config.xfd.transcludedOnly ) { return; } nompage = mw.Title.newFromText( config.mw.wgPageName ).getPrefixedText(); } var pages=[]; var firstDate; if ( config.xfd.type === 'cfd' ) { //CFDs: Nominates pages are the first link of an <li> item in a <ul> list, within a <dl> list pages = $heading .nextUntil(config.xfd.html.head + ', div.xfd-closed') .find('dd > ul > li') .has('b:first-child:contains("Propose ")') .find('a:first-of-type') .not('.external') .map(function() { return mw.Title.newFromText($(this).text()); }) .get(); if ( pages.length === 0 ) { // Sometimes nominated pages are instead just in a <ul> list, e.g. // Wikipedia:Categories_for_discussion/Log/2019_February_5#Foo_in_fiction pages = $heading .next('ul') .find('li') .find('a:first-of-type') .not('.external') .map(function() { return mw.Title.newFromText($(this).text()); }) .get(); } } else if ( config.xfd.type === 'rfd' || config.xfd.type === 'mfd' ) { // For MFD, closed discussion are within a collapsed table $('table.mw-collapsible').has('div.xfd-closed').addClass('xfd-closed'); // MFD & RFD have nominated page links prior to span with classes plainlinks, lx pages = $heading .nextUntil(config.xfd.html.head + ', div.xfd-closed, table.xfd-closed') .find(config.xfd.html.listitem) .has('span.plainlinks.lx') .children('span') .filter(':first-child') .children('a, span.plainlinks:not(.lx)') .filter(':first-child') .map(function() { return mw.Title.newFromText($(this).text()); }) .get(); if ( config.xfd.type === 'rfd' ) { var discussionNodes = $heading .nextUntil(config.xfd.html.head + ', div.xfd-closed, table.xfd-closed') .clone(); // Fix for "Comments in Local Time" gadget discussionNodes.find('span.localcomments').each(function(){ var utcTime = $(this).attr('title'); $(this).text(utcTime); }); var discussionText = discussionNodes.text(); // Ignore relisted discussions, and non-boxed closed discussions if ( discussionText.includes('Relisted, see Wikipedia:Redirects for discussion') || discussionText.includes('Closed discussion, see full discussion') ) { return; } // Find first timestamp date var firstDatePatt = /(?:\d\d:\d\d, )(\d{1,2} \w+ \d{4})(?: \(UTC\))/; var firstDateMatch = firstDatePatt.exec(discussionText); firstDate = firstDateMatch && firstDateMatch[1]; } } else { // AFD, FFD, TFD: nominated page links inside span with classes plainlinks, nourlexpansion pages = $heading .nextUntil(config.xfd.html.head + ', div.xfd-closed') .find(config.xfd.html.listitem + ' > span.plainlinks.nourlexpansion') .filter(':nth-of-type(' + config.xfd.html.nthSpan + ')') .children('a') .filter(':first-child') .map(function() { return mw.Title.newFromText($(this).text()); }) .get(); } // Sanity check - check if any pages are null if ( !pages || pages.length === 0 || pages.some(function(p) { return !p; }) ) { //Still offer a "basic" close using the section header pages = false; } // Check discussion age (since last relist, if applicable) // TODO: reduce redundancy with finding RfDs' first date var isOld; var $discussionNodes = $heading .nextUntil(config.xfd.html.head + ', div.xfd-closed, table.xfd-closed') .clone() .find('span.localcomments') .each(function(){ var utcTime = $(this).attr('title'); $(this).text(utcTime); }) .end(); var lastRelist = $('<div>').append($discussionNodes).find('.xfd_relist').last().text(); if ( lastRelist ) { $statusContainer.addClass('xfdc-relisted'); } var notTranscludedCorrectlyPatt = /(?:Automated|Procedural) (?:comment|Note).*transcluded.*/i; var notTranscludedCorrectlyMatch = $discussionNodes.text().match(notTranscludedCorrectlyPatt); var notTranscludedCorrectlyComment = notTranscludedCorrectlyMatch && notTranscludedCorrectlyMatch[0]; var timestampPatt = /\d\d:\d\d, \d{1,2} \w+ \d{4} \(UTC\)/; var listingTimestampMatch = lastRelist.match(timestampPatt) || notTranscludedCorrectlyComment && notTranscludedCorrectlyComment.match(timestampPatt) || $discussionNodes.text().match(timestampPatt); var listingTimestampDate = listingTimestampMatch && dateFromSigTimestamp(listingTimestampMatch[0]); if ( !listingTimestampDate ) { $statusContainer.addClass('xfdc-unknownAge'); } else { var millisecondsSinceListing = new Date() - listingTimestampDate; var discussionRuntimeDays = 7; var discussionRuntimeMilliseconds = discussionRuntimeDays * 24 * 60 * 60 * 1000; isOld = millisecondsSinceListing > discussionRuntimeMilliseconds; $statusContainer.addClass((isOld ? 'xfdc-old' : 'xfdc-notOld')); } // Create status span and notices div with unique id based on headingIndex var uniqueID = 'XFDC' + headingIndex; var $statusSpan = $('<span>') .attr({'id':uniqueID, 'class':'xfdc-status'}) .text('[XFDcloser loading...]'); var $noticesDiv = $('<div>').attr({'id':uniqueID+'-notices', 'class':'xfdc-notices'}); if (config.isMobileSite) { $heading.next().prepend( $statusSpan, $noticesDiv ); } else { $headlineSpan.after( $statusSpan ); $heading.after($noticesDiv); } // Create discussion object return new Discussion({ 'id': uniqueID, 'nomPage': nompage, 'sectionHeader': sectionHeader, 'sectionNumber': editsection, 'pages': pages || [], 'firstDate': firstDate || null, 'isOld': !!isOld, 'isRelisted': !!lastRelist }); }; // ---------- Discusssion prototype ------------------------------------------------------------- */ // Get status element (jQuery object) Discussion.prototype.get$status = function() { return $('#'+this.id); }; // Set status Discussion.prototype.setStatus = function($status) { this.get$status().empty().append($status); }; /** * Open dialog * * @param {Boolean} relisting open in relisting mode * @returns {Boolean} Dialog was opened */ Discussion.prototype.openDialog = function(relisting) { if (document.getElementById('xfdc-dialog')) { // Another dialog is already open return false; } this.dialog = new Dialog(this, !!relisting); this.dialog.setup(); return true; }; // Mark as finished Discussion.prototype.setFinished = function(aborted) { var self = this; var msg; if ( aborted != null ) { msg = [ $('<strong>').text( ( self.dialog && self.dialog.relisting ) ? 'पुन: सूचीकृत रद्द' : 'रद्द बन्द' ), ( aborted === '' ) ? '' : ': ' + aborted ]; } else if ( self.dialog && self.dialog.relisting ) { msg = [ 'Discussion ', $('<strong>').text('relisted'), ' (reload page to see the actual relist)' ]; } else { msg = [ 'बन्द गर्ने ', $('<strong>').text(self.taskManager.inputData.getResult()), ' (वास्तविक बन्द हेर्नको लागि पृष्ठलाई पुन: खोल्नुहोस्)' ]; } self.setStatus(msg); self.get$status().prev().css('text-decoration', 'line-through'); }; // Get notices element (jQuery object) Discussion.prototype.get$notices = function() { return $('#'+this.id+'-notices'); }; // Set notices element Discussion.prototype.setNotices = function($content) { this.get$notices().empty().append($content); }; // Get an array of page titles Discussion.prototype.getPageTitles = function(pagearray, options) { var titles = (pagearray || this.pages).map(function(p) { return p.getPrefixedText(); }); if ( options && options.moduledocs ) { return titles.map(function(t) { var isModule = ( t.indexOf('Module:') === 0 ); return ( isModule ) ? t + '/doc' : t; }); } return titles; }; // Get an array of page' talkpage titles (excluding pages which are themselves talkpages) Discussion.prototype.getTalkTitles = function(pagearray) { return (pagearray || this.pages).map(function(p) { return p.getTalkPage().getPrefixedText(); }).filter(function(t) { return t !== ''; }); }; // Get link text for a wikiink to the discussion - including anchor, except for AfDs/MfDs Discussion.prototype.getNomPageLink = function() { if (config.xfd.type === 'afd' || config.xfd.type === 'mfd') { return this.nomPage; } else { return this.nomPage + '#' + mw.util.wikiUrlencode(this.sectionHeader).replace(/_/g, ' '); } }; // Get nomination subpage Discussion.prototype.getNomSubpage = function() { return this.nomPage.replace(config.xfd.subpagePath, ''); }; // Get page object by matching the title Discussion.prototype.getPageByTitle = function(title, options) { var convertModuleDoc = ( options && options.moduledocs && title.indexOf('Module:') === 0 ); var titleToCheck = ( convertModuleDoc ) ? title.replace(/\/doc$/,'') : title; var search = mw.Title.newFromText(titleToCheck).getPrefixedText(); for ( var i=0; i<this.pages.length; i++ ) { if ( search === this.pages[i].getPrefixedText() ) { return this.pages[i]; } } return false; }; // Get page object by matching the talkpage's title Discussion.prototype.getPageByTalkTitle = function(t) { var search = mw.Title.newFromText(t).getPrefixedText(); for ( var i=0; i<this.pages.length; i++ ) { if ( search === this.pages[i].getTalkPage().getPrefixedText() ) { return this.pages[i]; } } return false; }; // Show links for closing/relisting Discussion.prototype.showLinks = function(additonal) { // Preserve reference to self object var self = this; // Close link var $close = $('<span>') .addClass('xfdc-action') .append( '[', $('<a>') .attr('title', 'छलफल बन्द गर्ने...') .text('बन्द'), ']' ) .click(function() { return self.openDialog() && self.setStatus('बन्द गर्दै...'); }); // Relist link var $relist = $('<span>') .addClass('xfdc-action') .append( '[', $('<a>') .attr({title:'छलफल पुन:सूचीकृत गर्ने...', class:'XFDcloser-link-relist'}) .text('पुन:सूचीकृत'), ']' ) .click(function() { return self.openDialog(true) && self.setStatus('पुन: सूचीकृत गर्दै ...'); }); // quickKeep var $qk = $('<a>') .attr('title', 'यथाशीघ्र राख्ने: "राख्ने"को रूपमा बन्द गर्ने, नामङ्कन ढाँचा हटाउने, '+ 'वार्ता पृष्ठमा old xfd ढाँचा जोड्ने') .text('qK') .click(function(){ var inputData = new InputData(self); inputData.result = 'यथावत राखियो'; inputData.after = 'doKeepActions'; self.setStatus('बन्द गर्दै...'); self.taskManager = new TaskManager(self, inputData); self.taskManager.start(); }); // quickDelete var $qd = ( !config.user.isSysop && config.xfd.type !== 'tfd' ) ? '' : $('<a>') .attr({ 'title': 'यथाशीघ्र मेट्ने: "मेटियो"को रूपमा बन्द गर्ने, वार्ता पृष्ठ र नामङ्कन पृष्ठ मेट्ने'+ (( config.xfd.type === 'rfd' ) ? '' :' र पुनर्निर्देशनहरू')+ (( config.xfd.type === 'afd' || config.xfd.type === 'ffd' ) ? ', वैकल्पिक '+ 'unlink backlinks' : ''), 'class': 'xfdc-qd' }) .text('qD'); if ( !config.user.isSysop && config.xfd.type == 'tfd' ) { $qd.attr('title', 'यथाशीघ्र मेट्ने: "मेटियो"को रूपमा बन्द गर्ने, नामङ्कन ढाँचामा'+ '{{being deleted}} जोड्ने, "अनाथ"को रूपमा नामङ्कन ढाँचामा जोड्ने') .click(function(){ var inputData = new InputData(self); inputData.result = 'मेटियो'; inputData.after = 'holdingCell'; inputData.holdcell = 'orphan'; inputData.dontdeletetalk = true; self.setStatus('बन्द गर्दै...'); self.taskManager = new TaskManager(self, inputData); self.taskManager.start(); }); } else if ( config.user.isSysop ) { $qd.click(function(){ $.when(config.xfd.type === 'tfd' ? multiButtonConfirm({ title: 'वास्तवमा मेट्ने?', message: 'मेटिएमा यो लेखबाट पारगमन समाप्त हुने छैन। यसको सट्टा के तपाईँ अधिकार कक्ष प्रयोग गर्न चाहनुहुन्छ?', actions: [ { label: 'रद्द', flags: 'safe' }, { label: 'मेट्ने', flags: 'destructive', action: 'delete' }, { label: 'अधिकार कक्ष', flags: 'progressive', action: 'holdcell' } ], size: 'medium' }) : 'delete' ) .then(function(action) { var inputData = new InputData(self); inputData.result = 'मेट्ने'; if ( action === 'delete' ) { inputData.after = 'doDeleteActions'; inputData.deleteredir = ( config.xfd.type === 'rfd' ) ? null : true; inputData.unlinkbackl = ( config.xfd.type === 'afd' || config.xfd.type === 'ffd' ) ? true : null; } else if ( action === 'holdcell' ) { inputData.after = 'holdingCell'; inputData.holdcell = 'orphan'; inputData.dontdeletetalk = true; } else { // User selected Cancel return; } self.setStatus('बन्द गर्दै...'); self.taskManager = new TaskManager(self, inputData); self.taskManager.start(); }); }); } // quickClose links var $quick = $('<span>') .addClass('xfdc-action') .css('font-size', '92%') .append( '[', $('<a>') .attr('title', 'यथाशीघ्र छलफल बन्द गर्ने...') .text('यथाशीघ्र बन्द') .click(function(){ $(this).hide().next().show(); }), $('<span>') .hide() .append( '&nbsp;', $qk, " ", $('<strong>').html('&middot;'), " ", $qd, '&nbsp;', $('<span>') .attr({title: 'रद्द', class: 'xfdc-qc-cancel'}) .html("&nbsp;x&nbsp;") .click(function(){ $(this).parent().hide().prev().show(); }) ), ']' ); //Add links in place of status self.setStatus([ $close, ( self.isBasicMode() || config.xfd.type==='cfd' ) ? '' : $quick, $relist, additonal || '' ]); }; // Retrieve extra information - pages' existance, nomination date(s) Discussion.prototype.retrieveExtraInfo = function() { // Preserve reference to discussion object var self = this; var pagesExistencesPromise = API.get( { action: 'query', titles: self.getPageTitles().join('|'), prop: 'info', inprop: 'talkid' } ) .then(arrayFromResponsePages) .then(function(pages) { pages.forEach(function(page) { var pageObject = self.getPageByTitle(page.title); if ( !pageObject ) { return $.Deferred().reject('Unexpacted title `'+page.title+'`'); } var pageExists = page.pageid > 0; var talkExists = page.talkid > 0; setExistence(pageObject, pageExists); setExistence(pageObject.getTalkPage(), talkExists); }); return true; }); var nominationDatePromise = ( config.xfd.type !== "afd" && config.xfd.type !== "mfd" ) ? $.Deferred().resolve(self.nomPage.split(config.xfd.path)[1]) : API.get({ action: 'query', titles: self.nomPage, prop: 'revisions', rvprop: 'timestamp', rvdir: 'newer', rvlimit: '1' }) .then(pageFromResponse) .then(function(page) { var revisionDate = new Date(page.revisions[0].timestamp); return dmyDateString(revisionDate); }); nominationDatePromise.then(function(nomDate) { self.nomDate = nomDate; // For an RfD with no first comment date detected, use the nom page date in dmy format if ( config.xfd.type === "rfd" && !self.firstDate ) { self.firstDate = nomDate.replace(/(\d+) (\w*) (\d+)/g, "$3 $2 $1"); } }); return $.when(pagesExistencesPromise, nominationDatePromise).then( function(){ return ''; }, function(failMessage, jqxhr) { return $('<span>').addClass('xfdc-notice-error').append( 'Error retrieving page information (reload the page to try again) ', $('<span>').addClass('xfdc-notice-error').append( extraJs.makeErrorMsg(failMessage, jqxhr) ) ); } ); }; // Check if discussion is in 'basic' mode - i.e. no pages Discussion.prototype.isBasicMode = function() { return !this.pages || this.pages.length === 0; }; /* ========== Dialog class ====================================================================== The user interface for closing/relisting XfD discussions ---------------------------------------------------------------------------------------------- */ // Constructor var Dialog = function(discussion, relist) { this.discussion = discussion; this.relisting = !!relist; // Make an new, empty, not-displayed dialog/interface window this.interfaceWindow = new Morebits.simpleWindow( Math.min(900, Math.floor(window.innerWidth*0.8)), Math.floor(window.innerHeight*0.9) ); this.interfaceWindow.setTitle( 'XFDcloser' ); this.interfaceWindow.setScriptName('(v' + config.script.version + ')'); this.interfaceWindow.addFooterLink('script documentation', 'WP:XFDC'); this.interfaceWindow.addFooterLink('feedback', 'WT:XFDC'); this.interfaceWindow.addFooterLink('NEW VERSION available for testing!', 'WP:XFDcloser/beta'); $("a[href='/wiki/WP:XFDcloser/beta']").css({"background":"#fff8", padding:"3px", "border-radius":"10px"}); this.interfaceWindow.setContent( $('<div>') .attr('id', 'xfdc-dialog') .append( $('<div>').attr('id', 'xfdc-dialog-header'), $('<div>').attr('id', 'xfdc-dialog-body'), $('<div>').attr('id', 'xfdc-dialog-footer') ) .get(0) ); $(this.interfaceWindow.content).parent().parent().find('a.ui-dialog-titlebar-close.ui-corner-all').remove(); $('#xfdc-dialog').parent().css('background-color', '#f0f0f0'); }; // ---------- Rcat multiselect widget ----------------------------------------------------------- */ /** * Dialog.RcatMultiselect * * Creates a modified OOUI MenuTagMultiselectWidget with Rcat templates as options, * grouped as per https://en.wikipedia.org/wiki/Template:R_template_index * * @requires {Modules} oojs-ui-core, oojs-ui-widgets * @param {function} onChangeCallback({String[]} datas) * Callback function for when the selected rcats change, is passed an array of Strings * each of which is a selected rcat template (including braces `{{` and `}}`). When all * prior selections are removed, an empty array is passed. * @param {object} context * The context to be used as the `this` value when executing the callback function * @param {jQuery} overlay * Overlay element. If ommited, element with id `ejs-rcats-overlay` will be emptied and used * if it exists, or else a div with that id will be created and used. * @return {LookupMenuTagMultiselectWidget} */ Dialog.RcatMultiselect = function(onChangeCallback, context, overlay) { // Extend OO.ui.MenuSelectWidget to use a more intuitive lookup system, such that // e.g. typing "section" brings up `{{R to section}}` as a match var LookupMenuSelectWidget = function(config) { OO.ui.MenuSelectWidget.call(this, config); }; LookupMenuSelectWidget.prototype = Object.create(OO.ui.MenuSelectWidget.prototype); LookupMenuSelectWidget.prototype.getItemMatcher = function ( s, exact ) { var re; if ( s.normalize ) { s = s.normalize(); } s = exact ? s.trim() : s.replace( /^\s+/, '' ); re = s.replace( /([\\{}()|.?*+\-^$[\]])/g, '\\$1' ).replace( /\s+/g, '\\s+' ); if ( exact ) { re = '^\\s*' + re + '\\s*$'; } re = new RegExp( re, 'i' ); return function ( item ) { var matchText = item.getMatchText(); if ( matchText.normalize ) { matchText = matchText.normalize(); } return re.test( matchText ); }; }; // Extend OO.ui.MenuTagMultiselectWidget to use a LookupMenuSelectWidget instead of // the standard MenuSelectWidget var LookupMenuTagMultiselectWidget = function ( config ) { OO.ui.MenuTagMultiselectWidget.call(this, config); // Override menu widget this.menu = new LookupMenuSelectWidget( $.extend( { widget: this, input: this.hasInput ? this.input : null, $input: this.hasInput ? this.input.$input : null, filterFromInput: !!this.hasInput, $autoCloseIgnore: this.hasInput ? this.input.$element : $( [] ), $floatableContainer: this.hasInput && this.inputPosition === 'outline' ? this.input.$element : this.$element, $overlay: this.$overlay, disabled: this.isDisabled() }, config.menu ) ); this.menu.connect( this, { choose: 'onMenuChoose', toggle: 'onMenuToggle' } ); if ( this.hasInput ) { this.input.connect( this, { change: 'onInputChange' } ); } if ( this.$input ) { this.$input.prop( 'disabled', this.isDisabled() ); this.$input.attr( { role: 'combobox', 'aria-owns': this.menu.getElementId(), 'aria-autocomplete': 'list' } ); } if ( !this.popup ) { this.$content.append( this.$input ); this.$overlay.append( this.menu.$element ); } //this.onMenuItemsChange(); }; LookupMenuTagMultiselectWidget.prototype = Object.create(OO.ui.MenuTagMultiselectWidget.prototype); // Define new overlay, or use/reuse already defined element if ( overlay == null ) { if ( $('#ejs-rcats-overlay').length ) { overlay = $('#ejs-rcats-overlay').first().empty(); } else { overlay = $('<div>') .attr('id', 'ejs-rcats-overlay') .css({'z-index':'2000', 'position':'fixed', 'top':'0px', 'font-size':'85%'}) .prependTo('body'); } } // Make menu option widgets based on template name var newRcatOption = function(val) { return new OO.ui.MenuOptionWidget( {data: '{{'+val+'}}', label: '{{'+val+'}}'} ); }; // Make the widget var rcatMultiselectWidget = new LookupMenuTagMultiselectWidget( { allowArbitrary: true, $overlay: overlay, popup: false, menu: { items: [ // Common Rcats new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Common'}), newRcatOption('R to related topic'), newRcatOption('R from subtopic'), newRcatOption('R to list entry'), newRcatOption('R to section'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Related information'}), newRcatOption('R from album'), newRcatOption('R to article without mention'), newRcatOption('R from book'), newRcatOption('R to decade'), newRcatOption('R from domain name'), newRcatOption('R from top-level domain'), newRcatOption('R from film'), newRcatOption('R from gender'), newRcatOption('R from list topic'), newRcatOption('R from member'), newRcatOption('R to related topic'), newRcatOption('R from related word'), newRcatOption('R from phrase'), newRcatOption('R from school'), newRcatOption('R from song'), newRcatOption('R from subtopic'), newRcatOption('R to subtopic'), newRcatOption('R from Unicode'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Fiction'}), newRcatOption('R from fictional character'), newRcatOption('R from fictional element'), newRcatOption('R from fictional location'), newRcatOption('R to TV episode list entry'), // Grammar, punctuation, and spelling new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Abbreviation'}), newRcatOption('R to acronym'), newRcatOption('R from acronym'), newRcatOption('R to initialism'), newRcatOption('R from initialism'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Capitalisation'}), newRcatOption('R from CamelCase'), newRcatOption('R from other capitalisation'), newRcatOption('R from miscapitalisation'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Grammar & punctuation'}), newRcatOption('R from modification'), newRcatOption('R from plural'), newRcatOption('R to plural'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Parts of speech'}), newRcatOption('R from adjective'), newRcatOption('R from adverb'), newRcatOption('R from common noun'), newRcatOption('R from gerund'), newRcatOption('R from proper noun'), newRcatOption('R from verb'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Spelling'}), newRcatOption('R from alternative spelling'), newRcatOption('R from ASCII-only'), newRcatOption('R to ASCII-only'), newRcatOption('R from diacritic'), newRcatOption('R to diacritic'), newRcatOption('R from misspelling'), newRcatOption('R from stylization'), // Alternative names new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Alternative names (general)'}), newRcatOption('R from alternative language'), newRcatOption('R from alternative name'), newRcatOption('R from former name'), newRcatOption('R from historic name'), newRcatOption('R from incorrect name'), newRcatOption('R from long name'), newRcatOption('R from portmanteau'), newRcatOption('R from short name'), newRcatOption('R from sort name'), newRcatOption('R from less specific name}'), newRcatOption('R from more specific name'), newRcatOption('R from synonym'), newRcatOption('R from antonym'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Alternative names (people)'}), newRcatOption('R from birth name'), newRcatOption('R from given name'), newRcatOption('R to joint biography'), newRcatOption('R from married name'), newRcatOption('R from name with title'), newRcatOption('R from personal name'), newRcatOption('R from pseudonym'), newRcatOption('R from surname'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Alternative names (technical)'}), newRcatOption('R from Java package name'), newRcatOption('R from molecular formula'), newRcatOption('R from technical name'), newRcatOption('R to technical name'), newRcatOption('R from trade name'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Alternative names (organisms)'}), newRcatOption('R from scientific name'), newRcatOption('R from alternative scientific name'), newRcatOption('R to scientific name'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Alternative names (geography)'}), newRcatOption('R from name and country'), newRcatOption('R from more specific geographic name'), newRcatOption('R from postal code'), // Navigation aids new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Navigation'}), newRcatOption('R to anchor'), newRcatOption('R avoided double redirect'), newRcatOption('R from file metadata link'), newRcatOption('R to list entry'), newRcatOption('R mentioned in hatnote'), newRcatOption('R to section'), newRcatOption('R from shortcut'), newRcatOption('R from template shortcut'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Disambiguation'}), newRcatOption('R from ambiguous term'), newRcatOption('R to anthroponymy page'), newRcatOption('R to disambiguation page'), newRcatOption('R from incomplete disambiguation'), newRcatOption('R from incorrect disambiguation'), newRcatOption('R from other disambiguation'), newRcatOption('R from unnecessary disambiguation'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Merge, duplicate & move'}), newRcatOption('R from duplicated article'), newRcatOption('R with history'), newRcatOption('R from merge'), newRcatOption('R from move'), newRcatOption('R with old history'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'To namespaces'}), newRcatOption('R to category namespace'), newRcatOption('R to draft namespace'), newRcatOption('R to help namespace'), newRcatOption('R to main namespace'), newRcatOption('R to portal namespace'), newRcatOption('R to project namespace'), newRcatOption('R to talk page'), newRcatOption('R to template namespace'), newRcatOption('R to user namespace'), // Miscellaneous new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'ISO codes'}), newRcatOption('R from ISO 4'), newRcatOption('R from ISO 639 code'), newRcatOption('R from ISO 3166 code'), newRcatOption('R from ISO 4217 code'), newRcatOption('R from ISO 15924 code'), new OO.ui.MenuSectionOptionWidget({label:'Miscellaneous'}), newRcatOption('R printworthy'), newRcatOption('R unprintworthy'), newRcatOption('Wikidata redirect') ] } } ); // Execute callback when selector data changes rcatMultiselectWidget.on('change', function(selectedOptions) { onChangeCallback.call( context, selectedOptions.map(function(optionWidget) { return optionWidget.data; }) ); }); return rcatMultiselectWidget; }; // ---------- Dialog prototype ------------------------------------------------------------------ */ // --- Basic manipulation: --- // Append content to header Dialog.prototype.addToHeader = function($content) { $('#xfdc-dialog-header').append($content); }; // Append content to body Dialog.prototype.addToBody = function($content) { $('#xfdc-dialog-body').append($content); }; // Append content to footer Dialog.prototype.addToFooter = function($content) { $('#xfdc-dialog-footer').append($content); }; // Clear dialog Dialog.prototype.emptyContent = function() { $('#xfdc-dialog-header, #xfdc-dialog-body, #xfdc-dialog-footer').empty(); }; // Display dialog Dialog.prototype.display = function() { this.interfaceWindow.display(); }; // Reset height Dialog.prototype.resetHeight = function() { this.interfaceWindow.setHeight(Math.floor(window.innerHeight*0.9)); }; // Close dialog Dialog.prototype.close = function() { this.interfaceWindow.close(); $('#ejs-rcats-overlay').remove(); }; // --- Make interface elements: --- Dialog.prototype.makeHeader = function(multimode, isRelisting) { var self = this; // Title, pagecount var $header = $('<h4>') .attr('id', 'closeXFD-interface-header') .append( $('<span>') .attr('id', 'closeXFD-interface-header-action') .append( ( self.relisting ) ? 'छलफल पुन:सूचीकृत ' : 'छलफल बन्द ', $('<em>').text(self.discussion.sectionHeader), ' ', $('<span>') .attr({'id':'closeXFD-pagecount', 'class':'xfdc-bracketed'}) .css('font-size', '80%') .append( $('<span>') .attr('id', 'closeXFD-pagecount-pages') .css({'background':'#ff8', 'padding':'1px'}) .text( ( self.discussion.isBasicMode() || ( config.xfd.type === 'cfd' && !self.relisting ) ) ? 'basic mode only' : self.discussion.pages.length + ( ( self.discussion.pages.length === 1 ) ? ' पृष्ठ' : ' पृष्ठहरू' ) ), ( multimode ) ? '' : ' ', ( multimode ) ? '' : $('<a>').attr('id', 'closeXFD-pagecount-show').text('[show]'), ( multimode ) ? '' : $('<a>').attr('id', 'closeXFD-pagecount-hide').text('[hide]').hide() ) ) ); $header.find('#closeXFD-pagecount-show, #closeXFD-pagecount-hide').click(function() { $('#closeXFD-nominatedpages, #closeXFD-pagecount-show, #closeXFD-pagecount-hide').toggle(); }); // Multi/single-mode button if ( !self.relisting && !self.discussion.isBasicMode() && self.discussion.pages.length > 1 && config.xfd.type !== 'cfd' ) { $header.prepend( $('<button>') .css('float', 'right') .text(( multimode ) ? 'एकल नतिजा...' : 'बहु नतिजा...') .click(function() { if ( multimode ) { self.setup(); } else { self.setupForMultiClose(); } }) ); } return $header; }; Dialog.prototype.makePagesList = function(multimode) { var self = this; // Template for per-page actions for multimode var $action_dropdown = $('<select>') .attr('class', 'closeXFD-pagelist-actionDropdown') .css('margin-right', '0.5em') .append( $('<option>').attr('value', 'default').text(''), $('<option>').attr('value', 'keep').text('राख्ने'), ( config.xfd.type === 'ffd' ) ? '' : $('<option>') .attr('value', 'redirect').text('Redirect'), ( config.xfd.type === 'ffd' || config.xfd.type === 'rfd' ) ? '' : $('<option>') .attr('value', 'merge').text('गाभ्ने'), ( config.xfd.type !== 'rfd' ) ? '' : $('<option>') .attr('value', 'disambig').text('बहुविकल्पी'), $('<option>').attr('value', 'no consensus').text('सहमति हुन सकेन'), $('<option>').attr('value', 'del').text('मेट्ने'), $('<option>').attr('value', 'na').text('(क्रिया नगर्ने)') ); var $target = $('<span>') .addClass('closeXFD-pagelist-target') .append( ' लाई:', $('<input>').attr('type', 'text') ) .css('display', 'none'); // List of pages (or info on basic mode) var isCfdClose = config.xfd.type === 'cfd' && !self.relisting; var $pagesList = $('<ul>') .attr('id', 'closeXFD-nominatedpages') .css('font-size', '95%'); if ( !self.discussion.isBasicMode() && !isCfdClose ) { for ( var i=0; i<self.discussion.pages.length; i++ ) { var pageTitle = self.discussion.pages[i].getPrefixedText(); $('<li>') .append( ( !multimode ) ? '' : $action_dropdown .clone() .attr('id', 'closeXFD-pagelist-action-'+i) .data('pageTitle', pageTitle), $('<span>').addClass('closeXFD-pagelist-title').text(pageTitle), ' ', ( !multimode ) ? '' : $target .clone() .attr('id', 'closeXFD-pagelist-target-'+i) .data('pageTitle', pageTitle) ) .appendTo($pagesList); if ( multimode ) { self.inputData.pageActions[pageTitle] = { 'id':'closeXFD-pagelist-action-'+i }; } } } else { $('<li>') .append( ( !self.discussion.isBasicMode() && isCfdClose ) ? 'Automated post-close actions are not available for CFDs.' : 'Nominated pages were not detected.', 'You can still ', ( self.relisting ) ? 'relist' : 'close', ' this ', config.xfd.type.toUpperCase(), ' discussion, but updating the nomination templates will need to be done manually '+ '&ndash; see ', extraJs.makeLink('WP:'+config.xfd.type.toUpperCase()+'AI'), ' for instructions.' ) .appendTo($pagesList); } // On changing a multimode action, show/hide corresponding options as appropriate $pagesList.find('select').change(function(){ if ( $(this).children().first().val() === 'default' ) { $(this).children().first().remove(); } var $li = $(this).parent(); var v = $(this).val(); var t = $li.find('.closeXFD-pagelist-title').text(); self.inputData.pageActions[t].action = v; if ( v === 'redirect' || v === 'merge' ) { $li.find('.closeXFD-pagelist-target').show(); } else { $li.find('.closeXFD-pagelist-target').val('').change().hide(); } self.updateMultimodeOptions(); }); $pagesList.find('input').change(function(){ var t = $(this).parent().parent().find('.closeXFD-pagelist-title').text(); self.inputData.pageActions[t].target = mw.Title.newFromText( $(this).val().trim() ); }); if ( !multimode ) { $pagesList.hide(); } return $pagesList; }; Dialog.prototype.makeNonAdminNote = function() { var $NACD_note = $('<div>') .css({'text-align':'center', 'clear':'both'}) .append( $('<em>') .append( 'See the ', extraJs.makeLink('WP:NACD'), ' guideline for advice on appropriate and inappropriate closures' ), $('<hr>') ); return $NACD_note; }; Dialog.prototype.makeCloseResult = function() { var self = this; var $resultContainer = $('<div>') .attr('id', 'closeXFD-resultContainer') .css({'float':'left', 'width':'99%', 'padding-bottom':'1%'}) .append( $('<div>').append( $('<strong>').text('नतिजा'), // Speedy $('<span>').addClass('xfdc-dialog-bracketedOption').append( $('<input>') .attr({'type':'checkbox', 'name':'closeXFD-speedy', 'id':'closeXFD-speedy'}) .change(function(){ self.inputData.speedy = ( $(this).prop('checked') ); }), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-speedy').text('यथाशीघ्र') ) ), $('<div>').attr('id', 'closeXFD-resultOptions').css('overflow','hidden').append( // Keep $('<span>').attr('class', 'xfdc-dialog-option').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-result', 'class':'closeXFD-keepResult', 'id':'closeXFD-result-keep', 'value':'keep'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-result-keep').text('यथावत राख्ने') ), // Redirect ( config.xfd.type === 'ffd' ) ? '' : $('<span>') .attr('class', 'xfdc-dialog-option').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-result', 'class':'closeXFD-keepResult', 'id':'closeXFD-result-redir', 'value':(( config.xfd.type === 'rfd' ) ? 'retarget' : 'redirect')}), $('<label>') .attr('for', 'closeXFD-result-redir') .text(( config.xfd.type === 'rfd' ) ? 'पुनर्लक्षित' : 'पुनर्निर्देशन'), ( !config.user.isSysop ) ? '' : $('<label>') .attr('for', 'closeXFD-result-redir') .text(( config.xfd.type === 'rfd' ) ? 'मेट्ने र पुनर्लक्षित गर्ने' : 'मेट्ने र पुनर्निर्देशित गर्ने') .hide() ), // Soft redirect ( config.xfd.type !== 'rfd' ) ? '' : $('<span>') .attr('class', 'xfdc-dialog-option').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-result', 'class':'closeXFD-keepResult', 'id':'closeXFD-result-softredir', 'value':'soft redirect'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-result-softredir').text('नरम पुनर्निर्देशन'), ( !config.user.isSysop ) ? '' : $('<label>') .attr('for', 'closeXFD-result-softredir').text('मेट्ने र नरम पुनर्निर्देशन गर्ने').hide() ), // No consensus $('<span>').attr('class', 'xfdc-dialog-option').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-result', 'class':'closeXFD-keepResult', 'id':'closeXFD-result-nocon', 'value':'no consensus'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-result-nocon').text('सहमति हुन सकेन') ), // Merge ( config.xfd.type === 'ffd' || config.xfd.type === 'rfd' ) ? '' : $('<span>') .attr('class', 'xfdc-dialog-option').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-result', 'id':'closeXFD-result-merge', 'value':'merge'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-result-merge').text('गाभ्ने') ), // Disambiguate ( config.xfd.type !== 'rfd' ) ? '' : $('<span>') .attr('class', 'xfdc-dialog-option').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-result', 'id':'closeXFD-result-disambig', 'value':'disambiguate'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-result-disambig').text('बहुविकल्पी बनाउने') ), // Delete ( !config.user.isSysop && config.xfd.type !== 'tfd') ? '' : $('<span>') .attr('class', 'xfdc-dialog-option').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-result', 'class':'closeXFD-deleteResult', 'id':'closeXFD-result-delete', 'value':'delete'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-result-delete').text('मेट्ने') ), // Delete (disabled) ( config.user.isSysop || config.xfd.type === 'tfd') ? '' : $('<span>') .attr('class', 'xfdc-dialog-option').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-result', 'class':'closeXFD-deleteResult', 'id':'closeXFD-result-delete-disabled', 'disabled':'disabled'}), extraJs.addTooltip( $('<label>') .attr('for', 'closeXFD-result-delete-disabled') .text('मेट्ने '), 'Non-admin closure is not appropriate when the result will require action by an administrator (per [[WP:BADNAC]])' ) ), // Soft delete. // Not available for RfD. Other venues are sysop only, except for TfD. ( (!config.user.isSysop && config.xfd.type !== 'tfd') || config.xfd.type === 'rfd' ) ? '' : $('<span>') .attr({'class':'xfdc-dialog-option', 'id':'closeXFD-resultContainer-softdel'}).append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-result', 'class':'closeXFD-deleteResult', 'id':'closeXFD-result-softdel', 'value':'soft delete'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-result-softdel').text('नरम मेट्ने') ), // Custom $('<span>').attr('class', 'xfdc-dialog-option').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-result', 'id':'closeXFD-result-custom', 'value':'custom'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-result-custom').text('परिपाटी') ) ), $('<div>') .attr({'id':'closeXFD-resultContainer-custom'}) .css({'clear':'both', 'padding-bottom':'1%', 'display':'none'}) .append( $('<label>').attr('for', 'closeXFD-result-custom-input').text('परिपाटी नतिजा: '), $('<input>') .attr({'type':'text', 'name':'closeXFD-result-custom-input', 'id':'closeXFD-result-custom-input'}) .change(function(){ self.inputData.customResult = $('#closeXFD-result-custom-input').val().trim(); }) ), // Target page $('<div>') .attr({'id':'closeXFD-resultContainer-target'}) .css({'clear':'both', 'padding-bottom':'1%', 'display':'none'}) .append( $('<label>').attr({'id':'closeXFD-result-target-label', 'for':'closeXFD-result-target'}) .text('लक्ष्य:'), $('<input>') .attr({'type':'text', 'name':'closeXFD-result-target', 'id':'closeXFD-result-target'}) .change(function(){ self.inputData.target = mw.Title.newFromText( $('#closeXFD-result-target').val().trim() ); }) ) ); $resultContainer.find('span.xfdc-dialog-option').after('<wbr>'); $resultContainer.find("input[type=radio][name='closeXFD-result']").change(function(){ var v = $(this).val(); self.inputData.result = v; var currentAfter = $('input[name="closeXFD-after"]:checked').val() || false; // Show/hide options switch(v) { default: case 'keep': case 'no consensus': $('.closeXFD-keepOptions').show(); $('.closeXFD-redirectOptions, .closeXFD-mergeOptions, .closeXFD-disambigOptions, .closeXFD-deleteOptions, '+ '#closeXFD-customOptions, #closeXFD-resultContainer-target, '+ '#closeXFD-resultContainer-custom').hide(); // default options: if ( !currentAfter || ( currentAfter !== 'doKeepActions' && currentAfter !== 'noAction' ) ) { $('#closeXFD-after-doKeepActions').prop('checked', true).change(); } break; case 'retarget': case 'redirect': case 'soft redirect': $('.closeXFD-redirectOptions, #closeXFD-resultContainer-target').show(); $('.closeXFD-keepOptions, .closeXFD-mergeOptions, .closeXFD-disambigOptions, .closeXFD-deleteOptions, '+ '#closeXFD-customOptions, #closeXFD-resultContainer-custom').hide(); $('#closeXFD-result-target-label').text(extraJs.toSentenceCase(v) + ' to: '); // default options: if ( !currentAfter || ( currentAfter !== 'doRedirectActions' && currentAfter !== 'noAction' ) ) { $('#closeXFD-after-doRedirectActions') .prop('checked', true).change(); } break; case 'merge': $('.closeXFD-mergeOptions, #closeXFD-resultContainer-target').show(); $('.closeXFD-keepOptions, .closeXFD-redirectOptions, .closeXFD-disambigOptions, .closeXFD-deleteOptions, '+ '#closeXFD-customOptions, #closeXFD-resultContainer-custom').hide(); $('#closeXFD-result-target-label').text('मा गाभ्ने: '); // default options: if ( !currentAfter || ( currentAfter !== 'doMergeActions' && currentAfter !== 'noAction' ) ) { $('#closeXFD-after-doMergeActions').prop('checked', true).change(); } break; case 'disambiguate': $('.closeXFD-disambigOptions').show(); $('.closeXFD-keepOptions, .closeXFD-redirectOptions, .closeXFD-mergeOptions, .closeXFD-deleteOptions, '+ '#closeXFD-customOptions, #closeXFD-resultContainer-target, '+ '#closeXFD-resultContainer-custom').hide(); // default options: if ( !currentAfter || ( currentAfter !== 'doDisambigActions' && currentAfter !== 'noAction' ) ) { $('#closeXFD-after-doDisambigActions').prop('checked', true).change(); } break; case 'delete': case 'soft delete': $('.closeXFD-deleteOptions').show(); $('.closeXFD-keepOptions, .closeXFD-redirectOptions, .closeXFD-mergeOptions, .closeXFD-disambigOptions, '+ '#closeXFD-customOptions, #closeXFD-resultContainer-target, '+ '#closeXFD-resultContainer-custom').hide(); // default options: if ( !currentAfter || ( currentAfter !== 'doDeleteActions' && currentAfter !== 'holdingCell' && currentAfter !== 'noAction' ) ) { $('#closeXFD-after-' + (( config.xfd.type === 'tfd' ) ? 'holdingCell' : 'doDeleteActions' ) + ', #closeXFD-del-deleteredir, #closeXFD-del-unlinkbackl') .prop('checked', true).change(); } // When soft delete is selected, prepend rationale with REFUND message if ( v === 'soft delete' ) { var old_rationale = $('#closeXFD-rationale').val(); if (!old_rationale.includes("Soft deletion rationale")) { $('#closeXFD-rationale').val( "{{subst:Wikipedia:XFDcloser/Soft deletion rationale" + "|1=" + self.discussion.pages[0].getPrefixedText() + "|2=" + self.discussion.getNomPageLink() + ( self.discussion.pages.length !== 1 ? "|multi=yes}} " : "}} " ) + old_rationale ) .change(); } } break; case 'custom': $('#closeXFD-customOptions, #closeXFD-resultContainer-custom, '+ '.closeXFD-keepOptions, .closeXFD-deleteOptions').show(); $('.closeXFD-redirectOptions, .closeXFD-mergeOptions, .closeXFD-disambigOptions, '+ '#closeXFD-resultContainer-target').hide(); // default options: if ( !currentAfter || currentAfter !== 'noAction' ) { $('#closeXFD-after-doKeepActions').prop('checked', true).change(); } } self.resetHeight(); }); return $resultContainer; }; Dialog.prototype.makeRationaleBox = function(multimode) { var self = this; var $rationale = $('<div>') .css('clear', 'both') .append( $('<strong>').attr('id', 'closeXFD-rationale-label') .text( ( self.relisting ) ? 'पुन:सूचीकृत टिप्पणी' : (( multimode ) ? 'औचित्य' : 'अतिरिक्त '+ 'rationale')), ( !multimode ) ? ' (वैकल्पिक):' : $('<a>') .addClass('xfdc-dialog-bracketedOption') .text('copy from above') .click(function(){ var results = ''; for ( var p in self.inputData.pageActions ) { var a = self.inputData.pageActions[p].action; if ( a ) { a = a .replace('del', 'delete') .replace(/(default|na)/, ' '); } else { a = ' '; } var t = ( /(merge|redirect)/.test(a) ) ? ' to [[' + self.inputData.pageActions[p].target + ']]\n' : '\n'; results += "*'''" + extraJs.toSentenceCase(a) + "''' [[" + p + "]]" + t; } $('#closeXFD-rationale').val(results + self.inputData.rationale).change(); }), $('<br>'), $('<textarea>') .attr({'id':'closeXFD-rationale', 'rows':(( self.relisting ) ? 2 : 4)}) .css('width', '99%') .change(function(){ self.inputData.rationale = $(this).val().trim(); }) .change(), ( self.relisting ) ? '' : $('<div>') .css({'clear':'both', 'padding-bottom':'1%'}) .append( $('<input>') .attr({'type':'checkbox', 'name':'closeXFD-rationale-sentence', 'id':'closeXFD-rationale-sentence'}) .change(function(){ if ( $(this).prop('checked') ) { self.inputData.resultPunct = ''; } else { self.inputData.resultPunct = '.'; } }) .change(), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-rationale-sentence') .text('औचित्य कुनै नयाँ वाक्य होइन') ) ); if ( multimode ) { $('<div>') .css({'clear':'both', 'padding-bottom':'1%'}) .append( extraJs.addTooltip( $('<label>').attr('for', 'closeXFD-resultSummary-input').text('परिणाम शारांश: '), 'Appears in bold text before the rationale; also used in edit summaries, and in'+ ' Old ' + config.xfd.type + ' templates' ), $('<input>') .attr({ 'type':'text', 'name':'closeXFD-resultSummary-input', 'id':'closeXFD-resultSummary-input' }) .css({"margin-left": "0.5em"}) .change(function(){ self.inputData.result = $(this).val().trim(); }) ) .prependTo($rationale); } return $rationale; }; Dialog.prototype.makeAfterActions = function(multimode) { var self = this; var $after = $('<div>') .attr('id', 'closeXFD-afterContainer') .addClass('xfdc-dialog-container') .css('max-width', ( multimode ) ? '30%' : '40%') .append( $('<strong>').text('After closing:').css('display','block'), // KeepActions $('<div>') .addClass('closeXFD-keepOptions') .hide() .append( ( multimode ) ? $('<strong>') .text('"यथावत राख्ने"/"सहमति भएन" pages: ') : $('<input>') .attr({ 'type':'radio', 'name':'closeXFD-after', 'id':'closeXFD-after-doKeepActions', 'value':'doKeepActions' }), extraJs.addTooltip( $(( multimode ) ? '<span>' : '<label>') .attr('for', 'closeXFD-after-doKeepActions') .text('पृष्ठ र वार्ता पृष्ठ उद्यतन गर्ने '), 'नामाङ्कन ढाँचा हटाउने, र वार्ता पृष्ठमा छलफल गर्नको लागि old xfd ढाँचा जोड्नुहोस्' ) ), // RedirectActions $('<div>') .addClass('closeXFD-redirectOptions') .hide() .append( ( multimode ) ? $('<strong>') .text('"Redirect" pages: ') : $('<input>').attr({ 'type':'radio', 'name':'closeXFD-after', 'id':'closeXFD-after-doRedirectActions', 'value': 'doRedirectActions' }), extraJs.addTooltip( $(( multimode ) ? '<span>' : '<label>') .attr('for', 'closeXFD-after-doRedirectActions') .text('Redirect pages and update talk pages '), 'Redirect nominated pages to the specified target, '+ 'and add old xfd templates to talk pages' ) ), // MergeActions $('<div>') .addClass('closeXFD-mergeOptions') .hide() .append( ( multimode ) ? $('<strong>') .text('"Merge" pages: ') : $('<input>').attr({ 'type':'radio', 'name':'closeXFD-after', 'id':'closeXFD-after-doMergeActions', 'value': 'doMergeActions' }), extraJs.addTooltip( $(( multimode ) ? '<span>' : '<label>') .attr('for', 'closeXFD-after-doMergeActions') .text('Update pages and talk pages '), 'Replace nomination templates with merge templates, '+ 'and add old xfd templates to talk pages' ) ), // DisambigActions $('<div>') .addClass('closeXFD-disambigOptions') .hide() .append( ( multimode ) ? $('<strong>') .text('"Disambiguate" pages: ') : $('<input>') .attr({ 'type':'radio', 'name':'closeXFD-after', 'id':'closeXFD-after-doDisambigActions', 'value':'doDisambigActions' }), extraJs.addTooltip( $(( multimode ) ? '<span>' : '<label>') .attr('for', 'closeXFD-after-doDisambigActions') .text('Update pages and talk pages '), 'Remove nomination templates, and add old xfd templates '+ 'to talk pages' ) ), // Delete actions ( multimode || !config.user.isSysop ) ? '' : $('<div>') .addClass('closeXFD-deleteOptions') .hide() .append( $('<input>').attr({ 'type':'radio', 'name':'closeXFD-after', 'id':'closeXFD-after-doDeleteActions', 'value': 'doDeleteActions' }), extraJs.addTooltip( $('<label>') .attr('for', 'closeXFD-after-doDeleteActions') .text('Delete pages '), 'Delete nominated pages and (unless otherwise specified) '+ 'their talk pages' ) ), // Holding cell ( multimode || config.xfd.type !== 'tfd' ) ? '' : $('<div>') .addClass('closeXFD-deleteOptions') .hide() .append( $('<input>').attr({ 'type':'radio', 'name':'closeXFD-after', 'id':'closeXFD-after-holdingCell', 'value':'holdingCell' }), extraJs.addTooltip( $('<label>') .attr('for', 'closeXFD-after-holdingCell') .text('List pages at holding cell '), 'Replace nomination template with {{Being deleted}}, '+ 'and list at the specified holding cell section' ) ), // Multimode delete/holding cell ( !multimode ) ? '' : $('<div>') .addClass('closeXFD-deleteOptions') .hide() .append( $('<strong>').text('"Delete" pages: '), ( !config.user.isSysop ) ? '' : extraJs.addTooltip( $("<span>").text('Delete pages '), 'Delete nominated pages and (unless otherwise specified) their talk pages' ), ( config.xfd.type !== 'tfd' || !config.user.isSysop ) ? '' : ' or ', ( config.xfd.type !== 'tfd' ) ? '' : extraJs.addTooltip( $("<span>").text( (( config.user.isSysop ) ? 'l' : 'L') + 'ist pages at holding cell' ), 'Replace nomination template with {{Being deleted}}, and list at the specified holding cell section' ) ), // No actions $('<div>') .attr('id', 'closeXFD-noAction') .toggle(!multimode) .append( ( multimode ) ? $('<strong>') .text('"(no action)" pages: ') : $('<input>').attr({ 'type':'radio', 'name':'closeXFD-after', 'id':'closeXFD-after-noAction', 'value':'noAction' }), $(( multimode ) ? '<span>' : '<label>') .attr('for', 'closeXFD-after-noAction').text('No automated actions') ) ) .find('input').change(function() { self.inputData.after = $(this).val(); // Hide options if no action selected, or 'doKeepActions' is selected $('#closeXFD-optionsContainer').toggle(!/(noAction|doKeepActions)/.test(self.inputData.after)); // Show or hide holding cell sections and 'delete redirects', if holding cell selected if ( config.xfd.type === 'tfd' ) { $('#closeXFD-del-holdcell').toggle(self.inputData.after === 'holdingCell'); $('#closeXFD-del-deleteredir').parent() .toggle(self.inputData.after === 'doDeleteActions'); // Disable 'don't delete talk' option for holding cell (except 'ready for deletion') if ( self.inputData.after === 'holdingCell' && self.inputData.holdcell !== 'ready' ) { $('#closeXFD-del-deletetalk').prop('disabled', true) .next().addClass('xfdc-dialog-disabled'); } else { $('#closeXFD-del-deletetalk').prop('disabled', false) .next().removeClass('xfdc-dialog-disabled'); } } } ) .end(); if ( multimode ) { $after.children('div').addClass('xfdc-dialog-actionInfo'); } return $after; }; Dialog.prototype.makeOptions = function(multimode) { var self = this; var $options = $('<div>') .attr('id', 'closeXFD-optionsContainer') .append( // Redirect options: ( config.xfd.type === 'ffd' ) ? '' : $('<div>') .addClass('closeXFD-redirectOptions') .hide() .append( $('<strong>').text(( multimode ) ? 'Redirect options' : 'Options') .css('display','block'), // Delete before redirecting ( !config.user.isSysop ) ? '' : $('<div>').append( $('<input>') .attr({ 'type':'checkbox', 'name':'closeXFD-redir-deleteFirst', 'id':'closeXFD-redir-deleteFirst' }) .change(function(){ self.inputData.deleteFirst = $(this).prop('checked'); if ( !multimode ) { // toggle result labels $('#closeXFD-result-redir').nextAll().toggle(); $('#closeXFD-result-softredir').nextAll().toggle(); } }), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-redir-deleteFirst') .text('Delete before redirecting') ), // Rcats $('<div>').append( $('<input>').attr({ 'type':'checkbox', 'name':'closeXFD-redir-addRcats', 'id': 'closeXFD-redir-rcats', 'disabled': true }).prop('checked', ( config.xfd.type === 'afd' )), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-redir-rcats').append( extraJs.addTooltip( $('<a>') .attr({ 'href':'https://en.wikipedia.org/wiki/Template:R_template_index', 'target':'_blank' }) .text('Rcats: '), 'Full markup required, e.g. "{{R to section}}". '+ 'Multiple rcats can be specified, e.g. "{{R from book}}'+ '{{R to anchor}}". Leave blank if unsure which rcat to use.' ) ), self.rcatSelector.$element.detach() ) ), // Merge options: ( config.xfd.type !== 'tfd' ) ? '' : $('<div>') .attr('id', 'closeXFD-merge-holdcell') .addClass('closeXFD-mergeOptions') .hide() .append( $('<strong>').text('Holding cell merge subsection:').css('display','block'), // Infobox $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-merge-holdingcell', 'id':'closeXFD-holdingcell-merge-infobox', 'value':'merge-infobox'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-holdingcell-merge-infobox').text('Merge (Infobox)') ), // Navigation template $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-merge-holdingcell', 'id':'closeXFD-holdingcell-merge-navigation', 'value':'merge-navigation'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-holdingcell-merge-navigation') .text('Merge (Navigation template)') ), // Link template $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-merge-holdingcell', 'id':'closeXFD-holdingcell-merge-link', 'value':'merge-link'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-holdingcell-merge-link') .text('Merge (Link template)') ), // Other $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-merge-holdingcell', 'id':'closeXFD-holdingcell-merge-other', 'value':'merge-other'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-holdingcell-merge-other') .text('Merge (Other)') ), // Meta $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-merge-holdingcell', 'id':'closeXFD-holdingcell-merge-meta', 'value':'merge-meta'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-holdingcell-merge-meta') .text('Merge (Meta)') ) ) .find("input[type=radio][name='closeXFD-merge-holdingcell']").change(function(){ self.inputData.mergeHoldcell = $(this).val(); }) .end(), // Deletion options ( !config.user.isSysop && config.xfd.type !== 'tfd' ) ? '' : $('<div>') .addClass('closeXFD-deleteOptions') .hide() .append( $('<strong>') .text(( multimode ) ? 'Delete options' : 'Options').css('display','block'), // Don't delete talk pages ( !config.user.isSysop && config.xfd.type !== 'tfd' ) ? '' : $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'checkbox', 'name':'closeXFD-del-deletetalk', 'id':'closeXFD-del-deletetalk', 'value':'dontdeletetalk'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-del-deletetalk').append( ( config.user.isSysop ) ? 'Do not delete talk pages' : 'Do not tag talk '+ 'pages for speedy deletion' ) ), // Delete redirects ( !config.user.isSysop || config.xfd.type === 'rfd' ) ? '' : $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'checkbox', 'name':'closeXFD-del-deleteredir', 'id':'closeXFD-del-deleteredir', 'value':'deleteredir', 'checked':'checked'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-del-deleteredir') .text('Also delete redirects') ), // Unlink backlinks ( config.xfd.type !== 'afd' && config.xfd.type !== 'ffd' ) ? '' : $('<div>') .append( $('<input>').attr({'type':'checkbox', 'name':'closeXFD-del-unlinkbackl', 'id':'closeXFD-del-unlinkbackl', 'value':'unlinkbackl', 'checked':'checked'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-del-unlinkbackl').text('Unlink backlinks') ), // Delete and redirect ( multimode || !config.user.isSysop || config.xfd.type === 'ffd' ) ? '' : $('<div>') .append( // Hidden checkbox, so that text lines up $('<input>').attr('type', 'checkbox').css('visibility', 'hidden'), // Shortcut for switching to 'Redirect' and selects 'Delete before redirecting' $('<a>').attr('id', 'closeXFD-del-deleteAndRedir') .text('Delete and redirect...') .click(function(){ $('#closeXFD-result-redir').prop('checked', true).change(); $('#closeXFD-redir-deleteFirst').prop('checked', true); // Switch result labels to 'Delete and ...' versions, if needed if ( $('#closeXFD-result-redir').next().is(':visible') ) { $('#closeXFD-redir-deleteFirst').change(); } } ) ), // Holding cell ( config.xfd.type !== 'tfd' ) ? '' : $('<div>') .attr('id', 'closeXFD-del-holdcell') .append( $('<strong>').css('display', 'block').append( ( !multimode ) ? 'Holding cell section:' : $('<input>') .attr({'type':'checkbox', 'name':'closeXFD-del-useHoldingCell', 'id':'closeXFD-del-useHoldingCell', 'value':'useHoldingCell'}) .on('change', function(){ self.inputData.useHoldingCell = $(this).prop('checked'); if ( self.inputData.useHoldingCell ) { $('#closeXFD-del-deletetalk, #closeXFD-del-deleteredir') .prop('disabled', true) .next().addClass('xfdc-dialog-disabled'); $('#closeXFD-del-holdcell').children('div').show(); } else { $('#closeXFD-del-deletetalk, #closeXFD-del-deleteredir') .prop('disabled', false) .next().removeClass('xfdc-dialog-disabled'); $('#closeXFD-del-holdcell').children('div').hide(); } }) .prop('checked', !config.user.isSysop).change() .prop('disabled', !config.user.isSysop) .toggle(config.user.isSysop), ( !multimode ) ? '' : $('<label>') .attr('for', 'closeXFD-del-useHoldingCell') .text((config.user.isSysop) ? 'Add to holding cell '+ 'instead of deleting:' : 'Holding cell section:') ), // Review $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-holdingcell', 'id':'closeXFD-holdingcell-review', 'value':'review'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-holdingcell-review').text('Review') ), // Convert $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-holdingcell', 'id':'closeXFD-holdingcell-convert', 'value':'convert'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-holdingcell-convert').text('Convert') ), // Substitute $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-holdingcell', 'id':'closeXFD-holdingcell-substitute', 'value':'substitute'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-holdingcell-substitute').text('Substitute') ), // Orphan $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-holdingcell', 'id':'closeXFD-holdingcell-orphan', 'value':'orphan'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-holdingcell-orphan').text('Orphan') ), // Ready for deletion $('<div>').append( $('<input>').attr({'type':'radio', 'name':'closeXFD-holdingcell', 'id':'closeXFD-holdingcell-ready', 'value':'ready'}), $('<label>').attr('for', 'closeXFD-holdingcell-ready') .text('Ready for deletion') ) ) .children('div').toggle(!multimode || !config.user.isSysop).end() .find("input[type=radio][name='closeXFD-holdingcell']").change(function() { self.inputData.holdcell = $(this).val(); // Disable 'don't delete talk' option unless 'ready for deletion' selected if ( self.inputData.holdcell !== 'ready' ) { $('#closeXFD-del-deletetalk').prop('disabled', true) .next().addClass('xfdc-dialog-disabled'); } else { $('#closeXFD-del-deletetalk').prop('disabled', false) .next().removeClass('xfdc-dialog-disabled'); } } ) .end() ) ) .find('input[type=checkbox]') .not('#closeXFD-redir-deleteFirst, #closeXFD-del-useHoldingCell') .change(function(){ var v = $(this).val(); self.inputData[v] = $(this).prop('checked'); }) .change() .end() .end(); if ( multimode ) { $options.children().addClass('xfdc-dialog-container'); } else { $options.css({'float':'right', 'width':'59%'}); } return $options; }; Dialog.prototype.makeButtons = function(multimode) { var self = this; var $buttons = $('<div>') .attr('id', 'closeXFD-interface-buttons') .css({'text-align':'center', 'clear':'both'}) .append( $('<button>') .attr('id', 'closeXFD-interface-cancel') .text('Cancel') .click(function() { self.close(); self.discussion.showLinks(); }) ); if ( !self.relisting ) { $buttons.prepend( $('<button>') .attr('id', 'closeXFD-interface-closedisc') .text('Close Discussion') .click(function() { if ( multimode ) { self.evaluateMultimodeClose(); } else { self.evaluateClose(); } }), $('<button>') .attr('id', 'closeXFD-interface-preview') .text('Preview') .click(function() { if ( multimode ) { self.evaluateMultimodeClose(true); } else { self.evaluateClose(true); } }) ); } else { $buttons.prepend( $('<button>').attr('id', 'closeXFD-interface-relistdisc').text('Relist Discussion') .click(function() { self.close(); self.discussion.taskManager = new TaskManager(self.discussion); self.discussion.taskManager.start(); }), $('<button>').attr('id', 'closeXFD-interface-previewRelist').text('Preview') .click(function() { self.showPreview(true); }) ); } return $buttons; }; Dialog.prototype.makePreviewBox = function() { return $('<p>').attr('id', 'closeXFD-preview-output').hide(); }; Dialog.prototype.updateMultimodeOptions = function() { $('.closeXFD-keepOptions').toggle(this.inputData.inPageActions('keep') || this.inputData.inPageActions('no consensus')); $('.closeXFD-redirectOptions').toggle(this.inputData.inPageActions('redirect')); $('.closeXFD-mergeOptions').toggle(this.inputData.inPageActions('merge')); $('.closeXFD-disambigOptions').toggle(this.inputData.inPageActions('disambig')); $('.closeXFD-deleteOptions').toggle(this.inputData.inPageActions('del')); $('#closeXFD-noAction').toggle(this.inputData.inPageActions('na')); this.resetHeight(); }; Dialog.prototype.storeRcatData = function(rcatData) { this.inputData.rcats = rcatData.join('\n').trim(); $('#closeXFD-redir-rcats').prop('checked', rcatData.length > 0); }; // --- Set up for close or relist: --- Dialog.prototype.setup = function() { var self = this; this.emptyContent(); if ( config.xfd.type !== 'ffd' && config.xfd.type !== 'cfd' && !self.discussion.isBasicMode() ) { this.rcatSelector = Dialog.RcatMultiselect(self.storeRcatData, self); } this.inputData = new InputData(this.discussion); this.addToHeader(this.makeHeader(false, this.relisting)); this.addToBody(this.makePagesList()); if ( this.relisting ) { this.addToBody(this.makeRationaleBox()); } else { if ( !config.user.isSysop ) { this.addToBody(this.makeNonAdminNote()); } this.addToBody(this.makeCloseResult()); this.addToBody(this.makeRationaleBox()); if ( config.xfd.type === 'cfd' || this.discussion.isBasicMode() ) { this.inputData.after = 'noAction'; } else { if ( config.xfd.type === 'afd' ) { this.rcatSelector.setValue(['{{R to related topic}}']); } this.addToBody(this.makeAfterActions()); this.addToBody(this.makeOptions()); } } this.addToFooter(this.makeButtons()); this.addToFooter(this.makePreviewBox()); this.resetHeight(); this.display(); }; // --- Set up for multimode close: --- Dialog.prototype.setupForMultiClose = function() { var self = this; this.emptyContent(); if ( config.xfd.type !== 'ffd' && !self.discussion.isBasicMode() ) { this.rcatSelector = Dialog.RcatMultiselect(self.storeRcatData, self); } this.inputData = new InputData(this.discussion); this.inputData.initialiseMultimode(); this.addToHeader(this.makeHeader(true)); if ( !config.user.isSysop ) { this.addToBody(this.makeNonAdminNote()); } this.addToBody(this.makePagesList(true)); this.addToBody(this.makeRationaleBox(true)); this.addToBody(this.makeAfterActions(true)); if ( config.xfd.type === 'afd' ) { this.rcatSelector.setValue(['{{R to related topic}}']); } this.addToBody(this.makeOptions(true)); this.addToFooter(this.makeButtons(true)); this.addToFooter(this.makePreviewBox()); this.resetHeight(); this.display(); }; // Preview Dialog.prototype.showPreview = function(relist) { var preview_wikitext = ''; if ( relist ) { preview_wikitext = '{{Relist|1=' + this.inputData.getRelistComment() + '}}'; } else { preview_wikitext = "The result of the discussion was '''" + this.inputData.getResult()+ "'''" + (( this.inputData.getTargetLink() ) ? ' to ' + this.inputData.getTargetLink() : '') + ( (this.inputData.getRationale()) || '.' ) + ' ' + config.user.sig; } API.get({ action: 'parse', contentmodel: 'wikitext', text: preview_wikitext, pst: '1' }) .done(function(result) { var preview_html = result.parse.text['*']; $('#closeXFD-preview-output').html(preview_html).show().find('a').attr('target', '_blank'); }) .fail(function(code, jqxhr) { $('#closeXFD-preview-output') .empty() .append( $('<strong>') .css('color', '#f00') .append( 'Preview failed. ', formatApiError(code, jqxhr) ) ) .show(); }); }; // --- Evaluate if required form elements have been completed --- // Show errors for anything required but not completed Dialog.prototype.showErrors = function(element_ids) { // remove any old error messages //$('.closeXFD-errorNote').parent().css('border', '').end().remove(); $(element_ids.join(', ')) .filter(':visible') .addClass('closeXFD-errorNote') .fadeTo('fast', 0.33).fadeTo('fast', 0.8).fadeTo('fast', 0.4).fadeTo('fast', 1) .on('change.errorNote', function() { $(this) .removeClass('closeXFD-errorNote') .off('change.errorNote'); }); }; // Evaluate standard close Dialog.prototype.evaluateClose = function(preview) { var self = this; var errors = []; // Result if ( self.inputData.result ) { switch ( self.inputData.result ) { case 'custom': if ( !self.inputData.customResult ) { // Custom result not specified errors.push('#closeXFD-resultContainer-custom'); } break; case 'retarget': case 'redirect': case 'soft redirect': case 'merge': if ( $('#closeXFD-result-target').val().trim() === '' ) { // Target not specified errors.push('#closeXFD-resultContainer-target'); } else { if ( !self.inputData.target ) { // Invalid target window.alert('Bad ' + self.inputData.result + ' target: the title is invalid.'); errors.push('#closeXFD-resultContainer-target'); } } break; default: break; } } else { // Result not selected errors.push('#closeXFD-resultOptions'); } // Rationale var r = self.inputData.rationale; if ( r ) { // Prepend newline if it starts with a * or # r = r.replace(/^(\*|#)/, '\n$1'); // Append a newline if the last line starts with a * or # var n = r.lastIndexOf('\n'); if ( n > 0 && /(\*|#)/.test(r.slice(n+1,n+2) ) ) { r += '\n:'; } self.inputData.rationale = r; } // After actions & options if ( self.inputData.after ) { if ( self.inputData.after === 'holdingCell' && !self.inputData.holdcell ) { // Holding cell section not selected errors.push('#closeXFD-del-holdcell'); } else if ( config.xfd.type === 'tfd' && self.inputData.after === 'doMergeActions' && !self.inputData.mergeHoldcell ) { // Holding cell merge subsection not selected errors.push('#closeXFD-merge-holdcell'); } } else { // After action not selected errors.push('#closeXFD-afterContainer'); } if ( errors.length > 0 ) { // Show errors self.showErrors(errors); } else if ( preview ) { // Show preview self.showPreview(); } else { // Start closing if ( ( config.xfd.type === 'tfd' && self.inputData.after === 'doMergeActions' ) || ( self.inputData.after === 'holdingCell' && self.inputData.holdcell !== 'ready' ) ) { // Don't delete/tag talkpages when using holding cell (except for 'ready for deletion') self.inputData.dontdeletetalk = true; } self.close(); self.discussion.taskManager = new TaskManager(self.discussion); self.discussion.taskManager.start(); } }; // Evaluate multimode close Dialog.prototype.evaluateMultimodeClose = function(preview) { var self = this; var errors = []; // Check result summary specified if ( !self.inputData.result ) { errors.push('#closeXFD-resultSummary-input'); } // Rationale var r = self.inputData.rationale; if ( r ) { // Prepend newline if it starts with a * or # r = r.replace(/^(\*|#)/, '\n$1'); // Append a newline if the last line starts with a * or # var n = r.lastIndexOf('\n'); if ( n > 0 && /(\*|#)/.test(r.slice(n+1,n+2) ) ) { r += '\n:'; } self.inputData.rationale = r; } // Check each page action / target for ( var p in self.inputData.pageActions ) { // Check action specified if ( !self.inputData.pageActions[p].action ) { errors.push('#'+self.inputData.pageActions[p].id); } else if ( self.inputData.pageActions[p] === 'redirect' || self.inputData.pageActions[p] === 'merge' ) { // Check target specified var targetInputId = self.inputData.pageActions[p].id.replace('action', 'tagert'); if ( $('#'+targetInputId).val().trim() === '' ) { errors.push('#'+targetInputId); } else if ( !self.inputData.pageActions[p].target ) { window.alert('Bad ' + self.inputData.pageActions[p].action + 'target for ' + p +' – the title is invalid.'); errors.push('#'+targetInputId); } } } // Check holding cell selection (merge) if ( config.xfd.type === 'tfd' && self.inputData.inPageActions('merge') && !self.inputData.mergeHoldcell ) { errors.push('#closeXFD-merge-holdcell'); } // Check holding cell selection (delete) if ( config.xfd.type === 'tfd' && self.inputData.inPageActions('del') && self.inputData.useHoldingCell && !self.inputData.holdcell ) { errors.push('#closeXFD-del-holdcell'); } if ( errors.length > 0 ) { // Show errors self.showErrors(errors); } else if ( preview ) { // Show preview self.showPreview(); } else { // Start closing if ( self.inputData.useHoldingCell && self.inputData.holdcell !== 'ready' ) { // Don't delete/tag talkpages when using holding cell (except for 'ready for deletion') self.inputData.dontdeletetalk = true; } self.close(); self.discussion.taskManager = new TaskManager(self.discussion); self.discussion.taskManager.start(); } }; /* ========== InputData class =================================================================== The raw data that the user entered in a dialog, and prototype get functions to obtain ready to use data ---------------------------------------------------------------------------------------------- */ // Constructor var InputData = function(discussion) { this.discussion = discussion; /* Defined by user interaction with dialog: this.speedy : {Boolean} this.customResult : {String} this.target : {Page object} this.result : {String} this.rationale : {String} this.resultPunct : {String} this.after : {String} this.deleteFirst : {Boolean} this.rcats : {String|Boolean false} this.useHoldingCell : {Boolean} this.holdcell : {String} this.mergeHoldcell : {String} this.dontdeletetalk : {Boolean} this.deleteredir : {Boolean} this.unlinkbackl : {Boolean} */ }; // ---------- InputData prototype --------------------------------------------------------------- */ // Setup for multimode close InputData.prototype.initialiseMultimode = function() { this.multimode = true; this.pageActions = {}; }; // Check if an action has been specified for any of the pages (for multimode) InputData.prototype.inPageActions = function(action) { var self = this; if ( !self.multimode ) return false; for ( var p in self.pageActions ) { if ( self.pageActions[p].action === action ) return true; } return false; }; // --- Get functions --- // Get array of Page objects for a result (for multimode) InputData.prototype.getPages = function(result, result2, result3, result4) { var self = this; if ( !self.multimode ) return false; if ( result2 == null ) result2 = false; if ( result3 == null ) result3 = false; if ( result4 == null ) result4 = false; var output = []; for ( var p in self.pageActions ) { if ( self.pageActions[p].action === result || self.pageActions[p].action === result2 || self.pageActions[p].action === result3 || self.pageActions[p].action === result4 ) { output.push(self.discussion.getPageByTitle(p)); } } return output; }; // Get the relist comment, escaping pipes which aren't within wikilinks or templates InputData.prototype.getRelistComment = function() { return this.rationale.replace(/(\|)(?!(?:[^\[]*]|[^\{]*}))/g, '&#124;'); }; // Get the full result, for use as bolded result text or in edit summaries etc. InputData.prototype.getResult = function() { if ( this.multimode ) { return this.result; } else { var output = ''; if ( this.speedy ) { output += 'speedy '; } if ( this.deleteFirst && /(?:retarget|redirect|soft redirect)/.test(this.result) ) { output += 'delete and '; } output += ( this.result === 'custom') ? this.customResult : this.result; return output; } }; // Get the page title of the target - for a particular page if in multimode InputData.prototype.getTarget = function(p) { if ( this.multimode && p ) { return this.pageActions[p].target.getPrefixedText(); } else if ( /(?:retarget|redirect|soft redirect|merge)/.test(this.result) ) { return this.target && this.target.getPrefixedText(); } else { return false; } }; // Multimode: Get an array of page titles of targets for a particular action ('redirect' or 'merge') // Single result: Return an array with one item, the target page title InputData.prototype.getTargetsArray = function(action) { var self = this; var output = []; if ( self.multimode ) { for ( var p in self.pageActions ) { if ( self.pageActions[p] && self.pageActions[p].action === action ) { output.push(self.pageActions[p].target.getPrefixedText()); } } } else { output.push(self.target.getPrefixedText()); } return output; }; // Multimode: Get an array of Titles objects of targets, for either 'redirect' or 'merge' // Single result: Return an array with one item, the Title object for the target InputData.prototype.getTargetsObjectsArray = function() { var self = this; var output = []; if ( self.multimode ) { for ( var p in self.pageActions ) { if ( self.pageActions[p] && /(redirect|merge)/.test(self.pageActions[p].action) ) { output.push(self.pageActions[p].target); } } } else { output.push(self.target); } return output; }; // Get an array of page titles to be merged to a particlar target (for multimode) InputData.prototype.getPagesToBeMerged = function(target) { var self = this; var output = []; for ( var p in self.pageActions ) { if ( self.pageActions[p] && self.pageActions[p].action === 'merge' && self.pageActions[p].target.getPrefixedText() === target ) { output.push(p); } } return output; }; // Get a link to the target - for a particular page if multimode - including fragment. // Is formatted as a wikilink, with preceding colon if needed, unless raw is true. InputData.prototype.getTargetLink = function(p, raw) { var targetObject = ( this.multimode && p ) ? this.pageActions[p].target : this.target; if ( !targetObject ) { return null; } var targetFrag = ( targetObject.getFragment() ) ? '#' + targetObject.getFragment() : ''; var targetNS = targetObject.getNamespaceId(); if ( raw ) { return targetObject.getPrefixedText() + targetFrag; } else if ( targetNS === 6 || targetNS === 14 ) { return "[[:" + targetObject.getPrefixedText() + targetFrag + "]]"; } else { return "[[" + targetObject.getPrefixedText() + targetFrag + "]]"; } }; // Gets the rational, preceded by a period (unless its not a new sentence) and a space InputData.prototype.getRationale = function() { return ( this.rationale ) ? this.resultPunct + ' ' + this.rationale : ''; }; /* ========== TaskManager class ================================================================= Manages tasks - chooses which tasks to do, what data to pass to them, and keeps track of when (all) tasks are completed ---------------------------------------------------------------------------------------------- */ // Constructor var TaskManager = function(discussion, inputDataObject) { this.discussion = discussion; if ( inputDataObject != null ) { this.inputData = inputDataObject; } else { this.inputData = discussion.dialog.inputData; } this.tasks = []; this.dfd = {}; }; // ---------- TaskManager prototype ------------------------------------------------------------- */ // Sanity checks - confirm with user if there are a lot of pages or pages in unexpected namespaces TaskManager.prototype.makeSanityCheckWarnings = function() { var self = this; var relisting = !self.inputData.result; var multimode = self.inputData.multimode; var warnings = []; // Check if closing dicussion early (and it hasn't been relisted ) if ( !self.discussion.isOld && !self.discussion.isRelisted ) { warnings.push('It has not yet been 7 days since the discussion was listed.'); } // Check for mass actions when closing: if ( !relisting ) { // Only if nominated pages will be edited if ( ( relisting && /(ffd|tfd)/.test(config.xfd.type) ) || ( !relisting && !multimode && self.inputData.after !== 'noAction' ) || ( multimode && self.inputData.getPages('na').length !== self.discussion.pages.length ) ) { if ( self.discussion.pages.length > 3 ) { warnings.push('Mass actions will be peformed (' + self.discussion.pages.length + ' nominated pages detected).'); } } } // Check target page namespace: var targetObjectsArray = self.inputData.getTargetsObjectsArray(); if ( targetObjectsArray ) { $.each(targetObjectsArray, function(_i, t) { if ( t && !hasCorrectNamespace(t)) { warnings.push( 'Target page [["' + t.getPrefixedText() + '"]] is not in the ' + config.mw.namespaces[(config.xfd.ns_number[0]).toString()] + ' namespace.'); } }); } //Check namespaces of nominated pages var wrongNamespacePages = !self.discussion.isBasicMode() && self.discussion.pages.filter(function(p) { return !hasCorrectNamespace(p); }); if ( wrongNamespacePages.length > 0 ) { warnings.push( 'The following pages are not in the ' + config.mw.namespaces[(config.xfd.ns_number[0]).toString()] + ' namespace:<ul><li>[[' + wrongNamespacePages.map(function(p){ return p.getPrefixedText(); }).join(']]</li><li>[[') + ']]</li>' ); } if ( warnings.length === 0 ) { return false; } else { return '<p>' + warnings.join('</p><p>') + '</p>'; } }; // If nominated pages are redirects (at venues other than RfD), the script can't know if this was // appropriate, where results such as 'Delete' should be applied to the target, or an out-of-process // redirection, where results such as 'Delete' should be applied to the redirect /**ResolveRedirects * @returns {Promise<Boolean>} `true` when completed and okay to continue; rejected if aborted by user */ TaskManager.prototype.resolveRedirects = function() { var self = this; // No need to process for RfD, or if basic closure, or no after actions var relisting = !self.inputData.result; var multimode = self.inputData.multimode; if ( // At RfD config.xfd.type === 'rfd' || // Basic mode (no pages detected) self.discussion.isBasicMode() || // Relisting for other than FfD/TfD ( relisting && !/(ffd|tfd)/.test(config.xfd.type) ) || // Not multimode, no after actions ( !relisting && !multimode && self.inputData.after === 'noAction' ) || // Multimode, no action for every page ( multimode && self.inputData.getPages('na').length === self.discussion.pages.length ) ) { // Nominate pages expected to be redirects, no need to resolve them return $.Deferred().resolve(true).promise(); } return API.get( { action: 'query', titles: self.discussion.getPageTitles().join('|'), redirects: 1, prop: 'info', inprop: 'talkid' } ) .then( function(result) { if ( result.query && result.query.redirects ) { var redirections = result.query.redirects.map(function(redirect) { return '<li>[[' + redirect.from + ']] → [[' + redirect.to + ']]</li>'; }); var redirects_msg = "The following nominated pages are redirects to other pages:<ul>" + redirections.join("") + "</ul>"; return multiButtonConfirm({ title: 'Use redirects or targets?', message: redirects_msg, actions: [ { label: 'Cancel', flags: 'safe' }, { label: 'Use redirects', action: 'reject' }, { label: 'Use targets', action: 'accept', flags: 'progressive' } ], size: 'medium' }) .then(function(action) { if ( action === 'accept' ) { // Update discussion pages to use targets (for the ones that are redirects) var apiResponsePages = arrayFromResponsePages(result); self.discussion.pages = self.discussion.pages.map(function(page) { var redirection = result.query.redirects.find(function(redirect) { return redirect.from === page.getPrefixedText(); }); if ( !redirection ) { return page; } var target = apiResponsePages.find(function(p) { return p.title === redirection.to; }); var targetTitle = mw.Title.newFromText(target.title); setExistence(targetTitle, target.pageid > 0); setExistence(targetTitle.getTalkPage(), target.talkid > 0); return targetTitle; }); return true; } else if ( action === 'reject' ) { // No need to update discussion's page data return true; } else { // Abort closing, reset discussion links self.discussion.showLinks(); return $.Deferred().reject('Cancelled by user'); } }); } else { // No redirects present, just get on with it return true; } }); }; // --- Initialise --- // Set up for relist TaskManager.prototype.initialiseForRelist = function() { var self = this; self.tasks.push(new Task('getRelistInfo', self.discussion)); // Object to store gathered info self.relistInfo = {}; switch ( config.xfd.type ) { case 'afd': Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('updateDiscussion', self.discussion), new Task('updateOldLogPage', self.discussion), new Task('updateNewLogPage', self.discussion) ]); // Deferred for when this relist is finished, keep track of it via its array index self.afdLogEditIndex = config.track.afdLogEdit.push($.Deferred()) - 1; // Notify user self.discussion.setStatus('Waiting... (to avoid edit conflicts, previous relistings '+ 'need to be completed)'); break; case 'mfd': self.tasks.push(new Task('updateDiscussion', self.discussion)); break; case 'rfd': Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('updateOldLogPage', self.discussion), new Task('updateNewLogPage', self.discussion), ( !self.discussion.isBasicMode() && self.discussion.pages.length > 1 ) ? new Task('updateNomTemplates', self.discussion) : '' ] .filter(function(v){ return !!v; }) ); break; default: // ffd, tfd Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('updateOldLogPage', self.discussion), new Task('updateNewLogPage', self.discussion), ( !self.discussion.isBasicMode() ) ? new Task('updateNomTemplates', self.discussion) : '' ] .filter(function(v){ return !!v; }) ); break; } self.initialiseFinally(); }; TaskManager.prototype.initialiseForMultimodeClose = function() { // Set up for multimode var self = this; // Close discussion self.tasks.push(new Task('closeDisc', self.discussion)); // Add Old xfd templates if ( self.inputData.inPageActions('keep') || self.inputData.inPageActions('no consensus') || self.inputData.inPageActions('redirect') || ( self.inputData.inPageActions('merge') && config.xfd.type !== 'tfd' ) || self.inputData.inPageActions('disambig') ) { self.tasks.push(new Task('addOldXfd', self.discussion, self.inputData.getPages( 'keep', 'no consensus', 'redirect', ( /(afd|mfd)/.test(config.xfd.type) ) ? 'merge' : 'disambig' ) )); } // For keep / no consensus results: if ( self.inputData.inPageActions('keep') || self.inputData.inPageActions('no consensus') ) { self.tasks.push(new Task('removeNomTemplates', self.discussion, self.inputData.getPages('keep', 'no consensus'))); } // For redirect results: if ( self.inputData.inPageActions('redirect') ) { self.tasks.push(new Task('redirect', self.discussion, self.inputData.getPages('redirect'))); } // For merge (not holding cell) results: if ( config.xfd.type !== 'tfd' && self.inputData.inPageActions('merge') ) { self.tasks.push(new Task('addMergeTemplates', self.discussion, self.inputData.getPages('merge'))); } // For disambiguate results: if ( self.inputData.inPageActions('disambig') ) { self.tasks.push(new Task('disambiguate', self.discussion, self.inputData.getPages('disambig'))); } // For delete (not holding cell) results: if ( self.inputData.inPageActions('del') && !self.inputData.useHoldingCell ) { Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('peformDeletion', self.discussion, self.inputData.getPages('del')), ( self.inputData.dontdeletetalk ) ? null : new Task('deleteTalk', self.discussion, self.inputData.getPages('del')), ( self.inputData.deleteredir ) ? new Task('deleteRedirects', self.discussion, self.inputData.getPages('del')) : null, ( self.inputData.unlinkbackl ) ? new Task('unlinkBacklinks', self.discussion, self.inputData.getPages('del')) : null ] .filter(function(v){ return !!v; }) ); } // For TfD holding cell results if ( config.xfd.type === 'tfd' ) { var doHcMerge = self.inputData.inPageActions('merge'); var doHcDelete = self.inputData.inPageActions('del') && self.inputData.useHoldingCell; if ( doHcMerge && doHcDelete ) { // Both 'merge' and 'delete' (via holding cell) results Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('addBeingDeleted', self.discussion, self.inputData.getPages('merge', 'del')), new Task('addToHoldingCell', self.discussion, self.inputData.getPages('merge', 'del')), ( self.inputData.dontdeletetalk ) ? null : new Task('tagTalkWithSpeedy', self.discussion, self.inputData.getPages('merge', 'del')) ] .filter(function(v){ return !!v; }) ); } else if ( doHcMerge ) { // Only 'merge' (via holding cell) results Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('addBeingDeleted', self.discussion, self.inputData.getPages('merge')), new Task('addToHoldingCell', self.discussion, self.inputData.getPages('merge')) ] ); } else if ( doHcDelete ) { // Only 'delete' (via holding cell) results Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('addBeingDeleted', self.discussion, self.inputData.getPages('del')), new Task('addToHoldingCell', self.discussion, self.inputData.getPages('del')), ( self.inputData.dontdeletetalk ) ? null : new Task('tagTalkWithSpeedy', self.discussion, self.inputData.getPages('del')) ] .filter(function(v){ return !!v; }) ); } } self.initialiseFinally(); }; TaskManager.prototype.initialiseForClose = function() { var self = this; // Set up for close self.tasks.push(new Task('closeDisc', self.discussion)); var addHoldcellTasks = function(){ Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('addBeingDeleted', self.discussion), new Task('addToHoldingCell', self.discussion), ( self.inputData.dontdeletetalk ) ? null : new Task('tagTalkWithSpeedy', self.discussion) ] .filter(function(v){ return !!v; }) ); }; switch ( self.inputData.after ) { case 'doKeepActions': Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('addOldXfd', self.discussion), new Task('removeNomTemplates', self.discussion) ]); break; case 'doRedirectActions': Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('addOldXfd', self.discussion), new Task('redirect', self.discussion), ( self.inputData.result === 'soft redirect' ) ? null : new Task( 'removeCircularLinks', self.discussion) ] .filter(function(v){ return !!v; }) ); break; case 'doMergeActions': if ( config.xfd.type === 'tfd' ) { addHoldcellTasks(); } else { Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('addOldXfd', self.discussion), new Task('addMergeTemplates', self.discussion) ]); } break; case 'doDisambigActions': Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('addOldXfd', self.discussion), new Task('disambiguate', self.discussion) ]); break; case 'doDeleteActions': Array.prototype.push.apply(self.tasks, [ new Task('peformDeletion', self.discussion), ( self.inputData.dontdeletetalk ) ? null : new Task('deleteTalk', self.discussion), ( self.inputData.deleteredir ) ? new Task('deleteRedirects', self.discussion) : null, ( self.inputData.unlinkbackl ) ? new Task('unlinkBacklinks', self.discussion) : null ] .filter(function(v){ return !!v; }) ); break; case 'holdingCell': addHoldcellTasks(); break; } self.initialiseFinally(); }; // After initialising for relist/close, set up deferred objects and start initial task TaskManager.prototype.initialiseFinally = function() { var self = this; // Deferred objects self.dfd.initialTask = $.Deferred().done(function() { // When initial task is done, start others (if any) if ( self.tasks.length > 1 ) { $.each(self.tasks.slice(1), function(_i, t) { if ( t.start ) { t.start(); // TODO: set task status, errors, and warning here, from the returned promise } else { // TODO: Investigate what the point of this is. self.tasks[_i+1].start(); } }); } }); if ( self.getTaskByName('unlinkBacklinks') ) { // When unlinkBacklinks query is completed, it is okay to delete redirects self.dfd.ublQuery = $.Deferred(); } else if ( self.getTaskByName('deleteRedirects') ) { self.dfd.ublQuery = $.Deferred().resolve(); } // Start initial task if ( self.afdLogEditIndex ) { $.when( config.track.afdLogEdit[self.afdLogEditIndex-1] ) .then( function() { self.discussion.setStatus('Relisting...'); self.tasks[0].start(); } ); } else { self.tasks[0].start(); } }; TaskManager.prototype.start = function() { var self = this; var sanityCheckWarnings = self.makeSanityCheckWarnings(); $.when( ( sanityCheckWarnings ) ? multiButtonConfirm({ title: 'Warning', message: sanityCheckWarnings, actions: [ { label: 'Cancel', flags: 'safe' }, { label: 'Continue', action: 'proceed', flags: 'progressive' } ], size: 'large' }) : $.Deferred().resolve('proceed') ) .then(function(action) { if ( action !== 'proceed' ) { // Reset discussion links self.discussion.showLinks(); return; } // Resolve redirects... return self.resolveRedirects(); }) .then(function(okayToProceed) { if ( !okayToProceed ) { return; } // ... then initialise var isRelisting = !self.inputData.result; if ( isRelisting ) { self.initialiseForRelist(); } else if ( self.inputData.multimode ) { self.initialiseForMultimodeClose(); } else { self.initialiseForClose(); } }); }; TaskManager.prototype.getTaskByName = function(name) { var self = this; for ( var i=0; i<self.tasks.length; i++ ) { if ( self.tasks[i].name === name ) { return self.tasks[i]; } } return false; }; TaskManager.prototype.makeTaskNote = function(task) { var $notice = $('<p>') .addClass('xfdc-task-' + task.status) .addClass(task.name) .append( $('<span>').append(task.description), ': ', $('<strong>').append(task.getStatusText()), $('<span>').append(task.errors), $('<span>').append(task.warnings) ); return $notice; }; TaskManager.prototype.updateTaskNotices = function(task, skipFinishedCheck) { var self = this; var $notices = self.discussion.get$notices(); if ( task && $notices.find('.'+task.name).length ) { // Update specified task var $taskNotice = self.discussion.get$notices().find('.'+task.name); $taskNotice.after(self.makeTaskNote(task)).remove(); } else { // Update all tasks self.discussion.setNotices( self.tasks.map(function(t) { return self.makeTaskNote(t); }) ); } var allFin = self.tasks.every(function(t) { return t.isFinished(); }); // If every task is finished if ( !skipFinishedCheck && allFin ) { if ( self.afdLogEditIndex ) { config.track.afdLogEdit[self.afdLogEditIndex].resolve(); } self.discussion.setFinished(); } }; TaskManager.prototype.abortTasks = function(reason) { var self = this; $.each(self.tasks, function(_i, t) { t.status = 'aborted'; }); self.updateTaskNotices(null, true); if ( self.afdLogEditIndex ) { config.track.afdLogEdit[self.afdLogEditIndex].resolve(); } self.discussion.setFinished(reason); }; /* ========== Task class ========================================================================= Tasks represent the action or series of actions the script will peform for the closer. Each task object also has a description, status, and (if any) error or warning messages, which the TaskManager uses to display the task notice on the page. ---------------------------------------------------------------------------------------------- */ // Constructor var Task = function(taskname, discussion, pages) { this.discussion = discussion; this.inputData = discussion.taskManager.inputData; this.name = taskname; this.status = 'waiting'; this.errors = []; this.warnings = []; this.tracking = {}; if ( pages != null ) { this.pages = pages; } else { this.pages = null; } var plural = ( this.pages ) ? this.pages.length > 1 : this.discussion.pages.length > 1; switch ( taskname ) { case 'closeDisc': this.description = 'Closing discussion'; break; case 'addOldXfd': this.description = 'Updating talk page' + (( plural ) ? 's' : ''); break; case 'removeNomTemplates': case 'addMergeTemplates': case 'disambiguate': this.description = 'Updating page' + (( plural ) ? 's' : ''); break; case 'peformDeletion': this.description = 'Deleting page' + (( plural ) ? 's' : ''); break; case 'addBeingDeleted': this.description = 'Updating template' + (( plural ) ? 's' : ''); break; case 'addToHoldingCell': this.description = 'Listing at holding cell'; break; case 'deleteTalk': this.description = 'Deleting talk page' + (( plural ) ? 's' : ''); break; case 'tagTalkWithSpeedy': this.description = 'Tagging talk page' + (( plural ) ? 's' : '') + ' for speedy deletion'; break; case 'deleteRedirects': this.description = 'Deleting redirects'; break; case 'unlinkBacklinks': this.description = 'Unlinking backlinks'; break; case 'redirect': if ( discussion.dialog.inputData.deleteFirst ) { this.description = 'Deleting page' + (( plural ) ? 's' : '') + ' and replacing with redirect' + (( plural ) ? 's' : ''); } else if ( config.xfd.type === 'rfd' ) { this.description = 'Retargeting redirect' + (( plural ) ? 's' : ''); } else { this.description = 'Making page' + (( plural ) ? 's' : '') + ' into redirect' + (( plural ) ? 's' : ''); } break; case 'removeCircularLinks': this.description = 'Unlinking circular links on redirect target'; break; case 'getRelistInfo': this.description = 'Preparing to relist'; break; case 'updateDiscussion': this.description = 'Updating discussion'; break; case 'updateOldLogPage': this.description = 'Removing from old log page'; break; case 'updateNewLogPage': this.description = 'Adding to today\'s log page'; break; case 'updateNomTemplates': this.description = 'Updating link in nomination template' + (( plural ) ? 's' : ''); break; default: this.description = taskname; break; } }; // ---------- Task prototype -------------------------------------------------------------------- */ // Notice-related functions Task.prototype.setDescription = function(d) { var self = this; this.description = d; this.discussion.taskManager.updateTaskNotices(self); }; Task.prototype.setStatus = function(s) { var self = this; this.status = s; this.discussion.taskManager.updateTaskNotices(self); }; Task.prototype.updateStatus = function() { var self = this; this.discussion.taskManager.updateTaskNotices(self); }; Task.prototype.getStatusText = function() { var self = this; switch ( self.status ) { // Not yet started: case 'waiting': return 'Waiting...'; // In progress: case 'started': var $msg = $('<span>').append( $('<img>').attr({ 'src':'//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/Ajax-loader%282%29.gif/'+ '40px-Ajax-loader%282%29.gif', 'width':'20', 'height':'5' }) ); if ( self.showTrackingProgress ) { var counts = this.tracking[self.showTrackingProgress]; $msg.append( $('<span>') .css('font-size', '88%') .append( '&nbsp;(' + (counts.success + counts.skipped) + '&thinsp;/&thinsp;' + counts.total + ')' ) ); } return $msg; // Finished: case 'done': if ( self.discussion.taskManager.dfd.initialTask.state() === 'pending' && self.name === self.discussion.taskManager.tasks[0].name ) { self.discussion.taskManager.dfd.initialTask.resolve(); } return 'Done!'; case 'aborted': case 'failed': case 'skipped': return extraJs.toSentenceCase(self.status) + '.'; default: // unknown return ''; } }; Task.prototype.isFinished = function() { return $.inArray(this.status, ['done', 'aborted', 'failed', 'skipped']) !== -1; }; Task.prototype.addError = function(e, critical) { var self = this; this.errors.push($('<span>').addClass('xfdc-notice-error').append(e)); if ( critical ) { this.status = 'failed'; } this.discussion.taskManager.updateTaskNotices(self); }; Task.prototype.addWarning = function(w) { var self = this; this.warnings.push($('<span>').addClass('xfdc-notice-warning').append(w)); this.discussion.taskManager.updateTaskNotices(self); }; Task.prototype.addApiError = function(code, jqxhr, explanation, critical) { var self = this; self.addError([ extraJs.makeErrorMsg(code, jqxhr), ' – ', $('<span>').append(explanation) ], !!critical); }; Task.prototype.setupTracking = function(key, total, allDoneCallback, allSkippedCallback) { var self = this; if ( allDoneCallback == null && allSkippedCallback == null ) { allDoneCallback = function() { this.setStatus('done'); }; allSkippedCallback = function() { this.setStatus('skipped'); }; } this.tracking[key] = { success: 0, skipped: 0, total: total, dfd: $.Deferred() .done($.proxy(allDoneCallback, self)) .fail($.proxy(allSkippedCallback, self)) }; }; Task.prototype.track = function(key, success, amount) { if ( success ) { this.tracking[key].success+=(amount||1); } else { this.tracking[key].skipped+=(amount||1); } if ( key === this.showTrackingProgress ) { this.updateStatus(); } if ( this.tracking[key].skipped === this.tracking[key].total ) { this.tracking[key].dfd.reject(); } else if ( this.tracking[key].success + this.tracking[key].skipped === this.tracking[key].total ) { this.tracking[key].dfd.resolve(); } }; Task.prototype.start = function() { return this.doTask[this.name](this); }; // Code to actually do the tasks Task.prototype.doTask = {}; // ---------- Closing tasks ------------- // Close discussion Task.prototype.doTask.closeDisc = function(self) { // Notify task is started -- current (to-be-deprecated) method self.setStatus('started'); // Get nomination page content and remove {Closing} etc templates if present return API.get( { action: 'query', titles: self.discussion.nomPage, prop: 'revisions', rvprop: 'content|timestamp', rvsection: self.discussion.sectionNumber, indexpageids: 1 } ) .then( function(response) { var id = response.query.pageids; return response.query.pages[ id ].revisions[ 0 ]; } ) .then( function(revision) { var contents = revision['*']; var lastEditTime = revision.timestamp; if ( contents.includes(config.xfd.wikitext.alreadyClosed) ) { return $.Deferred().reject('aborted', null, 'Discussion already closed (reload page to see '+ 'the actual close)'); } /* Start-time check only possible for AFDs/MFDs. Other venues have multiple discussions on * the same page, which would give false-positives when a different section was edited. */ if ( config.xfd.type === 'afd' || config.xfd.type === 'mfd' ) { var editedSinceScriptStarted = config.startTime < new Date(lastEditTime); if ( editedSinceScriptStarted ) { return $.Deferred().reject('aborted: edit conflict detected'); } } var section_heading = contents.slice(0, contents.indexOf('\n')); var decodeHtml = function(t) { return $('<div>').html(t).text(); }; var plain_section_heading = decodeHtml( section_heading .replace(/(?:^\s*=*\s*|\s*=*\s*$)/g, '') // remove heading markup .replace(/\[\[\:?(?:[^\]]+\|)?([^\]]+)\]\]/g, '$1') // replace link markup with link text .replace(/{{\s*[Tt]l[a-z]?\s*\|\s*([^}]+)}}/g, '{{$1}}') // replace tl templates .replace(/s*}}/, '}}') // remove any extra spaces after replacing tl templates .replace(/\s{2,}/g, ' ') // collapse multiple spaces into a single space .trim() ); var isCorrectSection = plain_section_heading === self.discussion.sectionHeader; if ( !isCorrectSection ) { return $.Deferred().reject('aborted: possible edit conflict (found section heading `' + plain_section_heading + '`)'); } var xfd_close_top = config.xfd.wikitext.closeTop .replace(/__RESULT__/, self.inputData.getResult() || '&thinsp;') .replace(/__TO_TARGET__/, ( self.inputData.getTarget() ) ? ' to ' + self.inputData.getTargetLink() : '') .replace(/__RATIONALE__/, ( self.inputData.getRationale() || '.')) .replace(/__SIG__/, config.user.sig); var section_contents = contents.slice(contents.indexOf('\n')+1) .replace( /({{closing}}|{{AfDh}}|{{AfDb}}|\{\{REMOVE THIS TEMPLATE WHEN CLOSING THIS AfD\|.?\}\}|<noinclude>\[\[Category:Relisted AfD debates\|.*?\]\](\[\[Category:AfD debates relisted 3 or more times|.*?\]\])?<\/noinclude>)/gi, ''); var updated_top = ( config.xfd.type === 'afd' || config.xfd.type === 'mfd' ) ? xfd_close_top + '\n' + section_heading : section_heading + '\n' + xfd_close_top; var updated_section = updated_top + '\n' + section_contents.trim() + '\n' + config.xfd.wikitext.closeBottom; return $.Deferred().resolve(updated_section, lastEditTime); } ) .then( function(updated_section, lastEditTime) { return API.postWithToken( 'csrf', { action: 'edit', title: self.discussion.nomPage, section: self.discussion.sectionNumber, text: updated_section, summary: '/* ' + self.discussion.sectionHeader + ' */ Closed as ' + self.inputData.getResult() + config.script.advert, basetimestamp: lastEditTime } ); } ) .then( function() { self.setStatus('done'); // Current (to-be-deprecated) method of setting status return 'done'; // Future method of setting status }, function(code, jqxhr, abortReason) { var message = [ 'Could not edit page ', extraJs.makeLink(self.discussion.nomPage), '; could not close discussion' ]; self.addApiError(code, jqxhr, message); var abortMessage = ( code.indexOf("aborted") === 0 && abortReason ) || ''; self.discussion.taskManager.abortTasks(abortMessage); return $.Deferred().reject(code, jqxhr, message); } ); }; // Add old xfd template to talk pages Task.prototype.doTask.addOldXfd = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); // Make wikitext of olf xfd template (non-AFD) var makeOldxfdWikitext = function(altpage) { var result = config.xfd.wikitext.oldXfd .replace(/__DATE__/, self.discussion.nomDate) .replace(/__SECTION__/, self.discussion.sectionHeader) .replace(/__RESULT__/, self.inputData.getResult()) .replace(/__FIRSTDATE__/, self.discussion.firstDate) .replace(/__SUBPAGE__/, self.discussion.getNomSubpage()); if ( altpage ) { result = result.replace('}}', ' |altpage='+altpage+'}}'); } return result; }; // Add or update oldafdmulti template in section wikitext var makeNewWikitext = function(wikitext, pageTitle) { //Parts of this derived from https://en.wikipedia.org/wiki/User:Mr.Z-man/closeAFD2.js var titleObject = mw.Title.newFromText(pageTitle); var PAGENAME = titleObject.getMain(); var SUBJECTPAGENAME = config.monthNames[(titleObject.getNamespaceId()-1).toString()] + PAGENAME; var oldafdmulti = '{{Old AfD multi'; var numtest = /[A-z]+([0-9]+)/i; var count = 0; var i = 0; var makeTemplateRegexPatt = function(templateNameRegexString, flags, prevLine) { return new RegExp((( prevLine ) ? '\\n?' : '') + // start template '\\{\\{' + templateNameRegexString + '\\s*' + // start capturing group "(\\|" + // account for sub-templates within the template "(?:.|\\n)*?(?:(?:\\{\\{" + // account for sub-sub-templates within sub-templates "(?:.|\\n)*?(?:(?:\\{\\{" + "(?:.|\\n)*?" + "\\}\\})(?:.|\\n)*?)*?" + "\\}\\})(?:.|\\n)*?)*" + // end capturing group, end template ")\\}\\}\\n?", flags); }; var makeParams = function(pattern) { var params = {}; // Pattern to find `|param=value` or `|value`, where `value` can only contain a pipe // if within square brackets (i.e. wikilinks) or braces (i.e. templates) var partsPatt = /\|(?!(?:[^{]+}|[^\[]+]))(?:.|\s)*?(?=(?:\||$)(?!(?:[^{]+}|[^\[]+])))/g; // Execute pattern to obtain capturing group match (at index 1 of the resulting array) var old = pattern.exec(wikitext); if ( old ) { var unnamedParamCount = 0; var parts = old[1].match(partsPatt); for ( var i=0; i<parts.length; i++ ) { if ( parts[i].trim() === '|' ) { continue; } var equalsIndex = parts[i].indexOf('='); if ( equalsIndex === -1 ) { //unnamed parameter unnamedParamCount++; params[unnamedParamCount.toString()] = parts[i].slice(1).trim(); } else { params[parts[i].slice(1, equalsIndex).trim()] = parts[i] .slice(equalsIndex+1).trim(); } } } return params; }; // Find old AFDs var oldAfdPatt = makeTemplateRegexPatt('(?:old|afd) ?(?:old|afd) ?(?:multi|full)?', 'i'); var oldAfdParams = makeParams(oldAfdPatt); for (var p in oldAfdParams) { oldafdmulti += ' |' + p + '=' + oldAfdParams[p]; var num = numtest.exec(p); var res = ( num ) ? parseInt(num[1]) : 1; if (res > count) { count = res; } } // Find old TFDs var oldTfdPatt = makeTemplateRegexPatt('(?:old|tfd|Previous) ?(?:tfd|tfd|end)(?:full)?', 'gi'); var oldTfdTemplates = wikitext.match(oldTfdPatt); if ( oldTfdTemplates ) { for (i=0; i<oldTfdTemplates.length; i++) { count++; var oldTfdParams = makeParams(oldTfdPatt); var oldTfdDate = oldTfdParams.date; var oldTfdResult = oldTfdParams.result || 'keep'; var oldTfdLink = "{{subst:#ifexist:Wikipedia:Templates for deletion/Log/"+ ( oldTfdParams.link || "{{subst:Date|"+oldTfdParams.date+"|ymd}}" )+ "|Wikipedia:Templates for deletion/Log/" + ( oldTfdParams.link || "{{subst:Date|"+oldTfdParams.date+"|ymd}}" )+ "#" + ( oldTfdParams['1'] || oldTfdParams.disc || "Template:"+PAGENAME )+ "|Wikipedia:Templates for discussion/Log/"+ ( oldTfdParams.link || "{{subst:Date|"+oldTfdParams.date+"|ymd}}" )+ "#" + ( oldTfdParams['1'] || oldTfdParams.disc || "Template:"+PAGENAME )+ "}}"; oldafdmulti += " |date" + count + "=" + oldTfdDate + " |result" + count + "='''" + extraJs.toSentenceCase(oldTfdResult) + "'''" + " |link" + count + "={{canonicalurl:" + oldTfdLink + "}}"; wikitext = wikitext.replace(oldTfdTemplates[i], ''); } } // Find old FFDs var oldFfdPatt = makeTemplateRegexPatt('old ?(?:f|i)fd(?:full)?', 'gi'); var oldFfdTemplates = wikitext.match(oldFfdPatt); if ( oldFfdTemplates ) { for (i=0; i<oldFfdTemplates.length; i++) { count++; var oldFfdParams = makeParams(oldFfdPatt); var oldFfdDate = oldFfdParams.date || ''; var oldFfdResult = oldFfdParams.result || 'keep'; var oldFfdLink = "{{subst:#ifexist:Wikipedia:Images and media for deletion/"+ "{{subst:#iferror:{{subst:#time:|"+oldFfdParams.date+"}}|"+oldFfdParams.date+ "|{{subst:#time:Y F j|"+oldFfdParams.date+"}}}}"+ "|Wikipedia:Images and media for deletion/{{subst:#iferror:{{subst:#time:|"+ oldFfdParams.date+"}}|"+oldFfdParams.date+"|{{#time:Y F j|"+oldFfdParams.date+ "}}}}#File:" + ( oldFfdParams.page || PAGENAME ) + "|{{subst:#ifexist:Wikipedia:Files for deletion/{{subst:#iferror:{{subst:#time:|"+ oldFfdParams.date+"}}|"+oldFfdParams.date+"|{{subst:#time:Y F j|"+ oldFfdParams.date+"}}}}"+ "|Wikipedia:Files for deletion/{{subst:#iferror:{{subst:#time:|"+oldFfdParams.date+"}}|"+ oldFfdParams.date+"|{{subst:#time:Y F j|"+oldFfdParams.date+"}}}}#" + ( oldFfdParams.page || SUBJECTPAGENAME )+ "|Wikipedia:Files for discussion/{{subst:#iferror:{{subst:#time:|"+oldFfdParams.date+"}}|"+ oldFfdParams.date+"|{{subst:#time:Y F j|"+oldFfdParams.date+"}}}}#" + ( oldFfdParams.page || SUBJECTPAGENAME )+ "}}}}"; oldafdmulti += " |date" + count + "=" + oldFfdDate + " |result" + count + "='''" + extraJs.toSentenceCase(oldFfdResult.replace(/'''/g, '')) + "'''" + " |link" + count + "={{canonicalurl:" + oldFfdLink + "}}"; wikitext = wikitext.replace(oldFfdTemplates[i], ''); } } // Find old MFDs var oldMfdPatt = makeTemplateRegexPatt('(?:old ?mfd|mfdend|mfdold)(?:full)?', 'gi'); var oldMfdTemplates = wikitext.match(oldMfdPatt); if ( oldMfdTemplates ) { for (i=0; i<oldMfdTemplates.length; i++) { count++; var oldMfdParams = makeParams(oldMfdPatt); var oldMfdDate = oldMfdParams.date || ''; var oldMfdResult = oldMfdParams.result || 'keep'; var oldMfdLink = "Wikipedia:Miscellany for deletion/" + ( oldMfdParams.votepage || oldMfdParams.title || oldMfdParams.page || SUBJECTPAGENAME ); oldafdmulti += " |date" + count + "=" + oldMfdDate + " |result" + count + "='''" + extraJs.toSentenceCase(oldMfdResult.replace(/'''/g, '')) + "'''" + " |link" + count + "={{canonicalurl:" + oldMfdLink + "}}"; wikitext = wikitext.replace(oldMfdTemplates[i], ''); } } // Find old RFDs var oldRfdPatt = makeTemplateRegexPatt('old?(?: |-)?rfd(?:full)?', 'gi'); var oldRfdTemplates = wikitext.match(oldRfdPatt); if ( oldRfdTemplates ) { for (i=0; i<oldRfdTemplates.length; i++) { count++; var oldRfdParams = makeParams(oldRfdPatt); var oldRfdDate = oldRfdParams.date || ''; var oldRfdResult = oldRfdParams.result || 'keep'; var oldRfdLink; if ( oldRfdParams.rawlink ) { oldRfdLink = oldRfdParams.rawlink.slice(2, oldRfdParams.rawlink.indexOf('|')); } else { oldRfdLink = "Wikipedia:Redirects for discussion/Log/" + ( oldRfdParams.page || oldRfdParams.date + "#" + SUBJECTPAGENAME ); } oldafdmulti += " |date" + count + "=" + oldRfdDate + " |result" + count + "='''" + extraJs.toSentenceCase(oldRfdResult.replace(/'''/g, '')) + "'''" + " |link" + count + "={{canonicalurl:" + oldRfdLink + "}}"; wikitext = wikitext.replace(oldRfdTemplates[i], ''); } } // For non-AFDs, if no old banners were found, prepend process-specific banner to content if ( config.xfd.type !== 'afd' && count === 0 ) { return config.xfd.wikitext.oldXfd .replace(/__DATE__/, self.discussion.nomDate) .replace(/__SECTION__/, self.discussion.sectionHeader) .replace(/__RESULT__/, self.inputData.getResult()) .replace(/__FIRSTDATE__/, self.discussion.firstDate) .replace(/__SUBPAGE__/, self.discussion.getNomSubpage()) + wikitext; } // Otherwise, add current discussion to oldafdmulti count++; var c = count.toString(); var currentResult = self.inputData.getResult(); if (count === 1) { c = ''; } else { currentResult = extraJs.toSentenceCase(currentResult); } var currentNompageParamAndValue = ( config.xfd.type === 'afd' ) ? ' |page'+c + '=' + self.discussion.getNomSubpage() : ' |link'+c + '='+ '{{canonicalurl:' + self.discussion.getNomPageLink() + '}}'; oldafdmulti += ' |date'+c + '=' + self.discussion.nomDate + ' |result'+c+ "='''" + currentResult + "'''" + currentNompageParamAndValue + '}}'; var newtext; if ( oldAfdPatt.test(wikitext) ) { // Override the existing oldafdmulti newtext = wikitext.replace(oldAfdPatt, oldafdmulti+'\n'); } else { // Prepend to content ([[WP:Talk page layout]] is too complicated to automate) newtext = oldafdmulti+'\n'+wikitext; } return newtext; }; // Get talk pages var talkTitles = self.discussion.getTalkTitles(self.pages); if ( talkTitles.length === 0 ) { self.addWarning('none found'); self.setStatus('done'); return; } // get talk page redirect status from api self.setupTracking('processed', talkTitles.length); // Function to transform a simplified API page object into edit parameters for API.editWithRetry var transform = function(page) { // Check there's a corresponding nominated page var pageObj = self.discussion.getPageByTalkTitle(page.title); if ( !pageObj ) { return $.Deferred().reject("Unexpected title"); } // Check corresponding page exists if ( !pageObj.exists() ) { return $.Deferred().reject("Subject page does not exist"); } var baseEditParams = { section: '0', summary: 'Old ' + config.xfd.type.toUpperCase() + ' – ' + self.discussion.nomDate + ': ' + self.inputData.getResult() + config.script.advert, }; // Check redirect status if ( config.xfd.type !== 'afd' && page.redirect ) { // Is a redirect... if ( config.xfd.type === 'rfd' ) { // for RFD, ask what to do return OO.ui.confirm('"' + page.title + '" is currently a redirect. Okay ' + 'to replace with Old RFD template?') .then( function ( confirmed ) { if (!confirmed) { return $.Deferred().reject('skipped'); } return $.extend(baseEditParams, { text: makeOldxfdWikitext(), redirect: false }); } ); } else if ( config.xfd.type === 'mfd' ) { // For MFD, edit the redirect's target page, using the altpage parameter return $.extend(baseEditParams, { prependtext: makeOldxfdWikitext(pageObj.getPrefixedText()), redirect: true }); } else { // For other venues, append rather than prepend old xfd template return $.extend(baseEditParams, { appendtext: '\n' + makeOldxfdWikitext(), redirect: false }); } } else { // Not a redirect. Attempt to find and consolidate existing banners var oldwikitext = page.missing ? '' : page.content; return $.extend(baseEditParams, { text: makeNewWikitext(oldwikitext, page.title), redirect: false, }); } }; API.editWithRetry( talkTitles, {rvsection: '0'}, transform, function() { self.track('processed', true); }, function(code, error, title) { switch(code) { case "Unexpected title": self.addError([ 'API query result included unexpected talk page title ', extraJs.makeLink(title), '; this talk page will not be edited' ]); self.track('processed', false); break; case "Subject page does not exist": self.addError([ 'The subject page for ', extraJs.makeLink(title), ' does not exist; this talk page will not be edited' ]); self.track('processed', false); break; case "skipped": self.addWarning([ extraJs.makeLink(title), ' skipped' ]); self.track('processed', true); break; default: self.addApiError(code, error, [ 'Could not edit talk page ', extraJs.makeLink(title) ]); self.track('processed', false); } } ).fail( function(errortype, code, jqxhr) { if ( errortype === "read" ) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not read contents of talk page' + ( talkTitles.length > 1 ) ? 's' : ''); self.setStatus('failed'); } // other errors handled above } ); }; Task.prototype.doTask.removeNomTemplates = function(self, mergeWikitext) { // Notify task is started self.setStatus('started'); // Get page titles var pageTitles = self.discussion.getPageTitles(self.pages, {'moduledocs': true}); if ( pageTitles.length === 0 ) { self.addWarning('none found'); self.setStatus('failed'); return; } self.setupTracking( 'edit', pageTitles.length, ( mergeWikitext ) ? function() { this.track('alldone', true); } : null, ( mergeWikitext ) ? function() { this.track('alldone', false); } : null ); // Function to transform a simplified API page object into edit parameters for API.editWithRetry var transform = function(page) { // Check there's a corresponding nominated page var pageObj = self.discussion.getPageByTitle(page.title, {'moduledocs': true}); if ( !pageObj ) { return $.Deferred().reject("unexpectedTitle"); } // Check corresponding page exists if ( !pageObj.exists() ) { return $.Deferred().reject("doesNotExist"); } var oldWikitext = page.content; // Start building updated wikitext var updatedWikitext = ''; // For merging, unless the page is itself a merge target, prepend the mergeWikitext if ( mergeWikitext != null && $.inArray(page.title, self.inputData.getTargetsArray('merge')) === -1 ) { updatedWikitext = mergeWikitext[page.title]; } if ( config.xfd.hasNomTemplate(oldWikitext) ) { try { // Remove nom template updatedWikitext += config.xfd.removeNomTemplate(oldWikitext); } catch(e){ // Error if multiple nom templates found return $.Deferred().reject("couldNotUpdate", e); } } else { // Nomination template not found if ( updatedWikitext === '' ) { // Skip - nothing to change return $.Deferred().reject("nominationTemplateNotFound"); } else { // Show warning self.addWarning([ 'Nomination template not found on page ', extraJs.makeLink(page.title) ]); // Keep going - can still prepend wikitext for merging updatedWikitext += oldWikitext; } } return { text: updatedWikitext, summary: config.xfd.type.toUpperCase() + ' closed as ' + self.inputData.getResult() + config.script.advert }; }; API.editWithRetry( pageTitles, null, transform, function() { self.track('edit', true); }, function(code, error, title) { switch(code) { case "unexpectedTitle": self.addError([ 'API query result included unexpected title ', extraJs.makeLink(title), '; this talk page will not be edited' ]); self.track('edit', false); break; case "doesNotExist": self.addError([ extraJs.makeLink(title), ' does not exist, and will not be edited' ]); self.track('edit', false); break; case "nominationTemplateNotFound": self.addWarning([ 'Nomination template not found on page ', extraJs.makeLink(title) ]); self.track('edit', false); break; case "couldNotUpdate": self.addError([ 'Could not update ', extraJs.makeLink(title), ': ', error.message ]); self.track('edit', false); break; default: self.addApiError(code, error, [ 'Could not edit page ', extraJs.makeLink(title) ]); self.track('edit', false); } } ).fail( function(errortype, code, jqxhr) { if ( errortype === "read" ) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not read contents of nominated page' + ( pageTitles.length > 1 ) ? 's' : ''); self.setStatus('failed'); } // other errors handled above } ); }; Task.prototype.doTask.addMergeTemplates = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); // Edit function var editTargetTalk = function(pageTitle, prependWikitext, isRetry) { API.postWithToken( 'csrf', { action: 'edit', title: pageTitle, prependtext: prependWikitext, summary: '[[:' + self.discussion.getNomPageLink() + ']] closed as ' + self.inputData.getResult() + config.script.advert } ) .done( function() { self.track('editTargetTalk', true); }) .fail( function(code, jqxhr) { if (!isRetry) { return editTargetTalk(pageTitle, prependWikitext, true); } self.track('editTargetTalk', false); self.addApiError(code, jqxhr, [ 'Could not edit page ', extraJs.makeLink(pageTitle) ]); } ); }; // Get targets and their talk pages var targets = extraJs.uniqueArray(self.inputData.getTargetsArray('merge')); self.setupTracking('alldone', 2); self.setupTracking( 'editTargetTalk', targets.length, function() { this.track('alldone', true); }, function() { this.track('alldone', false); } ); // Strings for merge templates var debate = self.discussion.getNomSubpage(); var today = new Date(); var curdate = today.getUTCDate().toString() + ' ' + config.monthNames[today.getUTCMonth()] + ' ' + today.getUTCFullYear().toString(); // Object to hold the 'merge to' template for each page var mergetoWikitext = {}; // For each target... for ( var i=0; i<targets.length; i++ ) { // Pages to be merged to target var mergeTitles; if ( self.inputData.multimode ) { mergeTitles = self.inputData.getPagesToBeMerged(targets[i]); } else { mergeTitles = self.discussion.getPageTitles(self.pages); } // Make 'merge to' template for pages to be merged var mergetoTemplate = config.xfd.wikitext.mergeTo .replace(/__TARGET__/, targets[i]) .replace(/__DEBATE__/, debate) .replace(/__DATE__/, curdate) .replace(/__TARGETTALK__/, mw.Title.newFromText(targets[i]).getTalkPage().getPrefixedText()); // Make 'merge from' template for the target's talk page var mergefromTemplates = []; for (var ii=0; ii<mergeTitles.length; ii++) { mergefromTemplates.push( config.xfd.wikitext.mergeFrom .replace(/__NOMINATED__/, mergeTitles[ii]) .replace(/__DEBATE__/, debate) .replace(/__DATE__/, curdate) ); // Add 'merge to' template to holding object mergetoWikitext[mergeTitles[ii]] = mergetoTemplate; } // Check if the target is one of the nominated pages if ( $.inArray(targets[i], self.discussion.getPageTitles(self.pages)) !== -1 ) { // No need to add 'merge from' template - this was a nominated page, and will have an // old xfd template put on its talkpage specify the merge result. self.track('editTargetTalk', false); continue; } else { // Edit target talkpage editTargetTalk(mw.Title.newFromText(targets[i]).getTalkPage().getPrefixedText(), mergefromTemplates.join('')); } } // Replace nomination templates with 'merge to' templates self.doTask.removeNomTemplates(self, mergetoWikitext); }; Task.prototype.doTask.disambiguate = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); var pageTitles = self.discussion.getPageTitles(self.pages); if ( pageTitles.length === 0 ) { self.addWarning('none found'); self.setStatus('failed'); return; } self.setupTracking('edit', pageTitles.length); // Function to transform a simplified API page object into edit parameters for API.editWithRetry var transform = function(page) { // Check there's a corresponding nominated page var pageObj = self.discussion.getPageByTitle(page.title, {'moduledocs': true}); if ( !pageObj ) { return $.Deferred().reject("unexpectedTitle"); } // Check corresponding page exists if ( !pageObj.exists() ) { return $.Deferred().reject("doesNotExist"); } var oldWikitext = page.content; var updatedWikitext = ''; if ( config.xfd.regex.fullNomTemplate.test(oldWikitext) ) { updatedWikitext = oldWikitext.replace(config.xfd.regex.fullNomTemplate, '').trim(); } else { self.addWarning([ 'Nomination template not found on page ', extraJs.makeLink(page.title) ]); updatedWikitext = oldWikitext.replace(/^#REDIRECT/mi, '*'); } if ( !/(?:disambiguation|disambig|dab|Mil-unit-dis|Numberdis)[^{]*}}/i.test(updatedWikitext) ) { updatedWikitext += '\n{{Disambiguation cleanup|{{subst:DATE}}}}'; updatedWikitext.trim(); } return { text: updatedWikitext, summary: config.xfd.type.toUpperCase() + ' closed as ' + self.inputData.getResult() + config.script.advert }; }; API.editWithRetry( pageTitles, null, transform, function() { self.track('edit', true); }, function(code, error, title) { switch(code) { case "unexpectedTitle": self.addError([ 'API query result included unexpected title ', extraJs.makeLink(title), '; this talk page will not be edited' ]); self.track('edit', false); break; case "doesNotExist": self.addError([ extraJs.makeLink(title), ' does not exist, and will not be edited' ]); self.track('edit', false); break; default: self.addApiError(code, error, [ 'Could not edit page ', extraJs.makeLink(title) ]); self.track('edit', false); } } ).fail( function(errortype, code, jqxhr) { if ( errortype === "read" ) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not read contents of nominated page' + ( pageTitles.length > 1 ) ? 's' : ''); self.setStatus('failed'); } // other errors handled above } ); }; Task.prototype.doTask.peformDeletion = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); // Delete with the api var apiDeletePage = function(pageTitle, isRetry) { API.postWithToken( 'csrf', { action: 'delete', title: pageTitle, reason: '[[' + self.discussion.getNomPageLink() + ']]' + config.script.advert } ) .done( function() { self.track('del', true); } ) .fail( function(code, jqxhr) { if (!isRetry) { return apiDeletePage(pageTitle, true); } self.track('del', false); self.addApiError(code, jqxhr, [ 'Could not delete page ', extraJs.makeLink(pageTitle) ]); } ); }; var pages = self.pages || self.discussion.pages; self.setupTracking('del', pages.length); // For each page, check it exists, then delete with api or add warning for ( var i=0; i<pages.length; i++ ) { if ( pages[i].exists() ) { apiDeletePage(pages[i].getPrefixedText()); } else { self.addWarning([ extraJs.makeLink(pages[i].getPrefixedText()), ' skipped: does not exist (may have already been deleted by others)' ]); self.track('del', false); } } }; Task.prototype.doTask.addBeingDeleted = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); // Merge targets and pages to be merged (if any) var mergeTargets = []; var mergeTitles = []; if ( self.inputData.inPageActions('merge') || self.inputData.result === 'merge' ) { mergeTargets = self.inputData.getTargetsArray('merge'); mergeTitles = self.discussion.getPageTitles( (self.inputData.multimode ) ? self.inputData.getPages('merge') : self.pages ); } var templateTitles = self.discussion.getPageTitles(self.pages, {'moduledocs': true}); self.setupTracking('edit', templateTitles.length); // Function to transform a simplified API page object into edit parameters for API.editWithRetry var transform = function(page) { // Check there's a corresponding nominated page var pageObj = self.discussion.getPageByTitle(page.title, {'moduledocs': true}); if ( !pageObj ) { return $.Deferred().reject("unexpectedTitle"); } // Check corresponding page exists if ( !pageObj.exists() ) { return $.Deferred().reject("doesNotExist"); } // Replace {Template for discussion/dated} or {Tfm/dated} (which // may or may not be noincluded) var isModule = ( page.title.indexOf('Module:') === 0 ); var inclusionTag = ( isModule ) ? 'includeonly' : 'noinclude'; var oldWikitext = page.content; var updatedWikitext = ''; var editsum = ''; try { if ( $.inArray(page.title, mergeTargets) !== -1 ) { // If this is a merge target, don't add anything - just remove nom template updatedWikitext = config.xfd.removeNomTemplate(oldWikitext); editsum = '[[' + self.discussion.getNomPageLink() + ']] closed as ' + self.inputData.getResult() + config.script.advert; } else if ( self.inputData.holdcell === 'ready' ) { // If holding cell section is 'ready for deletion', tag for speedy deletion updatedWikitext = '<' + inclusionTag + '>{{Db-xfd|fullvotepage=' + self.discussion.getNomPageLink() + '}}</' + inclusionTag + '>' + config.xfd.removeNomTemplate(oldWikitext); editsum = '[[WP:G6|G6]] Speedy deletion nomination, per [[' + self.discussion.getNomPageLink() + ']]' + config.script.advert; } else { // Add Being deleted template, remove nom template updatedWikitext = '<' + inclusionTag + '>{{Being deleted|' + self.discussion.nomDate + '|' + mw.util.wikiUrlencode(self.discussion.sectionHeader); if ( $.inArray(page.title, mergeTitles) !== -1 ) { // If being merged, set merge parameter updatedWikitext += '|merge=' + self.inputData.getTarget(page.title); } updatedWikitext += '}}</' + inclusionTag + '>' + config.xfd.removeNomTemplate(oldWikitext); editsum = 'Per [[' + self.discussion.getNomPageLink() + ']], '+ 'added {{being deleted}}' + config.script.advert; } } catch(e){ // Error if multiple nom templates found return $.Deferred().reject("couldNotUpdate", e); } return { text: updatedWikitext, summary: editsum }; }; API.editWithRetry( templateTitles, null, transform, function() { self.track('edit', true); }, function(code, error, title) { switch(code) { case "unexpectedTitle": self.addError([ 'API query result included unexpected title ', extraJs.makeLink(title), '; this talk page will not be edited' ]); self.track('edit', false); break; case "doesNotExist": self.addError([ extraJs.makeLink(title), ' does not exist, and will not be edited' ]); self.track('edit', false); break; case "couldNotUpdate": self.addError([ 'Could not update ', extraJs.makeLink(title), ': ', error.message ]); self.track('edit', false); break; default: self.addApiError(code, error, [ 'Could not edit page ', extraJs.makeLink(title) ]); self.track('edit', false); } } ).fail( function(errortype, code, jqxhr) { if ( errortype === "read" ) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not read contents of nominated page' + ( templateTitles.length > 1 ) ? 's' : ''); self.setStatus('failed'); } // other errors handled above } ); }; Task.prototype.doTask.addToHoldingCell = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); var holdCellSections = [ self.inputData.holdcell || null, self.inputData.mergeHoldcell || null ] .filter(function(v){ return !!v; }) .map(function(v){ return config.xfd.holdingCellSectionNumber[v]; }); self.setupTracking('edit', 1); // Function to transform a simplified API page object into edit parameters for API.editWithRetry var transform = function(page) { // Get page contents, split into section var sectionsArray = page.content.split(/\n={3,}/).map(function(section) { var headingSigns = /^[^=]+(=+)\n/.exec(section); if (!headingSigns) { return section; } return headingSigns[1] + section; }); holdCellSections.forEach(function(holdCellSection) { var isMergeSection = config.xfd.holdingCellSectionNumber["merge-infobox"] <= holdCellSection && holdCellSection <= config.xfd.holdingCellSectionNumber["merge-meta"]; var listingPages; if ( !self.inputData.multimode ) { listingPages = self.discussion.pages; } else if ( isMergeSection ) { listingPages = self.inputData.getPages('merge'); } else { listingPages = self.inputData.getPages('del'); } var tfdlTemplates = ''; listingPages.forEach(function(listingPage) { //Check namespace and existance if ( !hasCorrectNamespace(listingPage) ) { self.addError([ extraJs.makeLink(listingPage), ' is not in the ' + config.mw.namespaces[config.xfd.ns_number[0].toString()] + ' namespace, and will not be listed at the holding cell' ]); } else if ( !listingPage.exists() ) { self.addError([ extraJs.makeLink(listingPage), ' does not exist, and will not be listed at the holding cell' ]); } else { tfdlTemplates += '*{{tfdl|' + listingPage.getMain() + '|' + self.discussion.nomDate + '|section=' + self.discussion.sectionHeader + (( holdCellSection === config.xfd.holdingCellSectionNumber.ready ) ? '|delete=1' : '') + (( listingPage.getNamespaceId() === 828 ) ? '|ns=Module' : '') + '}}\n'; } }); if ( tfdlTemplates === '' ) { // If all don't exist or are in wrong namespace, then there's nothing to do self.track('edit', false); return; } // Make new section wikitext sectionsArray[holdCellSection] = sectionsArray[holdCellSection] .replace(/\n*^\*\s*''None currently''\s*$(?![^<]*?-->)/gim, '') // Remove "* ''None currently''" except if inside a <!--html comment--> .trim() + '\n' + tfdlTemplates; }); var updatedContent = sectionsArray.join("\n"); if (updatedContent === page.content) { return $.Deferred().reject("noChangesMade"); } return { text: updatedContent, summary: 'Listing template(s) per [[:' + self.discussion.getNomPageLink() + ']]' + config.script.advert }; }; API.editWithRetry( [config.xfd.subpagePath + 'Holding cell'], null, transform, function() { self.track('edit', true); }, function(code, error, title) { switch(code) { case "noChangesMade": self.addError([ 'Did not find any changes to make to the holding cell' ]); self.track('edit', false); break; default: self.addApiError(code, error, [ 'Could not add templates to holding cell' ]); self.track('edit', false); } } ).fail( function(errortype, code, jqxhr) { if ( errortype === "read" ) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not read contents of holding cell'); self.setStatus('failed'); } // other errors handled above } ); }; Task.prototype.doTask.deleteTalk = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); // Get talk pages var talkTitles = self.discussion.getTalkTitles(self.pages); if ( talkTitles.length === 0 ) { self.addWarning('none found'); self.setStatus('skipped'); return; } self.setupTracking('del', talkTitles.length); // Delete with the api var apiDeleteTalkPage = function(talkTitle, isRetry) { API.postWithToken( 'csrf', { action: 'delete', title: talkTitle, reason: '[[WP:CSD#G8|G8]]: Talk page of deleted page.' + config.script.advert } ) .done( function() { self.track('del', true); } ) .fail( function(code, jqxhr) { if (!isRetry) { return apiDeleteTalkPage(talkTitle, true); } self.track('del', false); self.addApiError(code, jqxhr, [ 'Could not delete page ', extraJs.makeLink(talkTitle) ]); } ); }; //For each talk page, check that it exists and is eligible for a G8 speedy, then delete it talkTitles.forEach( function(talkTitle) { var subjectPage = self.discussion.getPageByTalkTitle(talkTitle); var isUserTalkBasePage = ( subjectPage.getNamespaceId() === 2 ) && ( !talkTitle.includes('/') ); if ( !subjectPage.getTalkPage().exists() ) { self.addWarning([ extraJs.makeLink(talkTitle), ' skipped: does not exist (may have already been deleted by others)' ]); self.track('del', false); return; } if ( isUserTalkBasePage ) { self.addWarning([ extraJs.makeLink(talkTitle), ' skipped: base user talk page (not eligible for G8 speedy deletion)' ]); self.track('del', false); return; } // Delete with the api apiDeleteTalkPage(talkTitle); }); }; Task.prototype.doTask.tagTalkWithSpeedy = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); // Get talk pages var talkTitles = self.discussion.getTalkTitles(self.pages); if ( talkTitles.length === 0 ) { self.addWarning('none found'); self.setStatus('skipped'); return; } // get talk page redirect status from api self.setupTracking('tag', talkTitles.length); var apiTagPage = function(pageTitle, isRetry) { API.postWithToken( 'csrf', { action: 'edit', title: pageTitle, prependtext: '{{Db-talk}}\n', summary: '[[WP:G8|G8]] Speedy deletion nomination, per [[:' + self.discussion.getNomPageLink() + ']]' + config.script.advert, nocreate: 1 } ) .done( function() { self.track('tag', true); } ) .fail( function(code, jqxhr) { if (code === "missingtitle") { self.track('tag', false); self.addWarning([ extraJs.makeLink(pageTitle), ' skipped: does not exist (may have already been deleted by others)' ]); return; } else if (!isRetry) { return apiTagPage(pageTitle, true); } self.track('tag', false); self.addApiError(code, jqxhr, [ 'Could not tag page ', extraJs.makeLink(pageTitle), ' for speedy deletion' ]); } ); }; //For each talk page, check that it exists, then tag it talkTitles.forEach(function(talkTitle) { var subjectPage = self.discussion.getPageByTalkTitle(talkTitle); if ( !subjectPage.getTalkPage().exists() ) { self.addWarning([ extraJs.makeLink(talkTitle), ' skipped: does not exist (may have already been deleted by others)' ]); self.track('tag', false); return; } apiTagPage(talkTitle); }); }; Task.prototype.doTask.deleteRedirects = function(self) { // If unlinking backlinks, wait until that task has the info it needs $.when(self.discussion.taskManager.dfd.ublQuery).then(function(){ // Notify task is started self.setStatus('started'); self.setupTracking('alldone', 2); var redirectTitles = []; var redirectTalkPageIds = []; // Delete redirect with the api var apiDeleteRedir = function(pageTitle, isRetry) { API.postWithToken( 'csrf', { action: 'delete', title: pageTitle, reason: 'Delete redirect: [[' + self.discussion.getNomPageLink() + ']] closed as ' + self.inputData.getResult() + config.script.advert } ) .done( function() { self.track('delRedir', true); } ) .fail( function(code, jqxhr) { if (!isRetry) { return apiDeleteRedir(pageTitle, true); } self.track('delRedir', false); self.addApiError(code, jqxhr, [ 'Could not delete redirect ', extraJs.makeLink(pageTitle) ]); } ); }; // Delete redirect talkpage with the api var apiDeleteRedirTalk = function(talkpageid, isRetry) { API.postWithToken( 'csrf', { action: 'delete', pageid: talkpageid, reason: '[[WP:CSD#G8|G8]]: Talk page of deleted page.' + config.script.advert } ) .done( function() { self.track('delRedirTalk', true); } ) .fail( function(code, jqxhr) { if (!isRetry) { return apiDeleteRedirTalk(talkpageid, true); } self.track('delRedirTalk', false); self.addApiError(code, jqxhr, [ 'Could not delete ', $('<a>').attr({ 'href':'https://en.wikipedia.org/wiki/?curid='+talkpageid, 'target':'_blank' }).text('redirect talk page <'+talkpageid+'>') ]); } ); }; // If okay to delete redirects var doDeleteRedirects = function() { // Set tracking self.setupTracking( 'delRedir', redirectTitles.length, function() { this.track('alldone', true); }, function() { this.track('alldone', false); } ); // Delete each redirect redirectTitles.forEach(function(redirectTitle) { apiDeleteRedir(redirectTitle); }); // Check if talk pages were found if ( redirectTalkPageIds.length === 0 ) { self.track('alldone', true); return; } // Set tracking self.setupTracking( 'delRedirTalk', redirectTalkPageIds.length, function() { this.track('alldone', true); }, function() { this.track('alldone', false); } ); // Delete each talk page redirectTalkPageIds.forEach(function(redirectTalkId) { apiDeleteRedirTalk(redirectTalkId); }); }; var processRedirects = function(result) { if ( !result.query || !result.query.pages ) { // No results self.addWarning('none found'); self.setStatus('skipped'); return; } // Gather redirect titles into array $.each(result.query.pages, function(_i, info) { redirectTitles.push(info.title); if ( info.talkid ) { redirectTalkPageIds.push(info.talkid); } }); // Continue query if needed if ( result.continue ) { apiQuery($.extend(query, result.continue)); return; } // Check if redirects were found if ( redirectTitles.length === 0 ) { self.addWarning('none found'); self.setStatus('skipped'); return; } // Warn if there will be mass action, allow user to cancel if ( redirectTitles.length >= 10 ) { var processAction = function(action) { if ( action === 'accept' ) { doDeleteRedirects(); } else if ( action === 'show' ) { multiButtonConfirm({ title: 'Warning', message: 'Mass action to be peformed: delete '+ redirectTitles.length + ' redirects:<ul><li>[[' + redirectTitles.join(']]</li><li>[[') + ']]</li></ul>', actions: [ { label:'Cancel', flags:'safe' }, { label:'Delete redirects', action:'accept', flags:'progressive' } ], size: 'medium' }) .then(processAction); } else { self.addWarning('Cancelled by user'); self.setStatus('skipped'); } }; multiButtonConfirm({ title: 'Warning', message: 'Mass action to be peformed: delete '+ redirectTitles.length + ' redirects.', actions: [ { label:'Cancel', flags:'safe' }, { label:'View redirects...', action:'show' }, { label:'Delete redirects', action:'accept', flags:'progressive' } ], size: 'medium' }) .then(processAction); } else { doDeleteRedirects(); } }; // Get redirects var query = { action: 'query', titles: self.discussion.getPageTitles(self.pages).join('|'), generator: 'redirects', grdlimit: 500, prop: 'info', inprop: 'talkid' }; var apiQuery = function(q) { API.get( q ) .done( processRedirects ) .fail( function(code, jqxhr) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not obtain redirects'); self.setStatus('failed'); } ); }; apiQuery(query); }); }; Task.prototype.doTask.unlinkBacklinks = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); var pageTitles = self.discussion.getPageTitles(self.pages); var redirectTitles = []; // Ignore the following titles, and any of their subpages var ignoreTitleBases = [ 'Template:WPUnited States Article alerts', 'Template:Article alerts columns', 'Template:Did you know nominations' ]; var getBase = function(title) { return title.split('/')[0]; }; var blresults = []; var iuresults = []; //convert results (arrays of objects) to titles (arrays of strings), removing duplicates var flattenToTitles = function(results) { return results.reduce( function(flatTitles, result) { if ( result.redirlinks ) { if ( !redirectTitles.includes(result.title)) { redirectTitles.push(result.title); } return flatTitles.concat( result.redirlinks.reduce( function(flatRedirLinks, redirLink) { if ( flatTitles.includes(redirLink.title) || pageTitles.includes(redirLink.title) || ignoreTitleBases.includes(getBase(redirLink.title)) ) { return flatRedirLinks; } else { return flatRedirLinks.concat(redirLink.title); } }, [] ) ); } else if ( result.redirect === '' || flatTitles.includes(result.title) || pageTitles.includes(result.title) || ignoreTitleBases.includes(getBase(result.title)) ) { return flatTitles; } else { return flatTitles.concat(result.title); } }, [] ); }; /** * @param {String} pageTitle * @param {String} wikitext * @returns {Promise(String)} updated wikitext, with any list items either removed or unlinked */ var checkListItems = function(pageTitle, wikitext, isMajorEdit) { // Find lines marked with {{subst:void}}, and the preceding section heading (if any) var toReview = /^{{subst:void}}(.*)$/m.exec(wikitext); if ( !toReview ) { // None found, no changes needed return $.Deferred().resolve(wikitext, !!isMajorEdit).promise(); } // Find the preceding heading, if any var precendingText = wikitext.split('{{subst:void}}')[0]; var allHeadings = precendingText.match(/^=+.+?=+$/gm); var heading = ( !allHeadings ) ? null : allHeadings[allHeadings.length - 1] .replace(/(^=* *| *=*$)/g, '') .replace(/\[\[([^\|\]]*?)\|([^\]]*?)\]\]/, '$2') .replace(/\[\[([^\|\]]*?)\]\]/, '$1'); // Prompt user return multiButtonConfirm({ title: 'Review unlinked list item', message: '<p>A backlink has been removed from the following list item:</p>' + '<strong>List:</strong> [[' + pageTitle + ( heading ? '#' + mw.util.wikiUrlencode(heading) + '|' + pageTitle + '#' + heading + ']]' : ']]' ) + '<pre>' + toReview[1] + '</pre>' + '<p>Please check if the item matches the list\'s [[WP:LISTCRITERIA|selection criteria]]'+ ' before deciding to keep or remove the item from the list.</p>', actions: [ { label:'Keep item', action:'keep', icon:'articleCheck', flags:'progressive' }, { label:'Keep and request citation', action:'keep-cite', icon:'flag' }, { label:'Remove item', action:'remove', icon:'trash', flags:'destructive'} ], size: 'large' }) .then(function(action) { if ( action === 'keep' ) { // Remove the void from the start of the line wikitext = wikitext.replace(/^{{subst:void}}/m, ''); } else if ( action === 'keep-cite' ) { // Remove the void from the start of the line, add citation needed at the end wikitext = wikitext.replace(/^{{subst:void}}(.*)(\n?)/m, '$1{{subst:Citation needed}}$2'); } else { // Remove the whole line, mark as a major edit wikitext = wikitext.replace(/^{{subst:void}}.*\n?/m, ''); isMajorEdit = true; } // Iterate, in case there is more to be reviewed return checkListItems(pageTitle, wikitext, isMajorEdit); }); }; // Function to transform a simplified API page object into edit parameters for API.editWithRetry var confirmationPromises = [$.Deferred()]; // Each transformation must wait for the previous one to finish dipslaying confirmation prompts var transform = function(page) { var previousPromise = confirmationPromises[confirmationPromises.length-1]; var thisConfirmationPromise = $.Deferred(); confirmationPromises.push(thisConfirmationPromise); return previousPromise.then(function(){ var oldWikitext = page.content; var newWikitext = extraJs.unlink( oldWikitext, pageTitles.concat(redirectTitles), page.ns, !!page.categories ); if (oldWikitext === newWikitext) { thisConfirmationPromise.resolve(); return $.Deferred().reject('skippedNoLinks'); } var checkListItemsPromise = checkListItems(page.title, newWikitext); checkListItemsPromise.then(thisConfirmationPromise.resolve); return checkListItemsPromise.then(function(updatedWikitext, isMajorEdit) { var req = { text: updatedWikitext, summary: 'Removing link(s)' + ( isMajorEdit ? ' / list item(s)' : '') + (( config.xfd.type === 'ffd' ) ? ' / file usage(s)' : '' ) + ': [[' + self.discussion.getNomPageLink() + ']] closed as ' + self.inputData.getResult() + config.script.advert, nocreate: 1 }; if ( !isMajorEdit ) { req.minor = 1; } return req; }); }); }; var processResults = function() { // Flatten results arrays if ( blresults.length !== 0 ) { blresults = flattenToTitles(blresults); } if ( iuresults.length !== 0 ) { iuresults = flattenToTitles(iuresults); // Remove image usage titles that are also in backlikns results iuresults = iuresults.filter(function(t) { return $.inArray(t, blresults) === -1; }); } // Check if, after flattening, there are still backlinks or image uses if ( blresults.length === 0 && iuresults.length === 0 ) { self.addWarning('none found'); self.setStatus('skipped'); return; } // Ask user for confirmation var heading = 'Unlink backlinks'; if ( iuresults.length !== 0 ) { heading += '('; if ( blresults.length !== 0 ) { heading += 'and '; } heading += 'file usage)'; } heading += ':'; var para = '<p>All '+ (blresults.length + iuresults.length) + ' pages listed below may be '+ 'edited (unless backlinks are only present due to transclusion of a template).</p>'+ '<p>To process only some of these pages, use Twinkle\'s unlink tool instead.</p>'+ '<p>Use with caution, after reviewing the pages listed below. '+ 'Note that the use of high speed, high volume editing software (such as this tool and '+ 'Twinkle\'s unlink tool) is subject to the Bot policy\'s [[WP:ASSISTED|Assisted editing guidelines]] '+ '</p><hr>'; var list = '<ul>'; if ( blresults.length !== 0 ) { list += '<li>[[' + blresults.join(']]</li><li>[[') + ']]</li>'; } if ( iuresults.length !== 0 ) { list += '<li>[[' + iuresults.join(']]</li><li>[[') + ']]</li>'; } list += '<ul>'; multiButtonConfirm({ title: heading, message: para + list, actions: [ { label: 'Cancel', flags: 'safe' }, { label: 'Remove backlinks', action: 'accept', flags: 'progressive' } ], size: 'medium' }) .then(function(action) { if ( action ) { var unlinkTitles = iuresults.concat(blresults); self.setupTracking('unlink', unlinkTitles.length); self.showTrackingProgress = 'unlink'; // Define api callbacks outside of loop var onSuccess = function() { self.track('unlink', true); }; var onFailure = function(code, error, title) { switch(code) { case "skippedNoLinks": self.addWarning(['Skipped ', extraJs.makeLink(title), ' (no direct links)' ]); self.track('unlink', false); break; default: self.addApiError(code, error, [ 'Could not remove backlinks from ', extraJs.makeLink(title) ]); self.track('unlink', false); } }; var onReadFail = function(errortype, code, jqxhr) { if ( errortype === "read" ) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not read contents of pages; could not remove backlinks'); self.setStatus('failed'); } // other errors handled above }; // loop over unlinkTitles in lots of 50 (max for Api) for (var ii=0; ii<unlinkTitles.length; ii+=50) { API.editWithRetry( unlinkTitles.slice(ii, ii+49).join('|'), { prop: 'categories|revisions', clcategories: 'Category:All disambiguation pages', }, transform, onSuccess, onFailure ).fail( onReadFail ); } confirmationPromises[0].resolve(); } else { self.addWarning('Cancelled by user'); self.setStatus('skipped'); } }); }; // Queries var blParams = { list: 'backlinks', blfilterredir: 'nonredirects', bllimit: 'max', blnamespace: config.xfd.ns_unlink, blredirect: 1 }; var iuParams = { list: 'backlinks|imageusage', iutitle: '', iufilterredir: 'nonredirects', iulimit: 'max', iunamespace: config.xfd.ns_unlink, iuredirect: 1 }; var query = pageTitles.map(function(page) { return $.extend( { action: 'query' }, blParams, { bltitle: page }, ( config.xfd.type === 'ffd' ) ? iuParams : null, ( config.xfd.type === 'ffd' ) ? { iutitle: page } : null ); }); // Variable for incrementing current query var qIndex = 0; // Function to do Api query var apiQuery = function(q) { API.get( q ) .done( processBacklinks ) .fail( function(code, jqxhr) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not retrieve backlinks'); self.setStatus('failed'); // Allow delete redirects task to begin self.discussion.taskManager.dfd.ublQuery.resolve(); } ); }; // Process api callbacks var processBacklinks = function(result) { // Gather backlink results into array if ( result.query.backlinks ) { blresults = blresults.concat(result.query.backlinks); } // Gather image usage results into array if ( result.query.imageusage ) { iuresults = iuresults.concat(result.query.imageusage); } // Continue current query if needed if ( result.continue ) { apiQuery($.extend({}, query[qIndex], result.continue)); return; } // Start next query, unless this is the final query qIndex++; if ( qIndex < query.length ) { apiQuery(query[qIndex]); return; } // Allow delete redirects task to begin self.discussion.taskManager.dfd.ublQuery.resolve(); // Check if any backlinks or image uses were found if ( blresults.length === 0 && iuresults.length === 0 ) { self.addWarning('none found'); self.setStatus('skipped'); return; } // Process the results processResults(); }; // Get started apiQuery(query[qIndex]); }; Task.prototype.doTask.redirect = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); var pageTitles = self.discussion.getPageTitles(self.pages); var deleteFirst = self.inputData.deleteFirst; var softRedirect = self.inputData.result === 'soft redirect'; var rcats = self.inputData.rcats; var rcatshell = ( rcats ) ? "\n\n{{Rcat shell|\n" + rcats + "\n}}" : ''; self.setupTracking('redir', pageTitles.length); // Make a redirect var apiMakeRedirect = function(pageTitle, isRetry) { var newWikitext; if ( pageTitle.indexOf('Module:') === 0 ) { var targetPage = self.inputData.getTargetLink(pageTitle, true); if ( targetPage.indexOf('Module:') !== 0 ) { self.track('redir', false); self.addError([ 'Could not redirect ', extraJs.makeLink(pageTitle), ' because target (', extraJs.makeLink(targetPage), ') is not a module' ], true); return false; } newWikitext = 'return require( "' + targetPage + '" )'; } else if ( softRedirect ) { newWikitext = '{{Soft redirect|' + self.inputData.getTargetLink(pageTitle, true) + '}}' + rcatshell; } else { newWikitext = "#REDIRECT " + self.inputData.getTargetLink(pageTitle) + rcatshell; } API.postWithToken( 'csrf', { action: 'edit', title: pageTitle, text: newWikitext, summary: '[[:' + self.discussion.getNomPageLink() + ']] closed as ' + self.inputData.getResult() + config.script.advert } ) .done( function() { self.track('redir', true); } ) .fail( function(code, jqxhr) { if (!isRetry) { apiMakeRedirect(pageTitle, true); } self.track('redir', false); self.addApiError(code, jqxhr, [ 'Could not edit page ', extraJs.makeLink(pageTitle) ]); } ); }; // Delete before redirecting var apiDelAndRedir = function(pageTitle, isRetry) { API.postWithToken( 'csrf', { action: 'delete', title: pageTitle, reason: '[[' + self.discussion.getNomPageLink() + ']]' + config.script.advert } ) .done( function() { apiMakeRedirect(pageTitle); } ) .fail( function(code, jqxhr) { if (!isRetry) { apiDelAndRedir(pageTitle, true); } self.track('redir', false); self.addApiError(code, jqxhr, [ 'Could not delete page ', extraJs.makeLink(pageTitle) ]); } ); }; // For each page, check that it isn't a target, then redirect, or delete and redirect for ( var i=0; i<pageTitles.length; i++ ) { if ( $.inArray(pageTitles[i], self.inputData.getTargetsArray('redirect')) !== -1 ) { //Skip (don't make a page redirect to itself) self.track('redir', false); } else if ( deleteFirst ) { apiDelAndRedir(pageTitles[i]); } else { apiMakeRedirect(pageTitles[i]); } } }; Task.prototype.doTask.removeCircularLinks = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); var pageTitles = self.discussion.getPageTitles(); var targetTitles = self.inputData.getTargetsArray('redirect'); self.setupTracking('uncircle', targetTitles.length); // Function to transform a simplified API page object into edit parameters for API.editWithRetry var transform = function(page) { var oldWikitext = page.content; // Don't remove selflinks var unlinkPageTitles = pageTitles.filter(function(t){ return t !== page.title; }); var newWikitext = extraJs.unlink(oldWikitext, unlinkPageTitles); // Check if any changes need to be made; if redirect target is a nominated page, remove // nomination template and adjust edit summary if ( newWikitext === oldWikitext ) { // No links to unlink return $.Deferred().reject("noCircularRedirects"); } if ( $.inArray(page.title, pageTitles) !== -1 ) { // Target is one of the nominated pages - also try to remove nom template if present try { newWikitext = config.xfd.removeNomTemplate(newWikitext); } catch(e){ // Warning if multiple nom templates found return $.Deferred().reject("multipleNomTemplates", e); } } return { text: newWikitext, summary: 'Unlinking circular redirects: [[:' + self.discussion.getNomPageLink() + ']] closed as ' + self.inputData.getResult() + config.script.advert }; }; API.editWithRetry( targetTitles, null, transform, function() { self.track('edit', true); }, function(code, error, title) { switch(code) { case "noCircularRedirects": self.addWarning('none found'); self.track('uncircle', false); break; case "multipleNomTemplates": self.addError([ error.message + ' ', extraJs.makeLink(title) ]); self.track('uncircle', false); break; default: self.addApiError(code, error, [ 'Could not edit page ', extraJs.makeLink(title) ]); self.track('uncircle', false); } } ).fail( function(errortype, code, jqxhr) { if ( errortype === "read" ) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not read contents of redirect target' + ( targetTitles.length > 1 ) ? 's' : ''); self.setStatus('failed'); } // other errors handled above } ); }; // --- Relisting tasks --- Task.prototype.doTask.getRelistInfo = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); self.setupTracking('done', 1); var now = new Date(); var today = now.getUTCFullYear() + ' ' + config.monthNames[now.getUTCMonth()] + ' ' + now.getUTCDate(); var todaysLogpage = config.xfd.path + today; // Set log page link in task message if ( config.xfd.type !== 'mfd' ) { self.discussion.taskManager.getTaskByName('updateNewLogPage').setDescription([ 'Adding to ', extraJs.makeLink(todaysLogpage, "today's log page") ]); } var query = { action: 'query', titles: self.discussion.nomPage, prop: 'revisions', indexpageids: 1, rawcontinue: 1, rvprop: 'content|timestamp', rvslots: 'main', rvsection: self.discussion.sectionNumber, curtimestamp: 1 }; if ( config.xfd.type === 'afd' ) { $.extend(query, { list: 'embeddedin', eititle: self.discussion.nomPage, einamespace: config.xfd.ns_logpages, eifilterredir: 'nonredirects', eilimit: 500 }); // Need to fetch whole page, in order to check if afd is already closed delete query.rvsection; } API.get( query ) .then( function (result) { // Discussion wikitext var id = result.query.pageids; var oldWikitext = result.query.pages[ id ].revisions[0].slots.main['*']; var heading = oldWikitext.slice(0, oldWikitext.indexOf('\n')); // Abort if discussion is already closed if ( oldWikitext.indexOf('xfd-closed') !== -1 ) { self.discussion.taskManager.abortTasks('discussion has been closed'); return; } // Relist template var relists = oldWikitext .match(/\[\[Wikipedia:Deletion process#Relisting discussions\|Relisted\]\]/g); var relistTemplate = '\n{{subst:Relist|1=' + self.inputData.getRelistComment() + '|2=' + (( relists ) ? relists.length + 1 : 1) + '}}\n'; // New/relisted discussion var newWikitext = oldWikitext.trim() + relistTemplate; // Wikitext for old log page var oldLogWikitext = ''; if ( config.xfd.type === 'afd' ) { // Update link to log page newWikitext = newWikitext.replace( /\[\[विकिपिडिया:मेटाउनु पर्ने लेखहरू\/लग\/\d{4} \w+ \d{1,2}#/, '[[' + todaysLogpage + '#' ); } else if ( config.xfd.type === 'ffd' || config.xfd.type === 'tfd' ) { // Discussion on old log page gets closed var xfdCloseTop = config.xfd.wikitext.closeTop .replace(/__RESULT__/, 'relisted') .replace(/__TO_TARGET__/, ' on [[' + todaysLogpage + '#' + self.discussion.sectionHeader + '|' + today + ']]') .replace(/__RATIONALE__/, '.') .replace(/__SIG__/, config.user.sig); // List of nominated pages var pagesList = ''; if ( !self.discussion.isBasicMode() ) { pagesList = self.discussion.pages.reduce(function(list, page) { var namespaceParam = ( page.getNamespaceId() === 828 ) ? '|module=Module' : ''; return list + config.xfd.wikitext.pagelinks.replace('__PAGE__', page.getMain() + namespaceParam); }, ''); } oldLogWikitext = heading + '\n' + xfdCloseTop + '\n' + pagesList + config.xfd.wikitext.closeBottom; } else if ( config.xfd.type === 'mfd' ) { // Find first linebreak after last pagelinks templats var splitIndex = newWikitext.indexOf('\n', newWikitext.lastIndexOf(':{{pagelinks')); // Add time stamp for bot to properly relist newWikitext = (newWikitext.slice(0, splitIndex).trim() + '\n{{subst:mfdr}}\n' + newWikitext.slice(splitIndex+1).trim()); } else if ( config.xfd.type === 'rfd' ) { var topWikitext = '====' + self.discussion.sectionHeader + '===='; if ( oldWikitext.indexOf('*<span id=') !== oldWikitext.lastIndexOf('*<span id=') ) { // Multiple redirects were nominted, so keep nominated redirects' anchors // Find linebreak prior to first span with an id var splitIndex1 = oldWikitext.indexOf('\n', oldWikitext.indexOf('*<span id=')-2); // Find linebreak after the last span with an id var splitIndex2 = oldWikitext.indexOf('\n', oldWikitext.lastIndexOf('*<span id=')); var rfdAnchors = oldWikitext.slice(splitIndex1, splitIndex2) .replace(/\*<span/g, '<span') // remove bullets .replace(/^(?!<span).*$\n?/gm, '') // remove lines which don't start with a span .replace(/>.*$\s*/gm, '></span>') // remove content within or after span .trim(); topWikitext += '\n<noinclude>' + rfdAnchors + '</noinclude>'; } oldLogWikitext = topWikitext + '\n{{subst:rfd relisted|page=' + today + '|' + self.discussion.sectionHeader + '}}'; } else if ( config.xfd.type === 'cfd' ) { oldLogWikitext = '====' + self.discussion.sectionHeader + '====' + '\n{{subst:cfd relisted|' + self.discussion.sectionHeader + '}}'; } // Store wikitext in task manager self.discussion.taskManager.relistInfo = { 'today': today, 'newWikitext': newWikitext, 'oldLogWikitext': oldLogWikitext, 'nomPageTimestamps': { start: result.curtimestamp, base: result.query.pages[ id ].revisions[0].timestamp } }; // For AfDs, check that it's still transcluded to old log page... if ( config.xfd.type === 'afd' ) { // Get array of "embeddedin" pages which are logpages (should only be one) var eiLogpages = result.query.embeddedin.filter(function(ei) { return ei.title.indexOf(config.xfd.path) !== -1; }); // Abort if none found if ( eiLogpages.length === 0 ) { self.addError('Old log page not found'); self.discussion.taskManager.abortTasks(''); return; } // Warn if multiple log pages were found if ( eiLogpages.length > 1 ) { for (var i = 1; i < eiLogpages.length; i++) { self.addWarning([ 'Note: transcluded on additional log page: ', extraJs.makeLink( eiLogpages[i].title, eiLogpages[i].title.replace(config.xfd.path, '') ) ]); } } // Set old log page var oldLogpage = eiLogpages[0]; // Abort if old log page is actually today's logpage if ( oldLogpage.title === todaysLogpage ) { self.addError('Already transcluded to today\'s log page'); self.discussion.taskManager.abortTasks(''); return; } // Add old log page link in task message self.discussion.taskManager.getTaskByName('updateOldLogPage').setDescription([ 'Removing from ', extraJs.makeLink(oldLogpage.title, 'old log page') ]); // Store old log title self.discussion.taskManager.relistInfo.oldlogtitle = oldLogpage.title; self.discussion.taskManager.relistInfo.newLogEditType = 'text'; // Get logpages' wikitext API.get( { action: 'query', titles: oldLogpage.title + '|' + todaysLogpage, prop: 'revisions', rvprop: 'content|timestamp', rvslots: 'main', indexpageids: 1, rawcontinue: '', "curtimestamp": 1 } ) .then( function(result) { // Get wikitext var newlogtext = ''; var oldlogtext = ''; var ids = result.query.pageids; // Check how many log pages were found if ( ids.length === 1 ) { // Abort if only one log page found self.discussion.taskManager.abortTasks( 'discussion already transcluded to today\'s log page' ); return; } var newLogBaseTimestamp, oldLogBaseTimestamp; // Identify log pages if ( result.query.pages[ ids[0] ].title === todaysLogpage ) { // ids[0] is the new log page newlogtext = result.query.pages[ ids[0] ].revisions[0].slots.main['*']; newLogBaseTimestamp = result.query.pages[ ids[0] ].revisions[0].timestamp; oldlogtext = result.query.pages[ ids[1] ].revisions[0].slots.main['*']; oldLogBaseTimestamp = result.query.pages[ ids[1] ].revisions[0].timestamp; } else { // ids[0] is the old log page newlogtext = result.query.pages[ ids[1] ].revisions[0].slots.main['*']; newLogBaseTimestamp = result.query.pages[ ids[1] ].revisions[0].timestamp; oldlogtext = result.query.pages[ ids[0] ].revisions[0].slots.main['*']; oldLogBaseTimestamp = result.query.pages[ ids[0] ].revisions[0].timestamp; } // Abort if already relisted var t = mw.util.escapeRegExp(self.discussion.nomPage); var oldPatt = new RegExp('<!-- ?\\{\\{' + t + '\\}\\} ?-->', 'i'); var newPatt = new RegExp('\\{\\{' + t + '\\}\\}', 'i'); if ( oldPatt.test(oldlogtext) || newPatt.test(newlogtext) ) { self.discussion.taskManager.abortTasks('discussion has been relisted already'); return; } // Updated new log wikitext: var newlogreg = new RegExp('<!-- Add new entries to the TOP of the following list -->','i'); self.discussion.taskManager.relistInfo.newLogWikitext = newlogtext.replace( newlogreg, '<!-- Add new entries to the TOP of the following list -->\n{{' + self.discussion.nomPage + '}}<!--Relisted-->' ); self.discussion.taskManager.relistInfo.newLogTimestamps = { start: result.curtimestamp, base: newLogBaseTimestamp }; // Updated old log wikitext: var oldlogreg = new RegExp("(\\{\\{" + t + "\\}\\})", 'i' ); self.discussion.taskManager.relistInfo.oldlogTransclusion = oldlogreg.test(oldlogtext); self.discussion.taskManager.relistInfo.oldLogWikitext = oldlogtext.replace( oldlogreg, '<!-- $1 -->'); self.discussion.taskManager.relistInfo.oldLogTimestamps = { start: result.curtimestamp, base: oldLogBaseTimestamp }; // Ready to proceed to next tasks self.track('done', true); }, function(code, jqxhr) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not read contents of log pages'); self.discussion.taskManager.abortTasks(''); } ); } else if ( config.xfd.type === 'tfd' || config.xfd.type === 'rfd' || config.xfd.type === 'cfd' ) { //New discussions on top of log page, so need to check out current log page wikitext API.get( { action: 'query', titles: todaysLogpage, prop: 'revisions', rvprop: 'content|timestamp', rvslots: 'main', indexpageids: 1, rawcontinue: '' } ) .then(function(response) { var page = pageFromResponse(response); var logWikitext = page.revisions[ 0 ].slots.main['*']; var h4_match = /====\s*(.*?)\s*====/.exec(logWikitext); var h4 = h4_match && h4_match[1]; if ( h4 ) { // there is at least 1 level 4 heading on page - can edit section #2 self.discussion.taskManager.relistInfo.newLogSection = 2; if ( h4.toUpperCase() === "NEW NOMINATIONS" ) { self.discussion.taskManager.relistInfo.newLogEditType = 'appendtext'; } else { self.discussion.taskManager.relistInfo.newLogEditType = 'prependtext'; } } else { // there are no level 4 headings on page - can append to section #1 self.discussion.taskManager.relistInfo.newLogEditType = 'appendtext'; self.discussion.taskManager.relistInfo.newLogSection = 1; } self.discussion.taskManager.relistInfo.newLogTimestamps = { start: response.curtimestamp, base: page.revisions[ 0 ].timestamp }; // Ready to proceed to next tasks self.track('done', true); }, function(code, jqxhr) { self.addApiError(code, jqxhr, [ 'Could not read contents of ', extraJs.makeLink(todaysLogpage, "today's log page") ]); self.discussion.taskManager.abortTasks(''); } ); } else { // ffd, mfd self.discussion.taskManager.relistInfo.newLogEditType = 'appendtext'; // Ready to proceed to next task(s) self.track('done', true); } }, function(code, jqxhr) { self.addApiError(code, jqxhr, [ 'Could not read contents of page ', extraJs.makeLink(self.discussion.nomPage), '; could not relist discussion' ] ); self.discussion.taskManager.abortTasks(''); } ); }; Task.prototype.doTask.updateDiscussion = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); self.setupTracking('edit', 1); var relistInfo = self.discussion.taskManager.relistInfo; var params = { action: 'edit', title: self.discussion.nomPage, text: relistInfo.newWikitext, summary: 'Relisting discussion' + config.script.advert, // Protect against errors and conflicts assert: 'user', basetimestamp: relistInfo.nomPageTimestamps.base, starttimestamp: relistInfo.nomPageTimestamps.start }; if ( config.xfd.type === 'mfd' ) { params.section = self.discussion.sectionNumber; } API.postWithToken( 'csrf', params ) .done( function() { self.track('edit', true); } ) .fail( function(code, jqxhr) { self.track('edit', false); self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not edit ' + config.xfd.type.toUpperCase() + ' discussion'); } ); }; Task.prototype.doTask.updateOldLogPage = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); self.setupTracking('edit', 1); var relistInfo = self.discussion.taskManager.relistInfo; var params = { action: 'edit', title: ( config.xfd.type === 'afd' ) ? relistInfo.oldlogtitle : self.discussion.nomPage, text: relistInfo.oldLogWikitext, summary: (( config.xfd.type === 'afd' ) ? 'Relisting [[:' + self.discussion.nomPage + ']]' : '/* ' + self.discussion.sectionHeader + ' */ Relisted on [[:' + config.xfd.path + relistInfo.today + '#' + self.discussion.sectionHeader + '|' + relistInfo.today + ']]') + config.script.advert }; if (relistInfo.oldLogTimestamps) { params.basetimestamp = relistInfo.oldLogTimestamps.base; params.starttimestamp = relistInfo.oldLogTimestamps.start; } if ( config.xfd.type === 'afd' ) { // Skip if transclusion wasn't found if ( !relistInfo.oldlogTransclusion ) { self.track('edit', false); self.addError('Transclusion not found on old log page; could not be commented out'); return; } } else { params.section = self.discussion.sectionNumber; } API.postWithToken( 'csrf', params ) .done( function() { self.track('edit', true); } ) .fail( function(code, jqxhr) { self.track('edit', false); self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not edit old ' + config.xfd.type.toUpperCase() + ' log page'); } ); }; Task.prototype.doTask.updateNewLogPage = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); self.setupTracking('edit', 1); var relistInfo = self.discussion.taskManager.relistInfo; if ( relistInfo.newLogEditType === 'appendtext' ) { relistInfo.newWikitext = '\n' + relistInfo.newWikitext; } var params = { action: 'edit', title: config.xfd.path + relistInfo.today, summary: 'Relisting ' + (( config.xfd.type === 'afd' ) ? '[[:' + self.discussion.nomPage + ']]' : '"' + self.discussion.sectionHeader + '"') + config.script.advert }; if ( config.xfd.type === 'afd' ) { params.text = relistInfo.newLogWikitext; } else { params[relistInfo.newLogEditType] = relistInfo.newWikitext; } if (relistInfo.newLogTimestamps) { params.basetimestamp = relistInfo.newLogTimestamps.base; params.starttimestamp = relistInfo.newLogTimestamps.start; } if ( /(tfd|rfd|cfd)/.test(config.xfd.type) ) { params.section = relistInfo.newLogSection; } API.postWithToken( 'csrf', params ) .done( function() { self.track('edit', true); } ) .fail( function(code, jqxhr) { self.track('edit', false); self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not edit today\'s ' + config.xfd.type.toUpperCase() + ' log page'); } ); }; Task.prototype.doTask.updateNomTemplates = function(self) { // Notify task is started self.setStatus('started'); var relistInfo = self.discussion.taskManager.relistInfo; //var todayParts = relistInfo.today.split(' '); var pageTitles = self.discussion.getPageTitles(null, {'moduledocs':true}); self.setupTracking('edit', pageTitles.length); // Function to transform a simplified API page object into edit parameters for API.editWithRetry var transform = function(page) { // Check there's a corresponding nominated page var pageObj = self.discussion.getPageByTitle(page.title, {'moduledocs': true}); if ( !pageObj ) { return $.Deferred().reject("unexpectedTitle"); } // Check corresponding page exists if ( page.missing ) { return $.Deferred().reject("doesNotExist"); } var originalWikitext = page.content; var updatedWikitext; try { updatedWikitext = config.xfd.updateNomTemplateAfterRelist( originalWikitext, relistInfo.today, self.discussion.sectionHeader ); } catch(e){ return $.Deferred().reject("couldNotUpdate", e); } var noChangesToMake = updatedWikitext === originalWikitext; if ( noChangesToMake ) { return $.Deferred().reject("nominationTemplateNotFound"); } return { text: updatedWikitext, summary: 'Updating ' + config.xfd.type.toUpperCase() + ' template: discussion was relisted' + config.script.advert }; }; API.editWithRetry( pageTitles, null, transform, function() { self.track('edit', true); }, function(code, error, title) { switch(code) { case "unexpectedTitle": self.addError([ 'API query result included unexpected title ', extraJs.makeLink(title), '; this talk page will not be edited' ]); self.track('edit', false); break; case "doesNotExist": self.addError([ extraJs.makeLink(title), ' does not exist, and will not be edited' ]); self.track('edit', false); break; case "couldNotUpdate": self.addError([ 'Could not update ', extraJs.makeLink(title), ': ', error.message ]); self.track('edit', false); break; case "nominationTemplateNotFound": self.addWarning([ 'Nomination template not found on page ', extraJs.makeLink(title) ]); self.track('edit', false); break; default: self.addApiError(code, error, [ 'Could not edit page ', extraJs.makeLink(title) ]); self.track('edit', false); } } ).fail( function(errortype, code, jqxhr) { if ( errortype === "read" ) { self.addApiError(code, jqxhr, 'Could not read contents of nominated page' + ( pageTitles.length > 1 ) ? 's' : ''); self.setStatus('failed'); } // other errors handled above } ); }; /* ========== ShowHideTag class ================================================================= The 'tag' at the bottom of screen that toggles the visibility of closed discussions. ---------------------------------------------------------------------------------------------- */ // Constructor var ShowHideTag = function() { // Determine previous state from localStorage try { if ( !!window.localStorage.getItem('xfdc-closedHidden') ) { this.isHidden = true; } else { this.isHidden = false; } } catch(e) { // If localStorage not available, default to not hidden this.isHidden = false; } }; // ---------- ShowHideTag prototype ------------------------------------------------------------- */ ShowHideTag.prototype.hideClosed = function() { this.isHidden = true; try { window.localStorage.setItem('xfdc-closedHidden', true); } catch(e) {} $('.xfd-closed, .tfd-closed, #XFDcloser-showhide-hide').hide(); $('#XFDcloser-showhide-show').show(); }; ShowHideTag.prototype.showClosed = function() { this.isHidden = false; try { window.localStorage.setItem('xfdc-closedHidden', ''); } catch(e) {} $('.xfd-closed, .tfd-closed, #XFDcloser-showhide-hide').show(); $('#XFDcloser-showhide-show').hide(); }; ShowHideTag.prototype.initialise = function() { var self = this; $('<div>') .attr('id', 'XFDcloser-showhide') .append( $('<a>') .attr('id', 'XFDcloser-showhide-hide') .text('Hide closed discussions') .toggle(!self.isHidden) .on('click', self.hideClosed), $('<a>') .attr('id', 'XFDcloser-showhide-show') .text('Show closed discussions') .toggle(self.isHidden) .on('click', self.showClosed) ) .appendTo('body'); }; /* ========== Get started ======================================================================= */ // Initialise show/hide closed discussions tag, unless there is only one discussion on the page if ( $('#mw-content-text ' + config.xfd.html.head).length > 1 ) { config.showHide = new ShowHideTag(); config.showHide.initialise(); } // Set up discussion object for each discussion $(config.xfd.html.head + ' > span.mw-headline') .not('.XFDcloser-ignore') .each(function(i) { var d = Discussion.newFromHeadlineSpan(i, this); if ( d ) { try { if ( d.isBasicMode() ) { d.showLinks(); } else if (d.pages.length > 50 && !config.user.isSysop) { d.setStatus( extraJs.addTooltip( $("<span>") .addClass("xfdc-status") .css({"color":"#9900A2"}) .text("[Too many pages]"), "Only administrators can close or relist discussions with more than "+ "50 nominated pages using XFDcloser." ) ); } else { d.retrieveExtraInfo() .then( function() { d.showLinks(); }, function(failMessage) { // set "basic" mode, show "basic" links with the failure message d.pages = false; d.showLinks(failMessage); } ); } } catch(e) { console.warn('[XFDcloser] Could not retrieve page info for ' + $(this).text() + ' [see error below]'); console.warn(e); } } }); // If showHide state is hidden, hide any headings that may have had class 'xfd-closed' added if ( config.showHide && config.showHide.isHidden ) { config.showHide.hideClosed(); } /* ========== End of full file closure wrappers ================================================ */ }); /* </nowiki> */ maip4ah286rfii3pyx05r5j5i8h0seg 0 121423 1393639 1353358 2026-11-03T02:13:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393639 wikitext text/x-wiki '''एम सिक्सटिन राइफल''', आधिकारिक रूपमा '''राइफल, क्यालिबर ५.५६ मिमी, एम सिक्सटिन''' निर्दिष्ट गरिएको, [[अमेरिकी सशस्त्र बल|संयुक्त राज्यको सेना]]को लागि "आर्मालाइट एआर -१५" राइफलबाट सुधार गरिएको अनुकूलित सैन्य [[राइफल]]हरूको श्रेणी हो। मूल एम सिक्सटिन राइफल एक २०-राउन्ड म्यागजिन सहितको ५.५६ मिमी स्वचालित राइफल थियो। १९६४ मा, एम सिक्सटिन [[अमेरिकी सेना]]को सेवामा प्रवेश गराइएको थियो र अर्को वर्ष [[भियतनाम युद्ध|भियतनाम युद्धको]] क्रममा जंगल युद्ध अभियानको लागि प्रयोग भयो। । <ref name="autogenerated5">{{Cite web|url=http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a953110.pdf|title=Report of the M16 Rifle Review Panel|date=1 June 1968|website=Defense Technical Information Center (DTIC)|publisher=Department of the Army|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924123134/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a953110.pdf|archivedate=24 September 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201210331/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a953110.pdf |date=1 December 2012 }}</ref> १९६९ मा, "एम सिकसटिन ए वान" ले "एम फोर्टिन" राइफललाई प्रतिस्थापित गर्‍यो र [[अमेरिकी सशस्त्र बल|अमेरिकी सेना]]को मानक सेवा राइफल भयो । <ref name="Urdang, p. 801">Urdang, p. 801.</ref> "एम सिक्सटिन ए वान" मा बोल्ट-सहायता, क्रोम-प्लेटेड बोर र ३०-राउन्ड म्यागजिन (अघिल्लो २० राउन्ड) लगायतका सुधारहरू गरिए। एम सिक्सटिन विश्वव्यापी रूपमा अन्य सशस्त्र बलहरु द्वारा व्यापक रुपमा प्रयोग गरिएको छ। एम सिक्सटिनको विश्वव्यापी कुल उत्पादन करिब ८० लाख छ, यो तथ्यांकले यसलाई सबभन्दा धेरै उत्पादन हुने ५.५६ मिमी क्यालिबर बन्दुक बनाउँछ ।<ref name="Colt_Weapon_Systems">{{Cite web|url=http://www.colt.com/mil/M16.asp|title=M16 5.56mm Rifle|date=2 June 2003|website=Colt.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030602074644/http://www.colt.com/mil/M16.asp|archivedate=2 June 2003}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030602074644/http://www.colt.com/mil/M16.asp |date=2 June 2003 }}</ref>{{Sfn|Rottman|2011}} अमेरिकी सेनाले ठूलो रूपमा "एम सिक्सटिन" लाई फ्रन्टलाइन लडाई इकाइहरूबाट छोटो र हल्का संस्करण, "एम फो कार्बाइन"को साथ प्रतिस्थापित गर्‍यो।<ref name="Small_Arms_Individual">{{Cite web|url=https://fas.org/man/dod-101/sys/land/wsh2011/290.pdf|title=Small Arms–Individual Weapons|date=3 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209114148/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/land/wsh2011/290.pdf|archivedate=9 February 2011|accessdate=8 November 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209114148/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/land/wsh2011/290.pdf |date=9 February 2011 }}</ref> <ref name="militarytimes26oct15">{{Cite news|url=https://www.marinecorpstimes.com/story/military/2015/10/26/commandant-approves-m4-standard-rifle-marine-corps-infantry/74593750/|title=Commandant approves M4 as standard weapon for Marine infantry|date=26 October 2015|work=Military Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509081237/http://www.marinecorpstimes.com/story/military/2015/10/26/commandant-approves-m4-standard-rifle-marine-corps-infantry/74593750/|archive-date=9 May 2017}}</ref> [[चित्र:M16A1_PVS-2.JPEG|thumb|भियतनाम युद्ध कालीन् पैदल सेना एक रातमा प्रयोगको लागि M16A1 राइफल र एक एएन / PVS-2 स्टारलाइट स्कोप सहित सशस्त्र।]] हाल, "एम सिक्सटिन" १५ [[नाटो|नाटो राष्ट्र]]हरू र ८० भन्दा बढी देशमा प्रयोग भइरहेको छ। == भेरियन्ट्स == === एम सिक्सटिन === == उत्पादन र प्रयोगकर्ताहरू == [[चित्र:M16_operators_of_the_world.svg|thumb| M16 को विश्वव्यापी प्रयोगकर्ताहरू (पूर्व र वर्तमान)]] एम सिक्सटिन राइफल सामान्य रूपमा विश्वमा सबैभन्दा उत्पादन हुने ५६×४५ मिमी राइफल हो। हाल, एम सिक्सटिन १५ नाटो राष्ट्रहरू र ८० भन्दा बढी देशद्वारा प्रयोग भइरहेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा र चीनका धेरै कम्पनीहरूले सबै भेरियन्टका ८० लाख भन्दा बढी राइफलहरू उत्पादन गरेका छन्। करीव ९०% अझै सञ्चालनमा छन्।<ref name="colt_customers">{{Cite web|url=http://www.colt.com/mil/customers.asp|title=Customers / Weapon users|website=Colt Defense Weapon Systems|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902033712/http://www.colt.com/mil/customers.asp|archivedate=2 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902033712/http://www.colt.com/mil/customers.asp |date=2 September 2011 }}</ref> एम सिक्सटिनले [[अमेरिकी सशस्त्र बल]]को मानक इन्फन्ट्री राइफलको रूपमा एम फोर्टिन र एम टु कार्बाइनलाई प्रतिस्थापन गर्‍यो। यद्यपि,एम फोर्टिन प्राय जसो स्नाइपर, तोकिएको निशानेबाज, र औपचारिक भूमिकामा सीमित प्रयोग भाई रहेको छ। === प्रयोगकर्ताहरू === * {{Flag|Afghanistan}}: [[अफगान राष्ट्रिय सेना|अफगान राष्ट्रिय सेना]]को मानक राइफल.<ref>{{Cite web|url=http://www.longwarjournal.org/multimedia/ANSF%20OOBpage4-ANA.pdf|title=Afghan National Security Forces Order of Battle|website=Long War Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120607171044/http://www.longwarjournal.org/multimedia/ANSF%20OOBpage4-ANA.pdf|archivedate=7 June 2012|accessdate=3 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607171044/http://www.longwarjournal.org/multimedia/ANSF%20OOBpage4-ANA.pdf |date=7 June 2012 }}</ref> कोल्ट क्यानाडा सि सेभेन राइफल * {{Flag|Albania}}<ref name=":0">{{Cite web|url=https://salw-guide.bicc.de/en/weapon/view/27/ar-15-m16-m4|title=AR 15 (M16/M4)|last=|first=|date=|website=SALW Guide|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210512172216/https://salw-guide.bicc.de/en/weapon/view/27/ar-15-m16-m4|archivedate=2021-05-12|accessdate=}}</ref> * {{Flag|Antigua and Barbuda}} * {{Flag|Argentina}}: विशेष बलले फकल्यान्डको युद्धमा एम सिक्स्टिन ए वानको प्रयोग गरेको थियो। हाल्, सबै शसस्त्र बलले "एम सिक्सटिन एटु"को प्रयोग गर्छन्.<ref>{{Cite web|url=http://saorbats.com.ar/GaleriaSaorbats/EA05/EA05/index.html|title=Exposición del Ejército Argentino en Palermo, Buenos Aires- Mayo de 2005|archiveurl=https://archive.today/20090122004105/http://saorbats.com.ar/GaleriaSaorbats/EA05/EA05/index.html|archivedate=22 January 2009|accessdate=27 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122004105/http://saorbats.com.ar/GaleriaSaorbats/EA05/EA05/index.html |date=22 January 2009 }}. saorbats.com.ar</ref> * {{Flag|Azerbaijan}}: विशेष बलले र सिमा सुरक्षाबलले एम् सिक्सटिन ए फोको प्रयोग गर्छन्  <ref>https://aqreqator.az/az/siyaset/862891</ref> * {{Flag|Bahrain}} * {{Flag|Bangladesh}} * {{Flag|Barbados}}<ref name="ewen2005">Jane's Special Forces Recognition Guide, Ewen Southby-Tailyour (2005) p. 446.</ref> * {{Flag|Bosnia and Herzegovina}}: "एम सिक्स्टिन ए वान"<ref>{{Cite web|url=http://zeljeznopolje.com/vijesti/bih/item/321-ministarstvo-odbrane-izmjenom-propisa-vojnici-ce-moci-ostati-u-osbih-i-nakon-35-godine|title=Ministarstvo odbrane: Izmjenom propisa vojnici će moći ostati u OSBiH i nakon 35. godine|last=DH|website=zeljeznopolje.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190428024651/http://zeljeznopolje.com/vijesti/bih/item/321-ministarstvo-odbrane-izmjenom-propisa-vojnici-ce-moci-ostati-u-osbih-i-nakon-35-godine|archivedate=28 April 2019|accessdate=28 April 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428024651/http://zeljeznopolje.com/vijesti/bih/item/321-ministarstvo-odbrane-izmjenom-propisa-vojnici-ce-moci-ostati-u-osbih-i-nakon-35-godine |date=28 April 2019 }}</ref> * {{Flag|Belize}} * {{Flag|Bolivia}} * {{Flag|Brazil}}:एम सिक्स्टिन एटु ब्राजिली मरिन कर्प्सद्वारा पायोग गरिन्छ । * {{Flag|Brunei}} एम सिक्स्टिन एटु ब्रुनाइ सशस्त्र बल द्वारा मुख्य राइफलको रुपमा प्रयोग गरिन्छ । * {{Flag|Burundi}}: बुरुन्डी बिद्रोही * {{Flag|Cambodia}}<ref name="worldpolicy2000">{{Cite web|url=http://www.worldpolicy.org/projects/arms/reports/smallarms.htm|title=Report: Profiling the Small Arms Industry – World Policy Institute – Research Project|date=November 2000|publisher=World Policy Institute|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011093831/http://www.worldpolicy.org/projects/arms/reports/smallarms.htm|archivedate=11 October 2017|accessdate=15 July 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011093831/http://www.worldpolicy.org/projects/arms/reports/smallarms.htm |date=11 October 2017 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.smallarmssurvey.org/files/sas/publications/w_papers_pdf/WP/WP4_Cambodia.pdf|title=How Many Weapons Are There in Cambodia?|last=Wille, Christina|date=5 May 2011|website=Small Arms Survey|format=Working Paper|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704230440/http://www.smallarmssurvey.org/files/sas/publications/w_papers_pdf/WP/WP4_Cambodia.pdf|archivedate=4 July 2010|accessdate=27 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704230440/http://www.smallarmssurvey.org/files/sas/publications/w_papers_pdf/WP/WP4_Cambodia.pdf |date=4 July 2010 }}</ref> एम सिक्स्टिन ए वान * {{Flag|Cameroon}} * {{Flag|Canada}}: [[कोल्ट क्यानाडा C7 राइफल|C7]] and [[कोल्ट क्यानाडा C7 राइफल|C8]] variants made by [[कोल्ट क्यानाडा|Colt Canada]] are used by the [[क्यानेडाली सेनाहरू|Canadian Forces]].<ref name="miller2001">Miller, David (2001). ''The Illustrated Directory of 20th Century Guns''. Salamander Books Ltd. {{ISBN|1-84065-245-4}}.</ref> *  मध्य अफ्रीकी गणराज्य * {{Flag|Chile}} चिली मरिन कर्प्स द्वारा एम सिक्स्टिन ए वान प्रयोग * {{Flag|Colombia}} * {{Flag|Congo-Kinshasa}} == संघर्ष == === १९६० को दशक === * [[भियतनाम युद्ध|भियतनाम युद्ध (१९५५–१९७५))]] * लाओस गृहयुद्ध (१९५९–१९७५) * इन्डोनेशिया – मलेशिया टकराव (१९६३–१९६६) * समस्याहरू (१९६० दशकको उत्तरार्ध – १९९) * कोलम्बियाको द्वन्द्व (१९६४ – वर्तमान) * रोडेसियन बुश युद्ध (१९६४–१९७९)) * कम्बोडियन गृहयुद्ध (१९६८–१९७५) * मलेसियामा कम्युनिष्ट विद्रोह (१९६८–१९८९ ) * मोरो संघर्ष (१९६९–२०१९–) * फिलिपिन्समा कम्युनिष्ट विद्रोह (१९६९ – वर्तमान) === १९७० को दशक === * [[योम किपुर युद्ध|योम किपुर युद्ध (१९७३)]] * लेबनानी गृह युद्ध (१९७५–१९९०) * आसेमा विद्रोह (१९७६–२००५) * शाबा द्वितीय (१९७८) * कम्बोडिया – भियतनाम युद्ध (१९७८–१९८९) * साल्भाडोर गृहयुद्ध (१९७९–१९९२) === १९८० को दशक === * फकल्याण्ड युद्ध (१९८२) * श्रीलंका गृहयुद्ध (१९८३–२००९) * अमेरिकी ग्रेनेडा आक्रमण (१९८३) * बोगेनभिल (१९८८–१९९८) * पहिलो लाइबेरियन गृहयुद्ध (१९८९–१९९७) * अमेरिकाद्वारा पानमा आक्रमण (१९८९–१९९०) === १९९० को दशक === * [[खाडी युद्ध|खाडी युद्ध (१९९०–१९९१)]] * सोमाली गृहयुद्ध (१९९१ – वर्तमान) * सियरा लियोन गृहयुद्ध (१९९१– २००२) * बुरुन्डियन गृहयुद्ध (११९९३–२००५) * [[माओवादी जनयुद्ध|नेपाली गृहयुद्ध (]][[माओवादी जनयुद्ध]]) (११९९६–२००६) * पहिलो कंगो युद्ध (१९९६–१९९७) * दोस्रो लाइबेरियन गृहयुद्ध (१९९९–२००३) === २०००को दशक === * अफगानिस्तानको युद्ध (२००१ – वर्तमान) * दार्फरको युद्ध (२००३ – वर्तमान) * इराक युद्ध (२००३–२०११) * किवु द्वन्द्व (२००४ – वर्तमान) * पराग्वेको विद्रोह (२००५-वर्तमान) <ref>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/articulos/epp-mata-a-dos-policias-al-atacar-una-subcomisaria-de-horqueta-anoche-311266.html|title=EPP mata a dos policías al atacar una subcomisaría de Horqueta, anoche - Articulos - ABC Color|website=www.abc.com.py|language=es|accessdate=2021-05-07}}</ref> * मेक्सिकोको लागू औषध विरुद्धको युद्ध (२००६ – वर्तमान) === २०१० को दशक === * [[सिरियाली गृहयुद्ध|सिरियाली गृहयुद्ध (२०११ – वर्तमान)]] * खाडी कार्टेलमा भड्कि ((२०११ – वर्तमान) * लाहाद दातु स्टन्डअफ (२०१३) * इराकी गृहयुद्ध (२०१४–२०१७) {{Sfn|Conflict Armament Research 2014}} * मरावीको युद्ध (२०१७) <ref>{{Cite web|url=http://www.thefirearmblog.com/blog/2017/06/22/arming-maute-group-marawi-city/|title=Arming the Maute Group in Marawi City – The Firearm Blog|date=22 June 2017|website=The Firearm Blog.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114000335/http://www.thefirearmblog.com/blog/2017/06/22/arming-maute-group-marawi-city/|archivedate=14 November 2017|accessdate=16 January 2018}}</ref> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[एके फोर्टी सेभेन]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} ==बाह्य कडीहरू== [[श्रेणी:शीत युद्धकालीन बन्दुकहरू]] echvs2jnxwh24esqwxqrfmbux25q7ly 0 125019 1393585 1318271 2026-11-02T12:12:44Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393585 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = अक्कादी | nativename = {{lang|akk|𒀝𒅗𒁺𒌑}}<br>{{transl|akk|अक्कदु}} | altname = बेबिलोनी वा अश्शूरी | image = P1050578 Louvre Obélisque de Manishtusu détail rwk.JPG | imagecaption = मनिष्तुशुको ओबिलिस्कमा अक्कादी भाषाको शिलालेख | states = | region = [[मेसोपोटामिया]] | era = २५००-५०० ईपूर्व; शैक्षिक वा लिटर्जिकल प्रयोग सन् १०० सम्म | familycolor = Afro-Asiatic | fam1 = [[अफ्रोएसियाली भाषा परिवार]] | fam2 = [[सामेली भाषा परिवार|सेमिटिक]] | fam3 = [[पूर्वी सेमिटिक भाषाहरू|पूर्वी सेमिटिक]] | dia1 = पुरानो अक्कादी<ref>{{cite web|url=https://mnamon.sns.it/index.php?page=Lingua&id=7&lang=en|title=Akkadian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://isac.uchicago.edu/sites/default/files/uploads/shared/docs/mad2.pdf|title=Old Akkadian writing and grammar|website=uchicago.edu |author=I.J. Gelb|access-date=25 June 2023}}</ref> | dia2 = अश्शूर | dia3 = बेबिलोनी<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Babylonian-dialect|title=Babylonian dialect &#124; Akkadian dialect &#124; Britannica}}</ref> | dia4 = [[कनानो-अक्कादी भाषा|कनानो-अक्कादी]]<ref>{{cite web|url=https://www.tau.ac.il/~izreel/publications/CanAkkMethRequisites_2007.pdf|title=Canaano-Akkadian|website=tau.ac.il|year=2007|author=Shlomo Izre’el|access-date=25 June 2023}}</ref><ref>von Dassow, Eva, "Canaanite in Cuneiform", Journal of the American Oriental Society, vol. 124, no. 4, pp. 641–74, 2004</ref> | iso2 = akk | iso3 = akk | glotto = akka1240 | glottorefname = अक्कादी | nation = सुरुमा अक्काद (मध्य मेसोपोटामिया); कांस्यको अन्त्य र प्रारम्भिक फलाम युगमा मध्य पूर्व र इजिप्टको साझा भाषा। | notice = IPA }} '''अक्कादी''' ( ''akkadû'', {{Script/Cuneiform|{{lang|akk|{{linktext|𒀝|𒅗|𒁺|𒌑}}}}}} ''ak-ka-du-u ₂'' ; लोगोग्राम: {{Script/Cuneiform|{{lang|akk|{{linktext|𒌵|𒆠}}}}}} ''URI ^KI'' ) एक विलुप्त पूर्वी सेमिति भाषा हो जुन प्राचीन मेसोपोटामियामा (अक्कद, असिरिया, इसिन, लार्सा र बेबिलोनिया) तेस्रो सहस्राब्दी इसापूर्वदेखि आठौँ शताब्दी इसापूर्व सम्म बोलियो जब त्यसलाई क्रमश [[आरामाइकेली भाषा|आरामी भाषा]]ले प्रतिस्थापन गर्न थाल्यो। यो सबैभन्दा पहिलो प्रलेखित सेमिति भाषा हो जसले क्युनिफोर्म लिपिको प्रयोग गर्दथ्यो जुन मूल रुपमा असम्बन्धित र विलुप्त [[सुमेरी भाषा]] लेख्न प्रयोग गरिन्थ्यो। अक्कादी भाषा अक्कद सहरको नामबाट राखिएको हो जुन अक्कादी साम्राज्य (लगभग  २३३४ - २१५४  ईसापूर्व) को समयमा मेसोपोटामियाली सभ्यताको प्रमुख केन्द्र रहेको थियो। सुमेरी र अक्कादी भाषाहरूको बीचको पारस्परिक प्रभावले यी भाषाहरूलाई विद्वानहरूलाई भाषा सङ्घको रूपमा वर्णन गर्न प्रेरित गरेको छ। अक्कादी साम्राज्यको पतनको शताब्दीऔँ पछि, अक्कादी, यसको असीरियाली र बेबिलोनी स्वरूपहरूमा, मेसोपोटामियाली साम्राज्यहरू (पुरानो असीरियाई साम्राज्य, बेबिलोनिया, मध्य असीरियाई साम्राज्य) को मातृभाषा थियो, जुन पछिल्लो कांस्य युगमा थियो, र कांस्य युगको पतनको समयमा प्राचीन निकट पूर्वको अधिकांश क्षेत्रहरूको साझा भाषा बनेको थियो। यद्यपि यसको क्रमिक पतन फलाम युगमा शुरू भयो, जब नव-असीरियाली साम्राज्यको दौरान आठौँ शताब्दी ई.पू. मा राजा तिगलथ-पिलेसर तृतीयले असीरियाई साम्राज्यको सम्पर्क भाषा रूपमा शाही आरामी भाषालाई प्रस्तुत गरे। हेल्लेनी कालसम्म, यो भाषा अधिकांश मात्रामा विद्वान र पुरोहितहरूमा सीमित भयो जो असीरिया र बेबिलोनियाका मन्दिरहरूमा कार्यरत थिए। अन्तिम ज्ञात अक्कादी क्यूनिफर्म दस्तावेज पहिलो शताब्दी हो। ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} {{कमन्सश्रेणी|Akkadian language}} [[श्रेणी:अक्कादी भाषा| ]] 1rfgd5o1b6iqvdvskdj50yux22y0xud 0 125212 1393644 1393368 2026-11-03T03:43:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393644 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post| | post = नगर प्रमुख | body = {{nowrap|काठमाडौँको महानगरपालिका}} | native_name = काठमाडौँको महानगरपालिकाका नगर प्रमुख | flag = Flag of Kathmandu, Nepal.svg | flagsize = 150px | flagcaption = काठमाडौँको झण्डा | insignia = | insigniasize = 110px | insigniacaption = काठमाडौँ महानगरपालिकाको छाप | image = | imagesize = | alt = <!-- Optional --> | incumbent = [[सुनिता डंगोल]] | acting = सुनिता डंगोल | incumbentsince = सन् २०२२ मे ३० | predecessor = [[विद्यासुन्दर शाक्य]] | type = कार्यवाहक प्रमुख | status = | style = | residence = | seat = {{nowrap|नगर कार्यपालिकाको कार्यालय}}, काठमाडौँ | termlength = पाँच वर्ष, एकपटक नवीकरण | constituting_instrument = [[नेपालको संविधान]] | precursor = <!-- The immediate predecessor post(s), if any. --> | formation = वि.सं. १९७६ | inaugural = सिंह शमशेर | succession = | abbreviation = | unofficial_names = काठमेयर | deputy = {{nowrap|काठमाडौँ महानगरपालिका}}को नगर उप-प्रमुख | salary = रु ४६,०००<ref>{{Cite web |url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/830181-1653096959.html |title=महानगरका मेयरको तलब कति? |last=शर्मा |first=भुवन |website=नागरिक न्युज |language=नेपाली |accessdate=2022-06-29}}</ref> | website = {{URL|https://kathmandu.gov.np/}} | footnotes = | appointer = [[काठमाडौँ]]को मतदाता }} '''काठमाडौँको नगर प्रमुख''' [[काठमाडौँ|काठमाडौँ महानगरपालिका]] नगर कार्यपालिकाको प्रमुख हुन्। नगर प्रमुख पाँच वर्षको अवधिको लागि निर्वाचित हुन्छ र बढीमा दुई कार्यकाल सेवा गर्न सीमित हुन्छ। यो भूमिका पहिलो पटक [[राणा वंश|राणा शासन]]कालमा वि.सं. १९७६ मा सिर्जना भएको थियो।<ref name="सय वर्ष">{{Cite web |url=https://nayapatrikadaily.com/news-details/31590/2019-12-18 |title=स्थानीय तह अभ्यासका सय वर्ष |website=नयाँ पत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]] राष्ट्रिय राजनीतिमा हाम फाल्दै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी रास्वपामा प्रवेश गरेपछि काठमाडौँको वर्तमान नगर प्रमुखका रुपमा उपप्रमुख सुनिता डंगोल कार्यवाहक प्रमुख बनेकी छिन । उनी वि.सं. २०७९ को [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९|स्थानीय तह निर्वाचन]]मा निर्वाचित भएका थिए र वि.सं. २०७९ जेठ १६ मा पदभार ग्रहण गरेका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.himalkhabar.com/news/130340 |title=तस्वीरमा बालेनको शपथ ग्रहण |last=मचामसी |first=अमित |website=हिमाल खबर |accessdate=2022-06-29 }}{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> काठमाडौँ महानगरपालिकाले काठमाडौँको सहरको व्यवस्थापन गर्छ र नगर प्रमुखलाई काठमाडौँको ३२ वडाका वडा अध्यक्षहरू रहेको नगर कार्यपालिकाले समर्थन गर्ने गर्दछ।<ref>{{cite constitution |article=२१६|clause=२|section=|country=नेपाल|language=नेपाली|ratified=सन् २०१५ सेप्टेम्बर २०|url=|access-date=May 23, 2022}}</ref> ==इतिहास== देशको राजधानीको रूपमा रहेको काठमाडौँमा स्थानीय प्रशासनको आरम्भ तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा|चन्द्रशमशेर राणा]]ले गरेका थिए। 'ए श्रेणी'का राणा तथा शासकवर्गहरू हिड्ने बाटो सफा तथा व्यवस्थित गर्नुपर्ने अभिप्रायले गर्दा उनले वि.सं. १९७६ पुस २ गते सवाल सनद जारी गर्दै खड्ग निशान लगाएर भोटाहिटीमा सफाई अड्डाको स्थापना गरेका थिए।<ref name="सय वर्ष"/> सफाई अड्डाको प्रशासनिक व्यवस्थापनमा रैती दुनियाँबाट सात जना भलादमी सदस्यहरू र तत्कालीन राणा सरकारका तर्फबाट चेयरम्यान, भाइस चेयरम्यान, इन्जिनियर र म्युनिसिपालिटी हाकिम गरेर ११ जनाको समिति बनाएका थिए।<ref name="सवाल">{{cite news|url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf|title=स्वायत्त शासन|date=वि.सं. २०७२ बैशाख|accessdate=वि.सं. २०७८ चैत्र २|publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान|page=७|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316075129/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta_Shasan-2072-Issue-I.pdf|archive-date=2022-03-16}}</ref> नेपालमा यसलाई नै स्थानीय प्रशासन विकेन्द्रीकरणको पहिलो प्रयास तथा जनताहरूको समेत प्रत्यक्ष पहुँच र नजिकको सरकारी अड्डाको संस्थागत संरचना मान्ने गरिन्छ। प्रारम्भिक समयमा सफाई अड्डाको स्थापना हुँदा यसलाई तल्लो फाँट र माथिल्लो फाँट गरी २ फाँटमा विभाजन गरिएको थियो जसलाई सुधार गर्न, जनताको काम व्यवस्थापन गर्न र अड्डाको कार्य क्षेत्र फराकिलो बनाउन तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भीम शमशेर राणा]]ले वि.सं. १९८८ मा सवाल सनद जारी गरेका थिए।<ref>{{Cite web|url=https://nepalmag.com.np/literature/2014/07/13/7158|title=रोलक्रम परिवर्तन र प्रजातन्त्रको उदय|last=आचार्य|first=सन्तोष|website=नेपाल पत्रिका|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.kathmandu.gov.np/cityatglance/index.html|title=नगर परिचय|date=2006-05-01|website=काठमाडौँ महानगरपालिका कार्यालय|language=नेपाली|access-date=2022-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702223544/http://www.kathmandu.gov.np/cityatglance/index.html|archive-date=2007-07-02}}</ref> सफाई अड्डाको रूपमा २८ वर्षसम्म काम गरेपछि वि.सं. २००३ फाल्गुन २ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पद्म शमशेर राणा]]ले आफ्नै निवासमा मानिसहरू भेला पारी भोटाहिटी सफाइ अड्डालाई 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' घोषणा गरेका थिए। वि.सं. २००४ सालमा भएको काठमाडौँ नगरपालिकाको पहिलो निर्वाचनमा राणा शासनले गेहेन्द्र शमशेर थापालाई काठमाडौँको नगर प्रमुख र आम जनताबाट शंकरदेव पन्त नगर उप-प्रमुखमा निर्वाचित गरेका थिए। [[राणा वंश|राणा शासन]]कै समयमा वि.सं. २००६ चैत्र २७ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा|मोहन शमशेर राणा]]ले नेपालमा नगर पञ्चायत ऐन, २००६ जारी गरेर लागु गरेपछि 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' नगर पञ्चायत बन्न पुगेको थियो।<ref name="सवाल" /> देशमा राणा शासनको अन्त्य र [[लोकतन्त्र|प्रजातन्त्र]]को उदय भएसँगै वि.सं. २०१० जेठ ५ गते नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९ जारी भएपछि वि.सं. २०१० भदौ १७<ref name="नगर वर्ष">{{Cite web |url=https://www.thenepaltop.com/news/224892 |title=कहिले-कहिले भएको थियो स्थानीय तह निर्वाचन? |website=द नेपाल टप |language=नेपाली |accessdate=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202042321/https://www.thenepaltop.com/news/224892 |archive-date=2022-12-02 }}</ref> गते १८ वटा वडाहरू सहितको काठमाडौँ नगरपालिका बनेको थियो। वि.सं. २०१० सालमा भएको पहिलो लोकतान्त्रिक निर्वाचनमा जनकमान श्रेष्ठ काठमाडौँ नगर प्रमुखमा निर्वाचित भई तत्कालिन नगरपालिकाको पहिलो निर्वाचित मेयर बनेका थिए। वि.सं. २०१७ पौष २२ गते देशमा तत्कालीन राजा [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र शाह]]ले [[पञ्चायती व्यवस्था]] आरम्भ गरेको २ वर्षपछि वि.सं. २०१९ भदौ ५ गते नगर पञ्चायत ऐन, २०१९ जारी गरिएको थियो जसको फलस्वरूप यो नगरपालिका स्वतः नगर पञ्चायतमा परिणत भएको थियो। पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते<ref name="नगरपालिका ऐन नेपाल">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|title=नगरपालिका ऐन, २०४७|date=वि.सं. २०४७ जेठ २८|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १०|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222160428/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15813|archive-date=2022-02-22}}</ref> नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरेपछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले काठमाडौँ स्वतः आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो।<ref name="संविधान">{{cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853|title=श्री ५ महारजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवबाट नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ बक्सेको घोषणा|date=वि.सं. २०४७ कार्तिक २३|accessdate=वि.सं. २०७८ फाल्गुन १|publisher=नेपाल राजपत्र|agency=नेपाल सरकार|language=नेपाली|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234921/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=15853|archive-date=2022-02-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com.np/books?id=yi5GAQAAIAAJ|title=मेचीदेखि महाकाली|date=सन् १९७५|publisher=श्री ५ सरकार सूचना मन्त्रालय|language=नेपाली|accessdate=2022-02-15}}</ref> राजधानीको रूपमा रहेको यो नगरमा बढ्दो जनसङ्ख्या, शिक्षा, स्वास्थ्य, खेलकूद, सहरीकरण, यातायात, विमानस्थल लगायतका आवश्यक भौतिक पूर्वाधार भएको कारणले तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९ गते काठमाडौँ नगरपालिकालाई स्तरोन्नति गर्दै देशकै पहिलो महानगरपालिकाको रूपमा काठमाडौँ महानगरपालिका घोषणा गरेको थियो।<ref name="महानगर">{{cite news|title=नगर कार्यपालिकाको कार्यालय - काठमाडौँ महानगरपालिका |url=https://kathmandu.gov.np/wp-content/uploads/2021/08/Notice-publication.pdf |date=वि.सं. २०७८ |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत्र २ |language=नेपाली |page=१ |publisher=काठमाडौँ महनगरपालिका कार्यालय}}</ref> त्यस समयमा काठमाडौँ नगरपालिकाको नगर प्रमुख प्रेमलाल सिंह थिए। वि.सं. २०५४ सालमा भएको स्थानीय तह निर्वाचनमा काठमाडौँ महानगरपालिकाको पहिलो नगर प्रमुखको रूपमा [[केशव स्थापित]] निर्वाचित भएका थिए।<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalpress.com/2022/05/11/187564/ |title=गेहेन्द्र शम्शेरदेखि विद्यासुन्दरसम्म : ७५ वर्ष क-कसले हाँके काठमाडौं ? |website=नेपाल प्रेस |language=नेपाली |accessdate=2022-06-30}}</ref> ==नगर प्रमुखहरूको सूची== === राणा शासनकाल (वि.सं. १९७६–२००७) === {| class="wikitable" !# !नगर प्रमुख ! colspan="2" |पदावधि |- |१ |सिंह शमशेर ज. ब. राणा <ref name="मेयर इतिहास">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2017/05/13/a-mayoral-history-of-kathmandu|title=A mayoral history of Kathmandu|last=खतिवडा|first=दिपेश|website=काठमाडौँ पोस्ट|language=अङ्ग्रेजी|trans-title=काठमाडौँको मेयर इतिहास|access-date=2022-04-02}}</ref> |वि.सं. १९७६ |अज्ञात |- |२ |गेहेन्द्र शमशेर थापा<ref>{{Cite web |url=https://www.nepalpress.com/2022/05/11/187564/ |title=गेहेन्द्र शम्शेरदेखि विद्यासुन्दरसम्म : ७५ वर्ष क-कसले हाँके काठमाडौं ? |website=नेपाल प्रेस |language=नेपाली |accessdate=2022-07-02}}</ref> |वि.सं. २००४<ref>{{Cite web |url=http://nepalihimal.com/ |title=राणाकालको चुनाव |last=अर्याल |first=दीपक |website=हिमाल खबरपत्रिका |language=नेपाली |accessdate=2022-07-02}}</ref> |वि.सं. २००७ |} === सङ्क्रमण काल (वि.सं. २०१०–२०१७) === {| class="wikitable" !# !नगर प्रमुख ! colspan="2" |पदावधि ! colspan="2" |राजनीतिक दल |- |३ |जनकमान श्रेष्ठ<ref name="मेयर">{{Cite web|url=https://nepalkhabar.com/opinion/14372-2019-12-13-11-55-58|title=जो २४ वर्षको उमेरमा काठमाडौँको पहिलो मेयर बने|last=थापा|first=सूर्य|website=नेपालखबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-01}}</ref> |वि.सं. २०१० |वि.सं. २०११<ref>{{Cite web|last=अधिकारी|first=प्रकृति|url=https://gorkhapatraonline.com/index.php/news/11588|title=प्रजातन्त्रपछिको पहिलो स्थानीय निर्वाचन|website=गोरखापत्र |language=नेपाली|access-date=2022-05-28}}</ref> | bgcolor="red" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (२०७५–२०७७)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी]] |- |४ |प्रयागराज सिंह सुवाल<ref name="मेयर सूची" /> |वि.सं. २०११ |वि.सं. २०१७ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |} === पञ्चायत काल (वि.सं. २०२२–२०४७) === {| class="wikitable" !# !प्रधानपञ्च ! colspan="2" |पदावधि |- |५ |गणेशमान श्रेष्ठ<ref name="मेयर सूची">{{cite news |last=नेपाल |first=खेमराज |title=नगरपालिका: के छ, के छैन? |url=http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta-Shasan-Municipal-Issue-10_2073.pdf |date=वि.सं. २०७३ आसार |accessdate=वि.सं. २०७८ चैत्र २० |language=नेपाली |page=१२ |publisher=स्वशासन अध्ययन प्रतिष्ठान |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235456/http://inlogos.org/wp-content/uploads/2016/02/Swayatta-Shasan-Municipal-Issue-10_2073.pdf |archive-date=2022-04-03 }}</ref> |वि.सं. २०२२ |वि.सं. २०२७ |- |६ |चन्द्रानन्द नेवा<ref name="नेवा">{{Cite web |url=https://www.lalitpurkhabar.com/2022/05/12/66736 |title=रहेनन् काठमाडौं महानगरका पूर्ववडाध्यक्ष चन्द्रानन्द नेवा |date=2022-05-12 |website=ललितपुर खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528103421/https://www.lalitpurkhabar.com/2022/05/12/66736 |archive-date=2022-05-28 }}</ref> |वि.सं. २०२७ |वि.सं. २०३३ |- |७ |बासुदेव ढुङ्गाना<ref name="मेयर सूची" /> |वि.सं. २०३३ |वि.सं. २०३८ |- |८ |प्रेमबहादुर शाक्य<ref name="मेयर सूची" /> |वि.सं. २०३८ |वि.सं. २०३९ |- |९ |कमल चित्रकार<ref name="मेयर सूची" /> |वि.सं. २०३९ |वि.सं. २०४३ |- |१० |हरिबोल भट्टराई <ref name="मेयर सूची" /> |वि.सं. २०४३ |वि.सं. २०४७ |} === संवैधानिक राजतन्त्र काल (वि.सं. २०४७–२०६३) === {| class="wikitable" !# !नगर प्रमुख ! colspan="2" |पदावधि ! colspan="2" |राजनीतिक दल |- |११ |[[प्रेमलाल सिंह]]<ref>{{Cite web|url=https://suryakhabar.com/2017/04/11079/|title=यसरी जितेका थिए पिएल सिंह र केशव स्थापितले काठमाण्डौ महानगरको चुनाव, अहिले त्यस्तै तयारी नथाले जित्न मुस्किल पर्छ !|website=सूर्य खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |वि.सं. २०४९ |वि.सं. २०५४ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |नेपाली कांग्रेस |- |१२ |[[केशव स्थापित]]<ref>{{Cite web|url=https://www.makalukhabar.com/2018/11/572580/|title=केशव स्थापित सरकारबाट विस्थापित होलान् ?|date=2018-11-02|website=मकालु खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |वि.सं. २०५४ |वि.सं. २०६० | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |१३ |[[राजाराम श्रेष्ठ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2017/05/579806|title=आधा दर्जन पूर्वसांसद मेयरमा भिड्दै (सूचीसहित)|website=अनलाइन खबर|language=नेपाली|access-date=2022-04-03}}</ref> |वि.सं. २०६० |वि.सं. २०६१ | bgcolor="{{party color|Rastriya Prajatantra Party}}" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |} === सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल (वि.सं. २०७४–वर्तमान) === {| class="wikitable" !# !तस्विर !नाम ! colspan="2" |पदावधि !निर्वाचित ! colspan="2" |राजनीतिक दल |- |१४ |[[चित्र:Bidya_Sundar_Shakya_meets_Manuela_Carmena_in_Madrid_in_2017.jpg|center|frameless|150x150px]] |[[विद्यासुन्दर शाक्य]]<ref>{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/122924-1495942740.html|title=काठमाडौँ महानगरमा एमालेका विद्यासुन्दर शाक्य विजयी|website=नागरिक सामचार|language=नेपाली|access-date=2022-04-02}}</ref> |वि.सं. २०७४ जेष्ठ १७<ref>{{Cite web |url=https://www.janaboli.com/post/88196 |title=काठमाडौं महानगरमा नवनिर्वाचित विद्यासुन्दर शाक्य सहितका जनप्रतिनिधिको शपथ ग्रहण आज |date=2017-05-31 |website=जनबोली न्यूज |language=नेपाली |accessdate=2022-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702021705/https://www.janaboli.com/post/88196 |archive-date=2022-07-02 }}</ref> |वि.सं. २०७९ जेष्ठ ५<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2022/02/1076764 |title=स्थानीय जनप्रतिनिधिको कार्यकाल कहिले सकिन्छ ? |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-07-02}}</ref> |[[काठमाडौँ महानगरपालिका निर्वाचन, २०७४|२०७४]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist–Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |१५ | |[[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]] |वि.सं. २०७९ जेष्ठ १६<ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2022/05/1135364 |title=काठमाडौंका मेयर बालेन साहले नेपाल भाषामा पनि लिए शपथ |website=अनलाइन खबर |language=नेपाली |accessdate=2022-07-02}}</ref> |२०८२ माघ ४ |[[काठमाडौँ महानगरपालिका निर्वाचन, २०७९|२०७९]] | bgcolor="{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |} ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[नेपालका नगर प्रमुखहरूको सूची]] == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:काठमाडौँ]] [[श्रेणी:काठमाडौँ महानगरपालिकाका नगरप्रमुखहरू| ]] [[श्रेणी:काठमाडौँ सम्बन्धित सूचीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका राजनीतिक पदाधिकारीहरूको सूची]] 7wcfvookwte0epntjgekzpjiq9pdegk 10 125362 1393618 1067445 2026-11-02T19:43:10Z Maintenance script 21402 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1393618 sanitized-css text/css /* Infobox V3 */ div.infobox_v3 { padding: 5px; width: 25em; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; clear: right; float: right; font-size: 0.9em; line-height: 1.4; margin: 0 0 0.5em 1em; max-width: 325px; word-wrap: break-word; } .infobox_v3 .entete { display: table; height: 45px; width: 100%; font-weight: bold; text-align: center; font-size: 1.4em; line-height: 1.1; margin-bottom: 10px; background-color: #dfedff; } .infobox_v3 .entete > div { display: table-cell; vertical-align: middle; padding: 3px; } .infobox_v3:not(.large) .entete.icon > div { padding: 3px 48px; } /* Images */ .infobox_v3 .images { text-align: center; display: flex; justify-content: space-around; align-items: center; } .infobox_v3 .images a { max-width: 100%; flex: 0 0 auto; /* be kind ie11 */ } .infobox_v3 .deux-images a { max-width: 48%; } .infobox_v3 .images img { max-width: 100%; height: auto; } .infobox_v3 .legend { font-size: 0.9em; text-align: center; margin: 5px 0 8px 0; } /* Tableaux */ .infobox_v3 table { width: 100%; margin: 5px 0; table-layout: fixed; border-collapse: collapse; } .infobox_v3 th[scope="col"] { text-align: center; word-wrap: normal; } .infobox_v3 th[scope=row] { text-align: left; padding-right: 10px; width: 8em; max-width: 140px; word-wrap: normal; } .infobox_v3 th[scope=row], .infobox_v3 td { padding-top: 4px; vertical-align: super; } .infobox_v3 th[scope=row].middle { vertical-align: middle; } .infobox_v3.bordered th[scope=row], .infobox_v3.bordered td { padding-bottom: 4px; border-top: 1px solid #dfedff; } .infobox_v3.bordered caption.bordered { margin: 0 0 -1px 0; } .infobox_v3 tr.left td { text-align: left; } .infobox_v3 tr.vborder td { border-left: 1px dotted #aaa; } .infobox_v3 tr.vborder td:first-child { border-left: none; } .infobox_v3 td.data { text-align: center; } .infobox_v3 tr:first-child ul:first-child { margin-top: 0; } /* Titres bloc et caption tableaux */ .infobox_v3 p.bloc, .infobox_v3 caption { font-weight: bold; text-align: center; line-height: 1.1; margin: 0 0 5px 0; padding: 4px; background: #dfedff; } .infobox_v3 p.bloc { margin: 5px 0; } .infobox_v3 caption.bordered, .infobox_v3 p.bordered { border-top: 1px solid #dfedff; border-bottom: 1px solid #dfedff; background: transparent; } .infobox_v3 .bordered.navbar, .infobox_v3 .bordered.nav { padding-top: 4px; border-bottom: 0; } /* TODO : mettre à jour la classe .hidden générique */ .infobox_v3 caption.hidden { margin: 0 !important; padding: 0 !important; } /* Séparateur */ .infobox_v3 .hr { font-size: 1px; line-height: 1px; margin: 5px 0; background-color: #dfedff; } .infobox_v3 .hr.collapse { margin: 5px 0 -8px 0; } /* Tnavbar */ .infobox_v3 .navbar { text-align: right; font-size: 0.8em; line-height: 1.1; margin: 8px 0 0; } .infobox_v3 .navbar .plainlinks { float: left; } /* Navigateur */ .infobox_v3 .overflow { overflow: hidden; } .infobox_v3 .prev a, .infobox_v3 .prev_bloc { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/ArrowLeftNavbox.svg/12px-ArrowLeftNavbox.svg.png") no-repeat left center; float: left; max-width: 40%; padding: 0 0 0 18px; text-align: left; } .infobox_v3 .next a, .infobox_v3 .next_bloc { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/ArrowRightNavbox.svg/12px-ArrowRightNavbox.svg.png") no-repeat right center; float: right; max-width: 40%; padding: 0 18px 0 0; text-align: right; } /* Divers */ .infobox_v3 table.maillot-equipe td { padding: 0; } .infobox_v3 table.maillot-equipe { table-layout: auto; } /* [[श्रेणी:जानकारी बाकसका वस्तुहरू]] */ 7s3teim4p3vypiten6hs7sxshtwbr68 0 127213 1393667 1384857 2026-11-03T07:37:56Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393667 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[गाउँपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = बर्दिया जिल्ला#लुम्बिनी प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{झण्डा|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes = <ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-5/district-bardiya/geruwa?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = [[अध्यक्ष]] | leader_name = जमान सिंह केसी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | leader_title1 = [[उपाध्यक्ष]] | leader_name1 = लक्ष्मीकुमारी चौधरी <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 78.41<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=5&district=58&municipality=4|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 33514 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपालको प्रमाणिक समय|नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|28.47585|81.192614|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-newiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०८४ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[पशुपतिनगर, बर्दिया|पशुपतिनगर]] गाविसको कार्यालय | website = [https://geruwamun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} '''{{पृष्ठको नाम}}''' [[बर्दिया जिल्ला]]का २ [[गाउँपालिका]]हरू मध्ये एक हो।<ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12}}</ref> २७ फागुन २०७३ मा, गाउँपालिका घोषणा गर्दा [[पाताभार]], [[गोला, बर्दिया|गोला]], [[पशुपतिनगर, बर्दिया|पशुपतिनगर]] र [[मनाउ|मनाऊ]] [[गाउँ विकास समिति (नेपाल)|गाविस]]हरू यसमा गाभिएका थिए। ==जनसङ्ख्या== [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]]को जनगणना अनुसार {{पृष्ठको नाम}}को कुल जनसङ्ख्या ३३,५१४ रहेको छ भने यहाँ ७,७६२ घरधुरी रहेका छन्।<ref name="जनगणना २०७८"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ गेरुवा गाउँपालिकाको वडा विवरण |- ! वडा नं. !! समावेश साविकका गाविसहरू !! जनसङ्ख्या (२०७८) !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (प्रति व.कि.मी.) |- | १ || [[पाताभार]] (१, ६-८) || ५,४९१ || १३.८५ || ३९६.४६ |- | २ || [[पाताभार]] (३-५) || ४,४२७ || १०.४७ || ४२२.८३ |- | ३ || [[पाताभार]] (२, ९) || ४,९०६ || ११.१५ || ४४०.०० |- | ४ || [[गोला, बर्दिया|गोला]] || ६,३४० || १४.०७ || ४५०.६० |- | ५ || [[पशुपतिनगर, बर्दिया|पशुपतिनगर]] || ६,४३३ || ११.९६ || ५३७.८८ |- | ६ || [[मनाउ]] || ५,९१७ || १६.९१ || ३४९.९१ |- ! कुल !! !! ३३,५१४ !! ७८.४१ !! ४२७.४२ |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य कडीहरू== *[https://web.archive.org/web/20241003192814/https://dccbardiya.gov.np/ जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, बर्दिया] {{बर्दिया जिल्लाका स्थानीय तहहरू}} [[श्रेणी:बर्दिया जिल्लाका गाउँपालिकाहरू]] [[श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका गाउँपालिकाहरू‎]] rbhs2tvckkbauhgk9fmpi9k2rpkyzrv 0 128292 1393626 1393355 2026-11-02T23:33:19Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393626 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|पहिलो आम निर्वाचनका विजयी उम्मेदवार}} {{Infobox legislative session |name = नेपालको प्रथम प्रतिनिधि सभा |website = |chamber1 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] |chamber1_leader4 = |chamber1_leader4_type = [[प्रतिपक्ष दलको नेता]] |chamber1_leader3 = [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) |chamber1_leader3_type = [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] |chamber1_leader2 = {{nowrap|[[महेन्द्रनारायण निधि]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])}} |chamber1_leader2_type = {{nowrap|उप सभामुख}} |chamber1_leader1 = {{nowrap|[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस]])}} |chamber1_leader1_type = सभामुख |control1 = |membership1 = १०९ |control2 = |chamber2 = [[राष्ट्रिय सभा (नेपाल)|राष्ट्रिय सभा]] |chamber2_leader1_type = अध्यक्ष |chamber2_leader1 = [[डम्बरबहादुर सिंह ]] |chamber2_leader2_type = उपाध्यक्ष |chamber2_leader2 = कमल राना |membership2 = ३६ |after = [[राष्ट्रिय पञ्चायत|प्रथम पञ्चायत]] |image = Pratinidhisabha.JPG |before = |term_end = २०१७ पुष १ |term_start = २०१६ साउन १५ |government = [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्]] |election = [[आम निर्वाचन २०४८]] |meeting_place = [[सिंहदरबार#ग्यालरी बैठक|ग्यालरी बैठक]] |state = |country = {{flag|नेपाल अधिराज्य|1775|size=20px}} |body = {{nowrap|[[नेपालको सङ्घीय संसद|नेपाल अधिराज्यको संसद]]}} |caption = ग्यालरी बैठक |image_size = 130px | session1_start = २०१६ असार १६ | session1_end = २०१६ असोज २१ | session2_start = २०१५ चैत १८ | session2_end = २०१७ भदौ ३१ }} यो [[आम निर्वाचन २०१५|व्यवस्थापिका निर्वाचन २०१५]] र त्यसपछिको उपनिर्वाचनमा [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]मा निर्वाचित सांसदहरूको सूची हो। यो सूची निर्वाचन क्षेत्रद्वारा व्यवस्थित गरिएको छ। निर्वाचन पश्चात् [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] सभामुख र [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] प्रधानमन्त्री बनेका थिए।<ref>{{Cite web|title=Remembering KP Bhattarai|url=https://kathmandupost.com/opinion/2014/03/04/remembering-kp-bhattarai|access-date=2020-12-12|website=kathmandupost.com|language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{Cite news|last=Reuters|date=1982-07-22|title=B.P. KOIRALA, FORMER PRIME MINISTER OF NEPAL (Published 1982)|language=en|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1982/07/22/obituaries/bp-koirala-former-prime-minister-of-nepal.html|access-date=2020-12-12|issn=0362-4331}}</ref> == प्रतिनिधि सभाको संरचना == <gallery mode="slideshow" caption="नेपालको प्रथम प्रतिनिधि सभा"> File:Nepal PratinidhiSabha 1959dissolution.svg|विघटनको बेलामा File:Nepal PratinidhiSabha 1959.svg|निर्वाचन पश्चात् संसद् </gallery> {| width="600px" |} {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |दल ! colspan="2" |सदस्यहरू |- ![[आम निर्वाचन २०१५|निर्वाचन]] पछि !विघटनको बेलामा |- | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |७४ |७३ |- | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्]] |१९ |१९ |- | bgcolor="#3f54d" | |[[संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टी]] |५ |५ |- | bgcolor="{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]] |४ |४ |- | bgcolor="#9d3e7" | |[[नेपाल प्रजा परिषद्|नेपाल प्रजापरिषद् (आचार्य)]] |२ |२ |- | bgcolor="#bb70b8" | |[[नेपाल प्रजा परिषद्|नेपाल प्रजापरिषद् (मिश्र)]] |१ |१ |- | bgcolor="{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |४ |४ |- | |खाली |— |१ |- ! colspan="2" |जम्मा !१०९ !१०९ |} == निर्वाचित सांसदहरूको सूची == [[File:Nepal-1959-Sc120-King Mahendra Opening Parliament.jpg|thumb|नेपालको पहिलो निर्वाचित व्यवस्थापिका, प्रथम प्रतिनिधिसभाको प्रथम अधिवेशनको प्रारम्भको उपलक्ष्यको स्मारिका टिकट]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |निर्वाचन क्षेत्र ! rowspan="2" |निर्वाचित उम्मेदवार ! colspan="2" rowspan="2" |दल |- !# !नाम |- |१ |कान्तिपुर |[[गणेशमान सिंह]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२ |काठमाडौँ उपत्यका पश्चिम |नरबहादुर थापा क्षेत्री | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |३ |ललितपुर उपत्यका |[[तुलसीलाल अमात्य]] | bgcolor="{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]] |- |४ |भक्तपुर उपत्यका |जगन्नाथ आचार्य | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |५ |काठमाडौँ उपत्यका उत्तर-पूर्व |लोचन शमशेर थापा | bgcolor="#3f54d" | |[[संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |६ |चौतारा उत्तर-पश्चिम |गुण निधि | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |७ |चौतारा उत्तर-पूर्व |चन्द्रलाल श्रेष्ठ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |८ |चौतारा मध्य-पश्चिम |सुरेन्द्रप्रसाद उपाध्याय | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |९ |चौतारा दक्षिण |तीर्थमान लामा | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |१० |चौतारा मध्य-पूर्व |हर्षजीत लामा | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |११ |दोलखा उत्तर |गृहबहादुर बस्नेत | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |१२ |दोलखा मध्य |मृगेन्द्र शमशेर जबरा | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |१३ |रामेछाप उत्तर |विष्णुप्रसाद उप्रेती | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |१४ |रामेछाप दक्षिण |बेनीबहादुर कार्की | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |१५ |सिन्धुली |जीतबहादुर कार्की | bgcolor="#9d3e7" | |[[नेपाल प्रजा परिषद्|नेपाल प्रजापरिषद् (आचार्य)]] |- |१६ |ऐसेलुखर्क |मणिराम शास्त्री | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |१७ |ओखलढुङ्गा |पेसलकुमार पोखरेल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |१८ |मानेभञ्ज्याङ |बलबहादुर राई | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |१९ |भोजपुर मध्य |खड्गबहादुर कार्की | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२० |भोजपुर दक्षिण |वासुदेव राई | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२१ |भोजपुर उत्तर-पूर्व |देवानसिंह राई | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२२ |धनकुटा दक्षिण-पश्चिम |लीलानाथ दाहाल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२३ |धनकुटा उत्तर-पश्चिम |पद्मनाथ रेग्मी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२४ |धनकुटा उत्तर-पूर्व |कुलमान इजाम लिम्बू | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२५ |धनकुटा पूर्व-मध्य |प्रेमराज आङ्देम्बे | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२६ |धनकुटा मध्य |तेजमान तुम्बाहाङ्फे | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२७ |धनकुटा दक्षिण |दगाल सिंह सेन लिम्बू | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२८ |इलाम पश्चिम |गणेशप्रसाद रिजाल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |२९ |इलाम मध्य-पूर्व |कृष्णबहादुर शाखे | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |३० |झापा |फत्तेबहादुर बुढाथोकी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |३१ |मोरङ विराटनगर पूर्व |चैतुलाल चौधरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |३२ |मोरङ विराटनगर पश्चिम |[[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |३३ |मोरङ विराटनगर उत्तर-पश्चिम |ज्ञानचन्द्र सरदार | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |३४ |उदयपुर |अम्बेबार सिंह बस्नेत | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |३५ |सप्तरी पूर्व |दुगनिनन्द प्रसाद थारू | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |३६ |सप्तरी मध्य |[[नागेश्वरप्रसाद सिंह]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |३७ |सप्तरी पश्चिम |हरिलाल चौधरी | bgcolor="{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |- |३८ |सप्तरी पश्चिम |सूर्यनाथ दास | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |३९ |सिराह मध्य |देवनाथ दास | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |४० |सिराह पश्चिम |माधवप्रसाद | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |४१ |महोत्तरी दक्षिण-पूर्व |सरोजप्रसाद कोइराला | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |४२ |महोत्तरी उत्तर-पूर्व |रुद्रप्रसाद गिरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |४३ |जनकपुर |[[महेन्द्रनारायण निधि]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |४४ |महोत्तरी प्रगन्ना पूर्व |[[राम नारायण मिश्र|रामनारायण मिश्र]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |४५ |महोत्तरी प्रगन्ना पश्चिम |बेनीमाधव सिंह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |४६ |आसिमाउ कोद्रहा |रामदुलार राय यादव | bgcolor="{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |- |४७ |सर्लाही पश्चिम |निस्तार राय | bgcolor="#bb70b8" | |[[नेपाल प्रजा परिषद्|नेपाल प्रजापरिषद् (मिश्र)]] |- |४८ |रौतहट दक्षिण-पश्चिम |शेख इद्रिस | bgcolor="#9d3e7" | |[[नेपाल प्रजा परिषद्|नेपाल प्रजापरिषद् (आचार्य)]] |- |४९ |रौतहट मध्य-पूर्व |शेख फरमान | bgcolor="{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]] |- |५० |रौतहट उत्तर दोस्तियाँ |हर्दयाल महतो | bgcolor="{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]] |- |५१ |बारा मध्य-दक्षिण |भगवत यादव | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |५२ |बारा मध्य-पूर्व |मनमोहन मिश्र | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |५३ |बारा पश्चिम–पर्सा पूर्व |[[सुवर्ण शमशेर राणा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |५४ |पर्सा पश्चिम |मुनिलाल थारू | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |५५ |मकवानपुर |ताराप्रसाद उपाध्यक्ष | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |५६ |चितौन चिसापानी |[[विश्वबन्धु थापा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |५७ |पाल्ही पूर्व |पृथ्वीराज कँडेल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |५८ |पाल्ही पश्चिम-माझ खण्ड मध्य |त्रिवेणी कुर्मी | bgcolor="#3f54d" | |[[संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |५९ |माझ खण्ड पश्चिम |काशीप्रसाद श्रीवास्तव | bgcolor="#3f54d" | |[[संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |६० |खजहनी पूर्व |वासुदेव तिवारी | bgcolor="#3f54d" | |[[संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |६१ |खजहनी पश्चिम शिवराज |शिवप्रताप शाह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |६२ |दाङ |[[परशुनारायण चौधरी]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |६३ |बाँके |ललित चन्द | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |६४ |बर्दिया |राधाकृष्ण | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |६५ |कैलाली–कञ्चनपुर |लोकेन्द्रबहादुर शाह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |६६ |डडेल्धुरा |द्वारिकादेवी ठकुरानी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |६७ |बैतडी दक्षिण-पूर्व |दुर्गादत्त जोशी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |६८ |बैतडी उत्तर-पश्चिम |कृष्णलाल लेखक | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |६९ |बझाङ |कर्णबहादुर सिंह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |७० |थलारा डोटी उत्तर |नवराज जोशी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |७१ |डोटी दक्षिण |शिवराज पन्त | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |७२ |अछाम–बाजुरा |दिलबहादुर बुढाथापा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |७३ |जुम्ला उत्तर |भीमप्रसाद श्रेष्ठ | bgcolor="{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |- |७४ |जुम्ला दक्षिण |जयबहादुर महत क्षेत्री | bgcolor="{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |- |७६ |दैलेख मध्य |भक्तबहादुर शाही | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |७७ |दैलेख पूर्व |निरबहादुर पच्चई | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |७८ |सल्यान उत्तर-पश्चिम |प्रकाशविक्रम शाह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |७९ |सल्यान मध्य-पश्चिम |नेवबहादुर मल्म | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |८० |सल्यान दक्षिण-पूर्व–फालवाङ राज्य दाङ उत्तर-पश्चिम |गणेशकुमार शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |८१ |सल्यान दक्षिण-पूर्व |जुद्धबहादुर कार्की | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |८२ |सल्यान उत्तर-पूर्व |टेकबहादुर घर्ती क्षेत्री | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |८३ |प्युठान उत्तर-पश्चिम |षडानन्द उपाध्यक्ष | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |८४ |प्युठान मध्य-पूर्व |अनिरुद्र शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |८५ |प्युठान दक्षिण-पूर्व |पुरुषोत्तम शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |८६ |बाग्लुङ दक्षिण-पश्चिम |भरतबम मल्ल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |८७ |बाग्लुङ उत्तर |योगेन्द्रमान शेरचन | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |८८ |बाग्लुङ दक्षिण-पूर्व |हरिदत्त उपाध्यक्ष | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |८९ |गुल्मी उत्तर-पूर्व |गिरिप्रसाद बुढाथोकी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |९० |गुल्मी उत्तर-पश्चिम |नीलम्बर शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |९१ |गुल्मी दक्षिण-पश्चिम |पुष्करनाथ पोखरेल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |९२ |गुल्मी मध्य-पूर्व |काशीनाथ गौतम | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |९३ |पाल्पा पश्चिम |अच्युतराज रेग्मी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |९४ |पाल्पा पूर्व |कमलराज रेग्मी | bgcolor="{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी]] |- |९५ |नुवाकोट दक्षिण-पूर्व |जमनसिंह गुरुङ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |९६ |नुवाकोट दक्षिण-पश्चिम |यमबहादुर ठकुरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |९७ |नुवाकोट मध्य |डिकबहादुर गुरुङ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |९८ |नुवाकोट उत्तर |धीरबहादुर गुरुङ | bgcolor="#3f54d" | |[[संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |९९ |पोखरा पश्चिम |मीनबहादुर गुरुङ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |१०० |पोखरा मध्य |श्रीकान्त अधिकारी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |१०१ |पोखरा उत्तर |नरेन्द्रजङ्ग गुरुङ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |१०२ |पोखरा दक्षिण-पश्चिम |पद्म बहादुर | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |१०३ |पोखरा दक्षिण-पूर्व |श्रीभद्र शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |१०४ |गोरखा उत्तर |विश्वनाथ सुवेदी | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |१०५ |गोरखा दक्षिण |कोमलबहादुर कुँवर | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |१०६ |धादिङ दक्षिण |ललितबहादुर घले | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |१०७ |धादिङ उत्तर |[[भरत शमशेर जङ्गबहादुर राणा|भरत शमशेर]] | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |१०८ |नुवाकोट |देववीर पाण्डे | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- |१०९ |नुवाकोट दक्षिण |भीमबहादुर कार्की | bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्|नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्]] |- ! colspan="5" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=प्रतिनिधि सभाका निर्वाचित उम्मेदवारको नामावली|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3603|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123172635/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=3603|archive-date=2021-11-23|access-date=2020-11-24|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> |} == निर्वाचन मार्फत == {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन क्षेत्र ! rowspan="2" |बहालवाला सांसद् ! colspan="2" rowspan="2" |दल ! rowspan="2" |पद खालीको कारण ! rowspan="2" |निर्वाचित सांसद् ! colspan="2" rowspan="2" |दल |- !# !नाम |- |५२ |बारा मध्य-पूर्व |[[सुवर्ण शमशेर राणा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |बारा पश्चिम–पर्सा पूर्वबाट निर्वाचित |मनमोहन मिश्र<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=निर्वाचन आयोगको सूचना, प्रतिनिधि सभाको सदस्य सम्बन्धि|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5358|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802185439/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5358|archive-date=2020-08-02|access-date=2020-11-24|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> | bgcolor="#73a3de" | |नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद् |- |७० |थलारा डोटी उत्तर |शिवराज पन्त | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |डोटी पश्चिमबाट निर्वाचित |नवराज जोशी<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=निर्वाचन आयोगको सूचना, पुन चुनाव सम्बन्धी|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5377|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802185616/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5377|archive-date=2020-08-02|access-date=2020-11-24|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |९१ |गुल्मी दक्षिण-पश्चिम |[[सुवर्ण शमशेर राणा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |बारा पश्चिम-पर्सा पूर्वबाट निर्वाचित |पुष्करनाथ पोखरेल<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=निर्वाचन आयोगको सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5405|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802185759/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5405|archive-date=2020-08-02|access-date=2020-11-24|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |७५ |दैलेख पश्चिम |इन्द्रसिंह रावल क्षेत्री |bgcolor="#73a3de" | |[[नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्]] |निधन | | | |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार सम्बन्धित सूचीहरू]] mt1n9ynwh4z6l7bvf3rrwwrolznlod5 0 128854 1393628 1357580 2026-11-02T23:43:23Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393628 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislative session |name=नेपालको चौथो प्रतिनिधि सभा |website= |membership2= |chamber1_leader4=[[माधवकुमार नेपाल]] ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|एमाले]]) |chamber1_leader4_type=[[विपक्षी नेता|प्रतिपक्ष दलको नेता]] |chamber1_leader2=[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]]) <br/> [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]]) <br/> [[शेरबहादुर देउवा]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]]) |chamber1_leader2_type=[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] |chamber1_leader1=[[तारानाथ रानाभाट]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]]) |chamber1_leader1_type=सभामुख |control1= |membership1=२०५ |chamber1=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] |after=[[व्यवस्थापिका संसद (२०६३-२०६४)|अन्तरिम व्यवस्थापिका संसद]] |image=Pratinidhisabha.JPG |before=[[आम निर्वाचन २०५१ का निर्वाचित सांसदहरू]] |term_end=वि.सं २०५९ |term_start=वि.सं २०५६ |government=कृष्णप्रसाद भट्टराई मन्त्रिपरिषद् <br/> गिरिजाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद् <br/> देउवा मन्त्रिपरिषद् |election=[[आम निर्वाचन २०५६]] |meeting_place=[[सिंहदरबार#ग्यालरी बैठक|ग्यालरी बैठक]] |state= |country={{झण्डा|नेपाल अधिराज्य}} |body=[[नेपाल अधिराज्यको व्यवस्थापिका संसद]] |caption=ग्यालरी बैठक |image_size=130px |control2= }} यो [[आम निर्वाचन २०५६]] र त्यसपछिको उपनिर्वाचनमा [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]मा निर्वाचित सांसदहरूको सूची हो। सूची निर्वाचन क्षेत्रद्वारा व्यवस्थित गरिएको छ। [[तारानाथ रानाभाट]] सभामुख थिए। वि.सं २०५९ मा, संसद् विघटन हुनुअघि तीन जना प्रधानमन्त्री भएका थिए। यस संसद्को कार्यकालमा [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]], [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] र [[शेरबहादुर देउवा]] प्रधानमन्त्री थिए। == संरचना == <gallery mode="slideshow" caption="नेपालको चौथो प्रतिनिधि सभा"> File:Nepal PratinidhiSabha 1994dissolution.svg|विघटनको बेलामा File:Nepal PratinidhiSabha 1999.svg|कार्यकालको सुरुवातमा </gallery> {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |दल ! colspan="2" |सदस्यहरू |- ![[आम निर्वाचन २०५६|निर्वाचन]] पश्चात् !विघटनको बेलामा |- | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |१११ |११३ |- | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |७१ |६९ |- | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |११ |११ |- | bgcolor="9acd32" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |५ |५ |- | bgcolor="firebrick" | |[[राष्ट्रिय जनमोर्चा]] |५ |५ |- | bgcolor="ff8080" | |[[नेपाल मजदुर किसान पार्टी]] |१ |१ |- | bgcolor="maroon" | |[[संयुक्त जनमोर्चा नेपाल]] |१ |१ |- ! colspan="2" |जम्मा !२०५ !२०५ |} == निर्वाचित सांसदहरूको सूची == {| class="wikitable" !निर्वाचन क्षेत्र !विजेता ! colspan="2" |दल |- |[[ताप्लेजुङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ताप्लेजुङ १]] |तिलकुमार मेयाङ्बो लिम्बू | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |ताप्लेजुङ २ |ओमप्रसाद ओझा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[पाँचथर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पाँचथर १]] |[[वसन्तकुमार नेम्वाङ]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |पाँचथर १ |डम्बरसिंह साम्बाहाम्फे | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[इलाम १ (निर्वाचन क्षेत्र)|इलाम १]] |बेनुपराज प्रसाईँ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[इलाम २ (निर्वाचन क्षेत्र)|इलाम २]] |[[सुवासचन्द्र नेम्वाङ]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |इलाम ३ |केशव थापा | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[झापा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा १]] |[[कृष्णप्रसाद सिटौला]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[झापा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा २]] |[[खड्गप्रसाद ओली]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[झापा ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ३]] |नरेन्द्रविक्रम नेम्वाङ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[झापा ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ४]] |चक्रप्रसाद बास्तोला | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[झापा ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ५]] |तारा साम योङ्ग्या | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |झापा ६ |गोपालप्रसाद कोइराला | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सङ्खुवासभा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सङ्खुवासभा]] |टङ्कप्रसाद राई | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |सङ्खुवासभा २ |परशुराम मेगी गुरुङ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[तेह्रथुम १ (निर्वाचन क्षेत्र)|तेह्रथुम १]] |विजय सुब्बा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[भोजपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|भोजपुर १]] |घनेन्द्र बस्नेत | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |भोजपुर २ |[[शेरधन राई]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[धनकुटा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|धनकुटा १]] |दुर्गा लिङ्खा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |धनकुटा २ |[[सूर्यबहादुर थापा]] | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[मोरङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ १]] |अमोदप्रसाद उपाध्याय | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[मोरङ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ २]] |[[भरतमोहन अधिकारी]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[मोरङ ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ३]] |[[लालबाबु पण्डित]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[मोरङ ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ४]] |हर्कमान तामाङ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[मोरङ ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ५]] |[[महेश आचार्य]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[मोरङ ६ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ६]] |हरिनारायण चौधरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |मोरङ ७ |बद्रीप्रसाद मण्डल | bgcolor="9acd32" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |- |[[सुनसरी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुनसरी १]] |कुन्ता शर्मा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[सुनसरी २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुनसरी २]] |[[विजयकुमार गच्छदार]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सुनसरी ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुनसरी ३]] |लक्ष्मणप्रसाद मेहता | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सुनसरी ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुनसरी ४]] |हरिप्रसाद सापकोटा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |सुनसरी ५ |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सोलुखुम्बु १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सोलुखुम्बु १]] |बलबहादुर केसी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[खोटाङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|खोटाङ १]] |सर्वधन राई | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |खोटाङ २ |शिवकुमार बस्नेत | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[ओखलढुङ्गा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ओखलढुङ्गा १]] |होमनाथ ढकाल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |ओखलढुङ्गा २ |गोपाल राई | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[उदयपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|उदयपुर १]] |सुरेशकुमार राई | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[उदयपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|उदयपुर २]] |जगन्नाथ खतिवडा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[सप्तरी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सप्तरी १]] |जयप्रकाश गुप्ता | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सप्तरी २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सप्तरी २]] |रामकुमार चौधरी | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सप्तरी ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|सप्तरी ३]] |[[रेणु यादव]] | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[सप्तरी ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|सप्तरी ४]] |जगदीशप्रसाद साह | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |सप्तरी ५ |मृगेन्द्रकुमार सिंह | bgcolor="yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |- |[[सिराह १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिराहा १]] |रामचन्द्र यादव | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[सिराह २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिराहा २]] |[[चित्रलेखा यादव]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सिराह ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिराह ३]] |कृष्णचरण श्रेष्ठ | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[सिराह ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिराह ४]] |हेमनारायण यादव | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |सिराह ५ |धर्मनाथप्रसाद साह | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[दोलखा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|दोलखा १]] |पशुपति चौलागाईँ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |दोलखा २ |आनन्दप्रसाद पोखरेल | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[रामेछाप १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रामेछाप १]] |कमलप्रकाश सुनुवार | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |रामेछाप २ |रामहरि ढुङ्गेल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १]] |गङ्गाप्रसाद नेपाल | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २]] |शङ्करनाथ शर्मा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |सिन्धुली ३ |लिलामणि पोखरेल | bgcolor="maroon" | |[[संयुक्त जनमोर्चा नेपाल]] |- |[[धनुषा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|धनुषा १]] |स्मृतिनारायण चौधरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[धनुषा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|धनुषा २]] |योगनारायण यादव | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[धनुषा ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|धनुषा ३]] |आनन्दप्रसाद ढुङ्गाना | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[धनुषा ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|धनुषा ४]] |कृष्णप्रताप मल्ल | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |धनुषा ५ |[[रामवरण यादव]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[महोत्तरी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|महोत्तरी १]] |महेन्द्र यादव | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[महोत्तरी २ (निर्वाचन क्षेत्र)|महोत्तरी २]] |रामचन्द्र तिवारी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[महोत्तरी ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|महोत्तरी ३]] |[[शरतसिंह भण्डारी]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[महोत्तरी ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|महोत्तरी ४]] |महेन्द्रकुमार राय | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सर्लाही १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सर्लाही १]] |[[महिन्द्र राय यादव|महेन्द्र राय यादव]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[सर्लाही २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सर्लाही २]] |[[राजेन्द्र महतो]] | bgcolor="9acd32" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |- |[[सर्लाही ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|सर्लाही ३]] |रामचन्द्र राय | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[सर्लाही ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|सर्लाही ४]] |नगेन्द्रकुमार राय | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |सर्लाही ५ |[[महन्थ ठाकुर]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[रसुवा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रसुवा १]] |दिलबहादुर लामा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[धादिङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|धादिङ १]] |बुद्धिमान तामाङ | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[धादिङ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|धादिङ २]] |रामनाथ अधिकारी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |धादिङ २ |[[राजेन्द्रप्रसाद पाण्डे]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[नुवाकोट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|नुवाकोट १]] |राजेन्द्रप्रकाश लोहनी | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[नुवाकोट २ (निर्वाचन क्षेत्र)|नुवाकोट २]] |[[रामशरण महत]] | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |नुवाकोट ३ |महेन्द्रबहादुर पाण्डे | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ १]] |प्रदीप नेपाल | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ २]] |[[विद्यादेवी भण्डारी]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ३]] |[[ईश्वर पोखरेल]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ४]] |प्रेमलाल सिंह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[काठमाडौँ ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ५]] |मङ्गलसिद्धि मानन्धर | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ ६ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ६]] |अष्टलक्ष्मी शाक्य | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ ७ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ७]] |तीर्थराम डङ्गोल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[भक्तपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|भक्तपुर १]] |[[नारायणमान बिजुक्छे]] | bgcolor="ff8080" | |[[नेपाल मजदुर किसान पार्टी]] |- |[[भक्तपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|भक्तपुर २]] |लेखनाथ न्यौपाने | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[ललितपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर १]] |सुशीला नेपाल | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[ललितपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर २]] |कृष्णलाल महर्जन | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[ललितपुर ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर ३]] |रधुजी पन्त | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[काभ्रेपलाञ्चोक १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काभ्रेपलान्चोक १]] |शिवबहादुर देउजा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[काभ्रेपलाञ्चोक २ (निर्वाचन क्षेत्र)|काभ्रेपलान्चोक २]] |शिवप्रसाद हुमागाईँ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |काभ्रेपलान्चोक ३ |राजेन्द्र खरेल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सिन्धुपाल्चोक १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुपाल्चोक १]] |मोहनबहादुर बस्नेत | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सिन्धुपाल्चोक २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुपाल्चोक २]] |सुवास कर्माचार्य | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |सिन्धुपाल्चोक ३ |[[पशुपति शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पशुपतिशमशेर राणा]] | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[मकवानपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मकवानपुर १]] |कृष्णप्रसाद दुलाल | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[मकवानपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|मकवानपुर २]] |[[विरोध खतिवडा]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |मकवानपुर ३ |बिरबहादुर लामा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[रौतहट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट १]] |[[माधवकुमार नेपाल]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[रौतहट २ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट २]] |[[मोहम्मद अफताब आलम]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[रौतहट ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट ३]] |वंशीधर मिश्र | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[रौतहट ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट ४]] |[[प्रकाश कोइराला]] | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बारा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बारा १]] |उमाकान्त चौधरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बारा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बारा २]] |सोहनप्रसाद चौधरी | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[बारा ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बारा ३]] |ऋषिकेश गौतम | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बारा ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|बारा ४]] |फरमुल्लाह मन्सुर | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[पर्सा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्सा १]] |[[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[पर्सा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्सा २]] |अजयकुमार चौरासिया | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[पर्सा ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्सा ३]] |सुरेन्द्रप्रसाद चौधरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[पर्सा ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्सा ४]] |उर्मिला अर्याल | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[चितवन १ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन १]] |सावित्री बोगटी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[चितवन २ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन २]] |[[एकनाथ रानाभाट]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[चितवन ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन ३]] |गङ्गाधर लम्साल | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |चितवन ४ |नारायण शर्मा पौडेल | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[गोरखा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|गोरखा १]] |चिरञ्जीवी वाग्ले | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[गोरखा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|गोरखा २]] |कमलादेवी पन्त | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |ग‍ोरखा ३ |हरिलाल जोशी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[मनाङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मनाङ १]] |पाल्टेन गुरुङ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[लमजुङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|लमजुङ १]] |रामबहादुर गुरुङ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |लमजुङ २ |हरिभक्त अधिकारी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[कास्की १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कास्की १]] |तारानाथ रानाभाट | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[कास्की २ (निर्वाचन क्षेत्र)|कास्की २]] |महादेव गुरुङ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[कास्की ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|कास्की ३]] |प्रकाशबहादुर गुरुङ | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[तनहुँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|तनहुँ १]] |गोविन्दराज जोशी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[तनहुँ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|तनहुँ २]] |[[रामचन्द्र पौडेल]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |तनहुँ ३ |टुकराज सिग्देल | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[स्याङ्जा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|स्याङ्जा १]] |हितकाजी गुरुङ | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |स्याङ्जा २ |[[गोपालमान श्रेष्ठ]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |स्याङ्जा ३ |शङ्करप्रसाद पाण्डे | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[गुल्मी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|गुल्मी १]] |फतिकबहादुर थापा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[गुल्मी २ (निर्वाचन क्षेत्र)|गुल्मी २]] |[[प्रदीपकुमार ज्ञवाली|प्रदीप ज्ञवाली]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |गुल्मी ३ |[[गोकर्ण विष्ट]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[पाल्पा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पाल्पा १]] |भद्रबहादुर थापा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[पाल्पा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|पाल्पा २]] |सोमप्रसाद पाण्डे | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |पाल्पा ३ |यादवबहादुर रायमाझी | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[अर्घाखाँची १ (निर्वाचन क्षेत्र)|अर्घाखाँची १]] |डिलाराम आचार्य | bgcolor="firebrick" | |[[राष्ट्रिय जनमोर्चा]] |- |अर्घाखाँची २ |डिल्लीराज खनाल | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |नवलपरासी १ |दामोदर बस्ताकोटी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |नवलपरासी २ |चन्द्रमणि खरेल | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |नवलपरासी ३ |[[हृदयेश त्रिपाठी]] | bgcolor="yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |- |नवलपरासी ४ |देवेन्द्रराज कँडेल | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[रुपन्देही १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रुपन्देही १]] |दुर्योधन सिंह | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[रुपन्देही २ (निर्वाचन क्षेत्र)|रुपन्देही २]] |रामकृष्ण ताम्राकार | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[रुपन्देही ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|रुपन्देही ३]] |सूर्यप्रसाद प्रधान | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[रुपन्देही ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|रुपन्देही ४]] |भरतकुमार शाह | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |रुपन्देही ५ |यज्ञजीत शाह | bgcolor="9acd32" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |- |[[कपिलवस्तु १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कपिलवस्तु १]] |धनबहादुर चौधरी | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[कपिलवस्तु २ (निर्वाचन क्षेत्र)|कपिलवस्तु २]] |व्रिजेशकुमार गुप्ता | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[कपिलवस्तु ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|कपिलवस्तु ३]] |वीरेन्द्रकुमार कनेडिया | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |कपिलवस्तु ४ |अजयप्रताप शाह | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[मुस्ताङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मुस्ताङ १]] |र‍ोमी गौचन थकाली | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[म्याग्दी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|म्याग्दी १]] |नारायणसिंह पुन | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बाग्लुङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाग्लुङ १]] |टङ्कप्रसाद शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बाग्लुङ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाग्लुङ २]] |[[चित्रबहादुर केसी]] | bgcolor="firebrick" | |[[राष्ट्रिय जनमोर्चा]] |- |बाग्लुङ ३ |परी थापा | bgcolor="firebrick" | |[[राष्ट्रिय जनमोर्चा]] |- |[[पर्वत १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्वत १]] |अर्जुनप्रसाद जोशी | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |पर्वत २ |डिल्लीराज शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |रुकुम १ |केशरमान रोक्का | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |रुकुम २ |तीर्थ गौतम | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[रोल्पा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रोल्पा १]] |लेखनाथ आचार्य | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |रोल्पा २ |सुरेन्द्र हमाल | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[प्युठान १ (निर्वाचन क्षेत्र)|प्युठान १]] |हरि आचार्य | bgcolor="firebrick" | |[[राष्ट्रिय जनमोर्चा]] |- |प्युठान २ |नवराज सुवेदी | bgcolor="firebrick" | |[[राष्ट्रिय जनमोर्चा]] |- |[[सल्यान १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सल्यान १]] |[[प्रकाश ज्वाला]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |सल्यान २ |नेत्रलाल श्रेष्ठ | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[दाङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|दाङ १]] |खुमबहादुर खड्का | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[दाङ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|दाङ २]] |वलदेव शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[दाङ ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|दाङ ३]] |कृष्णकिशोर घिमिरे | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |दाङ ४ |गेहेन्द्र गिरी | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[डोल्पा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|डोल्पा १]] |नरबहादुर बुढाथोकी | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[मुगु १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मुगु १]] |चन्द्रबहादुर शाही | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[जुम्ला १ (निर्वाचन क्षेत्र)|जुम्ला १]] |देवीलाल थापा | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[कालिकोट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कालिकोट १]] |प्रेमबहादुर सिंह | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[हुम्ला १ (निर्वाचन क्षेत्र)|हुम्ला १]] |गोरखबहादुर बोगटी | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[जाजरकोट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|जाजरकोट १]] |गोविन्द विक्रम शाह | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |जाजरकोट २ |रत्नप्रसाद शर्मा न्यौपाने | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[दैलेख १ (निर्वाचन क्षेत्र)|दैलेख १]] |नरबहादुर हमाल | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[दैलेख २ (निर्वाचन क्षेत्र)|दैलेख २]] |शिवराज जोशी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सुर्खेत १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत १]] |पूर्णबहादुर खड्का | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत २]] |हृदयराम थानी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |सुर्खेत ३ |शिवराज जोशी | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बाँके १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके १]] |ज्ञानु केसी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बाँके २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके २]] |[[सुशील कोइराला]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]] |कैलाशनाथ कसौधन | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बर्दिया १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बर्दिया १]] |काशी पौडेल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बर्दिया २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बर्दिया २]] |मङ्गलप्रसाद थारू | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |बर्दिया ३ |खेमराज भट्ट | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बाजुरा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाजुरा १]] |जनकराज गिरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बझाङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बझाङ १]] |अर्जुन जङ्गबहादुर सिंह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |बझाङ २ |सुरेश मल्ल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[अछाम १ (निर्वाचन क्षेत्र)|अछाम १]] |गोविन्दबहादुर शाह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[अछाम २ (निर्वाचन क्षेत्र)|अछाम २]] |रामबहादुर विष्ट | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[डोटी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|डोटी १]] |भक्तबहादुर बलायर | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |डोटी २ |सिद्धराज ओझा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[कैलाली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कैलाली १]] |सुशीला स्वाँर | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[कैलाली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|कैलाली २]] |रामजनम चौधरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[कैलाली ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|कैलाली ३]] |पुष्करनाथ ओझा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[कैलाली ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|कैलाली ४]] |टेकबहादुर छोख्याल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[डडेल्धुरा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|डडेल्धुरा १]] |[[शेरबहादुर देउवा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[दार्चुला १ (निर्वाचन क्षेत्र)|दार्चुला १]] |[[दिलेन्द्रप्रसाद बडू|दिलेन्द्र प्रसाद बडू]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[बैतडी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बैतडी १]] |नरेन्द्रबहादुर बम | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |बैतडी २ |विनयध्वज चन्द | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[कञ्चनपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कञ्चनपुर १]] |नारायणप्रकाश साउद | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[कञ्चनपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|कञ्चनपुर २]] |तारिणीदत्त चटौत | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[कञ्चनपुर ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|कञ्चनपुर ३]] |[[रमेश लेखक]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |} == उप-निर्वाचन == {| class="wikitable" !निर्वाचन क्षेत्र !बहालवाला ! colspan="2" |दल !रिक्तताको कारण !निर्वाचित सांसदहरू ! colspan="2" |दल !उप-निर्वाचन |- |झापा ६ |[[खड्गप्रसाद ओली]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |[[झापा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा २]]बाट निर्वाचित |गोपालप्रसाद कोइराला | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली काङ्ग्रेस ]] | rowspan="3" |वि.सं २०५६<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=निर्वाचन आयोगको सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=18731|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813190613/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=18731|archive-date=2021-08-13|access-date=2020-12-11|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> |- |[[मोरङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ १]] |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |सुनसरी ५ बाट निर्वाचित |[[अमोदप्रसाद उपाध्याय]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[रौतहट ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट ४]] |[[माधवकुमार नेपाल]] | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |[[रौतहट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट १]]बाट निर्वाचित |[[प्रकाश कोइराला]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *[https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php नेपालको निर्वाचन आयोग] {{Lists of Nepalese legislators}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार सम्बन्धित सूचीहरू]] [[श्रेणी:नेपालको संसद]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५६–२०५९]] lc6xym4ru9kjif0f9gtw5lfrrbdb8ui 0 129031 1393627 1391919 2026-11-02T23:40:30Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393627 wikitext text/x-wiki {{संक्षिप्त विवरण|निर्वाचित उम्मेदवारहरू}} {{Infobox legislative session |name=नेपालको तेस्रो प्रतिनिधि सभा |website= |membership2= |chamber1_leader4= |chamber1_leader4_type= |chamber1_leader3={{nowrap|[[मनमोहन अधिकारी]] ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|एमाले]])}} <br/> {{nowrap|[[शेरबहादुर देउवा]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]])}} <br/> {{nowrap|[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] ([[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)|राप्रपा-चन्द]])}} <br/> {{nowrap|[[सूर्यबहादुर थापा]] ([[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]])}} <br/> {{nowrap|[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]])}} |chamber1_leader3_type={{nowrap|[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]}} |chamber1_leader2 = {{nowrap|रामविलास यादव ([[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राप्रपा]])}} |chamber1_leader2_type = {{nowrap|उपसभामुख}} |chamber1_leader1={{nowrap|[[रामचन्द्र पौडेल]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस|नेका]])}} |chamber1_leader1_type=सभामुख |control1= |membership1=२०५ |chamber1=[[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]] |after=[[आम निर्वाचन २०५६ का निर्वाचित सांसदहरू]] |image=Pratinidhisabha.JPG |before=[[आम निर्वाचन २०४८ का निर्वाचित सांसदहरू]] |term_end=वि.सं २०५६ |term_start=वि.सं २०५० |government=[[मनमोहन अधिकारी मन्त्रिपरिषद्|अधिकारी मन्त्रिपरिषद्]] <br/> देउवा मन्त्रिपरिषद्, २०५१ <br/> चन्द मन्त्रिपरिषद्, २०५३ <br/> सूर्यबहादुर थापा मन्त्रिपरिषद्, २०५४ <br/> गिरिजाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्, २०५८ |election=[[आम निर्वाचन २०५६]] |meeting_place=[[सिंहदरबार#ग्यालरी बैठक|ग्यालरी बैठक]] |state= |country={{flag|नेपाल अधिराज्य}} |body={{nowrap|[[नेपाल अधिराज्यको व्यवस्थापिका संसद]]}} |caption=ग्यालरी बैठक |image_size=130px |control2= }} यो [[आम निर्वाचन २०५१]] र त्यसपछिको उपनिर्वाचनमा [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा]]मा निर्वाचित सांसदहरूको सूची हो। यस सूची [[नेपालका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची|निर्वाचन क्षेत्रहरू]]द्वारा व्यवस्थित गरिएको छ। [[रामचन्द्र पौडेल]]ले सभामुखको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। संसद् विघटन हुनुअघि पाँच जना प्रधानमन्त्री थिए। [[मनमोहन अधिकारी]], [[शेरबहादुर देउवा]], [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]], [[सूर्यबहादुर थापा]] र [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] संसद्को कार्यकालमा विभिन्न कालखण्डमा [[नेपालको प्रधानमन्त्री]] भएका थिए। == संरचना == <gallery mode="slideshow" caption="नेपालको तेस्रो प्रतिनिधि सभा"> File:Nepal PratinidhiSabha 1994.svg|कार्यकालको सुरुवातमा </gallery> {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |दल ! colspan="2" |सदस्यहरू |- ![[आम निर्वाचन २०५६|निर्वाचन]] पश्चात् !विघटनको बेलामा |- | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |८३ |८८ |- | bgcolor="{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |८८ |४९ |- | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |— |४० |- | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |२० |११ |- | bgcolor="yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |— |८ |- | bgcolor="9acd32" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |३ |३ |- | bgcolor="ff8080" | |[[नेपाल मजदुर किसान पार्टी]] |४ |२ |- | bgcolor="firebrick" | |राष्ट्रिय जनमोर्चा |— |२ |- | bgcolor="{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |७ |० |- | |खाली |— |२ |- ! colspan="2" |जम्मा !२०५ !२०५ |} == नेतृत्व == * प्रतिनिधि सभाको सभामुख : ** सम्माननीय [[रामचन्द्र पौडेल]] ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) * प्रतिनिधि सभाको उपसभामुख : ** माननीय रामविलास यादव ([[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]) (वि.सं २०५२ अगाडि) ** माननीय लिला श्रेष्ठ सुब्बा<ref>{{Cite web |title=गुमेको चमक फर्काउँदै धरान |url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-08-18/394228.html?is_ifooter=1 |access-date=2022-06-03 |website=कान्तिपुर दैनिक}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]]) (वि.सं २०५२ देखि) * [[नेपालको प्रधानमन्त्री]]: ** सम्माननीय [[मनमोहन अधिकारी]] ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]]) (२०५२ भदौ २७) ** सम्माननीय [[शेरबहादुर देउवा]] (नेपाली काङ्ग्रेस) (२०५२ भदौ २७ – २०५३ फागुन २९) ** सम्माननीय [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] ([[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]) (२०५३ फागुन २९ – २०५४ असोज २१) ** सम्माननीय [[सूर्यबहादुर थापा]] (राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी) (२०५४ असोज २१ – २०५५ वैशाख २) ** सम्माननीय [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] (नेपाली काङ्ग्रेस) (२०५५ वैशाख २ – २०५६ जेठ १७) * [[विपक्षी नेता|प्रतिपक्ष दलको नेता]]: ** माननीय [[शेरबहादुर देउवा]] (नेपाली काङ्ग्रेस) ** माननीय [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] (नेपाली काङ्ग्रेस) ** माननीय [[मनमोहन अधिकारी]] (नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) ** माननीय [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] (नेपाली काङ्ग्रेस) ** माननीय [[वामदेव गौतम]] ([[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (माले)]]) === संसदीय दलको नेताहरू === * संसदीय दलको नेता [[नेपाली काङ्ग्रेस]]: ** माननीय [[शेरबहादुर देउवा]] ** माननीय [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] * संसदीय दलको नेता [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]]: माननीय [[मनमोहन अधिकारी]] * संसदीय दलको नेता [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माले)]]: माननीय [[वामदेव गौतम]] * संसदीय दलको नेता [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]: माननीय [[सूर्यबहादुर थापा]] * संसदीय दलको नेता [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]]: माननीय [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] === सचेतकहरू === ==== [[नेपाली काङ्ग्रेस]]को प्रमुख सचेतक==== * माननीय चिरञ्जीवी वाग्ले * माननीय आनन्दप्रसाद ढुङ्गाना * माननीय शिवराज जोशी ==== [[नेपाली काङ्ग्रेस]]को सचेतक ==== * माननीय पद्मनारायण चौधरी * माननीय गङ्गाधर लम्साल * माननीय देवेन्द्रराज कँडेल ==== [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]को प्रमुख सचेतक ==== * माननीय देवीप्रसाद ओझा * माननीय [[राजेन्द्रप्रसाद पाण्डे]] ==== [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]]को सचेतक ==== * माननीय [[राजेन्द्रप्रसाद पाण्डे]] * माननीय [[खगराज अधिकारी]] ==== [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]]को प्रमुख सचेतक ==== * माननीय टङ्क राई ==== [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]]को सचेतक ==== * माननीय गङ्गाप्रसाद चौधरी == निर्वाचित सांसदहरूको सूची == {| class="wikitable sortable" !निर्वाचन क्षेत्र !विजयी ! colspan="2" |दल |- |[[ताप्लेजुङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ताप्लेजुङ १]] |मणि लामा | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |ताप्लेजुङ २ |अम्बिका सावाँ | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[पाँचथर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पाँचथर १]] |दीपकप्रकाश बाँस्कोटा | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |पाँचथर २ |पदमसुन्दर लावती | bgcolor="yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |- |[[इलाम १ (निर्वाचन क्षेत्र)|इलाम १]] |[[झलनाथ खनाल]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[इलाम २ (निर्वाचन क्षेत्र)|इलाम २]] |[[कुलबहादुर गुरुङ]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |इलाम ३ |पदम भण्डारी | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[झापा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा १]] |[[पुष्पराज पोखरेल]] | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[झापा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा २]] |[[चन्द्रप्रकाश मैनाली]] | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[झापा ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ३]] |देवीप्रसाद ओझा | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[झापा ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ४]] |चक्रप्रसाद बास्तोला | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[झापा ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|झापा ५]] |[[राधाकृष्ण मैनाली]] | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |झापा ६ |[[खड्गप्रसाद ओली]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[सङ्खुवासभा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सङ्खुवासभा १]] |देखराज खड्का | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |सङ्खुवासभा २ |हरि बैरागी दाहाल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[तेह्रथुम १ (निर्वाचन क्षेत्र)|तेह्रथुम १]] |सुरेन्द्रकुमार फाम्बो | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[भोजपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|भोजपुर १]] |हेमराज राई | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |भोजपुर २ |धनहर्क राई | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[धनकुटा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|धनकुटा १]] |रकम चेम्जोङ | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |धनकुटा २ |[[सूर्यबहादुर थापा]] | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[मोरङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ १]] |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[मोरङ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ २]] |[[भरतमोहन अधिकारी]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[मोरङ ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ३]] |बद्रीनारायण बस्नेत | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[मोरङ ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ४]] |हर्कमान तामाङ | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[मोरङ ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ५]] |कमलप्रसाद कोइराला | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[मोरङ ६ (निर्वाचन क्षेत्र)|मोरङ ६]] |गुरुप्रसाद बराल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |मोरङ ७ |[[शैलजा आचार्य]] | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सुनसरी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुनसरी १]] |लिला श्रेष्ठ सुब्बा | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[सुनसरी २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुनसरी २]] |[[विजयकुमार गच्छदार]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सुनसरी ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुनसरी ३]] |लक्ष्मणप्रसाद मेहता | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सुनसरी ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुनसरी ४]] |हरिनाथ बास्तोला | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |सुनसरी ५ |जगदीशप्रसाद कुसियैत | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[सोलुखुम्बु १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सोलुखुम्बु १]] |बलबहादुर केसी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[खोटाङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|खोटाङ १]] |टङ्क राई | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |खोटाङ २ |[[अशोककुमार राई|अशोक राई]] | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[ओखलढुङ्गा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ओखलढुङ्गा १]] |चन्द्रकान्त दाहाल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |ओखलढुङ्गा २ |बलबहादुर राई | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[उदयपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|उदयपुर १]] |लक्ष्मीनारायण चौधरी | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[उदयपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|उदयपुर २]] |विष्णुबहादुर राउत | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[सप्तरी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सप्तरी १]] |[[जयप्रकाश गुप्ता]] | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सप्तरी २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सप्तरी २]] |[[गजेन्द्रनारायण सिंह]] | bgcolor="yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |- |[[सप्तरी ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|सप्तरी ३]] |अनिस अन्सारी | bgcolor="yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |- |[[सप्तरी ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|सप्तरी ४]] |धनलाल चौधरी | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |सप्तरी ५ |गङ्गाप्रसाद चौधरी | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[सिराहा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिराहा १]] |पद्मनारायण चौधरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सिराहा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिराहा २]] |नरेन्द्रराज पोखरेल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[सिराहा ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिराहा ३]] |सुरेशचन्द्र दास | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सिराहा ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिराहा ४]] |राजदेव गोहित | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |सिराहा ५ |[[प्रदीप गिरी]] | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[दोलखा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|दोलखा १]] |भीमबहादुर तामाङ | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |दोलखा २ |वाङ्चे शेर्पा | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[रामेछाप १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रामेछाप १]] |देवशङ्कर पौडेल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |रामेछाप २ |पद्मशङ्कर अधिकारी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १]] |विपिन कोइराला | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २]] |हेमराज दाहाल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |सिन्धुली ३ |ध्रुवप्रकाश शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[धनुषा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|धनुषा १]] |रामचन्द्र झा | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[धनुषा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|धनुषा २]] |लिला कोइराला | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[धनुषा ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|धनुषा ३]] |आनन्दप्रसाद ढुङ्गाना | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[धनुषा ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|धनुषा ४]] |[[विमलेन्द्र निधि]] | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |धनुषा ५ |रामलखन महतो | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[महोत्तरी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|महोत्तरी १]] |महेन्द्र यादव | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[महोत्तरी २ (निर्वाचन क्षेत्र)|महोत्तरी २]] |महेन्द्र राय | bgcolor="yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |- |[[महोत्तरी ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|महोत्तरी ३]] |रामविलास यादव | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[महोत्तरी ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|महोत्तरी ४]] |[[शरतसिंह भण्डारी]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सर्लाही १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सर्लाही १]] |[[महिन्द्र राय यादव]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[सर्लाही २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सर्लाही २]] |[[मीना पाण्डे]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सर्लाही ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|सर्लाही ३]] |रामहरि जोशी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सर्लाही ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|सर्लाही ४]] |खोबारी राय यादव | bgcolor="yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |- |सर्लाही ५ |[[महन्थ ठाकुर]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[रसुवा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रसुवा १]] |रामकृष्ण उपाध्याय | bgcolor="yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |- |[[धादिङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|धादिङ १]] |[[बुद्धिमान तामाङ]] | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[धादिङ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|धादिङ २]] |गङ्गालाल तुलाधर | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |धादिङ ३ |[[राजेन्द्रप्रसाद पाण्डे]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[नुवाकोट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|नुवाकोट १]] |[[प्रकाशचन्द्र लोहनी]] | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[नुवाकोट २ (निर्वाचन क्षेत्र)|नुवाकोट २]] |[[रामशरण महत]] | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |नुवाकोट ३ |[[अर्जुननरसिंह केसी]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[काठमाडौँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ १]] |नारायणप्रसाद ढकाल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ २]] |[[विद्यादेवी भण्डारी]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ३]] |[[मनमोहन अधिकारी]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ४]] |पद्मरत्न तुलाधर | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ ५ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ५]] |राजेन्द्रप्रसाद श्रेष्ठ | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ ६ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ६]] |[[सहाना प्रधान]] | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[काठमाडौँ ७ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ ७]] |[[कृष्णगोपाल श्रेष्ठ]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[भक्तपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|भक्तपुर १]] |[[नारायणमान बिजुक्छे]] | bgcolor="ff8080" | |[[नेपाल मजदुर किसान पार्टी]] |- |[[भक्तपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|भक्तपुर २]] |आशाकाजी बासुकला | bgcolor="ff8080" | |[[नेपाल मजदुर किसान पार्टी]] |- |[[ललितपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर १]] |मिथराम शर्मा | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[ललितपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर २]] |सिद्दीलाल सिंह | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[ललितपुर ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|ललितपुर ३]] |रघुजी पन्त | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[काभ्रेपलाञ्चोक १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काभ्रेपलान्चोक १]] |शिवकुमार देउजा | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[काभ्रेपलाञ्चोक २ (निर्वाचन क्षेत्र)|काभ्रेपलान्चोक २]] |केशवप्रसाद बढाल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |काभ्रेपलान्चोक ३ |गोविन्दनाथ उप्रेती | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[सिन्धुपाल्चोक १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुपाल्चोक १]] |अमृतकुमार बोहरा | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[सिन्धुपाल्चोक २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुपाल्चोक २]] |विष्णुविक्रम थापा | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |सिन्धुपाल्चोक ३ |[[पशुपति शमशेर जङ्गबहादुर राणा|पशुपति शमशेर राणा]] | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[मकवानपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मकवानपुर १]] |[[कमल थापा]] | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[मकवानपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|मकवानपुर २]] |[[विरोध खतिवडा]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |मकवानपुर ३ |हिरण्यलाल श्रेष्ठ | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[रौतहट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट १]] |बज्रकिशोर सिंह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[रौतहट २ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट २]] |[[मोहम्मद अफताब आलम]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[रौतहट ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट ३]] |हरिहरप्रसाद यादव | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[रौतहट ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट ४]] |उद्दव ढकाल | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[बारा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बारा १]] |मुकुन्द न्यौपाने | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[बारा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बारा २]] |राधेचन्द्र यादव | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[बारा ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बारा ३]] |पुरुषोत्तम पौडेल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[बारा ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|बारा ४]] |सलिम मिया अन्सारी | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[पर्सा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्सा १]] |राजीव पराजुली | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[पर्सा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्सा २]] |रामचन्द्रप्रसाद कुशवाहा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[पर्सा ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्सा ३]] |सुरेन्द्रप्रसाद चौधरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[पर्सा ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्सा ४]] |रमेश रिजाल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[चितवन १ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन १]] |जागृतप्रसाद भेटवाल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[चितवन २ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन २]] |काशीनाथ अधिकारी | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[चितवन ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|चितवन ३]] |गङ्गाधर लम्साल | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |चितवन ४ |तीर्थ भुसाल | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[गोरखा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|गोरखा १]] |चिरञ्जीवी वाग्ले | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[गोरखा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|गोरखा १]] |कमलादेवी पन्त | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |गोरखा ३ |चिनकाजी श्रेष्ठ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[मनाङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मनाङ १]] |पाल्टेन गुरुङ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[लमजुङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|लमजुङ १]] |रामचन्द्र अधिकारी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |लमजुङ २ |रामबहादुर गुरुङ | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[कास्की १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कास्की १]] |[[खगराज अधिकारी]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[कास्की २ (निर्वाचन क्षेत्र)|कास्की २]] |तुलाबहादुर गुरुङ | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[कास्की ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|कास्की ३]] |कृष्णबहादुर गुरुङ | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[तनहुँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|तनहुँ १]] |गोविन्दराज जोशी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[तनहुँ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|तनहुँ २]] |[[रामचन्द्र पौडेल]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |तनहुँ ३ |अमरराज कैनी | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[स्याङ्जा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|स्याङ्जा १]] |त्रिलोचन शर्मा | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |स्याङ्जा २ |ध्रुवराज लम्साल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |स्याङ्जा ३ |महेन्द्र थापा | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[गुल्मी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|गुल्मी १]] |रामनाथ ढकाल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[गुल्मी २ (निर्वाचन क्षेत्र)|गुल्मी २]] |कमलराज श्रेष्ठ | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |गुल्मी ३ |टङ्कप्रसाद पोखरेल | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[पाल्पा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पाल्पा १]] |दलबहादुर रानामगर | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[पाल्पा २ (निर्वाचन क्षेत्र)|पाल्पा २]] |[[स‍ोमप्रसाद पाण्डे]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |पाल्पा ३ |[[विष्णुप्रसाद पौडेल]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[अर्घाखाँची १ (निर्वाचन क्षेत्र)|अर्घाखाँची १]] |रेवतिप्रसाद भुसाल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |अर्घाखाँची २ |ढुण्डीराज शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |नवलपरासी १ |महेन्द्रध्वज जिसी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |नवलपरासी २ |माझीलाल थारू थनेत | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |नवलपरासी ३ |[[हृदयेश त्रिपाठी]] | bgcolor="yellowgreen" | |[[नेपाल सद्भावना पार्टी]] |- |नवलपरासी ४ |देवेन्द्रराज कँडेल | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[रुपन्देही १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रुपन्देही १]] |दुर्योधन सिंह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[रुपन्देही २ (निर्वाचन क्षेत्र)|रुपन्देही २]] |[[घनश्याम भुसाल]] | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[रुपन्देही ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|रुपन्देही ३]] |[[मोदनाथ प्राश्रित]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[रुपन्देही ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|रुपन्देही ४]] |ज्योतेन्द्रमोहन चौधरी | bgcolor="yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |- |रुपन्देही ५ |शर्वेन्द्रनाथ शुक्ल | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[कपिलवस्तु १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कपिलवस्तु १]] |कमलेशकुमार शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[कपिलवस्तु २ (निर्वाचन क्षेत्र)|कपिलवस्तु २]] |दीपककुमार उपाध्याय | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[कपिलवस्तु ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|कपिलवस्तु ३]] |विष्णुराज आचार्य | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[मुस्ताङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मुस्ताङ १]] |सुशीलमान शेरचन | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[म्याग्दी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|म्याग्दी १]] |निलबहादुर तिलिजा | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[बाग्लुङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाग्लुङ १]] |गोविन्द अधिकारी | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[बाग्लुङ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाग्लुङ २]] |मीनबहादुर खत्री | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |बाग्लुङ ३ |परि थापा | bgcolor="firebrick" | |[[राष्ट्रिय जनमोर्चा]] |- |[[पर्वत १ (निर्वाचन क्षेत्र)|पर्वत १]] |इन्दु शर्मा पौडेल | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |पर्वत २ |देवबहादुर पौडेल क्षेत्री | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |रुकुम १ |कृष्णप्रसाद गौतम | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |रुकुम २ |गोपालजी जङ्ग शाही | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[रोल्पा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|रोल्पा १]] |बलराम धर्ती मगर | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |रोल्पा २ |सुरेन्द्र हमाल | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[प्युठान १ (निर्वाचन क्षेत्र)|प्युठान १]] |शिवराज सुवेदी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |प्युठान २ |नवराज सुवेदी | bgcolor="firebrick" | |[[राष्ट्रिय जनमोर्चा]] |- |[[सल्यान १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सल्यान १]] |राजेन्द्रबहादुर शाह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |सल्यान २ |छविप्रसाद देवकोटा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[दाङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|दाङ देउखुरी १]] |हरिप्रसाद चौधरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[दाङ २ (निर्वाचन क्षेत्र)|दाङ देउखुरी २]] |वलदेव शर्मा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[दाङ ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|दाङ देउखुरी ३]] |[[शङ्कर पोखरेल]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |दाङ देउखुरी ४ |खुमबहादुर खड्का | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[डोल्पा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|डोल्पा १]] |मोतीलाल पहाडी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[मुगु १ (निर्वाचन क्षेत्र)|मुगु १]] |हस्तबहादुर मल्ल | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[जुम्ला १ (निर्वाचन क्षेत्र)|जुम्ला १]] |भक्तबहादुर रोकाय | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[कालिकोट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कालिकोट १]] |यज्ञराज न्यौपाने | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[हुम्ला १ (निर्वाचन क्षेत्र)|हुम्ला १]] |चक्रबहादुर शाही | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[जाजरकोट १ (निर्वाचन क्षेत्र)|जाजरकोट १]] |झलकनाथ वाग्ले | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |जाजरकोट २ |दीपकजङ्ग शाह | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[दैलेख १ (निर्वाचन क्षेत्र)|दैलेख १]] |गणेशबहादुर खड्का | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[दैलेख २ (निर्वाचन क्षेत्र)|दैलेख २]] |विनोदकुमार शाह | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[सुर्खेत १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत १]] |पूर्णबहादुर खड्का | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[सुर्खेत २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सुर्खेत २]] |यमलाल कँडेल | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |सुर्खेत ३ |शिवराज जोशी | bgcolor=" {{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[बाँके १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके १]] |प्रेमबहादुर भण्डारी | bgcolor="yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |- |[[बाँके २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके २]] |शान्ति राणा | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |- |[[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]] |फतेहसिंह थारू | bgcolor="yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |- |[[बर्दिया १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बर्दिया १]] |[[वामदेव गौतम]] | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[बर्दिया २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बर्दिया २]] |श्याम ढकाल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |बर्दिया ३ |काशीराम थारू | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[बाजुरा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाजुरा १]] |हिक्मतबहादुर शाही | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[बझाङ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बझाङ १]] |[[भानुभक्त जोशी]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |बझाङ २ |नरेशबहादुर सिंह | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[अछाम १ (निर्वाचन क्षेत्र)|अछाम १]] |[[भीमबहादुर रावल|भीम रावल]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[अछाम २ (निर्वाचन क्षेत्र)|अछाम २]] |भीमबहादुर कठायत | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[डोटी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|डोटी १]] |भक्तबहादुर बलायर | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |डोटी २ |सिद्धराज ओझा | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[कैलाली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कैलाली १]] |हिमाञ्चलराज भट्टराई | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[कैलाली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|कैलाली २]] |रामजनम चौधरी | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[कैलाली ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|कैलाली ३]] |चन्द्र चौधरी | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[कैलाली ४ (निर्वाचन क्षेत्र)|कैलाली ४]] |महेश्वर पाठक | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[डडेल्धुरा १ (निर्वाचन क्षेत्र)|डडेल्धुरा १]] |[[शेरबहादुर देउवा]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |[[बैतडी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बैतडी १]] |केशवबहादुर चन्द | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]] |- |बैतडी २ |[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] | bgcolor="yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |- |[[कञ्चनपुर १ (निर्वाचन क्षेत्र)|कञ्चनपुर १]] |रामकुमार ज्ञवाली | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[कञ्चनपुर २ (निर्वाचन क्षेत्र)|कञ्चनपुर २]] |भोजराज जोशी | bgcolor="indianred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |- |[[कञ्चनपुर ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|कञ्चनपुर ३]] |उर्वादत्त पन्त | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] |} == उप-निर्वाचन == {| class="wikitable" !निर्वाचन क्षेत्र !बहालवाला ! colspan="2" |दल !रिक्ताको कारण !निर्वाचित सांसद ! colspan="2" |दल !उप-निर्वाचन |- |सुनसरी ५ |[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |मोरङ १ बाट निर्वाचित |जयदिशप्रसाद कुसियैत | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] | rowspan="5" |वि.संं २०५३<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=प्रतिनिधिसभाको सदस्य निर्वाचित भएको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17874|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117121955/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17874|archive-date=2020-01-17|access-date=2020-12-11|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> |- |[[काठमाडौँ १ (निर्वाचन क्षेत्र)|काठमाडौँ १]] |[[मनमोहन अधिकारी]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |काठमाडौँ ३ बाट निर्वाचित |नारायणप्रसाद ढकाल | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[बैतडी १ (निर्वाचन क्षेत्र)|बैतडी १]] |[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] | bgcolor="gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |बर्दिया २ बाट निर्वाचित |केशवबहादुर चन्द | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[रौतहट २ (निर्वाचन क्षेत्र)|रौतहट २]] |शेख इद्रिश | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |निधन<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=निर्वाचन आयोगको सूचना|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17804|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117115759/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=17804|archive-date=2020-01-17|access-date=2020-12-11|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> |[[मोहम्मद अफताब आलम]] | bgcolor="{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- |[[रुपन्देही २ (निर्वाचन क्षेत्र)|रुपन्देही २]] |धनपति उपाध्याय | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |निधन |[[घनश्याम भुसाल]] | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |- |[[दार्चुला १ (निर्वाचन क्षेत्र)|दार्चुला १]] |प्रेमसिंह धामी | bgcolor=" {{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |निधन<ref>{{Cite web|title=सम्झनामा प्रेमसिंह धामी : 'काठमाडौंलाई किन दुख्दैन कालापानी ?'|url=https://lokaantar.com/story/108977/2020/5/26/prembahadur-singh|access-date=2020-12-11|website=लोकान्तर|language=नेपाली}}</ref> | | | | |- |कपिलवस्तु ४ |मिर्जा दिलसाद बेग | bgcolor="yellow" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)]] |निधन<ref name=":0">{{Cite web |title=संसदीय विवरण पुस्तिका, प्रतिनिधि सभा (२०५१ - २०५५) |url=https://hr.parliament.gov.np/uploads/attachments/gw2pj23cbw4ze2yr.pdf |website=Federal Parliament}}</ref> | | | | |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == *[https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php निर्वाचन आयोग] {{Lists of Nepalese legislators}} [[श्रेणी:नेपालको संसद]] [[श्रेणी:नेपाल सरकार सम्बन्धित सूचीहरू]] [[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०५१–२०५६]] 23ms51tqtaxm6mawou4ua8whaitnynh 0 132540 1393646 1384248 2026-11-03T04:22:41Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393646 wikitext text/x-wiki {{Infobox constituency|name=कास्की १|type=संसदीय|constituency_link=|parl_name=|map1=|map2=|map3=|map4=|map_size=300|map_entity=|map_year=2017|image=Kaski1PratinidihiSabha.svg|caption=[[गण्डकी प्रदेश]]मा कास्की १|caption4=|district_label=प्रदेश<!-- can be State/Province, region, county -->|district=[[गण्डकी प्रदेश]]|region_label=जिल्ला<!-- can be State/Province, region, county -->|region=[[कास्की जिल्ला]]|population=|electorate=१,१६,८७८|towns=|future=|year=२०४८<!-- year of establishment -->|abolished_label=|abolished=|elects_howmany=|seats=|party=[[ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]|members_label=[[संसद|संसद सदस्य]]|members=[[खडकराज पौडेल]]}} '''कास्की १''' [[नेपाल]]को [[कास्की जिल्ला]]को तीन संसदीय निर्वाचन क्षेत्र मध्ये एक हो। यो निर्वाचन क्षेत्र १५ भदौ २०७४ मा पेश गरिएको [[निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोग]] प्रतिवेदनमा अस्तित्वमा आएको थियो।<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-08-31/cdc-submits-its-report-with-165-electoral-constituencies.html|title=CDC submits its report with 165 electoral constituencies|access-date=2018-04-25|language=en}}</ref> == सम्मिलित क्षेत्रहरू == कास्की १ मा [[रूपा गाउँपालिका|रुपा गाउँपालिका]], [[मादी गाउँपालिका]] र [[पोखरा महानगरपालिका]]को १०, १२–१४ र २७–३२ वडाहरू समावेश छन्। == प्रदेश सभा खण्डहरू == [[गण्डकी प्रदेश सभा]] क्षेत्रलाई निम्नलिखित खण्डहरूमा विभाजन गरिएको छ: * कास्की १ (क) * कास्की १ (ख) == संसद सदस्य == === [[नेपालको सङ्घीय संसद|संसद/संविधान सभा]] === {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[आम निर्वाचन २०४८|२०४८]] |[[तारानाथ रानाभाट]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[आम निर्वाचन २०५१|२०५१]] |[[खगराज अधिकारी]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[आम निर्वाचन २०५६|२०५६]] |[[तारानाथ रानाभाट]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | rowspan="3" style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|२०६४]] | rowspan="2" |[[देवप्रसाद गुरुङ]] | rowspan="3" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] |- |''पुस २०६५'' |- |२०६५ उपनिर्वाचन |[[कृष्णबहादुर गुरुङ]] |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|२०७०]] |[[यज्ञबहादुर थापा]] |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |- | rowspan="2" style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] | rowspan="3" |[[खगराज अधिकारी]] |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |- |''२०७५'' |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी|नेकपा]] |- |style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |''२०७७'' | rowspan="2" |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा (एमाले)]] |- |style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |[[मानबहादुर गुरुङ]] |- |style="background-color:{{party color|राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी}}" | |[[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२|२०८२]] |[[खडकराज पौडेल]] |[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |- |} === [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रदेश सभा]] === {{Col-begin}} {{Col-2}} ==== १(क) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (माओवादी केन्द्र)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |दिपक कोइराला |[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |- | style="background-color:{{party color|[[नेकपा (एमाले)]]}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |खगराज अधिकारी |[[नेकपा (एमाले)]] |} {{Col-2}} ==== १(ख) ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |निर्वाचन !सदस्य !दल |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४|२०७४]] |मनबहादुर गुरुङ |[[नेकपा (एमाले)]] |- | style="background-color:{{party color|नेकपा (एमाले)}}" | |[[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९|२०७९]] |बेदबहादुर गुरुङ |[[नेकपा (एमाले)]] |} {{Col-end}} == निर्वाचन परिणाम == ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०८२]] ==== {{Election results |cand1=[[खडकराज पौडेल]] |party1=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] |votes1=39883 |cand2=तिलकबहादुर रानाभाट |party2=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |votes2=11214 |cand3=बैन बहादुर क्षेत्री (अधिकारी) |party3=[[नेकपा (एमाले)]] |votes3=10429 |cand4=राजकाजी गुरुङ |party4=[[नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी]] |votes4=2479 |cand5=बिलबहादुर तामाङ लामा |party5=[[श्रम संस्कृति पार्टी]] |votes5=1141 |cand6=बाबुराम थापा |party6=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |votes6=978 |cand7=अन्य |votes7=884 |electorate=116868 |result=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] विजयी |majority=28669 |source=<ref name="2026el">{{Cite web |title=कास्की-१ मा रास्वपाका खडकराज पौडेल २८,६६९ मतान्तरले विजयी |url=https://election.ekantipur.com/pradesh-4/district-kaski/constituency-1?lng=eng |website=कान्तिपुर}}</ref> }} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९]] ==== {{Election results|cand1=[[मनबहादुर गुरुङ]]|party1=[[नेकपा (एमाले)]]|votes1=25708|cand2=किशोरदत्त बराल|party2=[[नेपाली काङ्ग्रेस]]|votes2=23189|cand3=राजु राई|party3=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]]|votes3=10941|cand4=सुर्तबहादुर गुरुङ|party4=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|votes4=3008|cand5=प्रमोद आचार्य|party5=[[हाम्रो नेपाली पार्टी]]|votes5=1029|cand6=अन्य|votes6=1262|invalid=|electorate=|result=[[नेकपा (एमाले)]] विजयी|majority=2519|source=<ref name="2022el">{{Cite web|title=प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनमा उम्मेदवारहरूको सूची|url=https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|website=निर्वाचन आयोग|access-date=2026-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129072853/https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral2079.aspx|archive-date=2022-11-29}}</ref>}} ==== [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७९]] ==== {{col-start}} {{col-2}} =====१(क) ===== {{Election results |cand1=[[खगराज अधिकारी]] |party1=[[नेकपा (एमाले)]] |votes1=15623 |cand2=दिपक कोइराला |party2=[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी केन्द्र)]] |votes2=11627 |cand3=मदनबहादुर केसी |party3=[[हाम्रो नेपाली पार्टी]] |votes3=3629 |cand4=बाबुराम थापा |party4=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |votes4=3534 |party5=अन्य |votes5=1095 |invalid= |electorate= |result=[[नेकपा (एमाले)]] |majority=3996 |source=<ref name="2022el"/> }} {{col-2}} =====१(ख)===== {{Election results |cand1=बेदबहादुर गुरुङ |party1=[[नेकपा (एमाले)]] |votes1=12661 |cand2=दिपक गुरुङ |party2=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |votes2=11794 |cand3=महेन्द्रबहादुर कार्की |party3=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |votes3=3656 |cand4=महेश श्रेष्ठ |party4=[[हाम्रो नेपाली पार्टी]] |votes4=1549 |party5=अन्य |votes5=921 |invalid= |electorate= |result=[[नेकपा (एमाले)]] |majority=867 |source=<ref name="2022el"/> }} {{col-end}} ==== [[प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |[[खगराज अधिकारी]] |३९,२४२ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[यज्ञबहादुर थापा]] |२५,८२६ |- | | colspan="2" |अन्य |२,४१८ |- | colspan="3" |अमान्य मत |१,६१२ |- ! colspan="2" |परिणाम ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} ==== [[प्रदेश सभा निर्वाचन, २०७४]] ==== {{Col-begin}} {{Col-2}} =====१(क) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Maoist Centre)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)]] |दिपक कोइराला |१८,७२७ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[जीवन परियार]] |१५,०८१ |- | | colspan="2" |अन्य |२,४६२ |- |colspan="3"|अमान्य मत |६३२ |- ! colspan="2" |परिणाम ! colspan="2" |माओवादी केन्द्र विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |} {{Col-2}} =====१(ख) ===== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)]] |मन बहादुर गुरुङ |१७,२४९ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |कृष्णबहादुर केसी |१३,१०२ |- | |colspan="2"|अन्य |१,१७३ |- |colspan="3"|अमान्य मत |६६१ |- ! colspan="2" |परिणाम ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [https://result.election.gov.np/ElectionResultCentral.aspx निर्वाचन आयोग] |}{{Col-end}} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०७०]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[यज्ञबहादुर थापा]] |१५,८३२ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |मन बहादुर जिसी |१५,५६० |- | style="background-color:darkred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)]] |विष्णु पौडेल |६,४७५ |- | | colspan="2" |अन्य |२,८०७ |- ! colspan="2" |परिणाम ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: नेपाल न्युज<ref name=":0">{{Cite web|date=2015-03-25|title=Nepalnews.com - News from Nepal as it happens|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|access-date=2020-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|archive-date=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top |date=2015-03-25 }}</ref> |} ==== २०६६ उपनिर्वाचन ==== {{Election results |party1=[[नेकपा (माओवादी केन्द्र)|एनेकपा (माओवादी)]] |cand1=कृष्णबहादुर गुरुङ |votes1=12257 |party2=[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |cand2=दिपकबहादुर गुरुङ |votes2=12225 |party3=[[नेकपा (एमाले)]] |cand3=शालिग्राम पौडेल |votes3=11118 |party4=[[नेकपा (माले)]] |cand4=टेकनाथ भण्डारी |votes4=1210 |party5=अन्य |votes5=4580 |electorate=92528 |invalid=0 |majority=32 |result=[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)|एकीकृत नेकपा (माओवादी)]] विजयी |source= निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=उपनिर्वाचनमा उम्मेदवारहरु संविधान सभा सदस्यमा निर्वाचित भएको नामावली|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=21016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108220429/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=21016|archive-date=2020-01-08|access-date=2020-12-12|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref><ref>{{Cite book |title=Constituent Assembly By-election-2009 Observation Report |publisher=National Election Observation Committee (Nepal) |year=2009 |language=ne}}</ref> }} ==== [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:darkred" | |[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा (माओवादी)]] |[[देव गुरुङ]] |१७,४०९ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |[[खगराज अधिकारी]] |१४,८८६ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[यज्ञबहादुर थापा]] |१४,२९३ |- | |अन्य | |१,६६७ |- | colspan="3" |अमान्य मत |१,७०६ |- ! colspan="2" |परिणाम ! colspan="2" |माओवादी विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref>{{Cite web|date=2009-10-03|title=Ca Election report|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५६]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[तारानाथ रानाभाट]] |२३,९३९ |- | style="background-color:{{party color|Communist Party of Nepal (Unified Marxist-Leninist)}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |[[खगराज अधिकारी]] |२०,१३६ |- | style="background-color:{{party color|Independent}}" | |[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]] |दलबहादुर गुरुङ |२,३९४ |- | style="background-color:indianred" | |[[नेकपा (माले)]] |[[रवीन्द्र अधिकारी]] |१,७५२ |- | | colspan="2" |अन्य |७५६ |- | colspan="3" |अमान्य मत |७१० |- ! colspan="2" |परिणाम ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive">{{Cite web|date=2008-01-24|title=Finalised Constituencies With Top Two Candidates|url=http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|access-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|archive-date=2008-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061012034141/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php |date=2006-10-12 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Election Results'99|url=https://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/ec/alldistconst.htm|access-date=2020-11-15|website=nepalresearch.org}}</ref> |} ==== [[आम निर्वाचन २०५१]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] |[[खगराज अधिकारी]] |१९,९६५ |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[तारानाथ रानाभाट]] |१८,७१४ |- | style="background-color:gold" | |[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] |कृष्णबहादुर गुरुङ |११,२३६ |- | | colspan="2" |अन्य |५७२ |- ! colspan="2" |परिणाम ! colspan="2" |नेकपा (एमाले) विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: निर्वाचन आयोग<ref name="archive" /> |} ==== [[आम निर्वाचन २०४८]] ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |दल !उम्मेदवार !मत |- | style="background-color:{{party color|Nepali Congress}}" | |[[नेपाली काङ्ग्रेस]] |[[तारानाथ रानाभाट]] |२०,४१६ |- | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | |[[नेकपा (एमाले)]] | |१८,६८३ |- ! colspan="2" |परिणाम ! colspan="2" |काङ्ग्रेस विजयी |- | colspan="4" |स्रोत: [http://nepalresearch.org/politics/background/elections_old/election_1991_constituency_results_english.pdf] |} == यो पनि हेर्नुहोस्== * [[नेपालका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची]] == यो पनि हेर्नुहोस्== * [[नेपालका संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरूको सूची]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * [http://www.election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/KASKI.pdf कास्की जिल्लाको निर्वाचन क्षेत्रहरूको नक्सा] {{गण्डकी_प्रदेशका_संसदीय_निर्वाचन_क्षेत्रहरू}} [[श्रेणी:नेपालको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू]] g4f8xnnoyfwf9aa5pxoiz6x93w7xkzb 10 133040 1393617 1144930 2026-11-02T19:43:08Z Maintenance script 21402 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1393617 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .IPA-vowels-noaudio { background: #f8f9fa url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Blank_vowel_trapezoid.svg/320px-Blank_vowel_trapezoid.svg.png) bottom 10% right 10% no-repeat; } .IPA-vowels-audio { background: #f8f9fa url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Blank_vowel_trapezoid.svg/600px-Blank_vowel_trapezoid.svg.png) bottom 10% right 10% no-repeat; } .IPA-vowels-main { table-layout: fixed; border-collapse: collapse; text-align: center; } .IPA-vowels-nocaption { border: 1px solid #a2a9b1; } .IPA-vowels-main th { vertical-align: middle; background: #f8f9fa; } .IPA-vowels-main th[scope="col"] { text-align: center; padding-top: 0.2em; } .IPA-vowels-main th[scope="row"] { text-align: right; padding-left: 0.4em; } .IPA-vowels-main td { vertical-align: middle; } .IPA-vowels-noaudio td { width: 106.67px; min-width: 106.67px; height: 32px; } .IPA-vowels-audio td { width: 200px; min-width: 200px; height: 60px; } .IPA-vowels-minorcaption { font-weight: normal; } .IPA-vowels-container { display: flex; justify-content: center; font-size: 125%; line-height: 1.2; } .IPA-vowels-container-dot { text-align: center; width: 1em; background: #f8f9fa; } .IPA-vowels-container-left { max-width: 1em; min-width: 1em; direction: rtl; text-align: right; } .IPA-vowels-container-left > span { padding-left: 0.2em; background: #f8f9fa; } .IPA-vowels-container-right { max-width: 1em; min-width: 1em; direction: ltr; text-align: left; } .IPA-vowels-container-right > span { padding-right: 0.2em; background: #f8f9fa; } .IPA-vowels-container-single { padding-left: 0.2em; padding-right: 0.2em; background: #f8f9fa; } dj6mjw7wirewcxg2r3a8kuvu3alj6zs 0 134590 1393606 1334835 2026-11-02T15:22:21Z CommonsDelinker 144 Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Reinhard Kraasch|Reinhard Kraasch]]ले Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): and [[:c:Ticket:2026102910008077|]] को कारणले हटाएका कारण 1393606 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = सङ्घीय चान्सलर | body = सङ्घीय गणतन्त्र जर्मनी | native_name = {{lang|de|Bundeskanzler der Bundesrepublik Deutschland}} | insignia = DEgov-BK-Logo.svg | insigniasize = 200 | insigniacaption = जर्मनेली चान्सलरको प्रतीक चिन्ह | insigniaalt = | flag = Flag of the Chancellor of Germany.svg | flagsize = | flagalt = | flagborder = | flagcaption = | image = 2024-08-21 Friedrich Merz in Erfurt 2024 STP 3041 by Stepro (3x4 cropped).jpg | imagesize = | alt = | imagecaption = सन् २०२५ मा मेर्त्स | incumbent = [[फ्रिडरिस मेर्त्स]] | acting = | incumbentsince = {{start date|2025|05|06|df=yes}} | department = सङ्घीय सरकारको कार्यकारी शाखा<br />सङ्घीय चान्सलर | style = चान्सलर महोदय (अनौपचारिक)<br />[[महामहिम]] (कूटनीतिक)<ref name="RfAA">{{cite web |url=https://www.protokoll-inland.de/SharedDocs/downloads/Webs/PI/DE/Allgemeines/Anschriften.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |title=Ratgeber für Anschriften und Anreden |publisher=Bundesministerium des Innern – Protokoll Inland|page=40 |format=PDF |access-date=23 May 2019}}</ref> | type = सरकार प्रमुख | status = | abbreviation = | member_of = सङ्घीय मन्त्रिपरिषद्<br />[[युरोपेली सङ्घ]] | reports_to = | residence = | seat = सङ्घीय चान्सलरी, [[बर्लिन]] (प्रमुख सिट)<br />पालिस साउम्बुअर्ग, [[बोन]] (द्वितीयत स्थान) | nominator = [[जर्मनीको राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | appointer = [[राष्ट्रपति]]<br>बुन्डेस्टाकद्वारा निर्वाचित भएपछि | appointer_qualified = | termlength = नयाँ बुन्डेसटाक गठन नभएसम्म (नवीकरण योग्य) | termlength_qualified = | constituting_instrument = जर्मनेली आधारभूत कानुन (जर्मनेली संविधान) | precursor = | formation = {{start date and age|1867|7|1|df=yes}} | first = [[ओटो फोन बिस्मार्क]] | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = उपचान्सलर | salary = {{Currency|255150|euro}} प्रतिवर्ष <small>({{as of|2020|lc=y}})</small><ref>{{cite web |url=https://www.bundestag.de/resource/blob/724148/2a9ee1b4947ff02b8f8b0a7dbf61eb05/WD-3-177-20-pdf-data.pdf |title=Das Amt des Bundeskanzlers: Einzelfragen zur Vergütung und weiteren Leistungen |date=30 July 2020 |publisher=Wissenschaftliche Dienste des Deutschen Bundestages |page=3 |access-date=19 January 2023}}</ref> | website = {{URL|http://bundeskanzler.de/bk-en}} | footnotes = }} '''जर्मनीको चान्सलर''' वा आधिकारिक रूपमा '''सङ्घीय गणतन्त्र जर्मनीको सङ्घीय चान्सलर''', {{Efn|{{lang-de|Bundeskanzler([[:wikt:-in#German|in]]) der Bundesrepublik Deutschland|link=no}}; often shortened to ''Bundeskanzler''/''Bundeskanzlerin'', {{IPA-de|ˈbʊndəsˌkant͡slɐ|pron|De-Bundeskanzler2.ogg}}/{{IPA-de|ˈbʊndəsˌkant͡sləʁɪn||De-Bundeskanzlerin.ogg}}}} जर्मनीको सङ्घीय सरकारको प्रमुख र [[युद्ध]]को समयमा जर्मन सशस्त्र बलको [[कमान्डर-इन-चिफ]] हो। {{Efn|जर्मन आधारभूत कानून अनुसार, शान्तिकालमा, जर्मन शसस्त्र सेनाको [[कमान्डर-इन-चिफ]] सङ्घीय रक्षामन्त्री हुन्छन् ।}} चान्सलर सङ्घीय मन्त्रिपरिषद्को प्रमुख कार्यकारी हुन् र कर्यापालिकाको प्रमुख हुन्। चान्सलर सङ्घीय राष्ट्रपतिको प्रस्तावमा र बिना बहस (जर्मन संविधानको धारा ६३) जर्मन संसद बुन्डेसटाकद्वारा ({{IPA-de|ˈbʊndəstaːk|-|De-Bundestag2.ogg}}, "Federal Diet") चयन गरिन्छ। <ref>{{Cite web |last=Parliamentary Council of the Federal Republic of Germany |date= |title=Basic Law for the Federal Republic of Germany |url=https://en.wikisource.org/wiki/Basic_Law_for_the_Federal_Republic_of_Germany_(2010)#Article_63_[Election_of_the_Federal_Chancellor |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128214647/https://en.wikisource.org/wiki/Basic_Law_for_the_Federal_Republic_of_Germany_(2010) |archive-date=28 January 2021 |access-date=24 November 2020 |website=Wikisource |publisher=Wikimedia}}</ref> सङ्घीय गणतन्त्र जर्मनीको चान्सलरको रूपमा हालसम्म ९ जना पुरुष र १ महिला गरी कुल १० जनाले पदभार सम्हालिसकेका छन् जसमध्ये पहिलो चान्सलर कोनार्ट आडनावरले सन् १९४९ देखि १९६३ सम्म पदभार सम्हालेका थिए। चान्सलर पदका वर्तमान पदाधिकारी जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घका [[फ्रिडरिस मेर्त्स]] हुन् जसले ६ मे २०२५ मा शपथ ग्रहण गरेका थिए। ==काम कर्तव्य र अधिकार == चान्सलर सबै सरकारी नीतिहरूको लागि जिम्मेवार छन्; । चान्सलरद्वारा जारी गरिएको कुनै पनि औपचारिक नीति निर्देशनहरू कानुनी रूपमा बाध्यकारी निर्देशनहरू हुन् जुन क्याबिनेट मन्त्रीहरूले लागू गर्नुपर्छ। क्याबिनेट मन्त्रीहरूले चान्सलरको बृहत्तर दिशानिर्देशहरू प्रतिबिम्बित गर्ने मन्त्री स्तरमा विशेष नीतिहरू प्रस्तुत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। == जर्मनको पुन: एकीकरणपछिका चान्सलरहरूको सूची== '''राजनीतिक दल:''' {{legend2|{{party color|CDU/CSU}}|[[जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|{{party color|Social Democratic Party of Germany}}|[[जर्मनेली सामाजिक-जनवादी पार्टी]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{sort under}} {|class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border:1px #AAAAFF solid" !width=80px rowspan=2 colspan=2|चित्र !rowspan=2|नाम<br />{{small|(जन्म–मृत्यु)}} !width=150px colspan=2|कार्यकाल !rowspan=2|राजनीतिक<br>दल !rowspan=2|उप चान्सलर(हरू) !rowspan=2|मन्त्रिपरिषद् |- !कार्यकाल !कार्यकाल म्याद |- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; width:2%; color:white;" | १ | |'''[[कोनार्ट आडनावर ]]'''<br />{{small|(सन् १८७६–१९६७)}} |{{dts|15 September 1949}}<br/>–<br/>{{dts|16 October 1963}} |{{ayd|1949|9|15|1963|10|16}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[फ्रान्च ब्लुसर]] (सन् १९४९–५७)<br />[[लुडभिस एर्हार्ट]] (सन् १९५७–६३)</small> |[[प्रथम आडनावर मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय आडनावर मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]]<hr>[[तृतीय आडनावर मन्त्रिपरिषद्|तृतीय]]<hr>[[चौँथो आडनावर मन्त्रिपरिषद्|चौँथो]] |-- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; color:white;" | २ |[[File:Einde bezoek bondskanselier dr Ludwig Erhard en gaf persconferentie in het Haag, Bestanddeelnr 916-1330.jpg|80px]] |'''[[लुडभिस एर्हार्ट]]'''<br />{{small|(सन् १८९७–१९७७)}} |{{dts|16 October 1963}}<br/>–<br/>{{dts|1 December 1966}} |{{ayd|1963|10|16|1966|12|1}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[एरिस मेन्डे]] (सन् १९६३–६६)<br />[[हान्ज-क्रिस्टोफ सिबोम]] (सन् १९६६)</small> |[[प्रथम एर्हार्ट मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय एर्हार्ट मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]] |-- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; color:white;" | ३ |[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F029561-0008, Essen, CDU-Bundestagswahlkongress (cropped).jpg|80px]] |'''[[कुर्ट गेओर्क किजिङ]]'''<br />{{small|(सन् १९०४–१९८८)}} |{{dts|1 December 1966}}<br/>–<br/>{{dts|22 October 1969}} |{{ayd|1966|12|1|1969|10|22}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[भिली ब्रान्ट]] (सन् १९६६–६९)</small> |[[प्रथम किसिङ मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]] |-- !style="background:{{party color|Social Democratic Party of Germany}}; color:white;" | ४ |[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|80px]] |'''[[भिली ब्रान्ट]]'''<br />{{small|(सन् १९१३–१९९२)}} |{{dts|22 October 1969}}<br/>–<br/>{{dts|7 May 1974}} |{{ayd|1969|10|22|1974|5|7}} |जर्मनेली सामाजिक-जनवादी पार्टी |<small>[[भाल्ट सिल]] (सन् १९६९–७४)</small> |[[प्रथम ब्रान्ट मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय ब्रान्ट मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]] |-- | bgcolor=#EEEEEE colspan=10 | ''उप-चान्सलर भाल्ट सिल ७ मे देखि १६ मे १९७४ सम्म कार्यवाहक चान्सलरको रूपमा कार्यरत थिए।'' |-- !style="background:{{party color|Social Democratic Party of Germany}}; color:white;" | ५ |[[File:Bundeskanzler Helmut Schmidt.jpg|80px]] |'''[[हेल्मुट स्मिट]]'''<br />{{small|(सन् १९१८–२०१५)}} |{{dts|16 May 1974}}<br/>–<br/>{{dts|1 October 1982}} |{{ayd|1974|5|16|1982|10|1}} |जर्मनेली सामाजिक-जनवादी पार्टी |<small>[[हान्स-डिट्रिस गेन्स]] (सन् १९७४–८२)<br />[[इगोन फ्राङ्क]] (सन् १९८२)</small> |[[प्रथम स्मिट मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय स्मिट मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]]<hr>[[तृतीय स्मिट मन्त्रिपरिषद्|तृतीय]] |-- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; color:white;" | ६ |[[File:KAS-Kohl, Helmut-Bild-14701-1.jpg|80px]] |'''[[हेल्मुट कोल]]'''<br />{{small|(सन् १९३०–२०१७)}} |{{dts|1 October 1982}}<br/>–<br/>{{dts|27 October 1998}} |{{ayd|1982|10|1|1998|10|27}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[हान्स-डिट्रिस गेन्स]] (1982–92)<br>[[युर्गेन मोलेनमान]] (सन् १९९२–९३)<br>[[क्लाउस किङ्केल]] (सन् १९९३–९८)</small> |[[प्रथम कोल मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय कोल मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]]<hr>[[तृतीय कोल मन्त्रिपरिषद्|तृतीय]]<hr>[[चौँथो कोल मन्त्रिपरिषद्|चौँथो]]<hr>[[पाँचौँ कोल मन्त्रिपरिषद्|पाँचौँ]] |-- !style="background:{{party color|Social Democratic Party of Germany}}; color:white;" | ७ | [[File:2015-12 Gerhard Schröder SPD Bundesparteitag by Olaf Kosinsky-12.jpg|80px]] |'''[[गेहार्ट स्रोड]]'''<br />{{small|(जन्म: सन् १९४४)}} |{{dts|27 October 1998}}<br/>–<br/>{{dts|22 November 2005}} |{{ayd|1998|10|27|2005|11|22}} |जर्मनेली सामाजिक-जनवादी पार्टी |<small>[[योस्का फिसअ]] (सन् १९९८–२००५)</small> |[[प्रथम स्रोड मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय स्रोड मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]] |-- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; color:white;" | ८ |[[File:Angela Merkel - Juli 2010 - 3zu4 cropped.jpg|80px]] |'''[[एन्जेला मर्केल]]'''<br />{{small|(जन्म: सन् १९५४)}} |{{dts|22 November 2005}}<br/>–<br/>{{dts|8 December 2021}} |{{ayd|2005|11|22|2021|12|08}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[फ्रान्स मुन्टफिरिन]] (सन् २००५–०७)<br />[[फ्राङ्क-भाल्ट स्टाइनमाय]] (सन् २००७–०९)<br />[[गिदो भेस्टभेले]] (सन् २००९–११)<br />[[फिलिप रोस्ल]] (सन् २०११–१३)<br />[[जिग्मा गाब्रिएल]] (सन् २०१३–१८)<br />[[ओलाफ सोल्स]] (सन् २०१८–२१)</small> |[[प्रथम मर्केल मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]]<hr>[[द्वितीय मर्केल मन्त्रिपरिषद्|द्वितीय]]<hr >[[तृतीय मर्केल मन्त्रिपरिषद्|तृतीय ]]<hr>[[चौँथो मर्केल मन्त्रिपरिषद्|चौँथो]] |- !style="background:{{party color|Social Democratic Party of Germany}}; color:white;" | ९ |[[File:Olaf Scholz September 2024.jpg|80px]] |'''[[ओलाफ सोल्स]]'''<br />{{small|(जन्म: सन् १९५८)}} |{{dts|8 December 2021}}<br/>–<br/>६ मे २०२५ |{{ayd|2021|12|8|2025|05|06}} |जर्मनेली सामाजिक-जनवादी पार्टी |<small>[[रोबर्ट हाबेक]] (सन् २०२१–२५)</small> |[[प्रथम सोल्स मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]] |- !style="background:{{party color|CDU/CSU}}; color:white;" | १० |[[File:2025-02-23 Bundestagswahl – Wahlabend CDU by Sandro Halank–025.jpg|80px]] |'''[[फ्रिडरिस मेर्त्स]]'''<br />{{small|(जन्म: सन् १९५५)}} |{{dts|6 May 2025}}<br/>–<br/>''बहालवाला'' |{{ayd|2025|5|6}} |जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ |<small>[[लार्स क्लिङबाइल]] (''बहालवाला'')</small> |[[मेर्त्स मन्त्रिपरिषद्|प्रथम]] |} ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{notelist}}{{Chancellors of Germany}} [[श्रेणी:जर्मनीका चान्सलरहरू]] 5a8xe16frslmt8f7ifdb2hk9agg389w 0 140334 1393586 1352167 2026-11-02T12:15:37Z Pkrs1 81576 वर्तनी शुद्धि 1393586 wikitext text/x-wiki लमजुङ बेँसीसहर–चामे सडकमै सङ्लो पानी झर्झर गर्दै झरिरहेको छहरा छ। एक सय मिटरभन्दा बढी उचाइबाट झरेको पानी सडकमै खस्छ। छहरामा लहराउँदै झरेको पानीमा सूर्यको प्रकाशसँगै देखिने इन्द्रेणीले झनै सुन्दरता थपिदिन्छ। मर्स्याङ्दी गाउँपालिका–४ च्याम्चेमा रहेको त्यही सुन्दर अत्यन्त मनमोहक अक्टोपसको खुट्टाझैं झरेको अक्टोपस झरना पनि हो।<ref>[https://www.setopati.com/art/art-activity/286329 पर्यटकको रोजाइ बन्दै अक्टोपस र बुङ झरना]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> बेँसीसहर-चामे सडकअन्तर्गत लमजुङ मर्स्याङ्दी गाउँपालिका–४ च्याम्चेस्थित [[अक्टोपस झरना]] । यस झरनाले अन्नपूर्ण पदमार्गमा आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षण गर्ने गरेको छ।<ref>[https://ekagaj.com/article/society/27895/ सुन्दर अक्टोपस झरना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018102234/https://ekagaj.com/article/society/27895/ |date=2021-10-18 }}</ref> [[File:Waterfall - Annapurna Circuit, Nepal - panoramio (1).jpg|thumb|[[अक्टोपस झरना]]|300px|]] [[File:Cars crossing waterfall - Annapurna Circuit, Nepal - panoramio.jpg|150px|]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} {{Commonscat|Octopus Waterfall|अक्टोपस झरना}} {{नेपालका झरनाहरू}} [[श्रेणी:नेपालका झरनाहरू]] [[श्रेणी:लमजुङका पर्यटकीय स्थलहरू]] gdovi8hhu56avy1rggnai7gsnvkjctf 0 140512 1393718 1320219 2026-11-03T11:37:06Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393718 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet |incumbent= |jurisdiction = नेपाल |flag = Flag of Nepal (1743–1962).svg |total_number=१८ नियुक्ति |caption=टङ्कप्रसाद आचार्य |date_formed=२०१२ माघ १३ |date_dissolved=२०१४ साउन ११ |government_head_title=प्रधानमन्त्री |government_head=[[टङ्कप्रसाद आचार्य]] |state_head_title=राजा |state_head=[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]] |former_members_number= |image=Tanka Prasad Acharya (cropped).jpg |legislature_status= |political_party=[[नेपाल प्रजा परिषद्]] |legislature_term= |budget= |election= |last_election= |opposition_party= |opposition_leaders= |previous=[[दोस्रो मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्]] |successor=[[कुँवर इन्द्रजीत सिंह मन्त्रिपरिषद्]] }} २०१२ फागुन १५ का दिन [[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राजा महेन्द्र]]ले [[टङ्कप्रसाद आचार्य]]लाई [[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] नियुक्त गरेपछि सरकार गठन भएको थियो।<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=मन्त्रिमन्डल गठन गरी कार्य बिभाजन गरेको|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=581|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119142202/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=581|archive-date=2020-01-19|access-date=2021-01-01|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Levi|first=Werner|date=1956|title=Politics in Nepal|url=https://www.jstor.org/stable/3023744|journal=Far Eastern Survey|volume=25|issue=3|pages=39–46|doi=10.2307/3023744|jstor=3023744 |issn=0362-8949}}</ref><ref>{{Cite journal|last=L.|first=W.|date=1956|title=Political Progress in Nepal|url=https://www.jstor.org/stable/40393668|journal=The World Today|volume=12|issue=6|pages=239–247|jstor=40393668 |issn=0043-9134}}</ref> २०१३ माघ २३ मा थप उपमन्त्रीहरू थप्नका लागि मन्त्रिपरिषद् विस्तार गरिएको थियो।<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=प्रधान मन्त्रालय राज्य व्यवस्थाको सूचा मन्त्री राज्यमन्त्री उपमनत्रीज्यूहरुको शपथ ग्रहण बारे|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1214|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119144454/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1214|archive-date=2020-01-19|access-date=2021-01-01|website=rajpatra.dop.gov.np}}</ref> २०१४ साउन ११ का दिन राजालाई आफूले सोही वर्षमा निर्धारित निर्वाचन गर्न नसक्ने जानकारी गराएपछि आचार्यले राजीनामा दिएका थिए र सोही दिन [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह]]लाई नियुक्त गरेका थिए।<ref>{{Cite journal|last=Shakoor|first=Farzana|title=Indo-Nepal Dispute |date=1989|url=https://www.jstor.org/stable/41393894|journal=Pakistan Horizon|volume=42|issue=3/4|pages=68–80|jstor=41393894 |issn=0030-980X}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mishra|first=S. G.|title=Royal Coup 1960 in Nepal |date=1982|url=https://www.jstor.org/stable/44141318|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=43|pages=754–765|jstor=44141318 |issn=2249-1937}}</ref> == मन्त्रीहरू == === २०१२ माघ १३–२०१३ माघ २३ === {| class="wikitable" !मन्त्रालय !मन्त्री !पदभार ग्रहण !पद छोडेको |- |[[नेपालको प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[गृह मन्त्रालय (नेपाल)|गृह]] मन्त्री [[सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय (नेपाल)|सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन]] मन्त्री |[[टङ्कप्रसाद आचार्य]] | २०१२ माघ १३ | २०१४ साउन ११ |- |[[परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)|परराष्ट्र]] मन्त्री वन विभाग मन्त्री खाद्य तथा कृषि मन्त्री |[[चूडाप्रसाद शर्मा]] | २०१२ माघ १३ |२०१४ साउन ११ |- |[[अर्थ मन्त्रालय (नेपाल)|अर्थ]] मन्त्री मालपोत मन्त्री योजना मन्त्री उद्योग तथा वाणिज्य मन्त्री |[[गुञ्जमान सिंह]] | २०१२ माघ १३ |२०१४ साउन ११ |- |सार्वजनिक निर्माण तथा सञ्चार मन्त्री |[[पशुपतिनाथ घोष]] | २०१२ माघ १३ |२०१४ साउन ११ |- |[[रक्षा मन्त्रालय (नेपाल)|रक्षा]] मन्त्री |[[पुरेन्द्रविक्रम शाह]] | २०१२ माघ १३ |२०१४ साउन ११ |- |शिक्षा मन्त्री [[स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय (नेपाल)|स्वास्थ्य]] मन्त्री स्थानीय स्वायत्त प्रशासन मन्त्री |[[बालचन्द्र शर्मा]] | २०१२ माघ १३ |२०१४ साउन ११ |- |[[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला]] मन्त्री |अनिरुद्रप्रसाद सिंह | २०१२ माघ १३ |२०१३ माघ २३ |} === २०१३ माघ २३–२०१४ साउन ११ === {| class="wikitable" !मन्त्रालय !मन्त्री !पदभार ग्रहण !पद छोडेको |- |[[कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय (नेपाल)|कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला]] मन्त्री |अरुण शम्शेर जबरा |२०१३ माघ २३ |२०१४ साउन ११ |- |योजना राज्यमन्त्री |किरण शम्शेर जबरा |२०१३ माघ २३ |२०१४ साउन ११ |- |सामान्य प्रशासन राज्यमन्त्री गृह राज्यमन्त्री |रङ्गनाथ शर्मा |२०१३ माघ २३ |२०१४ साउन ११ |- |उद्योग तथा वाणिज्य उपमन्त्री |काशीनाथ उपाध्याय |२०१३ माघ २३ |२०१४ साउन ११ |- |वन विभागका उपमन्त्री |नागेश्वर झा |२०१३ माघ २३ |२०१४ साउन ११ |- |खाद्य तथा कृषि उपमन्त्री |सूर्यबहादुर भारद्वाज |२०१३ माघ २३ |२०१४ साउन ११ |- |अर्थ उपमन्त्री |रत्नप्रसाद खरेल |२०१३ माघ २९ |२०१४ साउन ११ |- |मालपोत उपमन्त्री |देवमान आङ्देम्बे |२०१३ माघ २९ |२०१४ साउन ११ |- |सार्वजनिक निर्माण तथा सञ्चार उपमन्त्री |पुष्करनाथ उप्रेती |२०१३ फागुन १४ |२०१४ साउन ११ |- |स्थानीय स्वायत्त प्रशासन उपमन्त्री |छिमानन्द महतो |२०१३ फागुन १४ |२०१४ साउन ११ |- |स्वास्थ्य उपमन्त्री |खगेन्द्रजङ्ग गुरुङ |२०१३ फागुन २० |२०१४ साउन ११ |} == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{नेपाली मन्त्रिपरिषद्हरू}} [[श्रेणी:नेपाल सरकार]] [[श्रेणी:नेपालका मन्त्रिपरिषद्हरू]] ntpz0c6whfwx0nww5otthcw2on041gs 0 142762 1393634 1383640 2026-11-03T00:51:18Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393634 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = इस्मा |conventional_long_name = पाल्पा राज्य |common_name = इस्मा |continent = एसिया |region = दक्षिण एसिया |country = नेपाल |government_type = राजतन्त्र |era = |status = |event_start = शासन सुरु |year_start = वि.सं. १५५० |date_start = |event1 = |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |event_end = पाल्पा राज्यमा विलय |year_end = वि.सं. १८४३ |date_end = |p1 = |p2 = |s1 = पाल्पा राज्य |flag_s1 = |flag_type = |image_coat = |image_map = |capital = [[इस्माकोट]] |common_languages = [[नेपाली भाषा|खस भाषा]] (नेपाली), |religion= [[हिन्दु धर्म|हिन्दु]], | title_leader = राजा |leader1 = अंगदसिंह रावा (प्रथम) |year_leader1 = वि.सं. १५५० |leader2 = |year_leader2 =१८४३ सम्म |leader3 =गोविन्दसिंह राठौर (अन्तिम) |year_leader3 = |today = {{flag|नेपाल}} }} '''इस्मा राज्य''' [[चौबिसी राज्यहरू|चौबिसी राज्य]]को एउटा सानो राज्य यो एउटा पहाडको टुप्पोमा अवस्थित थियो । यसको राजधानी इस्माकोटमा थियो। राजधानीमा त्यहाँ लगभग २५० घर थिए।<ref name=":0">{{Cite book|last=Hamilton|first=Francis Buchanan| author-link = फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन |url=https://books.google.com/books?id=8_7xDwAAQBAJ|title=The Kingdom of Nepal|date=18 July 2020|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-7523-2238-5|location=|pages=168|language=en}}</ref> चार हजार कुरियाले बनेको इस्मा राज्यका चौबीस मौजा हुनाले चौबीस मौजा इस्मा पनि भनिन्थ्यो । पूर्वमा मुसीकोटको सिमाना, पश्चिममा अग्लुङको उकालोदेखि झिमरुक खोलासम्म, उत्तरमा बाग्लुङको ग्वालीचौर र दक्षिणमा धुर्कोट राज्यको सिमानासम्म इस्मा राज्य फैलिएको थियो ।<ref>{{Cite web |last=टुडे |first=गुल्मी |date=2024-10-08 |title=इस्मा राज्यको संक्षिप्त इतिहास |url=https://gulmitoday.com/2024/10/3121/ |access-date=2025-01-19 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120180441/https://gulmitoday.com/2024/10/3121/ |archive-date=2025-01-20 }}</ref> चौबिसे राज्यहरु अन्तरगत इस्मा प्रारम्भमा ७०० कुरिया र २४ मौजाले बनेको थियो । शुरुवाती समयमा यस राज्यमा अर्याल जातिको शासन रहेको थियो भने गोरखा राज्यमा विलय हुनुपूर्व ठकुरी जातिको शासन रहेको इतिहासमा पाउन सकिन्छ । इस्मा राज्य वि.सं. १८४३ साल असोज ४ गते गोरखा सँगको लडाइमा पराजित भएपछि पाल्पा राज्यमा विलय भएको थियो ।<ref>{{Cite web |title=इस्मा गाउँपालिकाको संक्षिप्त परिचय |url=https://ismamun.gov.np/node/87 |website=इस्मा गाउँपालिका, गाउँ कार्यपालिकाको कार्यालय |access-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115232616/https://ismamun.gov.np/node/87 |archive-date=2025-01-15}}</ref> राजा गोविन्द सिंह स्वयं लडेका थिए तर विजय नहुने देखेर सल्यान तिर भागे।<ref name=":1">{{Cite journal |title=गुल्मी |url=http://elibrary.mofaga.gov.np/elibrary/pages/download.php?direct=1&noattach=true&ref=1752&ext=pdf&k= |journal=मेची देखि महाकाली |volume=भाग ३ |pages=७२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224195229/http://elibrary.mofaga.gov.np/elibrary/pages/download.php?direct=1&noattach=true&ref=1752&ext=pdf&k= |archive-date=2025-02-24 |access-date=2025-01-19}}</ref> == इतिहास == === मगर राज्य === === अर्ज्याल राज्य === भट्ट पद धारण गरेका अर्ज्याल ब्राहमणहरुले राज्य साचालनको कार्य गर्दै आएका थिए। राजा प्रभाकर निसन्तान भएकै कारणले उनले त्यती बेलाको शक्तिशाली र प्रसिद्ध राज्य गुल्मी चारपालामा भारतको कर्णाटक राज्यबाट आई राजनितिक शरण लि बसेका सुरथसिंह नामक राजपुतलाई धर्मपुत्र बनाई शिक्षा दिक्षा र मन्त्रदान समेत गरे । यिनै सुरथसिंह लाई अङ्गदसिंह रावा भन्ने पद दिई इस्मा राज्यको सम्पूर्ण कार्यभार सुम्पे। अर्याल राजाहरूको नामावली यसप्रकार छ: # च्व्यनराज भट्ट अर्ज्याल # कूशाराज भट्ट अर्ज्याल # विष्णुदास भट्ट अर्ज्याल # प्रभाकर भट्ट अर्ज्याल === ठकुरी राज्य === बि.स. १५५० देखि इस्मा राज्यमा चन्द्रवंशी काश्यप गोत्रीय सिंह थर भएका रायठौर घरानाका राजाहरूको शासन सुरु भयो। छैठो ठकुरी राजा गोविन्दसिंह रायठौरको समयमा [[नेपालको एकीकरण|नेपाल एकीकरण]]को अभियान पश्चिममा पुगेको थियो । सोही क्रममा [[बहादुर शाह]]ले चौबीसी राज्यमाथि हमलाका साथ [[विजय|बिजय]] प्राप्त गरिरहेका थिए । नेपाली सेनाले बि.सं १८४३ साल आश्विन ४ गते इस्मा राज्यमाथि हासिल गर् यो । # अंगदसिंह रावा # पृथ्वीराजसिंह रावा # रामराजसिंह रावा # रुपसिंह रावा # तिलक बिक्रम राठौर # गोविन्दसिंह राठौर === पाल्पामा विलय === वि.सं. १८४३ आश्विन मा नेपाली र पाल्पाली संयुक्त सेनाले आक्रमण गर्‍यो । उक्त युद्धमा पुगनपुग २०० इस्माली सिपाही र ५० जना नेपाली सिपाहीहरुले ज्यान गुमाएको कुरा इतिहासकार [[राजाराम सुवेदी]]ले उल्लेख गरेका छन्<ref name="सुवेदी">{{cite book|last=सुवेदी|first=राजाराम|author-link=राजाराम सुवेदी|year=वि. सं. २०५५|title=गुल्मीको ऐतिहासिक झलक|publisher=[[साझा प्रकाशन]]|url=|isbn=|pages=}}</ref> भने कतै गोरखाली फौजतर्फ ५० र इस्मालीतर्फ ५३ खड्का क्षेत्री, २२ ठकुरी र १० जना सार्की गरी ८५ जनाले वीरगति प्राप्त गरेको उल्लेख पाइन्छ (भुसाल, २०७८) । कतिपय लेखकहरुले गोरखालीसँगको युद्धमा १०० जना इस्माली सिपाही मारिएको उल्लेख गरेका छन् । इस्मा राज्यका अन्तिम राजा गोविन्दसिंह युद्धबाट जेनतेन उम्केर आफ्ना सन्तति लिई ससुरालीस्थल सल्यानको बडागाउँतिर गई बसोबास गरे (रामिरेज, सन् २०००) । नेपालका राजा र पाल्पाली राजाबीचको आपसी सम्झौताअनुसार इस्मा राज्यलाई पनि पाल्पाको जिम्मा लगाई सो संयुक्त फौज [[प्यूठान]]तर्फ लाग्यो (भुसाल,२०७८) । == आर्थिक अवस्था == इस्माका राजाको अधीनमा समथर जग्गा थिएन। राज्यभर करीब २,५०० घरहरू थिए। राजस्व बार्षिक रु. २,००० थियो. उक्त राज्य खानीहरू थिएनन्। <ref name=":1" /> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[इस्मा गाउँपालिका]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:नेपालका साम्राज्य र राज्यहरू]] [[श्रेणी:चौबिसी राज्यहरू]] auzci694tebw3us48ew2t2o9elbqm1m 0 144290 1393689 1365830 2026-11-03T09:15:25Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393689 wikitext text/x-wiki '''च्यासल''' ([[नेपाल]] भाषा च्यासः) नेपालको [[ललितपुर महानगरपालिका|ललितपुर]] जिल्लाको एउटा प्राचीन सहर हो। ललितपुरलाई [[नेवारी भाषा|नेपाल भाषा]] यल भनेर पनि चिनिन्छ। यस डबूमा ८०० किरातीहरूलाई लिच्छवीहरूले मारेको बताइएको छ। हालसम्म पनि किराँतीहरु वर्षको एकपटक आई पूजा गर्नु पर्ने त्यागल स्थित सिद्धिलक्ष्मी मन्दिरको परिसरमा रहेका देवताहरु, तिखिदेवल स्थित शिवजीको मन्दिर आदिले किराँत र ललितपुरको प्राचीन सम्बन्ध थियो भन्ने प्रष्ट हुन्छ ।<ref>{{Cite web |date=2025/04/28 |title=संक्षिप्त परिचय |url=https://lalitpurmun.gov.np/node/3 |website=ललितपुर महानगरपालिका |access-date=2025-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413094044/https://www.lalitpurmun.gov.np/node/3 |archive-date=2025-04-13}}</ref> [[यलम्बर]] एक किरात राजा थिए। किरातीहरू नेपालमा मुख्यतया [[काठमाडौँ उपत्यका|ये (काठमाडौँ उपत्यका)]] र आसपासको [[भक्तपुर नगरपालिका|ख्वपा (भक्तपुर)]] र [[ललितपुर महानगरपालिका|यल (ललितपुर)]] बसोबास गर्थे। [[ललितपुर महानगरपालिका|।]] [[च्यासल रङ्गशाला]], [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]] पार्टी कार्यलय च्यासलमा नै छ । == इतिहास == यो प्राचीन सहर, [[ललितपुर महानगरपालिका|यल वा पाटन]] सहरको उत्तरी चौकी थियो, यो किरात र लिच्छवीहरूका लागि अन्तिम युद्धभूमि थियो। लगभग २५० ईस्वी, लिच्छवीहरूले यस चौकीमा आक्रमण गरे र चौकीमा पहरा दिइरहेका ८०० किराताहरूलाई मारे। [[नेवारी भाषा|नेवारी]] भाषामा ८०० को अर्थ च्यासा र सहरको नाम च्यासा राखिएको थियो। पछि यसलाई च्यासल भनेर उच्चारण गरियो। == मुख्य आकर्षण == यस सहरको आकर्षण ऐतिहासिक [[ढुङ्गे धारा|ढुङ्गेधारा]], देवी-देवताका मूर्तिहरू, गणेश मन्दिर, पोखरीहरू आदि हुन्। त्यहाँ तीन-अनुहार गणेश मूर्ति (स्वपख्वा गणेश) भएका दुईवटा मन्दिरहरू मात्र छन्। एउटा च्यासल टोलमा र अर्को पुल्चोकमा छ ।[https://web.archive.org/web/20071226202915/http://ganapati.club.fr/livror2003.html] च्यासलको मुख्य बासिन्दा ब्यान्जनकर, अवाले, शाक्य, महारजन, खडगी र श्रेष्ठ नेवार समुदायका हुन्। '''ज्यापु समाज संग्रहालयः''' == धर्म == हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्म।<gallery> File:Hiti.jpg|पाठ=Dhunge Dhara or Hiti in Newari Bhasa|च्यासल हिटी चित्र:Bhagwati_Temple_at_Chysal,_Lalitpur.jpg|Bhagwati Temple चित्र:Shree_Saptapur_Mahabihar.jpg|Shree Saptapur Mahabihar चित्र:Narayan_Hiti.jpg|Narayan Hiti Kwelacchi चित्र:Chysal_dhungedhara_1.jpg|Saraswati Hiti </gallery> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[च्यासल रङ्गशाला]] * [[च्यासल युथ क्लब]] ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} [[श्रेणी:ललितपुर जिल्लाका ठाउँहरू]] szerdfz0a11iwsud0qcvpy9mtbnsoj8 0 145271 1393652 1371886 2026-11-03T06:05:16Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393652 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Aristarchus_and_Herodotus_craters_Apollo_15.jpg|दायाँ|अङ्गुठाकार|[[चन्द्रमा|चन्द्रमामा]] अरिस्टार्कस र हेरोडोटस क्रेटरहरू, एपोलो १५ द्वारा लिइएको तस्बिर ]] '''क्रेटर''' भनेको कुनै [[खगोलीय वस्तु|आकाशीय पिण्डमा]] रहेको गोल वा लगभग गोलाकार खाल्डो हो जुन कुनै विस्फोटक ढङबाट बनेको हुन्छ, चाहे त्यो [[ज्वालामुखी]] विस्फोट होस्, अन्तरिक्षबाट खसेको [[उल्का पिण्ड|उल्कापिण्ड]] होस्, वा जमिन भित्रको कुनै अन्य विस्फोट होस्। विस्फोटको कारण प्राकृतिक वा कृत्रिम हुन सक्छ (जस्तै आणविक बमको विस्फोट) हुन सक्छ। यदि स्थिति अनुकूल छ भने, क्रेटर एउटा [[क्रेटर ताल]]मा परिणत हुन सक्छ।<ref>John Arthur Thomson, ''Mountain and Moorland'' (1921), p. 33.</ref> यसको लागि क्रेटरमा तुलनात्मक रूपमा समतल र ठोस पर्खालहरू हुनु आवश्यक छ, र बाढीको पानी, वर्षा, हिउँ, मुहानहरू, वा अन्य भूमिगत पानी जस्ता पानीको स्रोत हुनु आवश्यक छ। <ref>{{cite book |last1= Scott |first1= William Berryman |year= 1922 |title= Physiography: The Science of the Abode of Man |location= New York |publisher= P.F. Collier & Son |pages= 101 |oclc= 7015885 |url= }}</ref><ref>{{cite book |title= Science and Technology Encyclopedia |url= https://archive.org/details/sciencetechnolog00univ |publisher= University of Chicago Press |year= 2000 |pages= 78, 131 }}</ref> ==शब्द उत्त्पति == अंग्रेजीमा "क्रेटर" शब्दको प्रयोग १७ औं शताब्दीमा मात्र सुरु भएको थियो, र यसको मूल शब्द ग्रीकबाट आएको हो। ==प्रकार== क्रेटरका केहि प्रकार निम्नानुसार छन् - ===प्रहार क्रेटर === {{मुख्य|प्रहार क्रेटर}} * प्रहार क्रेटर कुनै खगोलीय पिण्डमा सानो वस्तु धेरै उच्च गतिमा ठोक्किँदा बन्छ। ===ज्वालिमुखी क्रेटर=== [[ज्वालामुखी|ज्वालामुखि]] विस्फोटबाट बन्ने क्रेटर ज्वालामुखी क्रेटर ज्वालामुखी गतिविधिको कारणले गर्दा जमिनमा रहेको कचौरा स्वरुपको खाल्डो हो, जुन सामान्यतया ज्वालामुखीको मुख माथि अवस्थित हुन्छ।<ref>{{Cite web |title= Volcanic Craters |website= nps.gov |publisher= [[National Park Service]] |language= en |url= https://www.nps.gov/articles/000/volcanic-craters.htm |access-date= 2022-10-21 }}</ref> ===भूस्खलन क्रेटर === जमिनमुनि विस्फोट (प्रायः आणविक परीक्षण विस्फोट) को कारण जमिन भत्किँदा सिर्जना भएको * उम्लिरहेको लाभासँग पानी मिसिएर विस्फोट हुँदा बनेको [[मार (क्रेटर)]] ===पिट क्रेटर=== पिट क्रेटर गुफा वा खाल्डोमाथिको छाना भत्किँदा बनेको खाल्डो हो। पिट क्रेटर बुध ग्रह, शुक्र,<ref>{{cite web |last= Davey |display-authors= etal |title= Pit Crater Chain Clustering in Ganaki Planitia, Venus: Observations and Implications |website= lpi.usra.edu |publisher= LPSC |url= http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2012/pdf/1681.pdf }}</ref><ref>{{cite journal |last1= Davey |first1= S.C. |last2= Ernst|first2= R.E. |last3= Samson |first3= C. |last4= Grosfils |first4= E.B. |date= 8 January 2013 |title= Hierarchical clustering of pit crater chains on Venus |journal= Canadian Journal of Earth Sciences |volume= 50 |issue= 1 |pages= 109–126 |bibcode= 2013CaJES..50..109D |doi= 10.1139/cjes-2012-0054 }}</ref> [[पृथ्वी]], [[मङ्गल ग्रह|मंगल ग्रह]],<ref>{{cite web |last= Wyrick |display-authors= etal |title= Pit Crater Chains Across the Solar System |website= lpi.usra.edu |url= http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1413.pdf }}</ref> र [[चन्द्रमा]]मा भेटिन्छ।<ref>{{cite web |title= Planetary Analog Sites: 3. Pit Craters |publisher= University of Hawaii |date= 5 March 2015 |url= https://www.higp.hawaii.edu/prpdc/pva/briefs/3.Pit_Craters.pdf |access-date= 23 February 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150826022455/http://www.higp.hawaii.edu/prpdc/pva/briefs/3.Pit_Craters.pdf |archive-date= 26 August 2015 }}</ref> ===विस्फोट क्रेटर=== जमिनमुनि विस्फोटबाट भग्नावशेष बाहिर निस्कँदा (अर्थात्, पहिरोबाट नबनेको) बनेको ==सन्दर्भ सामग्रीहरू== {{reflist}} hd2ynk65h7rmvddqd6gnenora5beyto 8 146304 1393614 1354962 2026-11-02T19:43:04Z Maintenance script 21402 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1393614 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // Opt-out if ( window.disableSysopJS ) { return; } /** * Automatic deletion dropdown * * Looks for CSD/XFD/PROD templates on a page; if one is present, picks up * the deletion reason that's hidden on the template and tweaks the 'delete' * tab link to preload that deletion summary. * * Maintainers: Happy-melon */ (function () { var link, reason; if (document.getElementById('ca-delete') && document.getElementById('delete-criterion')) { link = document.getElementById('ca-delete').getElementsByTagName('A')[0]; reason = document.getElementById('delete-reason').innerHTML; link.setAttribute('href' , link.getAttribute('href') + '&wpReason=' + reason); } })(); /** * Sensitive IP checker * * Notify admins when they might block a sensitive IP address. IP addresses * may be classed as sensitive for political reasons, or because they * affect bots or other technical services which Wikipedia uses. See * [[WP:SIP]] for more details. * * Maintainers: Mr. Stradivarius */ if (mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') === 'Block' || mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') === 'Contributions') { // Load dependencies. mw.loader.using([ 'ext.gadget.libSensitiveIPs', 'mediawiki.api', 'mediawiki.util', 'mediawiki.jqueryMsg', ]).then( function() { // Check whether we have a valid IP address or CIDR range, and exit // if not. (If the second argument to isIPAddress is true, then // CIDR ranges are allowed as well.) // Can't use wgRelevantUserName, it isn't defined for IP ranges: [[phab:T206954]] if (mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') === 'Block') { $ip = $('input[name=wpTarget]'); } else if (mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') === 'Contributions') { $ip = $('input[name=target]'); } if (!$ip.length || !mw.util.isIPAddress($ip.val(), true)) { return; } // Test whether the IP or range is sensitive. mw.libs.sensitiveIPs.query({ test: [$ip.val()] }).then(function (data) { var match = data.sensitiveips.matches[0], description, $msg; if (!match) { // The IP address or range is not sensitive, so exit. return; } // The IP or range is sensitive, so notify the user. First, // get the description of the entity the IP or range belongs // to. description = data.sensitiveips.entities[match['entity-id']].description; if (!description) { throw new Error('No description found for entity with code "' + match['entity-id'] + '"'); } // Vary message according to page var action = mw.config.get('wgCanonicalSpecialPageName') === 'Block' ? 'blocking' : 'viewing'; // Set the message text. The description is in wikitext, so // we set the whole message as wikitext and then parse it into // HTML with message.parse(). mw.messages.set({ 'sysop-sensitive-ip-block-warning': 'You are ' + action + ' a sensitive IP address belonging to ' + description + '. Please be sure to ' + '[[meta:Communications committee/Notable blocks|notify]] the ' + '[[meta:Communications committee|Wikimedia Foundation Communications Committee]] ' + 'immediately if blocked.' }); // Assemble the message to notify the user with. $msg = $('<table>').append( $('<tr>').append( $('<td>').css({'vertical-align':'center'}).append( $('<img>').attr({'src': '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Nuvola_apps_important.svg/60px-Nuvola_apps_important.svg.png'}).css({width: '48px'}) ) ).append( '<td>' + mw.message('sysop-sensitive-ip-block-warning').parse() + '</td>' ) ); // Send the notification. mw.notify($msg, { autoHide: false, type: 'warn' }); }); }); } }); // </nowiki> oeflhtpc8a7oy68998dr1woyy0l9dz2 0 148051 1393607 1335967 2026-11-02T15:22:26Z CommonsDelinker 144 Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg हटाईंदै, कमन्समा [[c:User:Reinhard Kraasch|Reinhard Kraasch]]ले Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): and [[:c:Ticket:2026102910008077|]] को कारणले हटाएका कारण 1393607 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = कोनार्ट आडनावर | image = | caption = सन् १९५२ मा आडनावर | signature = Konrad Adenauer signature transparent.png | office = [[जर्मनीको चान्सलर]]{{efn|आडनावरले कानुनी रूपमा चान्सलरको उपाधि प्राप्त गरेको भएतापनि जर्मनीको विभाजनका कारण उनी सपूर्ण जर्मनीका चान्सलर थिएनन्।}} | term_start = १५ सेप्टेम्बर १९४९ | term_end = १६ अक्टोबर १९६३ | president = {{ubl |[[थियोडोअ हेउज]] |[[हाइनरिस लुब्के]] }} | 1blankname = उप चान्सलर | 1namedata = {{ubl |[[फ्रान्च ब्लुस]] |[[लुडभिस एर्हार्ट]] }} | predecessor = ''कार्यालय पुनर्स्थापना गरिएको'' | successor = [[लुडभिस एर्हार्ट]] | office1 = परराष्ट्र मन्त्री | term_start1 = १५ मार्च १९५१ | term_end1 = ६ जुज १९५५ | chancellor1 = ''स्वयं'' | predecessor1 = ''कार्यालय स्थापना गरिएको'' | successor1 = हाइनरिस फोन ब्रेन्टानो | office2 = इसाई गणतान्त्रिक सङ्घका नेता | term_start2 = १ मार्च १९४६ | term_end2 = २३ मार्च १९६६ | 1blankname2 = {{nowrap|बुन्डेसटाकका नेता}} | 1namedata2 = {{ubl| हाइनरिस फोन ब्रेन्टानो | हाइनरिस क्रोने | राइन बार्चेल}} | predecessor2 = ''कार्यालय स्थापना गरिएको'' | successor2 = लुडभिस एर्हार्ट | office3 = संसदीय परिषद्को अध्यक्ष | term_start3 = १ सेप्टेम्बर १९४८ | term_end3 = २३ मे १९४९ | predecessor3 = ''कार्यालय स्थापना गरिएको'' | successor3 = ''समाप्त'' | office4 = कोलोनका नगरप्रमुख | term_start5 = १३ अक्टोबर १९१७ | term_end5 = १३ मार्च १९३३ | predecessor5 = माक्स भालराफ | successor5 = गुन्ट राइजेन | term_start4 = ४ मे १९४५ | term_end4 = ६ अक्टोबर १९४५ | predecessor4 = भिली सुट | successor4 = भिली सुट | office6 = प्रसियाली राज्य परिषद्का अध्यक्ष | term_start6 = ७ मे १९२१ | term_end6 = २६ अप्रिल १९३३ | predecessor6 = ''कार्यालय स्थापना गरिएको'' | successor6 = रोबर्ट ले {{Collapsed infobox section begin |last=yes |संसदीय निर्वाचन क्षेत्रहरू |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Infobox officeholder |embed=yes | office7 = [[बोन (निर्वाचन क्षेत्र)|बोन]]का लागि<br /> बुन्डेसटाकका सदस्य | term_start7 = ७ सेप्टेम्बर १९४९ | term_end7 = १९ अप्रिल १९६७ | predecessor7 = निर्वाचन क्षेत्र स्थापना गरिएको | successor7 = आलो हाउज | office8 = राइन जिग-क्राइसका लागि <br />लान्डटाक नोर्डहाइन-भेस्टफालेनका<br /> सदस्य | term_start8 = २६ सेप्टेम्बर १९४६ | term_end8 = १७ जुन १९५० | predecessor8 = ''निर्वाचन क्षेत्र स्थापना गरिएको'' | successor8 = कुर्ट कोर्निलियस {{Collapsed infobox section end}}}} | birth_name = कोनार्ट हेरमान योजेफ आडनावर | birth_date = {{birth date|1876|1|5 || df=y}} | birth_place = कोलोन, जर्मनी | death_date = {{death date and age|1967|4|19|1876|1|5|df=y}} | death_place = रोनडोर्फ, पश्चिम जर्मनी | resting_place = भाल्टफ्राइडहोफ, रोनडोर्फ, बाट् होनेफ | party = जर्मनेली केन्द्र पार्टी (सन् १९०६–१९३३)<br>[[जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ]]<br>(सन् १९४५–१९६७) | spouse = {{ubli |{{marriage|एमा भाइया|1904|1916|end=died}} |{{marriage|आगुस्टे चिन्स|1919|1948|end=died}} }} | children = ८ | alma_mater = {{ubli |फ्राइबर्ग विश्वविद्यालय |म्युनिख विश्वविद्यालय |बोन विश्वविद्यालय }} }} '''कोनार्ट हेरमान योजेफ आडनावर''' (५ जनवरी १८७६ – १९ अप्रिल १९६७), {{IPA|de|ˈkɔnʁaːt ˈhɛʁman ˈjoːzɛf ˈʔaːdənaʊɐ|lang|De-Konrad Hermann Joseph Adenauer.ogg|small=no}}) सन् १९४९ देखि १९६३ सम्म [[पश्चिम जर्मनी]]को प्रथम [[जर्मनीको चान्सलर|चान्सलर]]को रूपमा कार्यभार सम्हालेका एक जर्मनेली राजनेता तथा [[राजनीतिज्ञ]] थिए। सन् १९४६ देखि १९६६ सम्म उनी [[जर्मनेली इसाई गणतान्त्रिक सङ्घ]]का प्रथम नेता थिए भने उनको नेतृत्वमा देश प्रभुत्वशाली शक्ति बनेको थियो। आडनावरलाई [[युरोपेली सङ्घ]]का संस्थापकहरू मध्ये एक मानिन्छ। एक क्याथोलिकको रूपमा आडनावर, भाइमर गणराज्यमा जर्मनेली क्याथोलिक केन्द्र पार्टीका (डोयच चेन्ट्रुम्स पार्टी) एक प्रमुख राजनीतिज्ञको साथसाथै कोलोनका नगरप्रमुख (सन् १९१७–१९३३) र प्रशिया राज्य परिषद्को अध्यक्षको रूपमा काम गरेका थिए। सङ्घीय गणतन्त्रात्मक राज्यको प्रारम्भिक वर्षहरूमा उनले देशलाई नाजीकरणबाट बाहिर निकाल्न र देशको पुनरुत्थानका लागि [[फ्रान्स]], [[बेलायत]] र [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]]सँग नजिकको सम्बन्ध कायम गर्न प्रमुख भूमिका निर्वाह गरेका थिए।<ref>{{cite web |title=Konrad Adenauer (1876–1967) |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/adenauer_konrad.shtml |access-date=22 December 2019 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226150449/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/adenauer_konrad.shtml |url-status=live }}</ref> सत्तामा रहँदाका वर्षहरूमा उनले [[दोस्रो विश्वयुद्ध]]को विनाशबाट [[पश्चिम जर्मनी]]को अर्थतन्त्रलाई पुनर्स्थापन गरी यसलाई बजार-आधारित उदार लोकतन्त्र, स्थिरता, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान र आर्थिक समृद्धि सहित देशलाई [[युरोप]]मा केन्द्रीय स्थानमा पुर्‍याउने प्रयास गरेका थिए।<ref>Richard Hiscocks, ''The Adenauer era'' (1975) p. 290</ref> == टिप्पणीहरू == <references group="lower-alpha"/> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} == बाह्य कडीहरू == * {{Internet Archive short film|id=gov.archives.arc.36087|name=एक पराजित मानिस (सन् १९४६)}} * {{Internet Archive short film|id=gov.archives.arc.652015|name=चान्सलर कोनार्ट आडनावरसँगको एक अन्तर्वार्ता (सन् १९५७)}} * {{PM20|FID=pe/000135}} [[श्रेणी:जर्मनीका चान्सलरहरू]] [[श्रेणी:शीत युद्धकालीन व्यक्तिहरू]] lmlazh2kmckx0yd1bpv85b9ntuvv5hr 0 150592 1393654 1393379 2026-11-03T06:20:57Z InternetArchiveBot 53012 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1393654 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | honorific-prefix = श्री | name = खड्गमान सिंह बस्न्यात | image = | imagesize = 200 | caption = | birth_date = वि.सं. १९६४ | birth_place = | death_date = वि. सं. २०५५ | death_place = आर्यघाट | father = | mother = | religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दु]] | battles = | office = मन्त्री | monarch = राजा त्रिभुवन | predecessor = | successor = | relative = | party = [[प्रचण्ड गोर्खा]]<br>[[नेपाल प्रजा परिषद]] }} [[खड्गमानसिंह बस्न्यात]] एक नेपाली राणाबिरोधी राजनीतिज्ञ थिए।<ref>{{Cite web |title=प्रचण्ड गोर्खाको उत्खनन |url=https://annapurnapost.com/news/146887 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113161234/https://annapurnapost.com/news/146887 |archive-date=13 November 2021 |access-date=13 November 2021 |website=Annapurna Post |language=ne}}</ref> सिंहको जन्म सन् १९०७ मार्चमा [[काठमाडौँ]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] भएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tq0ZAAAAYAAJ|title=Who's Who-Nepal, 1992|date=1992|access-date=13 November 2021|archive-date=13 November 2021}}</ref> डिल्लीबजारमा दिलिपसिंह वस्नेत र दीर्घकुमारीका छोरा थिए । उनले [[पटना विश्वविद्यालय]]बाट म्याट्रिक दिएपछि राणाविरोधी आन्दोलनमा लागे।<ref>{{Cite web |title=खड्गमान सिंह – नइ एकेडेमी |url=https://nai.com.np/%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%81%e0%a4%9a%e0%a5%87%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%9b%e0%a5%87/%e0%a4%96%e0%a4%a1%e0%a5%8d%e0%a4%97%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9/ |access-date=2026-06-23 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511215445/https://nai.com.np/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A5%87/%E0%A4%96%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9/ |archive-date=2026-05-11 }}</ref> == प्रचण्ड गोर्खा र जेलजीवन == बि.सं १९८८ मा उनले [[खण्डमानसिंह बस्न्यात|खण्डमानसिंह]], मैनाबहादुर, रङ्गनाथ शर्मा, उमेशविक्रम शाह आदि सँग मिलेर [[प्रचण्ड गोर्खा पर्व|प्रचण्ड गोर्खा]] नामक गोप्य संगठन स्थापना गरे, जुन नेपालको सत्ताबाट राणा वंशलाई हटाउन सुरु गरिएको थियो।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0N8jAAAAMAAJ|title=The History of Constitutional Development of Nepal, 1948-1980|date=1981|access-date=13 November 2021|archive-date=13 November 2021}}</ref> तर एक सदस्यले त्यो कुराको भण्डाफोर गर्दा उमेशविक्रमलाई पाल्पा, अन्यलाई सर्वस्यसहित कारावास भयो। [[खण्डमानसिंह बस्न्यात|खण्डमानसिंह]] र मैनाबहादुर जेलमै मरे। २००७ सालमा खड्गमानसिंह छुटे र २० वर्षमा गलफन्दी र नेलबाट मुक्ति पाए।<ref>{{Cite journal |last=सुवेदी |first=राजाराम |date=२०५० |title=प्रचण्ड व्यक्तित्व |journal=जनमत |volume=५३ |pages=७-१०}}</ref> == २००७-२०१७ == [[सात सालको क्रान्ति]] २००७ माघमा खड्गमानसिंह रिहा भए। जेलमा उनी टंकप्रसाद सँगै बसेका थिए र उनीसँगै रिहा भए। जेलबाहिर आउनासाथ सर्वसाधारणको भीडले छोप्यो । उठाएर बोक्ने, अँगालो हाल्ने फूल दिने, माला लगाइदिने भयो। त्यहाँबाट [[न्यु रोड, काठमाडौँ|नयाँ सडक]]को ढोकासम्म आउन दुई घन्टा लागेको थियो । यट्खा टोलमा आठ बजे राति पुग्दा भीडले जिन्दावादको नारा लगायो। त्यसपछि खड्गमान सिंहले ‘स्वर्गबाट हेर्नोस् हे वीर हो । जाग्यौं हामी कर्तव्य सम्झेर’ भन्ने गीत गाए । प्रचण्ड गोर्खामा आफू मात्र बाँकी रहेकाले र टंकप्रसादसँग जेल बसेकाले खड्गमान पनि [[नेपाल प्रजा परिषद्|प्रजापरिषद्मा]] प्रवेश गरे। उनको विवाह राजा त्रिभुवनकै नातेदार प्रजाराज्य लक्ष्मीसँग राजकीय सम्मानका साथ विवाह भयो।<ref>{{Cite web |last=भट्टराई |first=मदनकुमार |date=फागुन २२, २०८१ |title=प्रजा राज्यलक्ष्मी देवी सिंह : जो राष्ट्रिय पञ्चायतमा उपाध्यक्ष हुने प्रथम महिला बनिन् |url=https://www.ratopati.com/story/484085/praja-rajya-lakshmi-devi-singh-who-became-the-first-woman-to-be-the-vice-president-of-the-national-panchayat |access-date=2026-06-23 |website=www.ratopati.com |language=Nepali}}</ref> [[पहिलो मातृकाप्रसाद कोइराला मन्त्रिपरिषद्|पहिलो मातृकाप्रसादको मन्त्रिपरिषद्]]मा उनी मन्त्री पनि भए। [[केशर शमशेर राणा|केशर सम्शेर जबरा]]को परामर्शदातृ सरकारमा उनी परराष्ट्रमन्त्री बनेका थिए ।<ref>{{Cite news|url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1990|title=श्री ५ महाराजाधिराजका सेक्रेटरीयट नारायणहीटी दरवार काठमाडौंको परामर्शदाताहरुको काम कर्तव्य|last=नारायण|first=गोविन्द|author-link=गोविन्द नारायण|date=२००९ भाद्र १०|work=नेपाल गजेट|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108031412/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1990|archive-date=2022-01-08|access-date=2026-06-23}}</ref> == २०१७-२०४६ == [[पञ्चायती व्यवस्था|पञ्चायत]]मा अञ्चलाधीश हुँदै पाकिस्तान<ref>{{Cite web |last=अधिकारी |first=कल्याणविक्रम |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट पाकिस्तानका लागि शाही नेपाली राजदूत पदमा श्री खड्गमान सिंहलाई नियुक्त गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6494 |access-date=2026-07-19 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20260426090350/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6494 |archive-date=2026-04-26}}</ref>, इरान<ref>{{Cite web |last=अधिकारी |first=कल्याणविक्रम |title=श्री ५ महाराजाधिराजबाट शाही नेपाली राजदूत श्री विश्व प्रभानलाई युगोस्लाभियाका लागि र खङ्गमान सिंहलाई इरानका लागि पनि शाही नेपाली राजदूतमा नियुक्त गरिबक्सेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6553 |access-date=2026-07-19 |website=rajpatra.dop.gov.np |archive-url=https://web.archive.org/web/20260424194656/http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=6553 |archive-date=2026-04-24}}</ref> र टर्कीका लागि शाही नेपाली राजदूत भए। सिंहकी श्रीमती प्रज्ञाराज्यलक्ष्मी सिंह [[राष्ट्रिय पञ्चायत]]की उपाध्यक्ष पनि थिइन् । पछि आफू पञ्च नभएको र घरजग्गा नजोडेको भन्दै [[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|२०४६ सालको जनआन्दोलन]]लाई समर्थन गरे। पुस्तक ‘जेलबाहिर बयालीस वर्ष’ मा लेखे । == मृत्यु == उनको मृत्यु २०५५ सालमा भएको थियो। प्रजापरिषद् र राष्ट्रिय झन्डामा ओडाएर आर्यघाटमा उनको अन्त्येष्टि भयो। उनको मृत्यु [[क्षयरोग]] भएको थियो। == कार्यहरू == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BokTAQAAIAAJ|title=A Retrospect on Democracy: Party and Panchayat|date=1980}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8enFnQEACAAJ|title=जेलमा बीस वर्ष: राजबन्दीका संस्मरण, लेखक खड्गमानसिंह}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OpbOGAAACAAJ|title=जेलबाट बाहिर चालिस वर्ष: प्रजातान्त्रिक विवेचना|date=1991}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू]] [[श्रेणी:नेपालमा क्षयरोगबाट मृत्यु]] [[श्रेणी:नेपाली कार्यकर्ताहरू]] [[श्रेणी:२०औँ शताब्दीका नेपाली राजनीतिज्ञहरू]] 4mclols9dxcy1cvcxagms04feaetdr5 3 151900 1393600 2026-11-02T12:57:05Z बडा काजी 52836 Welcome to Wikipedia! 1393600 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Pkrs1ज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०७०]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Pkrs1|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! [[User:बडा काजी|बडा काजी]] ([[User talk:बडा काजी|कुरा गर्नुहोस्]]) १८:४२, २ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) e6wjwynwqqx5md2gvlo1m9h74b54wmb 3 151901 1393622 2026-11-02T22:18:16Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1393622 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Ram Kishore Tharuज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०७०]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Ram Kishore Tharu|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०४:०३, ३ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) h8g6ybue2vj65euz7jz5gc4617najue 3 151902 1393636 2026-11-03T01:41:13Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1393636 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Omaticallyज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०७०]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Omatically|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) ०७:२६, ३ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) fhuv6hmlqwtvcl66sthfxsale1ov2ni 3 151903 1393674 2026-11-03T08:34:59Z नेपाली विकिपिडिया स्वागत 28168 [[ढाँचा:नमस्ते|स्वागतम्]] 1393674 wikitext text/x-wiki ==विकिपिडियामा स्वागत छ!== <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|1px|3px|rgba(0, 0, 0, 0.35)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">नमस्ते, Kripa thapa magarज्यू</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> [[नेपाली विकिपिडिया]]मा हार्दिक [[विकिपिडिया:स्वागत|स्वागत]] छ! </div></div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="display: flex; flex-flow: row wrap; background-color:#EAECF0; padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 0px; text-align: center; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.5em; color: #111; "> हालसम्म नेपाली विकिपिडियामा [[विशेष:Statistics|३०,०७०]] लेखहरू छन्। यसलाई बढाउन तपाईंको योगदानको आवश्यकता रहेको छ। आउनुहोस् तपाईं हामी सबै मिलेर नेपाली विकिपिडियालाई विश्वका अन्य प्रमुख [[:meta:List_of_Wikipedias/ne|भाषाका विकिपिडिया जत्ति कै धनी]] बनाऔँ। विकिपिडियाले कुनै पनि व्यक्तिलाई सम्पादन गर्ने अधिकार दिन्छ। मलाई आशा छ कि तपाईंले यहाँ मन पराउनुहुन्छ र योगदान गर्ने निर्णय गर्नुहुन्छ।</div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Symbol support2 vote.svg|25px|alt=|link=]] सुरुवात</div> <div style="font-size: 15px;"> * पहिले [[विकिपिडिया:विकिपिडियाको बारेमा|विकिपिडियाको परिचय पृष्ठ]] पढ्नुहोस्। * तपाईंले कसरी [[मद्दत:सहायता विषयसूचि|विकिपिडियामा योगदान गर्न सक्नुहुन्छ]] जान्नुहोस्। * आफ्नो परिचय दिनको लागि तपाईंको [[प्रयोगकर्ता:Kripa thapa magar|प्रयोगकर्ता पृष्ठ]] बनाउनुहोला ताकि हामी तपाईंलाई अझ राम्रोसँग चिन्न सक्छौँ। (परिचय दिइरहनु आवश्यक नै भने छैन) </div> </div> <div style="flex: 1 1 300px;"><br/> <div style="font-size: 17px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; font-weight:normal;">[[चित्र:Artículo bueno-blue.svg|25px|alt=|link=]] सुझावहरू</div> <div style="font-size: 15px;"> * कृपया [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/वार्तालाप पृष्ठ|वार्तालाप पृष्ठ]]मा चारवटा वक्र (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) प्रयोग गरि हस्ताक्षर गर्नुहोला। यसो गर्नाले वार्तालाप पृष्ठमा स्वत: तपाईंको नाम, वार्ता पृष्ठसूत्र र मिति थपिने छ। * यदि तपाईंलाई विकिपिडियामा केही समस्या परेको छ भने आफ्नो वार्तालाप पृष्ठमा <code>'''<nowiki>{{मद्दत}}</nowiki>'''</code> राख्नु होला। हाम्रा प्रयोगकर्ताहरूले तपाईंको समस्याको समाधान बताउने छन्। * नयाँ पृष्ठहरू [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन|सम्पादन गर्दा]] वा [[विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|सिर्जना गर्दा]], [[विकिपिडिया:स्वशिक्षा/सन्दर्भ|सन्दर्भ]]हरू थप्दा वा मेटाउँदा गल्ती गर्न डराउनु पर्दैन किनकि गल्ती जो कोहीबाट हुन् सक्छ। </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 25px; "> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:कसरी लेख बनाउने?|कसरी लेख बनाउने?|class=mw-ui-constructive center}} </div> <div style="text-align: center;"> {{clickable button 2|विकिपिडिया:चिया घर|यदि तपाईंसँग प्रश्नहरू छन् भने यहाँ सोध्नुहोस्|class=mw-ui-constructive center}} </div> </div> </div> </div> '''स्वागतम्''', हामी नेपाली विकिपिडियामा तपाईंको सम्पादनको लागि पर्खिरहेका छौँ! -- [[User:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|नेपाली विकिपिडिया स्वागत]] ([[User talk:नेपाली विकिपिडिया स्वागत|कुरा गर्नुहोस्]]) १४:१९, ३ नोभेम्बर २०२६ (नेपाली समय) mwwaz9b8po9gaio0ars99uol4pylqpr 0 151904 1393675 2026-11-03T08:41:06Z KB Thakulla 31378 नयाँ पृष्ठ: नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] 1393675 wikitext text/x-wiki नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] cefeumuismqb7ihdw7gdbihezx0tilo 1393676 1393675 2026-11-03T08:43:29Z KB Thakulla 31378 /* */ 1393676 wikitext text/x-wiki नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==टिमहरू== {| class="wikitable" style=white-space:nowrap ! टिम ![[2025 Nepal Premier League|2025]] performance ! कप्तान ! प्रमुख प्रशिक्षक |- |[[Lumbini Lions]] |Champions |[[Rohit Paudel]] |[[Tinu Yohannan]] |- |[[Sudurpaschim Royals]] |Runners-up |[[Dipendra Singh Airee]] |[[Misbah-ul-Haq]] |- |[[Biratnagar Kings]] |3rd |[[Sandeep Lamichhane]] |[[Dhammika Prasad]] |- |[[Kathmandu Gorkhas]] |4th |[[Karan KC]] |[[Monty Desai]] |- |[[Pokhara Avengers]] |5th |[[Kushal Bhurtel]] |[[Ajantha Mendis]] |- |[[Karnali Yaks]] |6th |[[Sompal Kami]] |[[Gyanendra Malla]] |- |[[Chitwan Rhinos]] |7th |[[Kushal Malla]] |[[Sohail Tanvir]] |- |[[Janakpur Bolts]] |8th |[[Harmeet Singh (American cricketer)|Harmeet Singh]] |[[Shivnarine Chanderpaul]] |} ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] 3601ovsa2hvf803m87vh59nxhig9u6t 1393677 1393676 2026-11-03T08:44:21Z KB Thakulla 31378 /* टिमहरू */ 1393677 wikitext text/x-wiki नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==टिमहरू== {| class="wikitable" style=white-space:nowrap ! टिम ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] प्रदर्शन ! कप्तान ! प्रमुख प्रशिक्षक |- |[[Lumbini Lions]] |Champions |[[Rohit Paudel]] |[[Tinu Yohannan]] |- |[[Sudurpaschim Royals]] |Runners-up |[[Dipendra Singh Airee]] |[[Misbah-ul-Haq]] |- |[[Biratnagar Kings]] |3rd |[[Sandeep Lamichhane]] |[[Dhammika Prasad]] |- |[[Kathmandu Gorkhas]] |4th |[[Karan KC]] |[[Monty Desai]] |- |[[Pokhara Avengers]] |5th |[[Kushal Bhurtel]] |[[Ajantha Mendis]] |- |[[Karnali Yaks]] |6th |[[Sompal Kami]] |[[Gyanendra Malla]] |- |[[Chitwan Rhinos]] |7th |[[Kushal Malla]] |[[Sohail Tanvir]] |- |[[Janakpur Bolts]] |8th |[[Harmeet Singh (American cricketer)|Harmeet Singh]] |[[Shivnarine Chanderpaul]] |} ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] 3n794esn2ne40jjydjemhehvxs9d14n 1393680 1393677 2026-11-03T08:51:10Z KB Thakulla 31378 /* टिमहरू */ 1393680 wikitext text/x-wiki नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==टिमहरू== {| class="wikitable" style=white-space:nowrap ! टिम ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] प्रदर्शन ! कप्तान ! प्रमुख प्रशिक्षक |- |[[लुम्बिनी लायन्स]] |विजेता |[[रोहित पौडेलl]] |[[:en:Tinu Yohannan|टिनु योहानन]] |- |[[सुदूरपश्चिम रोयल्स]] |उप विजेता |[[दिपेन्द्र सिंह ऐरी]] |[[:en:Misbah-ul-Haq|मिशाब उल हक]] |- |[[बिराटनगर किङ्स]] |तेस्रो |[[सन्दिप लामिछाने]] |[[:en:Dhammika Prasad|धम्मिका प्रसाद]] |- |[[काठमाडौं गोर्खाज]] |चौथो |[[करण केसी]] |[[मोन्टी देसाई]] |- |[[पोखरा एभेन्जर्स]] |पाँचौं |[[कुशल भुर्तेल]] |[[:en:Ajantha Mendis|अजन्ता मेन्डिस]] |- |[[कर्णाली याक्स]] |छैठौं |[[सोमपाल कामी]] |[[ज्ञानेन्द्र मल्ल]] |- |[[चितवन राइनोज]] |सातौं |[[कुशल मल्ल]] |[[:en:Sohail Tanvir|शोहेल तनविर]] |- |[[जनकपु बोल्ट्स]] |आठौं |[[:en:Harmeet Singh (American cricketer)|हरमित सिंह]] |[[:en:Shivnarine Chanderpaul|शिवनारायण चन्दरपाल]] |} ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] c157mf1zxl4mhp4o7jzqkziyiv1xxfg 1393681 1393680 2026-11-03T08:52:11Z KB Thakulla 31378 /* टिमहरू */ 1393681 wikitext text/x-wiki नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==टिमहरू== {| class="wikitable" style=white-space:nowrap ! टिम ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] प्रदर्शन ! कप्तान ! प्रमुख प्रशिक्षक |- |[[लुम्बिनी लायन्स]] |विजेता |[[रोहित पौडेल]] |[[:en:Tinu Yohannan|टिनु योहानन]] |- |[[सुदूरपश्चिम रोयल्स]] |उप विजेता |[[दिपेन्द्र सिंह ऐरी]] |[[:en:Misbah-ul-Haq|मिशाब उल हक]] |- |[[बिराटनगर किङ्स]] |तेस्रो |[[सन्दिप लामिछाने]] |[[:en:Dhammika Prasad|धम्मिका प्रसाद]] |- |[[काठमाडौं गोर्खाज]] |चौथो |[[करन केसी]] |[[मोन्टी देसाई]] |- |[[पोखरा एभेन्जर्स]] |पाँचौं |[[कुशल भुर्तेल]] |[[:en:Ajantha Mendis|अजन्ता मेन्डिस]] |- |[[कर्णाली याक्स]] |छैठौं |[[सोमपाल कामी]] |[[ज्ञानेन्द्र मल्ल]] |- |[[चितवन राइनोज]] |सातौं |[[कुशल मल्ल]] |[[:en:Sohail Tanvir|शोहेल तनविर]] |- |[[जनकपु बोल्ट्स]] |आठौं |[[:en:Harmeet Singh (American cricketer)|हरमित सिंह]] |[[:en:Shivnarine Chanderpaul|शिवनारायण चन्दरपाल]] |} ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] 1suun79vzptdefsqlum3abcdw59ofr2 1393695 1393681 2026-11-03T09:43:00Z KB Thakulla 31378 /* टिमहरू */ 1393695 wikitext text/x-wiki नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==टिमहरू== {| class="wikitable" style=white-space:nowrap ! टिम ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] प्रदर्शन ! कप्तान ! प्रमुख प्रशिक्षक |- |[[लुम्बिनी लायन्स]] |विजेता |[[रोहित पौडेल]] |[[:en:Tinu Yohannan|टिनु योहानन]] |- |[[सुदूरपश्चिम रोयल्स]] |उप विजेता |[[दिपेन्द्र सिंह ऐरी]] |[[:en:Misbah-ul-Haq|मिशाब उल हक]] |- |[[विराटनगर किङ्स]] |तेस्रो |[[सन्दिप लामिछाने]] |[[:en:Dhammika Prasad|धम्मिका प्रसाद]] |- |[[काठमाडौं गोर्खाज]] |चौथो |[[करन केसी]] |[[मोन्टी देसाई]] |- |[[पोखरा एभेन्जर्स]] |पाँचौं |[[कुशल भुर्तेल]] |[[:en:Ajantha Mendis|अजन्ता मेन्डिस]] |- |[[कर्णाली याक्स]] |छैठौं |[[सोमपाल कामी]] |[[ज्ञानेन्द्र मल्ल]] |- |[[चितवन राइनोज]] |सातौं |[[कुशल मल्ल]] |[[:en:Sohail Tanvir|शोहेल तनविर]] |- |[[जनकपु बोल्ट्स]] |आठौं |[[:en:Harmeet Singh (American cricketer)|हरमित सिंह]] |[[:en:Shivnarine Chanderpaul|शिवनारायण चन्दरपाल]] |} ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] 5gr9cbeh9g55b8b3ccxlts1kpggion6 1393696 1393695 2026-11-03T09:43:52Z KB Thakulla 31378 /* टिमहरू */ 1393696 wikitext text/x-wiki नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==टिमहरू== {| class="wikitable" style=white-space:nowrap ! टिम ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] प्रदर्शन ! कप्तान ! प्रमुख प्रशिक्षक |- |[[लुम्बिनी लायन्स]] |विजेता |[[रोहित पौडेल]] |[[:en:Tinu Yohannan|टिनु योहानन]] |- |[[सुदूरपश्चिम रोयल्स]] |उप विजेता |[[दिपेन्द्र सिंह ऐरी]] |[[:en:Misbah-ul-Haq|मिशाब उल हक]] |- |[[विराटनगर किङ्स]] |तेस्रो |[[सन्दिप लामिछाने]] |[[:en:Dhammika Prasad|धम्मिका प्रसाद]] |- |[[काठमाडौं गोर्खाज]] |चौथो |[[करन केसी]] |[[मोन्टी देसाई]] |- |[[पोखरा एभेन्जर्स]] |पाँचौं |[[कुशल भुर्तेल]] |[[:en:Ajantha Mendis|अजन्ता मेन्डिस]] |- |[[कर्णाली याक्स]] |छैठौं |[[सोमपाल कामी]] |[[ज्ञानेन्द्र मल्ल]] |- |[[चितवन राइनोज]] |सातौं |[[कुशल मल्ल]] |[[:en:Sohail Tanvir|शोहेल तनविर]] |- |[[जनकपुर बोल्ट्स]] |आठौं |[[:en:Harmeet Singh (American cricketer)|हरमित सिंह]] |[[:en:Shivnarine Chanderpaul|शिवनारायण चन्दरपाल]] |} ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] 9zei6johl1zxyqrkwu6gvuhw0oqma7l 1393697 1393696 2026-11-03T09:46:21Z KB Thakulla 31378 /* */ 1393697 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2026 Nepal Premier League | image = 2026 Nepal Premier League.png | imagesize = 200px | caption = Tournament logo | fromdate = 26 October | todate = 21 November 2026 | administrator = [[Cricket Association of Nepal]] | cricket format = [[Twenty20]] | tournament format = [[Group stage]] and [[playoffs]] | champions = | runner up = | participants = 8 | matches = 32 | most runs = | most wickets = | attendance = | player of the series = | website = {{url|https://npl-t20.com/}} | previous_year = 2025 | previous_tournament = 2025 Nepal Premier League | next_year = 2027 | next_tournament = 2027 Nepal Premier League }}नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==टिमहरू== {| class="wikitable" style=white-space:nowrap ! टिम ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] प्रदर्शन ! कप्तान ! प्रमुख प्रशिक्षक |- |[[लुम्बिनी लायन्स]] |विजेता |[[रोहित पौडेल]] |[[:en:Tinu Yohannan|टिनु योहानन]] |- |[[सुदूरपश्चिम रोयल्स]] |उप विजेता |[[दिपेन्द्र सिंह ऐरी]] |[[:en:Misbah-ul-Haq|मिशाब उल हक]] |- |[[विराटनगर किङ्स]] |तेस्रो |[[सन्दिप लामिछाने]] |[[:en:Dhammika Prasad|धम्मिका प्रसाद]] |- |[[काठमाडौं गोर्खाज]] |चौथो |[[करन केसी]] |[[मोन्टी देसाई]] |- |[[पोखरा एभेन्जर्स]] |पाँचौं |[[कुशल भुर्तेल]] |[[:en:Ajantha Mendis|अजन्ता मेन्डिस]] |- |[[कर्णाली याक्स]] |छैठौं |[[सोमपाल कामी]] |[[ज्ञानेन्द्र मल्ल]] |- |[[चितवन राइनोज]] |सातौं |[[कुशल मल्ल]] |[[:en:Sohail Tanvir|शोहेल तनविर]] |- |[[जनकपुर बोल्ट्स]] |आठौं |[[:en:Harmeet Singh (American cricketer)|हरमित सिंह]] |[[:en:Shivnarine Chanderpaul|शिवनारायण चन्दरपाल]] |} ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] ay5b859f92wl6aebj0tur4570m9qpyi 1393698 1393697 2026-11-03T09:48:35Z KB Thakulla 31378 /* */ 1393698 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = नेपाल प्रिमियर लिग २०८४ | image = | imagesize = | caption = Tournament logo | fromdate = २६ अक्टोबर | todate = २१ नोभेम्बर २०२६ | administrator = [[Cricket Association of Nepal]] | cricket format = [[ट्वान्टी२०]] | tournament format = [[:en:Group stage|समुह चरण]] र [[:en:playoffs|प्लेअफ]] | champions = | runner up = | participants = 8 | matches = 32 | most runs = | most wickets = | attendance = | player of the series = | website = {{url|https://npl-t20.com/}} | previous_year = 2025 | previous_tournament = 2025 Nepal Premier League | next_year = 2027 | next_tournament = 2027 Nepal Premier League }}नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==टिमहरू== {| class="wikitable" style=white-space:nowrap ! टिम ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] प्रदर्शन ! कप्तान ! प्रमुख प्रशिक्षक |- |[[लुम्बिनी लायन्स]] |विजेता |[[रोहित पौडेल]] |[[:en:Tinu Yohannan|टिनु योहानन]] |- |[[सुदूरपश्चिम रोयल्स]] |उप विजेता |[[दिपेन्द्र सिंह ऐरी]] |[[:en:Misbah-ul-Haq|मिशाब उल हक]] |- |[[विराटनगर किङ्स]] |तेस्रो |[[सन्दिप लामिछाने]] |[[:en:Dhammika Prasad|धम्मिका प्रसाद]] |- |[[काठमाडौं गोर्खाज]] |चौथो |[[करन केसी]] |[[मोन्टी देसाई]] |- |[[पोखरा एभेन्जर्स]] |पाँचौं |[[कुशल भुर्तेल]] |[[:en:Ajantha Mendis|अजन्ता मेन्डिस]] |- |[[कर्णाली याक्स]] |छैठौं |[[सोमपाल कामी]] |[[ज्ञानेन्द्र मल्ल]] |- |[[चितवन राइनोज]] |सातौं |[[कुशल मल्ल]] |[[:en:Sohail Tanvir|शोहेल तनविर]] |- |[[जनकपुर बोल्ट्स]] |आठौं |[[:en:Harmeet Singh (American cricketer)|हरमित सिंह]] |[[:en:Shivnarine Chanderpaul|शिवनारायण चन्दरपाल]] |} ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] jcr5ahegrox6sm4qja9quyqnrh9wc0l 1393699 1393698 2026-11-03T09:49:32Z KB Thakulla 31378 /* */ 1393699 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = नेपाल प्रिमियर लिग २०८४ | image = | imagesize = | caption = Tournament logo | fromdate = २६ अक्टोबर | todate = २१ नोभेम्बर २०२६ | administrator = [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]] | cricket format = [[ट्वान्टी२०]] | tournament format = [[:en:Group stage|समुह चरण]] र [[:en:playoffs|प्लेअफ]] | champions = | runner up = | participants = 8 | matches = 32 | most runs = | most wickets = | attendance = | player of the series = | website = {{url|https://npl-t20.com/}} | previous_year = 2025 | previous_tournament = 2025 Nepal Premier League | next_year = 2027 | next_tournament = 2027 Nepal Premier League }}नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==टिमहरू== {| class="wikitable" style=white-space:nowrap ! टिम ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] प्रदर्शन ! कप्तान ! प्रमुख प्रशिक्षक |- |[[लुम्बिनी लायन्स]] |विजेता |[[रोहित पौडेल]] |[[:en:Tinu Yohannan|टिनु योहानन]] |- |[[सुदूरपश्चिम रोयल्स]] |उप विजेता |[[दिपेन्द्र सिंह ऐरी]] |[[:en:Misbah-ul-Haq|मिशाब उल हक]] |- |[[विराटनगर किङ्स]] |तेस्रो |[[सन्दिप लामिछाने]] |[[:en:Dhammika Prasad|धम्मिका प्रसाद]] |- |[[काठमाडौं गोर्खाज]] |चौथो |[[करन केसी]] |[[मोन्टी देसाई]] |- |[[पोखरा एभेन्जर्स]] |पाँचौं |[[कुशल भुर्तेल]] |[[:en:Ajantha Mendis|अजन्ता मेन्डिस]] |- |[[कर्णाली याक्स]] |छैठौं |[[सोमपाल कामी]] |[[ज्ञानेन्द्र मल्ल]] |- |[[चितवन राइनोज]] |सातौं |[[कुशल मल्ल]] |[[:en:Sohail Tanvir|शोहेल तनविर]] |- |[[जनकपुर बोल्ट्स]] |आठौं |[[:en:Harmeet Singh (American cricketer)|हरमित सिंह]] |[[:en:Shivnarine Chanderpaul|शिवनारायण चन्दरपाल]] |} ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] 812bn5fgbk21s849g01peqfr78g5hod 1393700 1393699 2026-11-03T09:51:23Z KB Thakulla 31378 /* */ 1393700 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = नेपाल प्रिमियर लिग २०८३ | image = | imagesize = | caption = Tournament logo | fromdate = २६ अक्टोबर | todate = २१ नोभेम्बर २०२६ | administrator = [[नेपाल क्रिकेट सङ्घ]] | cricket format = [[ट्वान्टी२०]] | tournament format = [[:en:Group stage|समुह चरण]] र [[:en:playoffs|प्लेअफ]] | champions = | runner up = | participants = 8 | matches = 32 | most runs = | most wickets = | attendance = | player of the series = | website = {{url|https://npl-t20.com/}} | previous_year = २०८२ | previous_tournament = नेपाल प्रिमियर लिग २०८२ | next_year = २०८४ | next_tournament = नेपाल प्रिमियर लिग २०८४ }}नेपाल प्रिमियर लिग २०८३, नेपालमा सञ्चालित पुरुष ट्वान्टी-२० क्रिकेट लिग, [[नेपाल प्रिमियर लिग]]को तेस्रो संस्करण हो। ==टिमहरू== {| class="wikitable" style=white-space:nowrap ! टिम ![[नेपाल प्रिमियर लिग २०८२|२०८२]] प्रदर्शन ! कप्तान ! प्रमुख प्रशिक्षक |- |[[लुम्बिनी लायन्स]] |विजेता |[[रोहित पौडेल]] |[[:en:Tinu Yohannan|टिनु योहानन]] |- |[[सुदूरपश्चिम रोयल्स]] |उप विजेता |[[दिपेन्द्र सिंह ऐरी]] |[[:en:Misbah-ul-Haq|मिशाब उल हक]] |- |[[विराटनगर किङ्स]] |तेस्रो |[[सन्दिप लामिछाने]] |[[:en:Dhammika Prasad|धम्मिका प्रसाद]] |- |[[काठमाडौं गोर्खाज]] |चौथो |[[करन केसी]] |[[मोन्टी देसाई]] |- |[[पोखरा एभेन्जर्स]] |पाँचौं |[[कुशल भुर्तेल]] |[[:en:Ajantha Mendis|अजन्ता मेन्डिस]] |- |[[कर्णाली याक्स]] |छैठौं |[[सोमपाल कामी]] |[[ज्ञानेन्द्र मल्ल]] |- |[[चितवन राइनोज]] |सातौं |[[कुशल मल्ल]] |[[:en:Sohail Tanvir|शोहेल तनविर]] |- |[[जनकपुर बोल्ट्स]] |आठौं |[[:en:Harmeet Singh (American cricketer)|हरमित सिंह]] |[[:en:Shivnarine Chanderpaul|शिवनारायण चन्दरपाल]] |} ==सन्दर्भ सामाग्री== {{सन्दर्भसूची}} [[en:2026 Nepal Premier League]] h9abhtzxmvzapulw431k5sjr1gy8yfi